საქართველოში არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ეროვნული სტრატეგია

2023 - 2030

და

2023 - 2025 წლების სამოქმედო გეგმა

2023 წელი

თბილისი

სარჩევი:

შემოკლებები 4

შესავალი 6

1. არსებული სიტუაციის ანალიზი 9

1.1. საკანონმდებლო ჩარჩოს მიმოხილვა 9

1.2. სიტუაციის ანალიზი 13

1.2.1.არაგადამდები დაავადებების მსოფლიო ტენდენციები 13

1.2.2.არაგადამდები დაავადებების მთავარი მიღწევები და გამოწვევები საქართველოში 15

1.3. SWOT ანალიზი 21

2. სტრატეგიის მიზანი, ამოცანები, ხედვა და ძირითადი პრინციპები 23

2.1. სტრატეგიული ამოცანები და ინტერვენციები 24

1.1 ამოცანა: საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით 24

1.2 ამოცანა: არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობის და შეფასების სისტემის გაძლიერება 25

1.3 ამოცანა: ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა, არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება 26

1.4 ამოცანა: არაგადამდები დაავადებების ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგისა და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა 28

1.5 ამოცანა: არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის ხელშეწყობა 30

1.6 ამოცანა: ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების ხელშეწყობა და პრევენცია 31

1.7 ამოცანა: არაგადამდებ დაავადებათა სამედიცინო მომსახურებასა და მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება 32

3. სტრატეგიის განხორციელება, მონიტორინგი და შეფასება 33

3.1. განხორციელება 33

3.2. მონიტორინგი და შეფასება 35

4. რისკების შეფასება 36

5. ბიუჯეტი 37

გამოყენებული ლიტერატურა 38

დანართი 1. ლოგიკური ჩარჩო 44

შემოკლებები

აგდ არაგადამდები დაავადებები

დკსჯეც სსიპ - ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი

იტს სსიპ - ინფორმაციული ტექნოლოგიების სააგენტო

მგმ მდგრადი განვითარების მიზნები

გაერო გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია

პჯდ პირველადი ჯანდაცვა

სგდსმს საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო

სგმს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო

სემგს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო

საქსტატი საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური

სფს საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

სოტდშჯსდს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო

ფქოდ ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადება

სშსს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო

ჯანმო ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია

ჯეს ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტო

ინგლისურენოვანი შემოკლებები

ASDR ასაკ-სტანდარტიზებული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი

CONCORD კიბოს გადარჩენაზე გლობალური ეპიდზედამხედველობის პროგრამა

COSI ბავშვთა სიმსუქნის ეპიდზედამხედველობის ინიციატივა

ECDC ევროპის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი

ESPADE ალკოჰოლისა და ნარკოტიკების მოხმარების ევროპის სკოლების კვლევის პროექტი

HBSC ჯანმრთელობის ქცევები სკოლის ასაკის ბავშვებში

HPV ადამიანის პაპილომა ვირუსი

GAVI ვაქცინაციისა და იმუნიზაციის გლობალური ალიანსი

GYTS თამბაქოს გლობალური კვლევა ახალგაზრდებში

ICD-O დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაცია ონკოლოგიაში

IARC კიბოს კვლევათა საერთაშორისო სააგენტო

IAEA ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტო

MICS მულტიინდიკატორული კლასტერული კვლევა

mhGAP ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების ლიკვიდაციის პროგრამა

PEN აგდ ესენციური ინტერვენციების პაკეტი

SDG მდგრადი განვითარების მიზნები

STEPS არაგადამდები დაავადებების რისკის ფაქტორების საფეხურებრივი კვლევა

OECD ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია

UNFPA გაეროს მოსახლეობის ფონდი

USAID აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტო

USA CDC ამერიკის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები

UNICEF გაეროს ბავშვთა ფონდი

UICC კიბოს კონტროლის საერთაშორისო კავშირი

WHO ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია

შესავალი

არაგადამდები დაავადებები (აგდ) ავადობის, შრომისუუნარობისა და სიკვდილიანობის მთავარი მიზეზია როგორც საქართველოში, ისე გლობალურად. ქვეყანაში საერთო ავადობის არანაკლებ ¾ და სიკვდილიანობის 94% არაგადამდებ დაავადებებზე მოდის. არაგადამდები დაავადებები ნაადრევი სიკვდილიანობის მთავარი მიზეზიცაა. ავადობისა და სიკვდილიანობის ამ მასშტაბიდან გამომდინარე, აგდ წარმოადგენს უდიდეს ტვირთს ჯანდაცვის სისტემისთვის და, ასევე, შემაფერხებელ ფაქტორს ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარებისთვის. აღსანიშნავია, რომ არაგადამდებ დაავადებათა მნიშვნელოვანი ნაწილის თავიდან აცილება შესაძლებელია მათი გამომწვევი რისკ-ფაქტორებსა და სოციალურ, ეკონომიკურ, გარემო და სხვა დეტერმინანტებზე ზემოქმედებით. ამასთან, შესაძლებელია, არაგადამდებ დაავადებათა დროული გამოვლენა, სათანადო მკურნალობა და მართვა, ცხოვრების მაღალი ხარისხის შენარჩუნება, გართულებებისა და ნაადრევი სიკვდილიანობის თავიდან აცილება.

არაგადამდებ დაავადებებს, მათი პრიორიტეტულობიდან გამომდინარე, გაეროს გენერალური ასამბლეის სამი უმაღლესი დონის შეხვედრა მიეძღვნა - 2011, 2014 და 2018 წლებში. 2018 წლის შეხვედრაზე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები იქნა მიღებული ძირითადი აგდ-ების - გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების (გსდ), კიბოს, ქრონიკული რესპირაციული დაავადებების (ქრდ), დიაბეტის, ფსიქიკური დაავადებების პრევენციისა და კეთილდღეობის შენარჩუნების მიზნით. მსოფლიო ლიდერები შეთანხმდნენ, რომ ქვეყნები აიღებენ პასუხისმგებლობას აგდ-ის პრევენციაზე, მკურნალობასა და მართვაზე.¹ ერთი მხრივ, აღებულმა ახალმა ვალდებულებებმა და, მეორე მხრივ, აგდ პრევენციისა და კონტროლის 2017-2020 წლების ეროვნული სტრატეგიის შეფასების შედეგად გამოკვეთილმა გამოწვევებმა გააჩინა ეროვნული სტრატეგიის განახლების საჭიროება, რადგან არაგადამდებ დაავადებათა წინააღმდეგ ეფექტიანი ბრძოლისთვის ფუნდამენტურად მნიშვნელოვანია ქმედებების თანმიმდევრულობა და მდგრადობის შენარჩუნება.

დკსჯეც-ში, რომელიც აგდ-ის პრევენციისა და მართვის საკოორდინაციო საბჭოს სამდივნოს წარმოადგენს, შეიქმნა სტრატეგიის სამუშაო ჯგუფი, პროცესში ჩართული იყვნენ აგდ-ების მართვისა და პრევენციის სფეროში მომუშავე ეროვნული ექსპერტები, პროფესიული ასოციაციები – „საქართველოს კარდიოლოგთა ასოციაცია“, „საქართველოს ჰიპერტენზიის შემსწავლელი საზოგადოება“, „საქართველოს გულის ფონდი“, „საქართველოს კარდიოლოგთა კოლეჯი“, „საქართველოს დიაბეტის და ენდოკრინულ ასოციაციათა კავშირი“, „საქართველოს საოჯახო მედიცინის პროფესიონალთა კავშირი“, „საქართველოს ოჯახის ექიმთა ასოციაცია“, „საქართველოს რევმატოლოგთა ასოციაცია“, „პირველადი ჯანდაცვის ხელშემწყობთა კავშირი“, „საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ასოციაცია“, „საქართველოს ნუტრიციოლოგთა ეროვნული ასოციაცია“, „ალიანსი კიბოს წინააღმდეგ“, „საქართველოს ბრონქო-პულმონოლოგთა ასოციაცია“, „საქართველოს გულის რიტმის ასოციაცია“, „სამედიცინო რეაბილიტაციის და სპორტის მედიცინის ეროვნული ასოციაცია“, „საქართველოს ფოტოდერმატოლოგიისა და კანის კიბოს ასოციაცია“, „საქართველოს კარდიოვასკულური და ინტერვენციული რადიოლოგიის ასოციაცია“, „დიაბეტიან ბავშვთა დაცვის ასოციაცია“, „საქართველოს ეპიდემიოლოგთა და ინფექციის კონტროლის სპეციალისტთა ასოციაცია“, „საქართველოს ახალგაზრდა რევმატოლოგთა გაერთიანება“, „კარდიოვასკულურ დაავადებათა პრევენციისა და რეაბილიტაციის ასოციაცია“, „თბილისის კარდიოლოგთა საზოგადოება“, „საქართველოს ენდოკრინოლოგიისა და მეტაბოლიზმის ასოციაცია“, „საქართველოს სიმსუქნის შემსწავლელი ასოციაცია“, თსსუ ენდოკრინოლოგიისა და ონკოლოგიის დეპარტამენტი, ასევე არასამთავრობო ორგანიზაციები - „აგდ ალიანსი“, „ჯანმრთელობის ხელშეწყობის ფონდი“, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის საქართველოს ოფისის, გაეროს მოსახლეობის ფონდის საქართველოს ოფისისა და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლები.

ეროვნული დიალოგის პროცესი მიმდინარეობდა 2020-2023 წლებში და საფუძვლად დაედო სტრატეგიული ჩარჩოსა და პრიორიტეტული მიმართულებების განსაზღვრას, რის შემდეგაც სტრატეგიის პროექტი გაზიარებული იყო ჯანმოს ევროპის რეგიონის ექსპერტებთან. 2021-2023 წლებში სტრატეგიის პროექტი განიხილეს საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის ხელშეწყობისა და დაავადებათა პრევენციის სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭოს სხდომაზე, სხვადასხვა თემატურ შეხვედრებზე დარგის ექსპერტების მონაწილეობით.

ამდენად, წინამდებარე სტრატეგია და გეგმა წარმოადგენს აგდ-ების ინტერვენციების განხორციელებაში მონაწილე ყველა დაინტერესებული მხარისა და იმ საერთაშორისო ექსპერტების თანამშრომლობის შედეგს, რომლებმაც ქვეყანას ტექნიკური დახმარება გაუწიეს შემოთავაზებული ინტერვენციების საერთაშორისო სტანდარტებსა და საუკეთესო პრაქტიკასთან შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად.

განახლებული ეროვნული სტრატეგიის სახელმძღვანელო დოკუმენტი, ერთი მხრივ, პასუხობს საქართველოს ევროასოცირების შეთანხმების ვალდებულებების, რომელიც მოიცავს არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის გაუმჯობესებას (მუხლი 356 (c), ხოლო, მეორე მხრივ, ეფუძნება აგდ პრევენციისა და კონტროლის შესახებ გაეროს გენერალური ასამბლეის მესამე უმაღლესი დონის შეხვედრის (2018) დეკლარაციას „მოქმედების დროა: დავაჩქაროთ ჩვენი რეაგირება აგდ-ების მიმართ, თანამედროვე და მომავალი თაობების ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობისთვის‘‘^2,3 და „მუშაობის ევროპულ პროგრამას 2020-2025 – გაერთიანებული ძალისხმევა უკეთესი ჯანმრთელობისთვის ევროპაში‘‘.⁴ აღნიშნულ დოკუმენტებზე დაყრდნობით, განახლებულ სტრატეგიაში, მისი წინამორბედისგან განსხვავებით, ნაცვლად ოთხი არაგადამდები დაავადებისა (გულსისხლძარღვთა დაავადებები (გსდ), კიბო, შაქრიანი დიაბეტი და ქრონიკული რესპირაციული დაავადებები (ქრდ)) და ოთხი რისკის ფაქტორისა (თამბაქოს მოხმარება, ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება, დაბალი ფიზიკური აქტივობა, არაჯანსაღი კვება) - ე. წ. „4 x 4 დღის წესრიგი“, დამატებით მოიცავს ვალდებულებებს ჰაერის დაბინძურების (მე-5 რისკის ფაქტორი) შემცირების, ფსიქიკური ჯანმრთელობის (დაავადებათა მე-5 ჯგუფი) და კეთილდღეობის ხელშეწყობის (ე.წ. „5 x 5 დღის წესრიგი“) მიმართულებით. სტრატეგია ასევე მოიცავს შუალედური, ბიოლოგიური რისკ-ფაქტორების, როგორიცაა ჰიპერტენზია, ჭარბი წონა/სიმსუქნე, გლუკოზისა და ქოლესტეროლის მაღალი კონცენტრაცია სისხლში, პრევენციასა და მართვას.

განახლებული სტრატეგია ეხმიანება ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ ბოლო წლებში წამოწყებულ ძირითად ინიციატივებსა და მიდგომებს: გულის გლობალური ინიციატივა არაგადამდები დაავადებებით გამოწვეული ადრეული სიკვდილიანობის შემცირების მიზნით,⁵ კვების მრეწველობიდან ტრანსცხიმების ელიმინაციის გლობალური ინიციატივა,⁶ საშვილოსნოს ყელის კიბოს ელიმინაცია,⁷ კიბოს ადრეული დიაგნოსტირების სახელმძღვანელო,⁸ ჰაერის დაბინძურებისა და ჯანმრთელობის შესახებ პირველი გლობალური კონფერენციის მასალები. ⁹

სტრატეგია მოიცავს რეკომენდაციებს, რომლებიც კვლავ აქტუალურია და მოცემულია ჯანმრთელობის მსოფლიო ასამბლეისა და ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის რეზოლუციებსა და სტრატეგიულ დოკუმენტებში: არაგადამდები დაავადებების პრევენციისა და კონტროლის გლობალური სამოქმედო გეგმა 2013–2030 წლებისთვის,¹⁰ ჯანმოს ჩარჩო-კონვენცია თამბაქოს კონტროლის შესახებ,¹¹ ჯანსაღი კვების, ფიზიკური აქტივობისა და ჯანმრთელობის შესახებ გლობალური სტრატეგია,¹² ალკოჰოლის მავნე მოხმარების შემცირების გლობალური სტრატეგია,¹³ აგდ პრევენციისა და კონტროლის შესახებ გაეროს პირველი (2011) და მეორე (2014) მაღალი დონის შეხვედრების პოლიტიკური დეკლარაციები,¹⁴ ჯანმოს 1980 წლის სტრატეგია „ჯანმრთელობა ყველასათვის“ და ოტავის 1986 წლის „ჯანმრთელობის ხელშეწყობის“ ქარტია, ჯანმოს ევროპის რეგიონის აგდ-ს, თამბაქოს, ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარების პრევენციისა და კონტროლის, ჯანსაღი კვებისა და ფიზიკური აქტივობის ხელშეწყობის სტრატეგიები და სამოქმედო გეგმები.^{15,16,17,18,19,20}

აგდ-ის პრევენციისა და კონტროლის ეროვნულ სტრატეგიას გააჩნია კონცეპტუალური და სტრატეგიული კავშირები გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მდგრადი განვითარების 2030 წლის მიზნებთან.

ეროვნულ სტრატეგიაში ჩამოყალიბებული სტრატეგიული ინტერვენციები ეფუძნება ჯანმოს აგდ პრევენციისა და კონტროლის გლობალური სამოქმედო გეგმის განახლებულ „დანართი 3“-ს,²¹ რომელიც ახალი სამეცნიერო მტკიცებულებების გათვალისწინებით მოიცავს პოლიტიკურ მიდგომებსა და მხარს უჭერს ჯანმოს გლობალური სამოქმედო გეგმის მიზნების განხორციელებას.

2023-2030 წლების სტრატეგია ეხმიანება სამთავრობო პროგრამას 2021-2024 „ევროპული სახელმწიფოს მშენებლობისთვის“, სადაც აქცენტი კეთდება ავადობისა და სიკვდილიანობის ყველაზე მძიმე ტვირთის მქონე დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის გაძლიერებასა და ონკოლოგიური დაავადებების მართვასა და ეფექტიან მკურნალობაზე. სტრატეგია შესაბამისობაშია საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 2 მაისს №230 დადგენილებით დამტკიცებულ „საქართველოს 2022-2030 წლების ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნულ სტრატეგიის“ ²² და „საქართველოს განვითარების სტრატეგიის - ხედვა 2030“²³ მიზნებთან და ამოცანებთან.

წინამდებარე ეროვნულ სტრატეგიულ გეგმაში აღწერილია აგდ-ს პრევენციისა და მართვის კუთხით ქვეყანაში არსებული სიტუაცია, განსაზღვრულია 2023-2030 წლების პრიორიტეტები, დასაბუთებულია ქვეყნის ადეკვატური რესურსების გამოყენების აუცილებლობა, ხაზგასმულია ხარისხის კონტროლის გაუმჯობესებისა და მულტისექტორული მიდგომების საჭიროება, რაც შესაძლებელს გახდის მიღწეულ იქნეს გაეროს მდგრადი განვითარების მე-3 მიზნის 3.4 ამოცანა აგდ-ებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობის შემცირება.

არსებული სიტუაციის ანალიზი

საკანონმდებლო ჩარჩოს მიმოხილვა

არაგადამდებ დაავადებათა რისკის ფაქტორების და დეტერმინანტების ბუნებიდან გამომდინარე და იმის გათვალისწინებით, რომ დაავადებათა ეს ჯგუფი მრავალ ნოზოლოგიას მოიცავს, რომლებსაც ქრონიკული მიმდინარეობა ახასიათებთ, მათზე რეაგირება ყოვლისმომცველ პასუხს მოითხოვს არამხოლოდ ჯანდაცვის სისტემის მხრიდან. არაგადამდებ დაავადებათა ეფექტიანი მართვა გულისხმობს შეთანხმებული პოლიტიკის შემუშავებას როგორც ჯანდაცვის სისტემის შიგნით, ასევე სისტემის გარეთაც.²⁴

„ასოცირების შესახებ შეთანხმება, ერთი მხრივ, საქართველოსა და, მეორე მხრივ, ევროკავშირს და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანებას და მათ წევრ სახელმწიფოებს შორის“, ერთი მხრივ, ევროკავშირსა და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანებას და მათ წევრ სახელმწიფოებსა და, მეორე მხრივ, საქართველოს შორის მოიცავს ვალდებულებებს, რომელიც მიმართულია მდგრადი განვითარებისა და ეფექტიანი მულტილატერალიზმის პრინციპებისადმი და ასევე, გულისხმობს არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის გაუმჯობესებას (მუხლი 356 (c)).

საქართველოში არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის სტრატეგიის საკანონმდებლო ჩარჩო მოიცავს შემდეგს:

1. საქართველოს კონსტიტუცია;

2. საქართველოს კანონი „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“;

3. საქართველოს კანონი „საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის შესახებ“;

4. საქართველოს კანონი „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“;

5. საქართველოს კანონი „იოდის, სხვა მიკროელემენტებისა და ვიტამინების დეფიციტით გამოწვეული დაავადებების პროფილაქტიკის შესახებ“;

6. საქართველოს კანონი „პაციენტის უფლებების შესახებ“;

7. საქართველოს კანონი „ატმოსფერული ჰაერის დაცვის შესახებ“;

8. საქართველოს კანონი „თამბაქოს კონტროლის შესახებ“.

საქართველოს კონსტიტუცია აღიარებს ადამიანის ჯანმრთელობის უფლებას, რაც გულისხმობს მოქალაქის უფლებას ხელმისაწვდომ და ხარისხიან ჯანმრთელობის დაცვის მომსახურებაზე და სახელმწიფოს მიერ სამედიცინო მომსახურების ხარისხის კონტროლს. საქართველოს კონსტიტუცია აღიარებს, რომ ყველას აქვს უფლება ცხოვრობდეს ჯანმრთელობისათვის უვნებელ გარემოში. ხაზგასმულია, რომ სახელმწიფო ზრუნავს ადამიანის ჯანმრთელობასა და სოციალურ დაცვაზე, სოციალურ სამართლიანობასა და სოციალურ თანასწორობაზე, ჯანსაღი ცხოვრების წესის დამკვიდრებაზე, ბავშვებისა და ახალგაზრდების ფიზიკურ აღზრდასა და სპორტში ჩართვაზე. აღნიშნული დებულებები არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ხელშემწყობი გარემოს მნიშვნელოვანი განმსაზღვრელი და ორიენტირია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სფეროში მოქმედი სხვა კანონებისა და კანონქვემდებარე აქტებისათვის.

საქართველოს კანონი „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის პრინციპად აღიარებს „მოსახლეობისათვის სამედიცინო დახმარების საყოველთაო და თანაბარ ხელმისაწვდომობას“, რაც ასევე აღიარებული პრინციპია არაგადამდებ დაავადებათა გლობალური სტრატეგიისთვის. კანონი განიხილავს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვას, როგორც სახელმწიფო ვალდებულებათა სისტემას, რომლის მიზანია ადამიანის ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვა, შენარჩუნება და აღდგენა. სახელმწიფო პოლიტიკის პრინციპებია: პირველადი ჯანმრთელობის დაცვის პრიორიტეტულობა და სახელმწიფოს, საზოგადოების, თითოეული მოქალაქის მონაწილეობა ცხოვრების ჯანსაღი წესის დამკვიდრებაში. კანონი აღიარებს, რომ ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფა სახელმწიფოს მოვალეობაა და მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე გარემოსა და სხვა ფაქტორების უარყოფითი გავლენის თავიდან აცილების მიზნით შემუშავებული და დამტკიცებული წესების დაცვა სავალდებულოა. კანონში ხაზგასმულია, რომ განსაკუთრებით გავრცელებული არაგადამდები დაავადებების კონტროლი ხორციელდება საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად და სოტდშჯსდს შეიმუშავებს განსაკუთრებით გავრცელებული გადამდები და არაგადამდები დაავადებების, მათ შორის, ენდემური დაავადებების, ეპიდემიოლოგიური შესწავლის, მკურნალობისა და პროფილაქტიკის ღონისძიებებს. კანონი განმარტავს, რომ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვის სამსახურების კომპეტენციას განეკუთვნება: გადამდებ და არაგადამდებ დაავადებათა აღრიცხვისა და შეტყობინების სისტემის ჩამოყალიბება, მიღებული მონაცემების ანალიზი და პროგნოზირება; ეპიდზედამხედველობა და ეპიდკონტროლი დაავადებათა მიზეზების, მათი გადაცემის გზების და რისკის ფაქტორების გამოვლენისა და შესწავლის მიზნით; არაგადამდები დაავადებების პროფილაქტიკა, ცხოვრების ჯანსაღი წესის დამკვიდრების ხელშეწყობა და ადამიანის ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფის ხელშეწყობა. კანონი აღიარებს, რომ დაავადებათა პროფილაქტიკა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის ხელშეწყობა სახელმწიფო პრიორიტეტია.

საქართველოს კანონი „საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის შესახებ“ მიზნად ისახავს მოსახლეობის ჯანმრთელობისა და ცხოვრების ჯანსაღი წესის დამკვიდრების ხელშეწყობას; ადამიანის ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფას; რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის ხელშეწყობას და არაგადამდები დაავადებების გავრცელების თავიდან აცილებას. კანონი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვას განიხილავს, როგორც დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლისაკენ მიმართული ღონისძიებების ერთობლიობას. იგი საქართველოს ტერიტორიაზე მყოფი ყველა ადამიანისთვის აღიარებს ჯანმრთელობისათვის უვნებელ გარემოში ცხოვრების უფლებას და ავალდებულებს მოსახლეობას არ განახორციელონ ისეთი საქმიანობა, რომელიც ქმნის არაგადამდები დაავადებების გავრცელების საფრთხეს და იწვევს ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული რისკების წარმოქმნას. კანონი სახელმწიფოს კომპეტენციად განიხილავს არაგადამდები დაავადებების სფეროში პოლიტიკის განსაზღვრას, მონიტორინგის უზრუნველყოფასა და ცხოვრების ჯანსაღი წესის პოლიტიკის განსაზღვრას. პრევენციული ღონისძიებების უზრუნველყოფა ამ კანონის ერთ-ერთი ძირითადი პრინციპია.

საქართველოს კანონის „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ მიზანია უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დახმარების ხელმისაწვდომობა და უწყვეტობა ფსიქიკური პრობლემების მქონე პირთათვის, მათი უფლებების, თავისუფლებებისა და ღირსების დაცვა.

თამბაქოს ახალი კანონმდებლობა (საქართველოს კანონები: „თამბაქოს კონტროლის შესახებ“, „რეკლამის შესახებ“, „მაუწყებლობის შესახებ“, „ლატარიების, აზარტული და მომგებიანი თამაშობების მოწყობის შესახებ“; საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი) დამტკიცებულ იქნა 2017 წელს საქართველოს მე-9 მოწვევის პარლამენტის მიერ. საქართველოს კანონის „თამბაქოს კონტროლის შესახებ“ მიზანია საქართველოს მოსახლეობის მიერ თამბაქოს მოხმარებით გამოწვეული დაავადებიანობისა და სიკვდილიანობის შემცირების მიზნით.

იგი ეფუძნება შემდეგ პრინციპებს: თამბაქოს ჯანმრთელობისათვის მავნე პროდუქტად აღიარება; არამწეველთა თამბაქოს მავნე ზემოქმედებისაგან დაცვის უფლების აღიარება; თამბაქოს მავნე ზემოქმედების შესახებ საქართველოს მოსახლეობის ინფორმირება და თამბაქოს ნაწარმის თაობაზე ინფორმაციის გამჭვირვალობა; თამბაქოს მოხმარების შეწყვეტისა და მოხმარების დაწყების პრევენციის ხელშეწყობა; თამბაქოს ნაწარმის წარმოებისა და რეალიზაციის კონტროლი; თამბაქოს ნაწარმზე მოთხოვნილებისა და ამ ნაწარმის ხელმისაწვდომობის შემცირება; თამბაქოს ნაწარმის დაუბეგრავი და გაუპიროვნებული გაყიდვის აკრძალვა; არამწეველობის, როგორც ცხოვრების ნორმის, აღიარება; თამბაქოს მოხმარების წინააღმდეგ ბრძოლის ღონისძიებათა შემუშავებაში, განხორციელებასა და შეფასებაში საზოგადოების მონაწილეობა; თამბაქოს რეკლამისაგან თავისუფალ გარემოში ცხოვრებისა და მისი ზემოქმედებისაგან დაცვის უფლების აღიარება; ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში თამბაქოს კონტროლთან დაკავშირებული სახელმწიფო პოლიტიკის შემუშავებისა და განხორციელების პროცესის თამბაქოს ინდუსტრიაში ჩაბმულ პირთა ჩარევისაგან დაცვა, აგრეთვე თამბაქოს ინდუსტრიაში ჩაბმულ პირებთან სახელმწიფოს საჯაროობისა და გამჭვირვალობის პრინციპების დაცვით ურთიერთობა; თამბაქოს ნაწარმის ინგრედიენტის, თამბაქოს ნაწარმისგან გამოფრქვეული ნივთიერების და თამბაქოს შეფუთვის კონტროლი და ა.შ.

საქართველოს კანონის „იოდის, სხვა მიკროელემენტებისა და ვიტამინების დეფიციტით გამოწვეული დაავადებების პროფილაქტიკის შესახებ“ მიზანია საქართველოში იოდის, სხვა მიკროელემენტებისა და ვიტამინების დეფიციტით გამოწვეული დაავადებების პროფილაქტიკის ხელშემწყობი პირობების შექმნა. კანონის ერთ-ერთი მთავარი პრინციპია საკვები პროდუქტების ფორტიფიკაციის ეროვნული პოლიტიკის შემუშავება და შესაბამისი პროგრამების განხორციელების ხელშეწყობა.

საქართველოს კანონი „პაციენტის უფლებების შესახებ“ ხაზს უსვამს სამედიცინო მომსახურების თანაბრად ხელმისაწვდომობას სახელმწიფო სამედიცინო პროგრამების საშუალებით.

საქართველოს კანონის „ატმოსფერული ჰაერის დაცვის შესახებ“ მიზანია (ა) ხელი შეუწყოს გარემოს დაცვის სფეროში საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილი ადამიანის ძირითადი უფლებების – ცხოვრობდეს ჯანმრთელობისათვის უვნებელ გარემოში და სარგებლობდეს ბუნებრივი და კულტურული გარემოთი – უზრუნველყოფას; (ბ) უზრუნველყოს გარემოს ერთ-ერთი ძირითადი კომპონენტის – ატმოსფერული ჰაერის – დაცვა საზოგადოების ეკოლოგიური და ეკონომიკური ინტერესების შესაბამისად და ახლანდელი და მომავალი თაობების ინტერესების გათვალისწინებით. კანონის ძირითადი ამოცანებია: (ა) უზრუნველყოს ატმოსფერული ჰაერის ადამიანის ჯანმრთელობისა და ბუნებრივი გარემოსათვის უსაფრთხო მდგომარეობის მიღწევა, შენარჩუნება და გაუმჯობესება; (ბ) სამართლებრივად უზრუნველყოს ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებების გაფრქვევათა რეგულირება; (გ) ხელი შეუწყოს ატმოსფერული ჰაერის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის საზოგადოებისათვის ხელმისაწვდომობის პრინციპის უზრუნველყოფას; (დ) ხელი შეუწყოს ევროკავშირის კანონმდებლობით ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურებისაგან დაცვის სფეროში დადგენილი სამართლებრივი ნორმების საქართველოს ტერიტორიაზე ეტაპობრივ ამოქმედებას.

ვინაიდან არაგადამდებ დაავადებათა პრევენცია კომპლექსური, მულტისექტორული საკითხია, ამ მიმართულების საკანონმდებლო უზრუნველყოფა მოიცავს სხვადასხვა რეგულაციებს, რომლებიც დამატებით რეგულირდება სხვადასხვა კანონებითა და დადგენილებებით (საქართველოს კანონები: სურსათის/ცხოველის საკვების უვნებლობის, ვეტერინარიისა და მცენარეთა დაცვის კოდექსი, „სპორტის შესახებ“, „ზოგადი განათლების შესახებ“, „რეკლამის შესახებ“, ,,საქართველოს სივრცის დაგეგმარების, არქიტექტურული და სამშენებლო საქმიანობის კოდექსი‘‘, ,,ბავშვის უფლებათა კოდექსი‘‘, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, საქართველოს საგადასახადო კოდექსი და სხვ.).

არსებული საკანონმდებლო ჩარჩო გაძლიერებულია სხვა კანონქვემდებარე დოკუმენტებით, როგორიცაა საქართველოს მთავრობის დადგენილებები და საქართველოს მთავრობის განკარგულებები და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანებები.

2013 წლიდან მოქმედებს საქართველოს მთავრობის დადგენილება „საყოველთაო ჯანდაცვაზე გადასვლის მიზნით გასატარებელ ზოგიერთ ღონისძიებათა შესახებ“ (საქართველოს მთავრობის დადგენილება №36; 21.02.2013 წ.), რომლის მიზანია პირველადი ჯანდაცვის მომსახურებაზე მოსახლეობის გეოგრაფიული და ფინანსური ხელმისაწვდომობის, ამბულატორიული მომსახურების მოხმარების გაზრდა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუმჯობესება.

2013 წლიდან მოქმედებს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანება „სამედიცინო ჩარევების კლასიფიკაციისა და ამბულატორიული სერვისის მიმწოდებლების მინიმალური მოთხოვნების განსაზღვრის შესახებ“ (2013 წლის 19 ივნისის №01-25/ნ ბრძანება), რომლის მოთხოვნაა, პირველადი ჯანმრთელობის დაცვის დაწესებულება ახორციელებდეს ჯანმრთელობის ხელშეწყობის, დაავადებათა პრევენციის, ფართოდ გავრცელებული დაავადებების სამკურნალო, სარეაბილიტაციო ღონისძიებებს, მათ შორის, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობაზე ზრუნვას, მწვავე და ქრონიკული დაავადებების მართვას ამბულატორიულ დონეზე, გერიატრიულ და პალიატიურ მზრუნველობას.

დღეისათვის არსებული საკანონმდებლო ჩარჩო თავსებადია არაგადამდები დაავადებების კონტროლის სფეროში საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებებითა და შეთანხმებებით გათვალისწინებულ მოთხოვნებთან და განსაზღვრავს არაგადამდები დაავადებების წინააღმდეგ ბრძოლაში ჩართული სტრუქტურების მოქმედების მიმართულებებს და სფეროებს. ამგვარი საკანონმდებლო ჩარჩო მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს ეროვნული სტრატეგიის მიზნების მიღწევას.

სიტუაციის ანალიზი

1.2.1.არაგადამდები დაავადებების მსოფლიო ტენდენციები

არაგადამდები დაავადებები ავადობის, სიკვდილიანობისა და შრომისუუნარობის ძირითადი მიზეზია უმეტეს ქვეყნებში. აგდ-ს, ყოველწლიურად, საშუალოდ, სიკვდილის 41 მილიონი შემთხვევა უკავშირდება, რაც გლობალურად საერთო სიკვდილიანობის 71%-ს შეადგენს, მათ შორისაა 30–69 წლის 15 მილიონი ადამიანი, რომლებიც დიაბეტით, გულსისხლძარღვთა, ონკოლოგიური ან ქრონიკული რესპირატორული დაავადებებით ნაადრევად (70 წლამდე) იღუპებიან. ნაადრევი სიკვდილიანობის თითქმის 85% დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში რეგისტრირდება,^25,26. აგდ-ებით გამოწვეულ ნაადრევ სიკვდილიანობას კლებადი ტენდენცია აქვს და ამ მიმართულებით ყველაზე დიდი პროგრესი ჯანმოს ევროპის რეგიონში აღინიშნება.²⁷

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (ჯანმო) ევროპის რეგიონის არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და მართვის სტრატეგია ითვალისწინებს ამ დაავადებათა ეპიდემიოლოგიურ თავისებურებებს:²⁸

(ა) აგდ-ს გავრცელების თავისებურებას განაპირობებს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების თვალსაზრისით ქვეყნების შიგნით და ქვეყნებს შორის არსებული განსხვავებები. არსებობს კორელაცია განათლების, ოჯახის შემოსავლის, სოციალური კლასსა და აგდ-ით გამოწვეულ სიკვდილიანობას შორის.

(ბ) ოთხი ძირითადი აგდ-ით გამოწვეული სიკვდილიანობა როგორც ევროპაში, ასევე მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში, მამაკაცებში უფრო მაღალია. აღნიშნული განსხვავება გარკვეულწილად სქესობრივ თავისებურებებს უკავშირდება და მისი მართვა სრულად შეუძლებელია; თუმცა, სხვაობის დიდი წილი განპირობებულია მართვადი ფაქტორებით, როგორიცაა ქცევითი, ბიოლოგიური, სოციალური, ანთროპოლოგიური, კულტურული და პოლიტიკური ფაქტორები; ამ ფაქტორებს შორის აღსანიშნავია თამბაქო, ალკოჰოლი, არაჯანსაღი კვება, მამაკაცთა მიერ სამედიცინო მომსახურების დაბალი უტილიზაცია (დაბალი მიმართვიანობა) და სხვ.

(გ) აგდ-ს მიზეზით შრომისუუნაროდ გატარებული წლების ხანგრძლივობა ქალებში მეტია. განსხვავება ყველაზე დაბალია (16%) ცენტრალურ აზიაში და ყველაზე მაღალი (23%) დასავლეთ ევროპაში.

(დ) აგდ-ს ტვირთი ასაკთან ერთად იზრდება, რასაც სამი ძირითადი ფაქტორი განაპირობებს: (1) დაავადებათა პრევალენტობა თითოეულ ასაკობრივ და სქესობრივ ჯგუფში, (2) თითოეული ნოზოლოგიით გამოწვეული ავადობა და შრომისუუნარობა და (3) მოსახლეობის ასაკობრივ-სქესობრივი სტრუქტურა.

(ე) ასაკთან ერთად იზრდება აგრეთვე არაგადამდები დაავადებებით კომორბიდულობა.

(ვ) ძირითადი აგდ-ებით გამოწვეული სიკვდილიანობის რისკის ტენდენციები რამდენადმე იცვლება. ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში (EU15) გსდ-ით გამოწვეული სიკვდილიანობის მნიშვნელოვნად შემცირების შედეგად სიკვდილის წამყვანი მიზეზი ონკოლოგიური დაავადებები ხდება.

(ზ) აგდ და მასთან დაკავშირებული რისკის ფაქტორები ნაადრევი სიკვდილიანობის და შრომის უნარის დაქვეითების (გაცდენილი სამუშაო დღეები და დაბალი პროდუქტიულობა) გამო ამცირებს პროდუქტიულობას მაკროეკონომიკურ დონეზე. შეფასებითი მაჩვენებლებით, დაბალი და საშუალო შემოსავლების ქვეყნებში 2011 – 2030 წწ. პერიოდში აგდ-ები გამოიწვევს 21 მილიარდ აშშ დოლარზე მეტ ეკონომიკურ დანახარჯს, რომლის თითქმის ერთი მესამედი დაკავშირებული იქნება მხოლოდ გსდ-თან.²⁹

(თ) უკანასკნელ წლებში აზარტული თამაშები ფართო საზოგადოებისთვის გახდა ხელმისაწვდომი, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის მოწყვლად პოპულაციაში პათოლოგიური გემბლინგის განვითარების რისკს. აზარტულ თამაშებზე დამოკიდებულება დიდი ხანია განიხილება, როგორც ფსიქიკური აშლილობა და მასთან დაკავშირებული ზიანი უთანაბრდება ან აღემატება დეპრესიული აშლილობებით და ალკოჰოლ და წამალდამოკიდებულებით გამოწვეულ ტვირთს. უკანასკნელ პერიოდში ნივთიერებადამოკიდებულება განიხილება, როგორც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სერიოზული პრობლემა და ერთ-ერთი პრიორიტეტი. აუცილებელია, რომ სათანადო ყურადღება მიექცეს ნივთიერებადამოკიდებულების პრევენციის ადრეული ინტერვენციებისა და მკურნალობის ხელმისაწვდომობის საკითხებს.³⁰

არაგადამდები დაავადებები აღიარებულია როგორც მნიშვნელოვანი გამოწვევა მდგრადი განვითარების მიზნების მისაღწევად. აგდ-ებით გამოწვეული სიკვდილიანობის ერთი მესამედით შემცირებას (მგმ-ის 3.4 ქვემიზანი) განსაკუთრებული როლი აქვს მდგრადი განვითარების, სულ მცირე, 9 მიზნის მიღწევის თვალსაზრისით. აგდ-ების პრევენციასა და კონტროლთან უშუალოდ დაკავშირებული მდგრადი განვითარების მიზნებია: 1 - სიღარიბის აღმოფხვრა, 2 - შიმშილის აღმოფხვრა, 3 - ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა, 4 - ხარისხიანი განათლება, 5 - გენდერული თანასწორობა, 8 - ღირსეული სამუშაო პირობები და ეკონომიკური ზრდა, 10 - შემცირებული უთანასწორობა, 11 - მდგრადი ქალაქები და თემები, 12 - პასუხისმგებლობიანი მოხმარება და წარმოება.³¹

გაეროს შეფასებით, გლობალურად, COVID-19-ის პანდემიამ მნიშვნელოვნად შეზღუდა არაგადამდებ დაავადებათა დიაგნოსტირების, მკურნალობის, რეაბილიტაციისა და პალიატიური მზრუნველობის ხელმისაწვდომობა და, ამდენად, შეაფერხა გაეროს მდგრადი განვითარების სხვადასხვა მიზნების მიღწევის, მათ შორის, აგდ-ებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობის შემცირების ტემპი.³² ცნობილია, რომ აგდ-ებმა დაამძიმა პანდემიის მიმდინარეობა და მისი გამოსავალი. პოსტ პანდემიურ ეტაპზე კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, რომ არაგადამდები დაავადებები გათვალისწინებული იყოს, როგორც რეაგირებისა და აღდგენის პროცესების უმთავრესი გამოწვევა და ამასთანავე, მდგრადი განვითარების მიზნების მიღწევისთვის აუცილებელი წინაპირობა.³³

1.2.2.არაგადამდები დაავადებების მთავარი მიღწევები და გამოწვევები საქართველოში

ჯანმოს შეფასებითი მონაცემებით, საქართველოში სიკვდილიანობის 93% არაგადამდები დაავადებებით არის გამოწვეული.³⁴ ავადმყოფობათა ამ ჯგუფში მაღალი ავადობით და სიკვდილიანობით გამოირჩევა ჰიპერტონიული, იშემიური და ცერებროვასკულარული დაავადებები. 2021 წელს გულ-სისხლძარღვთა სისტემის დაავადებების რეგისტრირებული შემთხვევების სტრუქტურაში 64.3% ჰიპერტენზიაზე მოდიოდა, ხოლო გსდ-ს ახალ შემთხვე­ვებს შორის ჰიპერტონიული დაავადების ხვედრითი წილი 55.8%-ს შეადგენდა.³⁵

არაგადამდებ დაავადებათა და რისკ-ფაქტორების ეპიდზედამხედველობისთვის ქვეყანაში დანერგილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ინსტრუმენტი - არაგადამდებ დაავადებათა რისკ-ფაქტორების STEPS კვლევა, რომელიც ქვეყანამ აირჩია არაგადამდებ დაავადებათა ეპიდზედამხედველობის ინსტრუმენტად. ჩატარებულია STEPS-ის ორი რაუნდი 2010 და 2016 წელს. STEPS-2016-ის მონაცემები დღესაც რელევანტურია, ვინაიდან მსგავსი კვლევა შემდეგ არ ჩატარებულა, მისი ჩატარება იგეგმება 2023-2024 წლებში.

STEPS-ის მიხედვით საქართველოში 10-წლიანი 30%-იანი და უფრო მაღალი კარდიოვასკულური რისკი აღენიშნება 40-69 წლის მოსახლეობის 28.8%-ს. სახეზეა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი გენდერული განსხვავება: მამაკაცებში 10-წლიანი კარდიოვასკულარული რისკი უფრო მაღალია (43.7%), ვიდრე ქალებში (32.5%). მომატებულია არტერიული წნევის პრევალენტობა - 37.7% (მამაკაცებში 38.6% და ქალებში 36.9%). პრობლემას ამწვავებს ის გარემოება, რომ მაღალი არტერიული წნევის მქონე მამაკაცთა 64.2% და ქალების 47.2% არ იტარებს ადეკვატურ ანტიჰიპერტენზიულ მკურნალობას.³⁶

კიბოს პოპულაციური რეგისტრის მონაცემებით, 2021 წელს საქართველოში ყველა ლოკალიზაციის კიბოს 10 432 ახალი შემთხვევაა რეგისტრირებული, მაჩვენებელი 100 000 მოსახლეზე - 281. ყველა ლოკალიზაციის კიბოს ახალი შემთხვევების 53% გამოვლინდა ქალებში, 47% - მამაკაცებში. 2021 წელს ონკოლოგიური დაავადებების მხოლოდ 38% გამოვლინდა პირველ და მეორე სტადიაზე.³⁷ აღსანიშნავია, რომ ძუძუს, საშვილოსნოს ყელის და კოლორექტული კიბოს შემთხვევებშიც, რომელთა სკრინინგი ქვეყანაში 2011 წლიდან ხორციელდება დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და სკრინინგის სახელმწიფო პროგრამით, ადრეულ სტადიაზე გამოვლენა არ არის მაღალი. მიზეზი სკრინინგში მიზნობრივი პოპულაციის დაბალი ჩართულობაა (სკრინინგით მიზნობრივი პოპულაციის მოცვის მაჩვენებლები მერყეობს: ძუძუს კიბო - 7-25%, საშვილოსნოს ყელის კიბო - 8-18% და კოლორექტული კიბო - 2-6%).

ანტი პაპილომავირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინაცია 2019 წლიდან შეტანილია ვაქცინაციის ეროვნულ კალენდარში 10-12 წლის ასაკის გოგონებისთვის.

2021 წელს აღრიცხული ქვედა სასუნთქი გზების ქრონიკული ავადმყოფობების ჯგუფში ფილტვის ქრონიკულ ობსტრუქციულ ავადმყოფობებზე 74.5% მოდიოდა. ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული ავადმყოფობის ძირითად მიზეზს თამბაქოს კვამლი (პასიური მოხმარების ჩათვლით) და ელექტრონული სიგარეტი წარმოადგენს. სხვა რისკ-ფაქტორებია: შენობის შიდა ჰაერის დაბინძურება, ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურება, პროფესიული მტვერი და ქიმიური ნივთიერებები.³⁸

საქართველოს მოსახლეობის 4.5%-ს (მამაკაცების 4.7% და ქალების 4.3%) სისხლში გლუკოზის მაღალი დონე (≥7.0 მმოლ/ლ) აღენიშნება ან იღებს მედიკამენტებს შაქრიანი დიაბეტის მკურნალობის მიზნით. სისხლში გლუკოზის მაღალი დონის ან დიაბეტის დიაგნოზის გამო მედიკამენტოზურ მკურნალობაზე მყოფ მამაკაცთა 21.9% და ქალთა 14.3% ინსულინის მომხმარებელია. პრედიაბეტური მდგომარეობის (უზმოზე გლუკოზის დონე ≥6.1 მმოლ/ლ და <7.0 მმოლ/ლ) მქონე რესპონდენტთა ხვედრითმა წილმა ორივე სქესის წარმომადგენლებში 2% შეადგინა³⁹.

ფსიქიკური ჯანმრთელობა ზოგადი ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის განუყოფელი ნაწილია. საფრანგეთის განვითარების სააგენტოს Expertise France-ის მიერ 2019-2020 წლებში ჩატარებული კვლევის მიხედვით, საქართველოს მოსახლეობის 5%-ს აღენიშნება ისეთი ფსიქიკური აშლილობა, რომელიც შესამჩნევია ოჯახის წევრების, ახლო მეგობრებისა და კოლეგებისათვის და მათ საქმიანობაზე ახდენს გავლენას. გამოკითხულთა 6.45%-მა აღნიშნა, რომ ცხოვრებაში ერთხელ მაინც მიუმართავს დახმარებისათვის ფსიქიკური აშლილობის, ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებზე დამოკიდებულების ან ალკოჰოლთან დაკავშირებული პრობლემის გამო.

აგდ-ების რეგიონული გავრცელების თავისებურებები განსხვავებულ ცხოვრების წესთან (განსაკუთრებით, კვებითი თავისებურებები) ერთად საქართველოს რეგიონებს შორის ასაკობრივი სტრუქტურის თვალსაზრისით არსებული მნიშვნელოვანი სხვაობით უნდა აიხსნას.

ჯანმოსა და ქართველი ექსპერტების მიერ 2022 წელს ჩატარებული არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის საინვესტიციო პაკეტის ანალიზი მიუთითებს, რომ გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, კიბო, შაქრიანი დიაბეტი და ქრონიკული რესპირატორული დაავადებები განსაკუთრებით საყურადღებოა ჯანმრთელობაზე და ეკონომიკურ განვითარებაზე უარყოფითი ზეგავლენის კუთხით. მათი ჯამური ეკონომიკური ზარალი აღემატება 3 მილიარდ ლარს, რაც ეროვნული მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) დაახლოებით 6.2%-ია.

აგდ-ს პრევენციისა და მართვის თვალსაზრისით, კვლავ რჩება გამოწვევები, რაც უკავშირდება მოსახლეობაში მავნე ქცევითი ჩვევების ფართოდ გავრცელებას (შედეგები მოცემულია ქვემოთ), მათი როლისა და პრევენციის გზების შესახებ მოსახლეობის დაბალ ინფორმირებულობას სამიზნე ჯგუფების მიერ სკრინინგული პროგრამების დაბალ უტილიზაციას, დაავადებათა დაგვიანებულ ეტაპზე გამოვლენას, აგდ-ების პრევენციისა და კონტროლის საკითხებში პირველადი ჯანდაცვის რგოლის - სოფლის და ოჯახის ექიმების ნაკლებ ჩართულობას (პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებაში (შემდგომში – პჯდ) ვიზიტების რაოდენობა ერთ სულ მოსახლეზე დაბალია და შეადგენს 4.0), პირველად ჯანდაცვაში აგდ-ის მართვის ნაწილობრივ ინტეგრირებას და, ზოგადად, აგდ მართვაში სტანდარტული მიდგომების ნაკლებობას. სწორედ აღნიშნულზე მიუთითებს ქვემოთ მოყვანილი კვლევების შედეგები.

არაგადამდები დაავადებების პრევენციის, მართვისა და კონტროლის მიზნით, პირველადი ჯანდაცვის სისტემაში მნიშვნელოვანი ნაბიჯები განხორციელდა ბოლო ორი ათეული წლის განმავლობაში. თუმცა ქვეყანამ ვერ მიაღწია სასურველ შედეგს, რადგან მოსახლეობისთვის ნაკლებად მიმზიდველი და ნაკლებად მოქნილი აღმოჩნდა პირველადი ჯანდაცვის სისტემა, რომელიც არ არის სრულად მორგებული მოსახლეობის საჭიროებებზე; პირველადი ჯანდაცვის დონეზე დაავადებების მართვის დაბალი მოტივაცია და ანგარიშვალდებულება სერვისების ანაზღაურების არსებული მექანიზმების გამო; შეზღუდული დაფინანსება და ა.შ.^40,41 შედეგად, ჯანდაცვის სერვისების მიწოდების სისტემა კვლავ ჰოსპიტალურ სერვისებზეა ორიენტირებული, ხოლო პირველადი ჯანდაცვის „მეკარიბჭის“ როლი შეზღუდული რჩება განსაკუთრებით ე.წ. ამბულატორიულად „სენსიტიური“/მართვადი დაავადებების მიმართ, რომლებიც ძირითადად აგდ დაავადებებს წარმოადგენს.

პირველადი ჯანდაცვის სისტემის გაუმჯობესების კუთხით მნიშვნელოვანი წინგადადგმული ნაბიჯია 2020 წელს პჯდ დაწესებულებების სელექციის შედეგად, მწირი შესაძლებლობების და დატვირთვის მქონე დაწესებულებების გამოთიშვა საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამიდან ისე, რომ შენარჩუნდა გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა.

არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი პრევენციისა და მართვისთვის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევაა არაგადამდები დაავადებების ნაკლებად განვითარებული მონიტორინგისა და ზედამხედველობის სისტემა და რისკ-ფაქტორების შესახებ რუტინული სტატისტიკური მონაცემების პრაქტიკულად არარსებობა.

2017 წელს, ქრონიკული დაავადებების სამკურნალო მედიკამენტების პროგრამის ამოქმედების მიუხედავად, მაღალია მედიკამენტებზე დანახარჯები - 32% ჯანდაცვაზე მთლიანი ხარჯებიდან. 2017 წლის სერვისების უტილიზაციისა და შინამეურნეობების დანახარჯების კვლევის შედეგებით, გამოკითხულთა 24% ვერ ახერხებს მედიკამენტების შეძენას, ვინაიდან ის არის ძვირი.

მედიკამენტებზე დაბალი ხელმისაწვდომობა, პჯდ სისტემაში პაციენტების ნაკლებად მიმართვა (4 ვიზიტი ერთ სულზე), ოჯახის ექიმების ნაკლები დაინტერესება ქრონიკული დაავადებების მართვის კუთხით კაპიტაციური ანაზღაურების გამო, ერთი მხრივ, განაპირობებს აგდ დაავადებების მაღალ გავრცელებას და სიკვდილიანობას.

2018 წელს საქართველოში განხორციელდა ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ქცევების კვლევა სასკოლო ასაკის ბავშვებში HBSC, რაც 11, 13 და 15 წლის მოზარდების ჯანმრთელობის დეტერმინანტებზე იძლევა ინფორმაციას. ალკოჰოლისა და სხვა ნარკოტიკების მოხმარების ევროპის სასკოლო კვლევა (ESPAD - European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs) უკვე ორჯერ, 2015 და 2019 წლებში განხორციელდა, მომდევნო კვლევა იგეგმება 2024 წელს.

ზემოაღნიშნული კვლევების შედეგებით, არაგადამდებ დაავადებათა რისკის ფაქტორები საკმაოდ გავრცელებულია ქვეყანაში.

თამბაქოს მოხმარებით მსოფლიოში ყოველწლიურად 8 მილიონზე მეტი ადამიანი იღუპება; აქედან დაახლოებით 7 მილიონი გამოწვეულია თამბაქოს პირდაპირი მოხმარებით, თამბაქოს არაპირდაპირი მოხმარების გამო იღუპება 1.2 მილიონი არამწეველი.⁴²

2016 წლის STEPS კვლევის შედეგების მიხედვით მამაკაცებში მაღალია თამბაქოს მოხმარება (57% მამაკაცებში, ხოლო ქალებში 7%). საქართველოში თამბაქოს მოხმარებას კლებადი ტენდენცია აქვს როგორც მოზარდებში, ასევე ზრდასრულებში, რაც თამბაქოს კონტროლის გაძლიერების მექანიზმებს: ახალი კანონმდებლობა, კანონმდებლობის აღსრულების მუდმივი მონიტორინგი, თამბაქოს კონტროლის ეროვნული სტრატეგია 2021-2025 და 2021-2023 წლების სამოქმედო გეგმით გაწერილი ღონისძიებები, კვლევები, მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების კამპანიები თამბაქოს მოხმარების მავნებლობასა და თამბაქოს მოხმარების აკრძალვის/შეზღუდვის საკანონმდებლო რეგულაციების შესახებ და სამოქალაქო მობილიზაციის გაზრდა; თამბაქოს მოხმარების შეწყვეტისათვის დახმარების გაუმჯობესება (ყოველდღიურად, დღეში 8 საათი ფუნქციონირებს ცხელი ხაზი 116001, ფუნქციონირებს მობილური აპლიკაცია „თავს ვანებებ“) უკავშირდება.

ალკოჰოლის ჭარბი გამოყენება პოპულაციის ჯანმრთელობაზე მავნე ზეგავლენის მქონე ერთ-ერთი მთავარი რისკის ფაქტორია მსოფლიოში და დაკავშირებულია ნაადრევ სიკვდილიანობასთან.⁴³

STEPS2016-ის მიხედვით, მამაკაცებში თითქმის სამჯერ მაღალია იმ პირთა ხვედრითი წილი (58.9% და 20.7% შესაბამისად), რომელთაც „ბოლო ერთი თვის განმავლობაში მიუღიათ ალკოჰოლური სასმლის თუნდაც ერთი სტანდარტული ულუფა“. 2013 წლის 31 დეკემბერს დამტკიცდა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრისა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ერთობლივი ბრძანება ,,საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებულ შემთხვევებში ალკოჰოლური სიმთვრალის ფაქტის დადგენის წესის დამტკიცების შესახებ‘‘ (31.12.13; №1017/01-52/ნ ბრძანება), რომლის მიზანია ალკოჰოლური სიმთვრალის მდგომარეობაში მყოფ მძღოლთა გამოვლენა და სამართალდარღვევათა აცილება, აღკვეთის ხელშეწყობა და მოქალაქეთა უფლებებისა და მათი კანონიერი ინტერესების დაცვა. ქვეყანას გააჩნია კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაცია (გაიდლაინი) „ალკოჰოლური დამოკიდებულების მართვა პირველად ჯანდაცვაში“ და მოქმედებს ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც მოიცავს ალკოჰოლის მიღებით გამოწვეული ფსიქიკური და ქცევითი აშლილობების სტაციონარულ მომსახურებას. თუმცა, ალკოჰოლის მოხმარების და მისი ზემოქმედების შესახებ რუტინული და სანდო სტატისტიკა ჯერ კიდევ არ არის ხელმისაწვდომი.

არაჯანსაღი კვება, ცხოვრების წესთან ასოცირებული ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რისკის ფაქტორია გულ-სისხლძარღვთა, შაქრიანი დიაბეტი ტიპი 2-ის, ონკოლოგიური და ბევრი სხვა აგდ-ების განვითარების თვალსაზრისით. იგი თანაბრადაა გავრცელებული ორივე სქესის წარმომადგენლებში - როგორც მამაკაცების, ასევე ქალების თითქმის ორი მესამედი (63.8% და 62.4% შესაბამისად) ყოველდღიურად ხილისა და ბოსტნეულის 5 ულუფაზე ნაკლებს მოიხმარს, მამაკაცთა 6%-ის და ქალების 4%-ის დღიურ რაციონში ხილი და ბოსტნეული საერთოდ არ შედის.

მარილის დღიური მოხმარების რაოდენობა უმეტეს ქვეყნებში ჯანმოს მიერ რეკომენდებულ დოზას (5 გრ) აღემატება. პოპულაციაში მარილის მოხმარების 10-დან 5 გრამამდე შემცირება ასოცირებულია გსდ-სა და ინსულტის გავრცელების 17%-ით და 23%-ით შემცირებასთან. საქართველოში მარილის საშუალო დღიური მოხმარება 8.5 გრ-ს შეადგენს,⁴⁴ ხოლო მარილის ჭარბი მოხმარების მავნე ჩვევა მამაკაცებში ბევრად უფრო გავრცელებულია, ვიდრე ქალებში (33.4% და 20.6% შესაბამისად). დკსჯეც-ის და UNICEF-საქართველოს ერთობლივი პროექტის ფარგლებში 2017 წელს ჩატარებული იოდის ეროვნული კვლევის შედეგებით დადასტურდა, ქვეყანაში იოდდეფიციტი დამარცხებულია. შესაბამისად, მარილის მოხმარების შემცირება იოდდეფიციტთან დაკავშირებულ პრობლემას არ წარმოშობს.

არაჯანსაღ კვებასთან უშუალოდ ასოცირებული ბიოლოგიური რისკის ფაქტორის - ჭარბი წონის მზარდი პრევალენტობა შეესაბამება გლობალურ და რეგიონულ ტენდენციებს და საყურადღებო ნიშნულს აღწევს (64.6%; მამაკაცთა 65.5% და ქალთა 63.8%); რესპონდენტთა 17.4%-ის ფიზიკური აქტივობა არ შეესაბამება ჯანმოს რეკომენდაციებს.⁴⁵

ჰიპოდინამია, არაჯანსაღ კვებასთან ერთად ზრდის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, შაქრიანი დიაბეტისა და კიბოს ზოგიერთი ფორმის რისკს, მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ქრონიკული დაავადებების გავრცელებასა და სიკვდილიანობაში.⁴⁶ STEPS16-ის მიხედვით, საქართველოს ზრდასრული მოსახლეობის 17.4% ვერ აკმაყოფილებს ფიზიკური აქტივობის მინიმალურ სტანდარტს.

ჰაერის დაბინძურება ჯანმრთელობის დამაზიანებელი, გარემოსთან დაკავშირებული ერთ-ერთი უმთავრესი რისკის ფაქტორია. ჯანმო-ს 2016 წლის განახლებული ანალიზის მიხედვით, გლობალური სიკვდილიანობის 24% (და ხუთ წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობის 28%) გარემოს ფაქტორებითაა განპირობებული.⁴⁷ საქართველოში ატმოსფერული ჰაერის ძირითადი დამაბინძურებელია ავტოტრანსპორტი, რომელთა 83% ათი და მეტი წლისაა.

გაეროს ბავშვთა ფონდის მონაცემებით, საქართველოში სოფლად მცხოვრებ ბავშვთა 78% ცხოვრობს ისეთ შენობებში, სადაც საკვების მოსამზადებლად მყარი საწვავი გამოიყენება.⁴⁸ ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის 2022 წლის სტატისტიკური ანგარიშის მიხედვით, ჰაერის დაბინძურებით გამოწვეული სიკვდილიანობის მაჩვენებლის მიხედვით საქართველო 70-ე ადგილზეა.⁴⁹

„ერთი მხრივ, საქართველოსა და, მეორე მხრივ, ევროკავშირს და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანებას და მათ წევრ სახელმწიფოებს შორის“ ასოცირების შესახებ შეთანხმების თანახმად, 2014-2020 წლებში, საქართველოს კანონმდებლობაში ცვლილებები შევიდა, მათ შორის, კანონში ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის შესახებ. შემუშავდა და დამტკიცდა გარემოსდაცვითი შეფასების, ნარჩენების მართვის კოდექსი, რამაც სოლიდური საფუძვლები შექმნა ჯანმრთელობაზე გარემოს რისკების ზეგავლენის შესამცირებლად.

SWOT ანალიზი

დაინტერესებულ მხარეებთან სამუშაო შეხვედრებისა და ფოკუსჯგუფების მეშვეობით, განხორციელდა არაგადამდები დაავადებების პრევენციისა და მართვის მიმართულებით ძლიერი და სუსტი მხარეების, აგრეთვე არსებული შესაძლებლობებისა და პოტენციური საფრთხეების შეფასება (SWOT ანალიზი).

ძლიერი მხარე არსებული პოლიტიკური ნება აგდ პრევენციისა და მართვის გაუმჯობესებისა და გაძლიერების მიმართულებით ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციისა და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების მხარდაჭერა და მათთან თანამშრომლობა ეფექტიანი, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინსტრუმენტების და მიდგომების არსებობა და მათი ხელმისაწვდომობა საერთაშორისო დონეზე აგდ პრევენციისა და კონტროლის გზით მასშტაბური ჯანდაცვითი და ეკონომიკური სარგებლის მიღების პოტენციალი საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის არსებობა და სახელმწიფოს მხრიდან აგდ-ს ჯანდაცვით სერვისებზე და მედიკამენტებზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის ეტაპობრივი ზრდა მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სახელმწიფო პროგრამების არსებობა ადგილობრივი (რეგიონული და რაიონული) საჭიროებების გათვალისწინებით რესურსების და ინიციატივების არსებობა სამედიცინო დაწესებულებების გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა პროფესიული ორგანიზაციების არსებობა მდგრადი საინფორმაციო სისტემები აგდ ეპიდზედამხედველობის ხელშეწყობის მიზნით კვლევების ხელმისაწვდომობა საერთაშორისო ფონდების დახმარებით მონიტორინგის და შეფასების შესაძლებლობა როგორც რაოდენობრივი, ისე თვისებრივი მეთოდების გამოყენებით ჯანმრთელობის ხელშეწყობის სახელმწიფო პროგრამა

სუსტი მხარე კანონმდებლობის სისუსტე რიგი პრიორიტეტული მიმართულებებით არასაკმარისი კოორდინაცია ადგილობრივ, რეგიონულ და სოტდშჯსდს ცენტრალურ ორგანოებს შორის მუნიციპალურ დონეზე აგდ პრევენციისა და კონტროლისკენ მიმართული რესურსის სიმცირე და მწირი ტექნიკური შესაძლებლობები ტექნოლოგიებისა და ადამიანური რესურსების არათანაბარი განაწილება ქალაქად და სოფლად, არათანაბარი ხელმისაწვდომობა სამედიცინო მომსახურების სისტემის ფრაგმენტაცია, ხარისხის კონტროლის სისუსტე აგდ-ის პრევენციისა და მართვის ზოგიერთი მიმართულებით ადამიანური რესურსების ნაკლებობა (მაგალითად, ექიმებისა და ექთნების რაოდენობას შორის არსებული დისბალანსი და სხვ.) მულტისექტორული ჩართულობის არასისტემური ხასიათი პრევენციის აუცილებლობის არასაკმარისი აღქმა სამედიცინო პერსონალის და მოსახლეობის მიერ პრიორიტეტული მიმართულებებით ეფექტიანი საკომუნიკაციო კამპანიების სიმცირე და პოპულაციის დაბალი ინფორმირებულობა დაავადებებისა და მათი რისკის ფაქტორების შესახებ პჯდ-ის დაბალი ჩართულობა პოპულაციის საგანმანათლებლო პროგრამებში მკურნალობისადმი პაციენტთა დაბალი დამყოლობა სტიგმა ზოგიერთი დაავადების (კიბო, ფსიქიკური პრობლემები) და მკურნალობის შერჩეული მეთოდების (რადიოთერაპია, მედიკამენტური (სისტემური) თერაპია) მიმართ პირველადი ჯანდაცვის რგოლის ექიმების დაბალი მოტივაცია პრევენციული პროგრამების განხორციელების კუთხით

შესაძლებლობები ევროასოცირების ფარგლებში, აგდ-ის გაეროს უმაღლესი დონის მესამე შეხვედრაზე და მდგრადი განვითარების მიზნების ფარგლებში საქართველოს მთავრობის მიერ აღებული პოლიტიკური ვალდებულებები აგდ მიმართულებით ეფექტიანი და თანმიმდევრული ინტერვენციების განხორციელებისას საქართველოს მოსახლეობის მზარდი მხარდაჭერის პრაქტიკა დასავლური ცოდნისა და გამოცდილების გაზიარების შესაძლებლობა მჭიდრო თანამშრომლობის საფუძველზე ინფორმაციული და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების ინსტრუმენტების განვითარება დამტკიცებული აგდ ეროვნული სტრატეგია, რომელიც ხარჯთეფექტიანი ინიციატივების ეფექტურად დანერგვის გზამკვლევს წარმოადგენს პაციენტზე ორიენტირებული, ინტეგრირებული და კოორდინირებული ჯანდაცვის სისტემის და მოვლის დანერგვა კოვიდ-19 პანდემიის ფონზე აგდ პრევენციისა და მართვის მნიშვნელობის გამოკვეთა უწყვეტი განათლების პროგრამების დანერგვა ადამიანური რესურსების თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისად მობილიზაციის მიზნით ბიზნეს (გარდა თამბაქოს, აზარტული თამაშების და ზოგიერთი სხვ.) და სხვა სექტორებში არსებული პოტენციალის გამოყენება კლინიკური ეროვნული გაიდლაინები, რომელშიც ასახულია საერთაშორისო გამოცდილება და ადაპტირებულია ეროვნული სიტუაციის და რესურსების შესაბამისად ყოველდღიურ კლინიკურ პრაქტიკაში ელექტრონული ჩანაწერების, ელექტრონული რეცეპტების და სხვ. გამოყენება მონიტორინგის და შეფასების პოტენციალის გაზრდის მიზნით პაციენტების ინფორმირებულობის გაზრდის ხელშეწყობა პჯრ-ის განათლებისა და მოტივაციის გაზრდის გზით

საფრთხეები სამედიცინო მომსახურების დონეებს შორის არასაკმარისი კომუნიკაცია კომპეტენციებისა და პასუხისმგებლობის თავიდან არიდება სახელმძღვანელო მითითებების არაადეკვატური გამოყენება ეკონომიკური ფაქტორები (არასაკმარისი დაფინანსება, არასტაბილურობა და ა.შ.) საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რისკების აღმოცენება და გავრცელება, რასაც შესაძლოა სხვა პროგრამების რესურსი დასჭირდეს

სტრატეგიის მიზანი, ამოცანები, ხედვა და ძირითადი პრინციპები

ხედვა: არაგადამდები დაავადებების ტვირთისაგან თავისუფალი საქართველო

მიზანი: არაგადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული ავადობით, სიკვდილიანობითა და შეზღუდული შესაძლებლობებით გამოწვეული მართვადი და თავიდან აცილებადი ტვირთის შემცირება ეროვნულ დონეზე.

აღნიშნული სტრატეგიული მიზნის მისაღწევად, 2030 წლისთვის დასახულია შემდეგი სამიზნეები:

არაგადამდები დაავადებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილის შემთხვევების შემცირება (საბაზისო 2022 წელი - 25%⁵⁰):

• გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობის 8%-ით შემცირება;

• ონკოლოგიური დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობის 3%-ით შემცირება;

• დიაბეტით გამოწვეული სიკვდილიანობის 8%-ით შემცირება;

• ქრონიკული რესპირატორული დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობის 8%-ით შემცირება.

სტრატეგია ეფუძნება შემდეგ ძირითად პრინციპებსა და მიდგომებს:

• თანასწორობა და სამართლიანობა

• ფოკუსირება დაავადებებისა და მათი რისკის ფაქტორების პრევენციაზე

• სასიცოცხლო ციკლის ყველა ეტაპის მოცვა

• ჯანმრთელობის სისტემების გაძლიერება

• ხარჯთეფექტურ სამედიცინო სერვისებსა და ესენციურ მედიკამენტებზე უნივერსალური ხელმისაწვდომობა

• ფოკუსირება ავადობისა და სიკვდილიანობის მაღალი ტვირთის მქონე კლინიკურ მდგომარეობებზე

• მულტისექტორული მიდგომები

• შესაძლებლობების გაძლიერება

• ინტეგრირებული პროგრამები

სტრატეგიული ამოცანები:

1. საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით;

2. არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის გაძლიერება;

3. ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა, არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება;

4. არაგადამდები დაავადებების ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგის და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა;

5. არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის ხელშეწყობა;

6. ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების ხელშეწყობა და პრევენცია;

7. არაგადამდებ დაავადებათა სამედიცინო მომსახურებასა და მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება.

ეროვნული სტრატეგია ქვეყნისთვის წარმოადგენს გზამკვლევს, რათა განახორციელოს კოორდინირებული და თანმიმდევრული ქმედებები ყველა დონეზე 7 ამოცანის შესაბამისად.

სტრატეგიული მიზნისა და ამოცანების ფორმულირება განხორციელდა აგდ სტრატეგიის განახლებისთვის შექმნილი სამუშაო ჯგუფის ფორმატში, აგდ-ის მართვისა და პრევენციის სფეროში მომუშავე ეროვნული ექსპერტების და პროფესიული ასოციაციების აქტიური ჩართულობით. სტრატეგიის კონცეპტუალური ჩარჩო შემდგომში შეთანხმდა აგდ-ის პრევენციისა და მართვის საკოორდინაციო საბჭოსთან და არაერთხელ იქნა განხილული საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის ხელშეწყობისა და დაავადებათა პრევენციის სამეცნიერო საკონსულტაციო საბჭოს ფორმატში.

2.1. სტრატეგიული ამოცანები და ინტერვენციები

1.1 ამოცანა: საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით

გამოწვევა: არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესებისთვის არასაკმარისი საერთაშორისო ადამიანური, ტექნიკური და ფინანსური დახმარება და ინსტიტუციური მექანიზმები

ამ ამოცანის მისაღწევად მნიშვნელოვანია გაფართოვდეს თანამშრომლობა ძირითად პარტნიორებთან – გაერთიანებული ერების ორგანიზაციები: ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია და თამბაქოს კონტროლის ჩარჩოკონვენციის სამდივნო, (WHO), გაეროს განვითარების პროგრამა (UNDP), გაეროს მოსახლეობის ფონდი (UNFPA), გაეროს ბავშვთა ფონდი (UNICEF). ასევე არაგადამდებ დაავადებებზე მომუშავე სხვადასხვა ორგანიზაციასთან: ამერიკის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები (USA CDC), ევროპის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი (ECDC), აშშ-ს საერთაშორისო განვითარების სააგენტო (USAID), კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტო (IARC), ჩეხეთის განვითარების სააგენტო, კიბოს გადარჩენაზე გლობალური ეპიდზედამხედველობის პროგრამა (CONCORD), ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტო (IAEA), ჩეხეთის „კარიტასი“, კიბოს კონტროლის საერთაშორისო კავშირი (UICC), თბილისი, ჰიპერტენზიის საერთაშორისო საზოგადოება (Inrernational Society of Hypertension, ISH), ქრონიკული რესპირატორული დაავადებების გლობალური ალიანსი (GARD), საერთაშორისო ალიანსი ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებების წინააღმდეგ (The Union) - თანამშრომლობის, ევროკავშირის კვლევისა და ინოვაციის ჩარჩო პროგრამის Horizon Europe, - ევროკავშირის პროგრამის Erasmus+ და - COST- ,,მეცნიერებასა და ტექნოლოგიებში ევროპული თანამშრომლობის ასოციაციის“ - გაძლიერება და გაფართოება, რაც მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს ეროვნული კადრების მომზადება-გადამზადებას, ასევე, აგდ-ების პრევენციისა და მართვის მიზნების მისაღწევად მნიშვნელოვანი წინაპირობებია სტაბილური მმართველობა, მდგრადობა და ინტერსექტორული თანამშრომლობა, დაინტერესებულ პირთა მაქსიმალური ჩართულობის უზრუნველყოფა პოლიტიკური გადაწყვეტილების ყველა ეტაპზე.

საერთაშორისო თანამშრომლობის გაფართოების მიზნით სოტდშჯსდს და დკსჯეც გააფორმებენ ურთიერთთანამშრომლობის მემორანდუმებს საერთაშორისო პარტნიორებთან, მონაწილეობას მიიღებენ და საქართველოში უმასპინძლებენ საერთაშორისო კონფერენციებს.

1.2 ამოცანა: არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობის და შეფასების სისტემის გაძლიერება

გამოწვევა: არაგადამდებ დაავადებებისა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების მექანიზმები საჭიროებს დახვეწას, რათა განხორციელდეს არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის საჭიროებათა შეფასება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებების მიღება.

არსებული გამოწვევის აღმოსაფხვრელად მნიშვნელოვანია ციფრული ტექნოლოგიების (ელექტრონული ჟურნალების) ოპტიმიზაცია, ახალი რეგისტრების (დიაბეტის, ინსულტის, სხვ.) შემუშავება და დანერგვა და პოპულაციური კვლევების (მაგ. STEPS, COSI, ESPAD, HBSC, GYTS, GATS, FEEDCities და სხვა კვლევები) 3-5 წლის პერიოდულობით განხორციელება. სტრატეგიით განსაზღვრულ პერიოდში დაგეგმილია შემდეგი კვლევების ჩატარება: თამბაქოს გლობალური კვლევის ზრდასრულებში (GATS) და მოზარდებში (GYTS) ჯანმო-სა და CDC-ის ტექნიკური და ფინანსური დახმარებით, არაგადამდებ დაავადებათა რისკ-ფაქტორების STEPS კვლევა ჯანმო-ს ტექნიკური და ფინანსური დახმარებით; ალკოჰოლისა და სხვა ნარკოტიკების მოხმარების ევროპის სასკოლო კვლევა (ESPAD). ჯანმოსთან თანამშრომლობით, განხორციელდა ბავშვთა სიმსუქნის ეპიდზედამხედველობის კვლევა (COSI) და ქუჩის კვების გარემოს აღწერა (FEEDCities).

არაგადამდებ დაავადებათა მონიტორინგის ეფექტურად განსახორციელებლად იგეგმება ახალი რეგისტრების, როგორიცაა დიაბეტისა და ინსულტის რეგისტრები, შემუშავება პროფესიულ საზოგადოებებთან, დარგის ექსპერტებსა და საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან ერთად. რეგისტრები აღნიშნულ დაავადებათა ინციდენტობისა და პრევალენტობის ხარისხიანი მონაცემების შეკრების თვალსაზრისით ამ დაავადებების პრევენციასა და კონტროლზე მიმართული პროგრამების შეფასებისა და, შესაბამისად, პრიორიტეტების განსაზღვრისა და მომავალი პროგრამების დაგეგმარების, გაწეული სერვისების ეფექტურობის განსაზღვრის, პაციენტთა სამედიცინო მომსახურების გაწევის დინამიკური დაკვირვების და სხვადასხვა პრევენციული ღონისძიებების მართებულად დანერგვის საშუალებას მოგვცემენ.

სტრატეგიით განსაზღვრულ პერიოდში მოხდება ციფრული ტექნოლოგიების – ელექტრონული სამედიცინო ისტორიების გამოყენების ოპტიმიზაცია, მონაცემთა ხარისხის გაუმჯობესება პაციენტის საჭიროებიდან გამომდინარე, ინფორმაციის გაცვლის, კოორდინირებული გადაწყვეტილების მიღების, პაციენტების მეთვალყურეობის და გამოსავლის მონიტორინგის მიზნით. დამატებითი ძალისხმევა იქნება მიმართული ადამიანური რესურსების უნარ-ჩვევებისა და ინსტიტუციური შესაძლებლობების გაძლიერებისკენ მაღალი ხარისხის მონაცემთა გენერირების, მართვის, ანალიზის და ანგარიშგების უნარების განვითარების მიზნით.

1.3 ამოცანა: ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა, არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება

გამოწვევა: არაგადამდები დაავადებების ქცევითი რისკის ფაქტორები ფართოდ არის გავრცელებული. სახეზეა მოსახლეობის დაბალი ინფორმირებულობა ამ რისკ-ფაქტორთა როლის და მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების, როგორც არაგადამდებ დაავადებათა გამომწვევების შესახებ და მათი პრევენციის გზების, ჯანმრთელი არჩევანის შესახებ. ასევე, არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და ადრეული გამოვლენის პროცესში დაბალია პირველადი ჯანდაცვის რგოლის, სოფლის და ოჯახის ექიმების ჩართულობა.

მართვადი რისკის ფაქტორები – თამბაქოსა და ალკოჰოლის მოხმარება, არაჯანსაღი კვება, დაბალი ფიზიკური აქტივობა, ჰაერის დაბინძურება – კვლავ პრევენციის მთავარ სამიზნედ რჩება.

პირველადი ჯანდაცვის რეფორმა, რომელიც 2023 წლიდან დაიწყება ქვეყანაში მოიცავს არაგადამდები დაავადებების პრევენციის მიმართულებით პირველადი ჯანდაცვის წარმომადგენელთა მეტ ჩართულობას შესაბამისი ინდიკატორებისა და მექანიზმების დანერგვით და ამ რგოლში მომუშავე ექიმებისა და ექთნების მომზადება-გადამზადებით. მოსახლეობის სამედიცინო განათლების დონის ამაღლებისა და ქცევითი რისკ-ფაქტორების შემცირებისკენ არის მიმართული ჯანმრთელობის ხელშეწყობის სახელმწიფო პროგრამით დაგეგმილი ღონისძიებები.

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ტექნიკური და ფინანსური დახმარებით, შემუშავდება ფიზიკური აქტივობის 2024-2030 წლების სტრატეგია, ასევე ჩამოყალიბდება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების გამომწვევი მთავარი რისკ-ფაქტორის – მარილის ჭარბი მოხმარების საწინააღმდეგო მრავალსექტორული სამუშაო ჯგუფი და მოხდება მარილის მოხმარების შემცირების ყოვლისმომცველი სტრატეგიის შემუშავება.

დაიწყება სკოლებში ეროვნული სასწავლო გეგმით განსაზღვრული ფიზიკური აქტივობის კომპონენტის სრული რეალიზაციის, გაკვეთილებს შორის და სკოლის გარეშე პერიოდში ფიზიკური აქტივობის და სპორტში ჩართვის საშუალებებზე და გარემოზე ხელმისაწვდომობის გაზრდის ღონისძიებების შემუშავება.

ალკოჰოლის მოხმარების პრევენციისთვის დაგეგმილია მარკეტინგული პოლიტიკის გამკაცრების, ასევე ნასვამ მდგომარეობაში ავტოტრანსპორტის მართვის აკრძალვაზე კანონის აღსრულების მექანიზმების შემუშავება. დაიწყება მუშაობა სასმელების მოხმარებისა და შეძენის დასაშვები, მინიმალური ასაკის დადგენისა და გაკონტროლების ღონისძიების შემუშავებაზე.

ასევე, დაგეგმილია მნიშვნელოვანია დიალოგის დაწყება კვების მრეწველობის ბიზნესთან კვების პროდუქტების ეტიკეტირების და არაჯანსაღი საკვებისა და არაალკოჰოლური ტკბილი სასმელების მარკეტინგისგან ბავშვების დაცვის საკითხებთან დაკავშირებით და საკვებ პროდუქტებში ინდუსტრიული ტრანსცხიმების ამოღების საკანონმდებლო დონეზე დარეგულირება. პარალელურად დაიწყება არაჯანსაღი საკვები პროდუქტების (ნაჯერი ცხიმები, ტრანსცხიმები, ჭარბი მარილისა და შაქრის შემცველი, ტკბილი გაზიანი სასმელები) ნებისმიერი სახის მარკეტინგისგან ბავშვების დაცვის ღონისძიებების შემუშავება. შემუშავდება/გადაიხედება სკოლებისა და საბავშვო ბაღებისთვის კვების ტექნიკური რეგლამენტი ხილისა და ბოსტნეულის მიღების გაზრდის მიზნით.

თამბაქოს მოხმარების შემცირებასთან დაკავშირებული აქტივობები ასახულია საქართველოს 2021-2025 წლების თამბაქოს კონტროლის სახელმწიფო (საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 16 ივნისის №285 დადგენილება).

ყოველივე აღნიშნული სრულ შესაბამისობაშია არაგადამდები დაავადებებისადმი მიძღვნილ გაეროს უმაღლესი დონის მესამე შეხვედრაზე (2018) მსოფლიო ლიდერების მიერ გაცხადებულ მზადყოფნასთან თამბაქოს, არაჯანსაღი კვების და სხვა მავნე პროდუქტებისაგან მოსახლეობის დაცვის მიზნით ძლიერი საკანონმდებლო რეგულაციების შექმნისა და ფინანსური აქტივობების დანერგვის შესახებ,⁵¹ რაც ითვალისწინებს საზოგადოების ინფორმირებულობის ამაღლების კამპანიებს ცხოვრების ჯანსაღი წესის ხელშეწყობის მიზნით, ადამიანის პაპილომა ვირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინაციას საშვილოსნოს ყელის კიბოს ელიმინაციის მიზნით, ჰიპერტენზიისა და დიაბეტის მართვას და აგდ-ის ეფექტიანი მართვის სხვა ღონისძიებებს.

საქართველო-ევროკავშირის ასოცირების ხელშეკრულების ფარგლებში საქართველოს ვალდებულებაა გარემოს სხვადასხვა კომპონენტის დაბინძურების შემცირება. აღნიშნულის განსახორციელებლად მოხდება საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2024-2030 წლების ეროვნული სტრატეგიის (“NEHAP-3”) შემუშავება და დამტკიცება. ასევე ჰაერის დაბინძურების და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მისი მავნე ზეგავლენის თაობაზე გაძლიერდება საქართველოს მოსახლეობის ინფორმირება და ეკოლოგიურად სუფთა ტრანსპორტის გამოყენების წახალისება.

დაგეგმილია ჯანსაღი ქალაქების ეროვნული ქსელის ჩამოყალიბება, რომლის სტრატეგიული მიზნებია ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის ხელშეწყობა ყველასათვის და ჯანმრთელობის უთანასწორობის შემცირება, ინვესტირება ქალაქის მოსახლეობაში, ჯანსაღი ურბანული დიზაინის შექმნა, მოსახლეობის მეტი ჩართულობა, საზოგადოების კეთილდღეობის გაუმჯობესება. ამ ეტაპზე მიმდინარეობს მუშაობა ბათუმის, თელავისა და ქუთაისის მუნიციპალიტეტებთან, იგეგმება სხვა ქალაქების ჩართვა.

გაგრძელდება და გაძლიერდება ინფექციური აგენტებით გამოწვეული არაგადამდები დაავადებების პრევენციისთვის ვაქცინაციით მართვადი ზოგიერთი ინფექციური დაავადებების, მაგ., ჰეპატიტი B და ადამიანის პაპილომა ვირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინაციით მიზნობრივი პოპულაციის მოცვის გაზრდის ღონისძიებები, მ.შ. საინფორმაციო-საგანმანათლებლო კამპანიების განხორციელება აღნიშნული ინფექციების და მათთან დაკავშირებული დაავადებების პრევენციის საშუალებას იძლევა.⁵²

ჯანმრთელობის ხელშეწყობის სახელმწიფო პროგრამის მდგრადობა და, ასევე, იმუნიზაციის, სკრინინგისა და სხვა სახელმწიფო პროგრამების ფარგლებში საკომუნიკაციო კომპონენტის დამატება და სათანადო დაფინანსების უზრუნველყოფა საშუალებას მოგვცემს გავაუმჯობესოთ საქართველოს მოსახლეობის განათლება და ცნობიერება არაგადამდები დაავადებების და მათი გამომწვევი რისკ-ფაქტორების შესახებ.

სტრატეგიით განსაზღვრულ პერიოდში განხორციელდება ჯანმრთელობის ხელშეწყობის მარკეტინგული სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის შემუშავება „საზოგადოებრივი მოძრაობა ჯანმრთელი საქართველოსთვის“ კონცეფციაზე დაყრდნობით; და სხვადასხვა საკომუნიკაციო ინტერვენციები შემუშავებული გეგმის შესაბამისად.

1.4 ამოცანა: არაგადამდები დაავადებების ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგისა და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა

გამოწვევა: არტერიული ჰიპერტენზიის და შაქრიანი დიაბეტის (ტიპი 2), კიბოს სკრინინგით მოსახლეობის დაბალი მოცვა, კიბოს გვიან სტადიაზე (მესამე და მეოთხე) გამოვლენის მაღალი ხვედრითი წილი, არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და ადრეული გამოვლენის შესახებ მოსახლეობის დაბალი ინფორმირებულობა. პჯდ დონეზე მათი პრევენციისა და მართვის ნაცვლად, დაგვიანებული მკურნალობა მნიშვნელოვანი გამოწვევაა ქვეყანაში.

ონკოლოგიური დაავადებების ადრეული გამოვლენის მიზნით, პჯდ დონეზე გაგრძელდება ძუძუს, საშვილოსნოს ყელის, კოლორექტული კიბოს ორგანიზებული სკრინინგის ეტაპობრივი გაფართოება. დაინერგება ასიმპტომური პირების სკრინინგი, რაც საშუალებას მოგვცემს დროულად მოვახდინოთ რისკის ქვეშ მყოფი ადამიანების იდენტიფიცირება და დაავადების პროგრესირების თავიდან აცილება.

აგდ-ების და მათი ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების ზეგავლენის შემცირების მიზნით მოხდება სკრინინგის და ადრეული გამოვლენის პროგრამების უკეთ უტილიზაცია და მათი ეფექტურობის ზრდის ხელშეწყობა. განხორციელდება დაავადებების რისკის ფაქტორებისა და ადრეული ნიშნებისა და სიმპტომების შესახებ მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება; პირველადი ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობის გაზრდა; პირველადი ჯანდაცვის დონეზე სამედიცინო დაწესებულებების ადამიანური და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერება; რეფერალური მექანიზმების და ინტეგრირებული მოვლის შექმნა; მკურნალობის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება ფინანსური, გეოგრაფიული და ლოჯისტიკური ბარიერების შემცირების გზით.

კიბოს ადრეულ ეტაპზე დიაგნოსტირების მიზნით გაძლიერდება კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკა მათ შორის იმ ონკოლოგიური დაავადებებისთვის, რომელთა გამოვლენისთვის სკრინინგი არ გამოიყენება. კიბოს ეფექტიანი ადრეული დიაგნოსტიკა განხორციელდება სამ ეტაპად: (1) დაავადების ადრეული ნიშნებისა და სიმპტომების შესახებ მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება და კიბოს სტიგმატიზაციის შემცირება; პირველადი ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობის გაზრდა; (2) პროვაიდერების (მომსახურების მიმწოდებლების) შესაძლებლობების გაძლიერება; პათოლოგ-ანატომიური კვლევის და სხვა დიაგნოსტიკური სერვისების გაძლიერება; რეფერალური მექანიზმების და ინტეგრირებული მოვლის შექმნა; (3) მკურნალობის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება ფინანსური, გეოგრაფიული და ლოჯისტიკური ბარიერების შემცირების გზით.⁵³

ჰიპერტენზიის სკრინინგის გლობალური კამპანიის „მაისის გაზომვების თვე“ ფარგლებში ყოველწლიურად ჩატარდება წნევის გაზომვის აქციები და ფართოდ გაიშლება საგანმანათლებლო აქტივობები ჰიპერტენზიის მკურნალობის პროცესში არსებული ხარვეზების (წყვეტილობა მკურნალობაში, არამტკიცებითი მედიკამენტებით მკურნალობა, პრეპარატების ხშირი ცვლა არაეფექტურობის გამო, ექიმის გარეშე მკურნალობის დაწყება/დასრულება და ა.შ.) აღმოსაფხვრელად.

დიაბეტის სკრინინგი და ადრეული დიაგნოსტიკა და დიაბეტის შესაძლო გართულებების სკრინინგი კეთილსაიმედო გამოსავლის საწინდარია. შაქრიანი დიაბეტი ტიპი 2-ის მქონე პაციენტების ეფექტიანი მართვისთვის მომზადდება ღონისძიებების პაკეტი, რათა გაიზარდოს ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ რეტინოპათიაზე სკრინინგით და ყოველწლიურად ნეფროპათიასა და ნეიროპათიაზე სკრინინგით მოცვა. ასევე, რეგულარულად განხორციელდება ლიპიდური სპექტრის მონიტორინგი.

არაგადამდები დაავადებების მქონე პირებში ინფექციური დაავადების მიმღებლობა მაღალია, რაც ინფექციურ და არაგადამდებ დაავადებათა ერთობლივი გამოვლენის შესაძლებლობას ქმნის. ქრონიკული რესპირაციული დაავადებების მქონე პირებში განხორციელდება ტუბერკულოზის და სხვა რესპირაციული ინფექციების სკრინინგი, რაც გააუმჯობესებს შემთხვევათა გამოვლენას.⁵⁴

პირველადი ჯანდაცვის რეფორმის ფარგლებში დაინერგება აგდ-ების „საერთო რისკის შეფასების“ დანერგვა. არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და ადრეული დიაგნოსტირების მიზნით დაგეგმილია მობილური ტექნოლოგიების (სმს, აპლიკაციები), ტელემედიცინის და მობილური ჯანმრთელობის (mHealth, Be He@lthy, Be Mobile initiative) (mHealth) გამოყენება.⁵⁵

1.5 ამოცანა: არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის ხელშეწყობა

გამოწვევა: პირველად ჯანდაცვის დონეზე აგდ-ის მართვას ნაკლები ყურადღება ექცევა და არასაკმარისად არის ინტეგრირებული, განსაახლებელია გაიდლაინები, პროტოკოლები, და ესენციური მედიკამენტების ნუსხა.

ამ გამოწვევებზე საპასუხოდ დაგეგმილია საერთაშორისო გაიდლაინების და პროტოკოლების ადაპტირება და ეროვნული გაიდლაინების განახლება ადგილობრივი სპეციფიკის გათვალისწინებით, აგდ ესენციური მედიკამენტების ნუსხის განახლება, სამედიცინო მომსახურების ხარისხზე ზედამხედველობის გაუმჯობესება, და სამედიცინო მომსახურების თანაბარი ხელმისაწვდომობის გაზრდა პირველადი ჯანდაცვის გაძლიერების გზით.

აგდ-ებზე რეაგირება დაეფუძნება პირველად ჯანდაცვასა და ჯანმრთელობის საყოველთაო დაცვის პროგრამას და უზრუნველყოფს აუცილებელ სამედიცინო სერვისებზე თანასწორობის პრინციპით ხელმისაწვდომობას სიცოცხლის ყველა ეტაპზე. ქვეყანა დანერგავს ჯანმო-ს არაგადამდებ დაავადებათა ჩარევების აუცილებელ პაკეტს (PEN - Package of essential noncommunicable disease interventions)⁵⁶ და საერთო რისკის მართვის რეკომენდებულ მიდგომებს როგორც პიროვნულ, ასევე პოპულაციურ დონეზე.^57,58ჯანმო-ს PEN-ის შესაბამისად, სტრატეგიის განხორციელების პროცესში მოხდება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, დიაბეტის და ქრონიკული რესპირაციული დაავადებების მართვის სრული ინტეგრირება პირველადი ჯანდაცვის რგოლში. აღნიშნულ პაკეტში მოცემული მიდგომების დანერგვა ფართოდ გავრცელებული არაგადამდები დაავადების ადრეული გამოვლენის და სიცოცხლისათვის საშიში გართულებების (მაგ., მიოკარდიუმის ინფარქტი, ინსულტი, თირკმლის უკმარისობა, ქვედა კიდურების ამპუტაცია და სიბრმავე, და ა.შ.) თავიდან აცილების საშუალებას მოგვცემს.

საერთო რისკის შეფასება და მისი გათვალისწინება ერთ-ერთი ხარჯთეფექტიანი მიდგომაა არაგადამდებ დაავადებათა მართვის თვალსაზრისით. მედიკამენტოზური თერაპია და კონსულტირება, გლიკემიისა და მაღალი არტერიული წნევის კონტროლი ამცირებს არაგადამდებ დაავადებათა ფრაგმენტული მოვლის ხარჯებს მაღალი რისკის (≥30%) კონტინგენტში მომდევნო 10 წლის მანძილზე. ეს საშუალებას მოგვცემს რესურსები მივმართოთ ადამიანთა იმ ჯგუფებზე, რომლებიც მაქსიმალურ სარგებელს მიიღებენ.⁵⁹

2023 წელს ასევე დაიწყება პჯდ რეფორმა, რომლის ფარგლებში დაგეგმილია აგდ აუცილებელ ინტერვენციათა პაკეტის გადახედვა, დიაგნოსტიკის, სწორი რეფერირებისა და მკურნალობის სათანადო ალგორითმების შემუშავება/განახლება, აუცილებელი მედიკამენტებისა და ტექნოლოგიების ადგილებზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა.

2023 წელს დაგეგმილია ტელემედიცინისა და ტელემონიტორინგის სამედიცინო მოსახურების გაფართოება და გაძლიერება, რაც რეგიონალიზაციისა და დეცენტრალიზაციის კარგი საშუალებაა და გაზრდის ხელმისაწვდომობას, ხარისხსა და ეფექტურობას.⁶⁰

არაგადამდებ დაავადებათა მართვის თვალსაზრისით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ხარისხიანი სამედიცინო მომსახურება.⁶¹, ⁶² ამ მხრივ ყველაზე ეფექტიანი მიდგომა არსებული სამედიცინო მომსახურების პოტენციალისა და შესაძლებლობების გაძლიერებაა ახალი ცოდნით, უნარებით, აღჭურვილობით და ა.შ. სტრატეგიული ამოცანის მისაღწევად დაგეგმილია არაგადამდებ დაავადებათა მიმართულებით დიპლომის შემდგომი განათლების/რეზიდენტურის და უწყვეტი პროფესიული განათლების პროგრამების შემუშავება/განახლება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული საერთაშორისო კლინიკური გაიდლაინების დანერგვა და ეტაპობრივი გაფართოება ქვეყნის მასშტაბით.

1.6 ამოცანა: ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების ხელშეწყობა და პრევენცია

გამოწვევა: ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებთან დაკავშირებით მოსახლეობაში ცნობიერების დაბალი დონე, სტიგმა და დისკრიმინაციული დამოკიდებულება, ფსიქიკური ჯანმრთელობის მონაცემთა შეგროვების სტანდარტიზებული მეთოდოლოგიის არარსებობა, რის გამოც ვერ ხერხდება პრობლემის სრული მასშტაბით გამოვლენა და აღრიცხვა.

2022 წელს, საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცდა საქართველოს 2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის სტრატეგია (საქართველოს მთავრობის დადგენილება №23; 18/01/2022), რომლის მიზანია ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა ავადობისა და დაინვალიდების ტვირთის შემცირება და ასახავს ფსიქიკური დაავადებების მართვის გაუმჯობესების სამკურნალო ღონისძიებებს. სტრატეგია მოიცავს შემდეგ პრიორიტეტებს: ბავშვთა და მოზარდთა სრულფასოვანი (ყოვლისმომცველი) სერვისების შექმნა, ფსიქიკური აშლილობების მკურნალობაში პირველადი ჯანდაცვის როლის განვითარება, დეინსტიტუციონალიზაცია, სათემო სერვისებისა და დისტანციური სერვისების განვითარება, ადამიანის უფლებების დაცვა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროექტებისა და ფსიქიკური ჯანდაცვის სისტემისთვის ძლიერი მმართველობის შექმნა, ფსიქიკური ჯანდაცვის სისტემაში ადიქციის მქონე პირების მკურნალობის ხელშეწყობა, ადეკვატური ადამიანური რესურსების უზრუნველყოფა.

რაც შეეხება, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ხელშეწყობას, პრევენციას, მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებას, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებთან დაკავშირებული სტიგმის შემცირებას, აღნიშნული საკითხები არ არის მოცული ზემოთ აღნიშნულ სტრატეგიაში და აისახა წინამდებარე სტრატეგიაში.

ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრევენციის მიზნით განხორციელდება ფსიქიკური პრობლემების გამომწვევი მიზეზების ანალიზი და რისკ-ჯგუფების იდენტიფიცირება, რაც გადაწყვეტილების მიმღებ პირებს შესაძლებლობას მისცემს შეიმუშაონ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომები.

სუიციდური ქცევის პრევენციის მიზნით, შესაბამისი კვლევებისა და მონაცემების შეგროვების გაუმჯობესების გზით, მულტისექტორული ჩართულობით შეიქმნება საფუძვლები ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მისაღებად. შეიქმნება სუიციდის პრევენციის წინააღმდეგ მიმართული პროგრამები, განხორციელდება პროფესიონალების გადამზადება, რომელთაც შესაძლოა შეხება ჰქონდეთ სუიციდის მომატებული რისკის მქონე პირებთან, განსაკუთრებით მოზარდებთან/ახალგაზრდებთან. მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგმება საზოგადოების და, განსაკუთრებით, რისკ ჯგუფების, მათი ოჯახის წევრების/ახლობლების ცნობიერების ამაღლების მიმართულებითაც, რათა მათ ჰქონდეთ ინფორმაცია საჭიროების შემთხვევაში, ხელმისაწვდომი სერვისებისა და პროგრამების შესახებ.

1.7 ამოცანა: არაგადამდებ დაავადებათა სამედიცინო მომსახურებასა და მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება

გამოწვევა: აგდ-ს დიაგნოსტიკისა და მართვის და მედიკამენტურ მკურნალობაზე არასაკმარისი და არასტაბილური დაფინანსება, რაც განაპირობებს ხარისხიან სერვისებზე ხელმისაწვდომობის უთანასწორობას და აგდ-ის არასწორ მართვას და მკურნალობას.

აგდ დაფინანსება ჯანმრთელობის დაფინანსების სისტემის განუყოფელი ნაწილია.⁶³ სანდო ეკონომიკური მტკიცებულებები მიუთითებს აგდ-ის პრევენციისა და მართვის ინტერვენციების მაღალი ეკონომიკური სარგებლის შესახებ.

საქართველოს 2022-2030 წლების ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნული სტრატეგია (საქართველოს მთავრობის დადგენილება №230; 02/05/2022) მიზნად ისახავს ჯანდაცვის ხარისხიან სერვისებზე მოსახლეობის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებას. აღნიშნულის მისაღწევად განხორციელდება აგდ რისკის შეფასების, მართვისა და მედიკამენტური მკურნალობის დაფინანსების სხვადასხვა მექანიზმის შემუშავება და პირველადი ჯანდაცვის სისტემაში ინტეგრირება.

საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ქრონიკული დაავადებების მედიკამენტებით უზრუნველყოფის კომპონენტის მზარდი მოხმარება და მოქალაქეებისთვის აუცილებელ მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება პრიორიტეტებს შორის რჩება. 2022 წელს ელექტრონული რეცეპტის სისტემის ამოქმედება და 2023 წლის იანვრიდან რეფერენტული ფასების დაწესება აგდ მართვისთვის საჭირო მედიკამენტებზე ხელსაყრელ პირობებს შექმნის რაციონალური წამალთდანიშვნის მონიტორინგისა და მედიკამენტებზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებისთვის. ამ ამოცანის მისაღწევად ეტაპობრივად გაფართოვდება აგდ სამკურნალო მედიკამენტების ის ნუსხა, რომელსაც საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა დაფარავს. ასევე მოხდება პირველადი ჯანდაცვის ექიმების შესაძლებლობების გაძლიერება მკურნალობის თანამედროვე მეთოდების დანერგვის და დამყოლობის მონიტორინგის ხელშეწყობისთვის.

აგდ პრევენციისა და კონტროლის ღონისძიებათა განხორციელებისათვის დაგეგმილია სადაზღვევო სქემებსა და რეგიონულ ბიუჯეტებში ადეკვატური, პროგნოზირებადი და მდგრადი რესურსების მობილიზების ადვოკატირება.

სტრატეგიის განხორციელება, მონიტორინგი და შეფასება

განხორციელება

საქართველოს აგდ პრევენციისა და კონტროლის სახელმწიფო სტრატეგიის თითოეული ამოცანისა და სტრატეგიული ინტერვენციის ფარგლებში გათვალისწინებული აქტივობების ჩამონათვალი მოცემულია დანართში №1 (საქართველოს აგდ პრევენციისა და კონტროლის სახელმწიფო სტრატეგიის ლოგიკური ჩარჩო). აღნიშნულ დანართში ასევე მოცემულია ინფორმაცია განხორციელებაზე პასუხისმგებელი ინსტიტუტებისა და მათი პარტნიორი ორგანიზაციების შესახებ.

სტრატეგია განხორციელდება „პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავების, მონიტორინგისა და შეფასების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 20 დეკემბრის №629 დადგენილებისა და მისი დანართების ძირითადი პრინციპების შესაბამისად.

მაკოორდინირებელი ორგანოა არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და მართვის საკოორდინაციო საბჭო, რომელიც წარმოადგენს აგდ პრევენციის, კონტროლისა და მართვის საკითხებში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სათათბირო ორგანოს (№01-341/ო; 8.12.2015) და სოტდშჯსდს-ს სტრატეგიული განვითარებისა და ანალიტიკის დეპარტამენტი.

პასუხისმგებლობა არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ეროვნული სტრატეგიის ეფექტიან განხორციელებაზე გადანაწილდება სხვადასხვა სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაციას შორის, მათი მანდატებისა და კომპეტენციების გათვალისწინებით.

სამოქმედო გეგმა მოიცავს ინფორმაციას იმ ინსტიტუტების შესახებ, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან სტრატეგიაში განსაზღვრული მიზნებისა და ამოცანების შესასრულებლად დაგეგმილი ღონისძიებების განხორციელებაზე. ქვემოთ წარმოდგენილია ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის განმახორციელებელი ძირითადი საჯარო უწყებები:

• სოტდშჯსდს

• დკსჯეც

• ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტო (NHA)

• სოტდშჯსდს სახელმწიფო კონტროლს დაქვემდებარებული სსიპ – სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტო (SRAMA)

• იტს

• სოტდშჯსდს სახელმწიფო კონტროლს დაქვემდებარებული სსიპ – საგანგებო სიტუაციების კოორდინაციისა და გადაუდებელი დახმარების ცენტრი

• ა(ა)იპ - საქართველოს სამედიცინო ჰოლდინგი.

სტრატეგიის განხორციელებაზე პასუხისმგებელ და პარტნიორ ორგანიზაციებს შორის ჯანდაცვის სექტორთან ერთად მითითებულია: საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების, საქართველოს ფინანსთა, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის, საქართველოს შინაგან საქმეთა და სხვა სამინისტროები.

საკოორდინაციო საბჭო განახორციელებს უწყებათაშორისი დისკუსიის გამართვის/ფასილიტაციისა და ჯანდაცვის ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის განხორციელების რეგულარული მონიტორინგის და მის შესახებ ანგარიშგების ფუნქციას. საბჭო ასევე უფლებამოსილია განიხილოს და მოიწონოს მონიტორინგისა და შეფასების ანგარიშები და წარუდგინოს ისინი მთავრობას დასამტკიცებლად. საბჭო ვალდებულია შეიკრიბოს მინიმუმ წელიწადში ერთხელ.

საბჭოს სამდივნო, საჭიროებისას, ტექნიკურ დონეზე უზრუნველყოფს სამუშაო ჯგუფების შექმნას, რომელთა ძირითადი ფუნქციები, სამდივნოსთან კოორდინაციით, იქნება პოლიტიკის შემუშავებისა და განხორციელების პროცესში წარმოქმნილი პრობლემებისა და სირთულეების იდენტიფიცირება; იმპლემენტაციის ზოგადი პროგრესის მონიტორინგი; ასევე, საკოორდინაციო საბჭოსთვის განმახორციელებელი ინსტიტუტების მიერ გასატარებელი მაკორექტირებელი ზომების წარდგენა; პასუხისმგებელ დაწესებულებებს შორის სტრატეგიის განხორციელებასთან დაკავშირებით წარმოქმნილი პრობლემური საკითხების გადაწყვეტის კოორდინაცია; საბჭოსთვის მიმდინარე და წლიური ანგარიშების წარდგენა საჯარო ხელმისაწვდომობისთვის; საბჭოს გამართული ფუნქციონირების უზრუნველყოფა. სამუშაო ჯგუფები ვალდებულია შეიკრიბოს მინიმუმ ექვს თვეში ერთხელ.

საკოორდინაციო მექანიზმის ეფექტიანი მუშაობის უზრუნველსაყოფად საჭიროა ეფექტიანი, კვალიფიციური და საჭირო რესურსებით აღჭურვილი სამდივნო, რომელსაც წარმოადგენს სტრატეგიული განვითარებისა და ანალიტიკის დეპარტამენტი. სამდივნოს ძირითადი ამოცანებია: ტექნიკურ დონეზე საკოორდინაციო მექანიზმის ფუნქციონირების ხელშეწყობა; განხორციელებასთან დაკავშირებული ინფორმაციის რეგულარულად შეგროვება ჩართული უწყებებისგან; საჭირო ანგარიშების რეგულარულად მომზადება და მათი წარდგენა განსახილველად ან დასამტკიცებლად; კომუნიკაცია დაინტერესებულ მხარეებთან, მათ შორის სამოქალაქო საზოგადოებასა და დონორებთან მათთვის ინფორმაციის მიწოდებისა და მათი ჩართულობის უზრუნველსაყოფად; საქართველოს მთავრობის ვებგვერდზე დამტკიცებული საჯარო ანგარიშების გამოქვეყნება; რეგულარული მეთოდოლოგიური დახმარების გაწევა დაწესებულებებისთვის მონიტორინგისა და ანგარიშგების პროცესში; სტრატეგიის ან სამოქმედო გეგმის შეფასების ორგანიზება; შემდგომი სტრატეგიის ან სამოქმედო გეგმის შემუშავების ხელშეწყობა. სამდივნო ვალდებულია შეიკრიბოს კვარტალში ერთხელ მაინც.

სხვა დაინტერესებული მხარეები (არასამთავრობო და საერთაშორისო ორგანიზაციები, საექსპერტო წრეები, კერძო სექტორი და სამეცნიერო წრეები) ასევე ჩაერთვებიან სტრატეგიის განხორციელების პროცესში. საჯარო ფორუმის მეშვეობით, აღნიშნული აქტორები შეძლებენ შეხვედრას და სტრატეგიის განხორციელების განხილვას. ასევე საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო იღებს ვალდებულებას, საჭიროების შემთხვევაში, ფართო საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია სტრატეგიის განხორციელების, მიღწევებისა და გამოწვევების შესახებ ვებგვერდის მეშვეობით და მიიღოს საზოგადოების პასუხი ასევე ვებგვერდის მეშვეობით.

საჭიროებისას, სტრატეგიაში/სამოქმედო გეგმაში ცვლილებების ინიცირების საშუალება ექნება ყველა დაინტერესებულ მხარეს. ცვლილებების პროექტი უნდა წარედგინოს არაგადამდებ დაავადებათა საკოორდინაციო საბჭოს, რომელიც ასევე, პასუხისმგებელია მისი საჯარო განხილვების კოორდინაციასა და ყველა მხარესთან შეთანხმებული ცვლილებების დამტკიცების უზრუნველყოფაზე.

მონიტორინგი და შეფასება

აგდ პრევენციისა და კონტროლის მრავალსექტორულ სახელმწიფო სტრატეგიაში წარმოდგენილი ამოცანების შედეგების მიღწევის და სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული აქტივობების შესრულების პროგრესის დადგენის მიზნით განხორციელდება სამოქმედო გეგმის რეგულარული მონიტორინგი. სტრატეგიის განხორციელებასთან დაკავშირებული მონაცემების შეგროვებასა და რეგულარული მონიტორინგის ანგარიშების მომზადების კოორდინაციას უზრუნველყოფს სოტდშჯსდს-ს სტრატეგიული განვითარებისა და ანალიტიკის დეპარტამენტი

ამასთან, სტრატეგიის განმახორციელებელი თითოეული უწყება ვალდებულია გამოყოს საკონტაქტო პირ(ებ)ი, რომელიც სრულად იქნება ინფორმირებული შესაბამისი უწყების აქტივობების შესახებ და პასუხისმგებელი ღონისძიებების შესრულების შესახებ ინფორმაციის დროულ მიწოდებაზე. ყოველწლიური ანგარიში წარედგინება აგდ მრავალსექტორულ საბჭოს და გამოქვეყნდება სოტდშჯსდს-ს და დკსჯეც-ის ვებგვერდებზე ყოველი წლის არაუგვიანეს პირველი მარტისა.

სტრატეგიის განხორციელების მონიტორინგისთვის აუცილებელი ინდიკატორების დიდი ნაწილი გროვდება დაავადებების რუტინული სამედიცინო სტატისტიკის, კიბოს რეგისტრის, კიბოს სკრინინგის, იმუნიზაციის და სხვა სახელმწიფო პროგრამების, არაგადამდები დაავადებების რისკის ფაქტორების და სხვა კვლევების ფარგლებში, ასევე სხვადასხვა სამინისტროებისა და სახელმწიფო და არასახელმწიფო უწყებების პროგრამებისა და კვლევების ფარგლებში. მონიტორინგის პროცესში ასევე გამოყენებული იქნება სიკვდილიანობასა და მის გამომწვევ მიზეზებთან ასოცირებული ინდიკატორები, რომლებიც გენერირდება საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურში. აგდ ეპიდზედამხედველობის ხარისხის შეფასებისთვის დაგეგმილია ოპერაციული კვლევების განხორციელება (სამოქმედო გეგმის შესაბამისად).

აგდ საკოორდინაციო საბჭოს სამდივნო შეიმუშავებს მონიტორინგის პროგრეს და წლიურ ანგარიშებს. სამოქმედო გეგმის იმპლემენტაციის სტატუსი შეფასდება პოლიტიკის დაგეგმვის, მონიტორინგისა და შეფასების სახელმძღვანელოში მოწოდებული პრინციპის თანახმად.

აგდ სტრატეგიის სისტემატური შეფასება განხორციელდება დასახული მიზნებისა და ამოცანების შესრულებაზე დაკვირვების მიზნით, განხორციელების პროცესში ხარვეზების გამოვლენისა და სტრატეგიის დარგობრივი მიმართულებების განვითარებაზე ზეგავლენის შესაფასებლად.

სტრატეგიის შეფასება განხორციელდება ორჯერ, შუალედური შეფასების შედეგები გამოქვეყნდება – 2027 წლის ივლისში, ხოლო საბოლოო შეფასების – 2031 წლის ივლისში. შეფასების მასშტაბი დამოკიდებული იქნება შესაბამის პერიოდში ხელმისაწვდომ ადამიანურ და ფინანსურ რესურსებზე. სტრატეგიის შეფასება განხორციელდება შიდა რესურსებით ან დამოუკიდებელი ექსპერტების ან შესაბამისი პროფილის ორგანიზაციების მიერ.

#	ანგარიშის ტიპი	პერიოდი/ვადა	პასუხისმგებელი უწყება
1	სტატუს ანგარიში და პროგრეს ანგარიში	6 თვეში ერთხელ	სოტდშჯსდს
2	მონიტორინგის წლიური ანგარიში	საანგარიშგებო წლის მომდევნო წლის არაუგვიანეს 1 მარტისა	სოტდშჯსდს
3	შუალედური შეფასების ანგარიში	2027 წლის არაუგვიანეს პირველი ივლისისა.	სოტდშჯსდს
4	საბოლოო შეფასების ანგარიში	2031 წლის არაუგვიანეს პირველი ივლისისა	სოტდშჯსდს

მონიტორინგისა და შეფასების პროცესში დაინტერესებული მხარეების ჩართულობის უზრუნველყოფის კოორდინაციას ახორციელებს დკსჯეც მათი მიმართვის საფუძველზე.

რისკების შეფასება

სტრატეგიის განხორციელების პროცესში გასათვალისწინებელია გარკვეული ფინანსური რისკები, რომლებმაც შესაძლოა შეაფერხონ დაგეგმილი შედეგების მიღწევა, მით უფრო, რომ ზოგიერთი აქტივობები დაგეგმილია არასაკმარისი რესურსით. სტრატეგიის განხორციელების ფინანსური რისკი შესაძლოა განპირობებული იყოს მაღალი სამედიცინო და ფარმაცევტული ინფლაციით, დამფინანსებელი ორგანიზაციების პრიორიტეტების შეცვლით და ა.შ.

ინსტიტუციური დონე: სტრატეგიის განხორციელებაში ჩართული იქნება როგორც სახელმწიფო, ასევე არასახელმწიფო სექტორი. შესაბამისად, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია მათ შორის აქტიური, კოორდინირებული თანამშრომლობა. ამავდროულად, სტრატეგიის იმპლემენტაცია მოითხოვს სტრატეგიით განსაზღვრული ამოცანების შესრულების მიმართულებით სახელმწიფო უწყებების შესაძლებლობების გაძლიერებას.

სოციალური რისკები: ჯანდაცვის სერვისების ხარისხის გაუმჯობესებისთვის პერსონალის რაოდენობისა და კვალიფიკაციის მიმართ მოთხოვნების გაზრდამ შეიძლება ჯანდაცვის სერვისების მიმწოდებელთა მხრიდან უარყოფითი რეაქცია ან ადამიანური რესურსების ნაკლებობა გამოიწვიოს.

ბიუჯეტი

სტრატეგიის საპროგნოზო ბიუჯეტი შეადგენს 6.4 მლნ ლარს, აქედან სახელმწიფო ბიუჯეტით დაფინანსდება 0.7 მლნ ლარი (10%), საერთაშორისო პარტნიორებისა და დონორი ორგანიზაციების მიერ 5,1 მლნ ლარი (77%), ხოლო 0.9 მლნ ლარი (13%) წარმოადგენს არასაკმარის რესურსს.

სტრატეგიული ამოცანების დაფინანსება წყაროების მიხედვით იხილეთ ცხრილი №1-ში

ცხრილი №1: სტრატეგიული ამოცანების განხორციელების დაფინანსების წყაროები 2023-2025 წლებში

	სახელმწიფო ბიუჯეტი	სხვა	არასაკმარისი რესურსი	სულ
1.1. საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით	-	300,000	-	300,000
1.2. არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის გაძლიერება	240,550	200,000	700,000	1,140,550
1.3. ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა, არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება	68,000	984,000	150,000	1,202,000
1.4. არაგადამდები დაავადებების ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგის და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა	200,000	694,500	-	894,500
1.5. არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის ხელშეწყობა	-	2,700,000	7,000	2,707,000
1.6. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ხელშეწყობა	150,000	-	-
1.7 არაგადამდებ დაავადებათა სამედიცინო მომსახურებასა და მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება	-	-	-	-
სულ:	658,550	4,878,500	857,000	6,394,050

სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა განხორციელდება საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტით, ქვეყნის ძირითადი მონაცემების და მიმართულებების დოკუმენტით (BDD) გათვალისწინებული პასუხისმგებელი უწყებების ასიგნებების ფარგლებში, რომელიც საფუძვლად უდევს სახელმწიფო ბიუჯეტის დაფინანსებას. სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის ეფექტიანი განხორციელებისთვის, ასევე, უზრუნველყოფილი იქნება საერთაშორისო პარტნიორების და დონორი ორგანიზაციების ჩართულობა.

გამოყენებული ლიტერატურა

1. რალფ ჰაკერტი, მოსახლეობის დინამიკა საქართველოში, 2014 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის შედეგებზე დაფუძნებული მიმოხილვა http://census.ge/files/results/publication/ge/3.%20Population%20Dynamics%20_GEO-Print_F.pdf 

2. საქართველოს მთავრობის, დადგენილება №828, 2020 წლის 31 დეკემბერი, 2021 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ., მაცნე

3. სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასების (SEA) საპილოტე პროექტი https://unece.org/fileadmin/DAM/env/eia/documents/EaP_GREEN/Georgia_30.09_Consultation_meeting_on_the_draft_SEA_report/SEA_Scoping_Report_GEO.pdf

4. ფსიქიკური ჯანმრთელობის სტაციონარგარეთა სერვისების ეფექტურობის კვლევა., აკადემიური წიგნი, 2020, 50 გვ https://bit.ly/3nswTVu

5. Accelerating Salt Reduction in Europe. A Country Support Package to Reduce Population Salt Intake in the WHO European Region. 2020

6. Action plan for implementation of the European Strategy for the Prevention and Control of Noncommunicable Diseases 2012–2016. Copenhagen, WHO Regional Office for Europe, 2011

7. Action plan for prevention and control of non-communicable diseases in the WHO European region, 2016-2025, Copenhagen, Denmark, 2016

8. Addis Ababa Action Agenda of the Thierd International Conference on Financing for Development (Addis Ababa Action Agenda) available at: http://www.un.org/esa/ffd/wp-content/uploads/2015/08/AAAA–Outcome.pdf

9. An action package to eliminate industrially produced trans-fatty acids. https://www.who.int/docs/default-source/replace-transfat/1-replace-framework-updated-june-2019-ke.pdf

10. Callahan R, Darzi A. Five policy levers to meet the value challenge in cancer care. Health Affairs. 2015;34 (9):1563 -8

11. Constitution of the World Health Organization. 1946. Bulletin of the World Health Organization, 80 ‎12)‎, 983 – 984 World Health Organization. https://apps.who.int/iris/handle/10665/268688)

12. Cylus J, Papanicolas I, Smith PC. How to make sense of health system efficiency comparisons? (Policy brief 27). Copenhagen: World Health Organization Regional Office for Europe; 2017 (http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/362912/policy-brief-27-eng.pdf).

13. European action plan for strengthening public health capacities and services. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2012

14. European action plan to reduce the harmful use of alcohol 2012–2020. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2012 (http://www.euro.who.int/en/health-topics/disease-prevention/alcohol-use/publications/2012/european-action-plan-to-reduce-the-harmful-use-of-alcohol-20122021)

15. European action plan for food and nutrition 2015–2020. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2014 (EUR/RC64/14; http://www.euro.who.int/en/about-us/governance/regional-committee-for-europe/past-sessions/64th-session/documentation/working-documents/eurrc6414-european-food-and-nutrition-action-plan-20152020)

16. European Guidelines for Quality Assurance in Breast Cancer Screening (Fourth Edition) Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg (2004)

17. European Guidelines for Quality Assurance in Cervical Cancer Screening (Second Edition). Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg (2008)

18. European Guidelines for Quality Assurance in Colorectal Cancer Screening (First Edition). Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg (2010)

19. European Parlament Implimention of the Ambient Air Quality Directive https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2016/578986/IPOL_STU(2016)578986_EN.pdf

20. European programme of work, 2020-2025 – “United Action for Better health in Europe”. WHO, regional office for Europe. 2020

21. European Vaccine Action Plan 2015–2020. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2015

22. F. Farzadfar, MM. Finucane, G. Danael et al, national, Regional, and Global Trends in Serum Total Cholesterol Since 1980: Systematic Analysis of Health Examination Surveys and Epidemiological Studies with 321 Country-years and 3·0 Million Participants, On Behalf of the Global Burden of Metabolic Risk Factors of Chronic Diseases Collaborating Group (Cholesterol) (Lancet2011, 367: 578–86).

23. F. Serbanescu, V. Egnatashvili, A. Ruiz, D. Suchdev, M. Goodwin, Georgia Reproductive Health Survey, Summary Report (2010); Available from: www.ncdc.ge

24. Fung A, Horton S, Zabih V, Denburg A, Gupta S. Cost and cost-effectiveness of childhood cancer treatment in low-income and middle-income countries: a systematic review. BMJ Glob Health. 2019; 4(5): e001825.

25. Gaining Health. The European Strategy for the Prevention and Control of Noncommunicable Diseases. Copenhagen, WHO Regional Office for Europe, 2006

26. GBD 2017 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators. (2018). Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 354 diseases and injuries for 195 countries and territories, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017. The Lancet. DOI:https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)32279-7

27. G. Danael, MM. Finucane, JK. Lin et al, national, Regional, and Global Trends in Systolic Blood Pressure Since 1980: Systematic Analysis of Health Examination Surveys and Epidemiological Studies with 786 Country-years and 5·4 Million Participants, On Behalf of the Global Burden of Metabolic Risk Factors of Chronic Diseases Collaborating Group (Blood Pressure). (Lancet2011, 377:568–77)

28. Gelband H, Sankaranarayanan R, Gauvreau CL, Horton S, Anderson BO, Bray F, et al. Costs, affordability, and feasibility of an essential package of cancer control interventions in low-income and middle-income countries: key messages from Disease Control Priorities, 3rd edition. Lancet. 2016;387(10033):2133 -44

29. Global action plan for the prevention and control of non-communicable diseases 2013–2020. Geneva: World Health Organization; 2013

30. Global Hearts Initiative, working together to beat cardio-vascular diseases, https://www.who.int/cardiovascular _diseases/global-hearts/en/

31. Global Initiative on Childhood Cancer (New York, 27 September 2018, https://www.who.int/ cancer/childhood-cancer/

32. Global status report on alcohol and health 2018, Executive Summary

33. Global status report on noncommunicable diseases 2014. Geneva: World Health Organization; 2014

34. Global Strategy on Diet, Physical activity and Health, WHO, 2004; http://www.who.int/dietphysicalactivity/ strategy/eb11344/strategy–english–web.pdf

35. Global Strategy to accelerate the elimination of cervical cancer as a public health problem

36. Global Strategy to reduce the hurmful use of alcohol, WHO, 2009; http://www.who.int/substance–abuse /msbalcstragegy.pdf

37. Global action plan on the prevention and control of noncommunciable diseases 2013–2020. Geneva World Health Organization; 2013

38. Global response to salt reduction strategies, WHO: Dr. Gordfrey, C. Xureb. WHO Team Leader. Population-based Prevention Team. SPP Unit Prevention of Noncommunicable Diseases Department 2013.

39. Guide to cancer early diagnosis, WHO, 2017

40. Health 2020: A European Policy Framework and Strategy for the 21st century. http://www.euro.who.int /data/assets/pdf–file/0011/199532/Health2020-Long.pdf

41. Health Effects. (2019, April 16). Retrieved January 29, 2021, from https://tobaccoatlas.org/topic/health-effects/

42. Health in all policies (HiAP) framework for country action. Geneva: World Health Organization; 2014 (http://www.who.int/ cardiovascular–diseases/140120HPRHiAPFramework.pdf). Health 2020: a European policy framework and strategy for the 21st century. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2013

43. Health systems respond to NCDs: time for ambition. WHO, regional office for Europe. P.203-217. 2018

44. HEARTS D: diagnosis and management of type 2 diabetes, WHO & International Diabetes Federation. 2020

45. Helen Herrman, Eka Chkonia, Iryna Pinchuk, Afzal Javed, Norman Sartorius, Norbert Skokauskas, and Robert van Voren. The WPA responds rapidly to a mental health crisis: World Psychiatry. 2021 Feb; 20(1): 147–148.Published online 2021 Jan 12. doi: 10.1002/wps.20833

46. https://www.who.int/publications/i/item/mobile-health-for-asthma-and-chronic-obstructive-respiratory-disease-(mbreathefreely)

47. https://www.euro.who.int/en/health-topics/disease-prevention/alcohol-use

48. https://www.ncdc.ge/ ჯანმრთელობის საკითხები/არაგადამდები დაავადებები/ქრონიკული დაავადებები

49. Investing in non-communicable disease prevention and management to advance the Sustainable Development Goals, the Lancet, 2018

50. Kramer BS: The science of early detection. Urol Oncol 2004; 22(4):344-7.

51. Management of non-communicable diseases in primary health care. http://www.emro.who.int/noncommunicable-diseases/publications/questions-and-answers-on-management-of-noncommunicable-diseases-in-primary-health-care.html

52. Mental health action plan 2013-2020. World Health Organization. https://apps.who.int/iris/handle/10665/89966

53. MM. Finucane, GA. Stevens, MJ. Cowan et al, national, Regional, and Global trends in Body Mass Index since 1980: Systematic Analysis of Health Examination Surveys and Epidemiological Studies with 960 Country-years and 9·1 Million Participants, On Behalf of the Global Burden of Metabolic Risk Factors of Chronic Diseases Collaborating Group (Body Mass Index). Lancet2011, 377:557–67.

54. M. Oberg, MS. Jaakkola, A. Woodward, A. Peruga, A. Prüss-Ustün, Worldwide Burden of Disease from Exposure to Second-hand Smoke: a Retrospective Analysis of Data from 192 Countries. Lancet,2011, 377:139–46

55. Monaldi Archives for Chest Diseases - Pulmonary Series, 2009 - Volume 71, Issue 4,141-146

56. Murray CJL, Vos T, Lozano R, Naghavi M, Flaxman AD, Michaud C, et al. Disability-adjusted life years (DALYs) for 291 diseases and injuries in 21 regions, 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010. Lancet. 2012;380(9859):2197-223

57. NCDs: Key facts. Geneva: World Health Organization; 2018. https://www.who.int/news-room/ fact-sheets/detail/non-communicable-diseases

58. Non-communicable diseases progress monitor, 2015. Geneva: World Health Organization; 2015 http://www.who.int/nmh/publications/ncd-progress-monitor-2015/en

59. Non-communicable diseases. Progress monitor, 2020. WHO

60. Package of essential noncommunicable (PEN) disease interventions for primary health care in low-resource setting. Geneva: World Health Organization; 2015

61. Physical activity strategy for the WHO European Region 2016–2025. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2015 (EUR/RC65/9; http://www.euro.who.int/en/about-us/governance/regional-committee-for-europe/65th-session/ documentation/working-documents/eurrc659-physical-activity-strategy-for-the-who-european-region-20162025

62. Political declaration of the 3rd high-level meeting of the General Assembly on the prevention and control of non-communicable diseases (A/RES/73/2). New York City (NY): United Nations; 2018 https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/73/2

63. Political declaration of the first high-level meeting of the general assembly on the prevention and control of noncommunicable diseases. new York: United nations; 2011 http://www.who.int/nmh/events/un–ncd–summit2011/en/

64. Population Survey on Tobacco Economy and Policy in Georgia (FCTC Implementation and Monitoring Center in Georgia, 2008)

65. Primary Healthcare Reform Monitoring Project; Georgian Society of Hypertension, 2008

66. Preparation for the third High-level Meeting of the General Assembly on the Prevention and Control of Non-communicable Diseases, to be held in 2018, WHO

67. Preventing disease through healthy environments: a global assessment of the burden of disease from environmental risks 13 September 2018 Report https://www.who.int/publications/i/item/9789241565196

68. Preventing suicide: a global imperative. World Health Organization. World Health Organization 2014.

69. Priorities for health systems strengthening in the WHO European Region 2015–2020: walking the talk on people centeredness. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe: 2015

70. Resolution 66/2. Political Declaration of the High-level Meeting of the General Assembly on the Prevention and Control of non-communicable Diseases. In: Sixtysixth session of the United nations General Assembly. new York: United nations; 2011. A/67/L.36; http:// www.who.int/nmh/events/un–ncd–summit2011/ political–declaration–en.pdf

71. Responding to non-communicable diseases during and beyond the COVID-19 pandemic. Task force on NCDs, WHO, UNDP

72. Roadmap of actions to strengthen implementation of the WHO Framework Convention on Tobacco Control in the European Region 2015–2025. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2015 (EUR/RC65/10; http://www.euro.who.int/en/about-us/governance/regional-committee-for-europe/65th-session/documentation/working-documents/eurrc6510-roadmap-of-actions-to-strengthen-implementation-of-the-who-framework-convention-on-tobacco-control-in-the-european-region-20152025.

73. Saving lives, spending less. A strategic response to noncommunicable diseases. Geneva: World Health Organization; 2018. https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/272534/WHO-NMH-NVI-18.8-eng.pdf.

74. Stenberg K, Hanssen O, Edejer TT, Bertram M, Brindley C, Meshreky A, et al. Financing transformative health systems towards achievement of the health Sustainable Development Goals: a model for projected resource needs in 67 low-income and middle-income countries. Lancet Glob Health. 2017;5(9):e875 -87

75. Tackling NCDs. “Best buys” and other recommended interventions for the prevention and control of non-communicable diseases. WHO.2017

76. Technical Annex; Upated appendix 3 of the WHO Global NCD Action Plan 2013-2020

77. Technical report: pricing of cancer medicines and its impacts: a comprehensive technical report for the World Health Assembly Resolution 70.12: operative paragraph 2.9 on pricing approaches and their impacts on availability and affordability of medicines for the prevention and treatment of cancer. Geneva: World Health Organization; 2018. https://apps.who.int/iris/handle/10665/277190

78. The first Global Conference on Air Pollution and Health, Geneva, https://www.who.int/phe/news /clean-air-for-health

79. The impact of the COVID-19 pandemic on noncommunicable disease resources and services:results of a rapid assessment; World Health Organization 2020.

80. The State of Obesity 2020: Better Policies for a Healthier America

81. The Sustainable Development Goals Report 2020. United Nations. New York City (NY): United Nations; 2020 (https://unstats.un.org/sdgs/report/2020/The-Sustainable-Development-GoalsReport-2020.pdf).

82. Thornicroft G, Mehta N, Clement S, Evans-Lacko S, Doherty M, Rose D, Koschorke M, Shidhaye R, O'Reilly C, Henderson C. Evidence for effective interventions to reduce mental-health-related stigma and discrimination. Lancet. 2016 Mar 12;387(10023):1123-1132

83. Tranc fat free by 2023. A building block of the COVID_19 response

84. Vigo D, Thornicroft G, Atun R. Estimating the true global burden of mental illness. Lancet Psychiatry. 2016 Feb;3(2):171-8. doi: 10.1016/S2215-0366(15)00505-2. PMID: 26851330

85. Viviane Kovess-Masfety., საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სტრატეგია 2021-2031

86. Fact Sheet Tobacco; WHO, 2020 https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco

87. Framework convention on tobacco control, WHO, 2003 http://www.who.int/tobacco/framework/WHO–FCTC–english.pdf

88. Lead poisoning and health, WHO https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/lead-poisoning-and-health

89. Prevention of cardiovascular disease: WHO guidelines for assessment and management of cardiovascular risk. Geneva: World Health Organization; 2007

90. Report on cancer, setting priorities, investing wisely, and providing care for all. WHO. 2020.

91. Report on the Global Tobacco Epidemic, 2019. Geneva: World Health Organization; 2019. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. https://www.who.int/teams/health-promotion/tobacco-control/who-report-on-the-global-tobacco-epidemic-2019

92. Review of evidence on health aspects of air pollution – REVIHAAP Project Technical, WHO https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0004/193108/REVIHAAP-Final-technical-report-final-version.pdf

93. Wild CP, Weiderpass E, Stewart BW, editors. World cancer report. Cancer research for cancer prevention. Lyon: International Agency for Research on Cancer; Feb 2020 http://publications.iarc.fr/586.

94. Women Reproductive health survey. http://www.ncdc.ge/Category/Article/1374

95. World Health Organization. ‎2019)‎. The WHO special initiative for mental health (‎‎‎‎2019-2023)‎‎‎‎‎: https://apps.who.int/iris/handle/10665/310981

96. Enhancing mental health pre-service training with the mhGAP intervention guide: experiences and lessons learned., World Health Organization, https://www.who.int/mental_health/mhgap/training_manuals/en/

97. Quality Rights Tool Kit, World Health Organization, 2012

98. World health statistics 2020: monitoring health for the SDGs. Geneva: World Health Organization; 2020:12. https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2020/EN_WHS_2020_ Main.pdf.

99. Xu K, Soucat A, Kutzin J, Brindley C, Van de Maele N, Toure H, et al. Public spending on health: a closer look at global trends. Geneva: World Health Organization; 2018 https://www.who.int/health_financing/documents/health-expenditure-report-2018/en.

100. World Health Statistics 2022 file:///C:/Users/lela.sturua/Downloads/9789240051140-eng.pdf

დანართი 1. ლოგიკური ჩარჩო

მიზანი 1:	არაგადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული ავადობით, სიკვდილიანობითა და შეზღუდული შესაძლებლობებით გამოწვეული მართვადი და თავიდან აცილებადი ტვირთის შემცირება ეროვნულ დონეზე					მდგრადი განვითარების მიზნებთან (SDGs) კავშირი:		მიზანი 3
გავლენის ინდიკატორი 1.1:	გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	171.0	შემცირებულია 5%-ით	შემცირებულია 8%-ით
გავლენის ინდიკატორი 1.2:	შაქრიანი დიაბეტით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	14.6	შემცირებულია 5%-ით	შემცირებულია 8%-ით
გავლენის ინდიკატორი 1.3:	ქრონიკული რესპირატორული დაავადებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	3.9	შემცირებულია 5%-ით	შემცირებულია 8%-ით
გავლენის ინდიკატორი 1.4:	ონკოლოგიური დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	125.3	შემცირებულია 1%-ით	შემცირებულია 3%-ით

ამოცანა 1.1:	საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.1.1:	აგდ-ს საკითხებზე დაგეგმილი პუბლიკაციების და შეთავაზებული პოლიტიკის დოკუმენტების რაოდენობა		საბაზისო		სამიზნე		დადასტურების წყარო
					საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2020		2026	2030	დკსჯეც-ის წლიური ანგარიშები, აგდ პრევენციისა და კონტროლის სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის განხორციელების ანგარიშები
		მაჩვენებელი	სამეცნიერო კვლევები-4, სხვადასხვა პუბლიკაციები და გამოცემები - 45		ზრდა სულ მცირე 10%-ით	ზრდა სულ მცირე 20%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.1.2:	საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ან/და სხვა ქვეყნებთან თანამშრომლობით, საქართველოში აგდ პრევენციისა და კონტროლის სფეროში მიმდინარე პროექტების რაოდენობა			საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
					საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი		2022	2026	2030	საერთაშორისო/ პარტნიორული პროექტების შუალედური და შესრულების შესახებ ანგარიშები
		მაჩვენებელი		7 პროექტი	10%-იანი ზრდა	20%-იანი ზრდა
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, სტრატეგიის განხორციელების მიმართულებით ჩართულ უწყებებს შორის კოორდინაციის ნაკლებობა

ამოცანა 1.2:	არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის განვითარება
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.2.1.	გარდაცვლილთა ხვედრითი წილი, რომელთა გარდაცვალების მიზეზი არ არის იდენტიფიცირებული (გარდაცვალების მიზეზი: „უცნობი“)		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	12.3%	შემცირებულია 3%-ით	შემცირებულია 6%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.2.2.	შაქრიანი დიაბეტის პრევალენტობის შესახებ რუტინული სტატისტიკისა და პოპულაციური კვლევის შედეგებს შორის არსებული განსხვავება (%)		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი STEPS კვლევის ანგარიში
		მაჩვენებელი	შაქრიანი დიაბეტის პრევალენტობა: STEPS 2016: 4.5% რუტინული სტატისტიკა: 2.8%	სხვაობა შემცირებულია 40%-ით	სხვაობა შემცირებულია 80%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.2.3.	არაგადამდებ დაავადებასთან ასოცირებული რისკის ფაქტორების დინამიკის შეფასება (%)		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030	STEPS კვლევების ანგარიშები
		მაჩვენებელი	STEPS 2016: თამბაქო: 31%; ალკოჰოლის ამჟამინდელი (ბოლო 30 დღე) მოხმარება: 39.1%; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: 17.4%; დღის განმავლობაში ხილის და ბოსტნეულის რეკომენდებულ 5 ულუფაზე ნაკლების მიღება: 63%	თამბაქო: შემცირებულია 3%-ით; ალკოჰოლი შემცირებულია 2%-ით; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: შემცირებულია 3%-ით; დღის განმავლობაში 5 ულუფაზე ნაკლები ხილის და/ან ბოსტნეულის მომხმარებელთა ხვედრითი წილი შემცირებულია 3%-ით	თამბაქო: შემცირებულია 6%-ით; ალკოჰოლი შემცირებულია 3%-ით; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: შემცირებულია 5%-ით; დღის განმავლობაში 5 ულუფაზე ნაკლები ხილის და/ან ბოსტნეულის მომხმარებელთა ხვედრითი წილი შემცირებულია 5%-ით
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, ახალი ნორმატიული ბაზის მიღება/ამოქმედების შეფერხება, სტრატეგიის განხორციელების მიმართულებით ჩართულ უწყებებს შორის კოორდინაციის ნაკლებობა

ამოცანა 1.3:	ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა, არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3:1	ალკოჰოლთან დაკავშირებული ავადობა და სიკვდილიანობა გენდერულ ჭრილში		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2018	2026	2030	ალკოჰოლისა და ჯანმრთელობის გლობალური „სტატუს ანგარიში“ შესახებ (Global status report on alcohol and health), საბაზისო და STEPS კვლევის ანგარიში
		მაჩვენებელი	ASDR ღვიძლის ციროზი, კაცი/ქალი 64,4/12,7; ASDR საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევები, კაცი/ქალი 24,7/4,3; ASDR კიბო, კაცი/ქალი 199,9/120,4; ალკოჰოლთან დაკავშირებული დარღვევები 4.6%; ალკოჰოლზე დამოკიდებულება 2.1%	მაჩვენებლები შემცირებულია 5%-ით	მაჩვენებლები შემცირებულია 8%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3.2	მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების ხვედრითი წილი ა) მოზრდილებში ჭარბი წონის და სიმსუქნის მქონე პირთა ხვედრითი წილი ბ) ხილისა და ბოსტნეულის დაბალი მოხმარების ხვედრითი წილი გ) მარილის მოხმარების საშუალო მაჩვენებელი ერთ სულ მოსახლეზე დ) მოზარდების და მოზრდილების წილი, რომელთა ფიზიკური აქტივობა დაბალია		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030	კვლევების ანგარიშები: ა-დ) STEPS კვლევები დ) HBSC კვლევა COSI კვლევა )
		მაჩვენებელი	ა) 64.6% (STEPS 2016) ბ) 63.0% (STEPS 2016) გ) 8,5 გრამი (STEPS 2016) დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 70% (HBSC, 2018) 7 წ: 13% (COSI 2017) მოზრდილები:17.4%	ა-ბ) 0-ვანი ზრდა გ) 7.5 გრამი დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 50% (HBSC) 7წ: 10% (COSI) მოზრდილები: შემცირებულია 4%-ით	ა-ბ) შემცირებულია 3%-ით გ) 5 გრამი დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 40% (HBSC) 7წ: 5% (COSI) მოზრდილები: შემცირებულია 8%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3.3	საკვები პროდუქტების წილი, რომლის ეტიკეტზეც მითითებულია (ა)მარილის, (ბ) შაქრის და (გ)ტრანსცხიმების შემადგენლობა		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2022	2026	2030	განხორციელებული ხარისხობრივი და რაოდენობრივი კვლევის შედეგების ანგარიში
		მაჩვენებელი	არ არის ხელმისაწვდომი	მარილის და შაქრის შემცველობა მითითებულია პროდუქტების 30%-ში; ტრანსცხიმების შემადგენლობა მითითებულია პროდუქტების 35%-ში	მარილის და შაქრის შემცველობა მითითებულია პროდუქტების 60%-ში; ტრანსცხიმების შემადგენლობა მითითებულია პროდუქტების 50%-ში
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3.4	მოსახლეობის პროცენტული წილი, რომელსაც აქვს ხელმისაწვდომობა სუფთა ენერგიასა და ტექნოლოგიებზე (SDG 7.1.2)		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2018	2026	2030	მრავალინდიკატორული კლასტერული კვლევის (MICS) ანგარიშები საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) ანგარიშები დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ცენტრის მონაცემები
		მაჩვენებელი	58.8%	70%	80%
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3.5	ბრონქული ასთმის და ფქოდ-ის ინციდენტობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030	დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი
		მაჩვენებელი	ბრონქული ასთმა 49.5 ფქოდ 246.1	ბრონქული ასთმა 47.5 ფქოდ 236.2	ბრონქული ასთმა 45.5 ფქოდ 226.4
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

ამოცანა 1.4:	არაგადამდები დაავადებების ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგის და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.4.1:	საშვილოსნოს ყელის, ძუძუს და კოლორექტული კიბოს სკრინინგით მოცვის მაჩვენებელი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2022	2026	2030	კიბოს სკრინინგის სახელმწიფო პროგრამის ანგარიში
		მაჩვენებელი	საშვილოსნოს ყელი: 9.2% ძუძუ: 9.2% კოლორექტული: 1.1%	საშვილოსნოს ყელი: 40% ძუძუ: 25% კოლორექტული: 10%	საშვილოსნოს ყელი: 60% ძუძუ: 50% კოლორექტული: 20%
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.4.2:	ადრეულ (I და II) სტადიაზე გამოვლენილი კიბოს ხვედრითი წილი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030	კიბოს პოპულაციური რეგისტრის მონაცემები
		მაჩვენებელი	38.2%	60%	75%
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.4.3:	არტერიული ჰიპერტენზიის სკრინინგით მიზნობრივი პოპულაციის მოცვის მაჩვენებელი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2022	2026	2030	ქვეყანაში არტერიული წნევის გამოვლენის მიზნით განხორციელებული პოპულაციური სკრინინგული კვლევების ანგარიში;
		მაჩვენებელი	არ არის ხელმისაწვდომი	მოზრდილი პოპულაციის 1/3	მოზრდილი პოპულაციის 1/2
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

ამოცანა 1.5:	არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის ხელშეწყობა
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.5.1:	ა) მოსახლეობაში სისხლის წნევის საშუალო მაჩვენებელი ბ) მაღალი არტერიული წნევის მქონე პირთა ხვედრითი წილი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030	აგდ რისკის ფაქტორების კვლევა (STEPS) და სხვა პოპულაციური კვლევების ანგარიშები
		მაჩვენებელი	ა)129,4/82,2 mm Hg ბ) 37.7%	ა) 125/75mm Hg ბ) შემცირებულია 5%-ით	ა) 120/70 mmHg ბ) შემცირებულია 8%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.5.2:	სისხლში გლუკოზის მომატებული დონის (დიაბეტი) მქონე პირთა ხვედრითი წილი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030	აგდ რისკის ფაქტორების კვლევა (STEPS) და სხვა პოპულაციური კვლევების ანგარიშები
		მაჩვენებელი	4.4 მმოლ/ლ	ნულოვანი ზრდა	ნულოვანი ზრდა
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.5.3:	ამბულატორიულ დონეზე მართვადი დაავადებების - ჰიპერტენზიული დაავადება, ფქოდი, ბრონქული ასთმა, შაქრიანი დიაბეტი - ჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებლები		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030	დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი, საქსტატის მონაცემები
		მაჩვენებელი	ჰიპერტენზიული დაავადება: 116.9 ფქოდი: 89.6 ბრონქული ასთმა: 1.9 შაქრიანი დიაბეტი: 73.5	შემცირებულია 8%-ით	შემცირებულია 15%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.5.4:	კიბოს 5-წლიანი გადარჩენის მაჩვენებლები		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030	კიბოს პოპულაციური რეგისტრი
		მაჩვენებელი	კიბოს ყველა ლოკალიზაცია 56.3%	გაზრდილია 6%-ით	გაზრდილია 12%-ით
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

ამოცანა 1.6:	ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების ხელშეწყობა და პრევენცია
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.6.1:	ფსიქიკური აშლილობების გამოვლენის მაჩვენებელი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2020	2026	2030	საფრანგეთის განვითარების სააგენტოს Expertise France-ის მიერ ჩატარებული კვლევის ანგარიშები
		მაჩვენებელი	1.5%	2.5%	3%
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

ამოცანა 1.7:	არაგადამდებ დაავადებათა სამედიცინო მომსახურებასა და მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.7.1:	აგდ-ს სამედიცინო სერვისებზე/მედიკამენტებზე ჯიბიდან გადახდის ხვედრითი წილი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2024	2026	ჯანმრთელობის ანგარიშების სისტემა
		მაჩვენებელი	32%	შემცირებულია 8%-ით	შემცირებულია 15 %-ით

საქართველოში არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ეროვნული სტრატეგიის 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმა

ხედვა:	არაგადამდები დაავადებების ტვირთისაგან თავისუფალი საქართველო
მიზანი 1:	არაგადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული ავადობით, სიკვდილიანობითა და შეზღუდული შესაძლებლობებით გამოწვეული მართვადი და თავიდან აცილებადი ტვირთის შემცირება ეროვნულ დონეზე					მდგრადი განვითარების მიზნებთან (SDGs) კავშირი:		მიზანი 3
გავლენის ინდიკატორი 1.1:	გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	171.0	შემცირებულია 5%-ით	შემცირებულია 8%-ით
გავლენის ინდიკატორი 1.2:	შაქრიანი დიაბეტით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	14.6	შემცირებულია 5%-ით	შემცირებულია 8%-ით
გავლენის ინდიკატორი 1.3:	ქრონიკული რესპირატორული დაავადებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	3.9	შემცირებულია 5%-ით	შემცირებულია 8%-ით
გავლენის ინდიკატორი 1.4:	ონკოლოგიური დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	125.3	შემცირებულია 1%-ით	შემცირებულია 3%-ით

ამოცანა 1.1:	საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.1.1:	აგდ-ს საკითხებზე დაგეგმილი პუბლიკაციების და შეთავაზებული პოლიტიკის დოკუმენტების რაოდენობა		საბაზისო		სამიზნე		დადასტურების წყარო
					საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2020		2026	2030	დკსჯეც-ის წლიური ანგარიშები, აგდ პრევენციისა და კონტროლის სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის განხორციელების ანგარიშები
		მაჩვენებელი	სამეცნიერო კვლევები-4, სხვადასხვა პუბლიკაციები და გამოცემები - 45		ზრდა სულ მცირე 10%-ით	ზრდა სულ მცირე 20%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.1.2:	საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ან/და სხვა ქვეყნებთან თანამშრომლობით, საქართველოში აგდ პრევენციისა და კონტროლის სფეროში მიმდინარე პროექტების რაოდენობა			საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
					საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი		2022	2026	2030	საერთაშორისო/ პარტნიორული პროექტების შუალედური და შესრულების შესახებ ანგარიშები
		მაჩვენებელი		7 პროექტი	10%-იანი ზრდა	20%-იანი ზრდა
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, სტრატეგიის განხორციელების მიმართულებით ჩართულ უწყებებს შორის კოორდინაციის ნაკლებობა

ამოცანა 1.2:	არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის განვითარება
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.2.1.	გარდაცვლილთა ხვედრითი წილი, რომელთა გარდაცვალების მიზეზი არ არის იდენტიფიცირებული (გარდაცვალების მიზეზი: „უცნობი“)		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი საქსტატის მოსახლეობისა და დემოგრაფიული სტატისტიკა
		მაჩვენებელი	12.3%	შემცირებულია 3%-ით	შემცირებულია 6%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.2.2.	შაქრიანი დიაბეტის პრევალენტობის შესახებ რუტინული სტატისტიკისა და პოპულაციური კვლევის შედეგებს შორის არსებული განსხვავება (%)		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030		დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი STEPS კვლევის ანგარიში
		მაჩვენებელი	შაქრიანი დიაბეტის პრევალენტობა: STEPS 2016: 4.5% რუტინული სტატისტიკა: 2.8%	სხვაობა შემცირებულია 40%-ით	სხვაობა შემცირებულია 80%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.2.3.	არაგადამდებ დაავადებასთან ასოცირებული რისკის ფაქტორების დინამიკის შეფასება (%)		საბაზისო	სამიზნე			დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030	STEPS კვლევების ანგარიშები
		მაჩვენებელი	STEPS 2016: თამბაქო: 31%; ალკოჰოლის ამჟამინდელი (ბოლო 30 დღე) მოხმარება: 39.1%; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: 17.4%; დღის განმავლობაში იღებენ 5 ულუფაზე ნაკლებ ხილსა და/ან ბოსტნეულს: 63%	თამბაქო: შემცირებულია 3%-ით; ალკოჰოლი შემცირებულია 2%-ით; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: შემცირებულია 3%-ით; დღის განმავლობაში 5 ულუფაზე ნაკლები ხილსა და/ან ბოსტნეულის მომხმარებელთა ხვედრითი წილი შემცირებულია 3%-ით	თამბაქო: შემცირებულია 6%-ით; ალკოჰოლი შემცირებულია 3%-ით; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: შემცირებულია 5%-ით; დღის განმავლობაში 5 ულუფაზე ნაკლები ხილსა და/ან ბოსტნეულის მომხმარებელთა ხვედრითი წილი შემცირებულია 5%-ით
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, ახალი ნორმატიული ბაზის მიღება/ამოქმედების შეფერხება, სტრატეგიის განხორციელების მიმართულებით ჩართულ უწყებებს შორის კოორდინაციის ნაკლებობა

ამოცანა 1.3:	ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა, არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3:1	ალკოჰოლთან დაკავშირებული ავადობა და სიკვდილიანობა გენდერულ ჭრილში		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2018	2026	2030	ალკოჰოლისა და ჯანმრთელობის გლობალური „სტატუს ანგარიში“ შესახებ (Global status report on alcohol and health), საბაზისო და STEPS კვლევის ანგარიში
		მაჩვენებელი	ASDR ღვიძლის ციროზი, კაცი/ქალი 64,4/12,7; ASDR საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევები, კაცი/ქალი 24,7/4,3; ASDR კიბო, კაცი/ქალი 199,9/120,4; ალკოჰოლთან დაკავშირებული დარღვევები 4.6%; ალკოჰოლზე დამოკიდებულება 2.1%	მაჩვენებლები შემცირებულია 5%-ით	მაჩვენებლები შემცირებულია 8%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3.2	მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების ხვედრითი წილი ა) მოზრდილებში ჭარბი წონის და სიმსუქნის მქონე პირთა ხვედრითი წილი ბ) ხილისა და ბოსტნეულის დაბალი მოხმარების ხვედრითი წილი გ) მარილის მოხმარების საშუალო მაჩვენებელი ერთ სულ მოსახლეზე დ) მოზარდების და მოზრდილების წილი, რომელთა ფიზიკური აქტივობა დაბალია		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030	კვლევების ანგარიშები: ა-დ) STEPS კვლევები დ) HBSC კვლევა COSI კვლევა )
		მაჩვენებელი	ა) 64.6% (STEPS 2016) ბ) 63.0% (STEPS 2016) გ) 8,5 გრამი (STEPS 2016) დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 70% (HBSC, 2018) 7 წ: 13% (COSI 2017) მოზრდილები:17.4%	ა-ბ) 0-ვანი ზრდა გ) 7.5 გრამი დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 50% (HBSC ) 7წ: 10% (COSI) მოზრდილები: შემცირებულია 4%-ით	ა-ბ) შემცირებულია 3%-ით გ) 5 გრამი დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 40% (HBSC) 7წ: 5% (COSI ) მოზრდილები: შემცირებულია 8%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3.3	საკვები პროდუქტების წილი, რომლის ეტიკეტზეც მითითებულია (ა)მარილის, (ბ) შაქრის და (გ)ტრანსცხიმების შემადგენლობა		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2022	2026	2030	განხორციელებული ხარისხობრივი და რაოდენობრივი კვლევის შედეგების ანგარიში
		მაჩვენებელი	არ არის ხელმისაწვდომი	მარილის და შაქრის შემცველობა მითითებულია პროდუქტების 30%-ში; ტრანსცხიმების შემადგენლობა მითითებულია პროდუქტების 35%-ში	მარილის და შაქრის შემცველობა მითითებულია პროდუქტების 60%-ში; ტრანსცხიმების შემადგენლობა მითითებულია პროდუქტების 50%-ში
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3.4	მოსახლეობის პროცენტული წილი, რომელსაც აქვს ხელმისაწვდომობა სუფთა ენერგიასა და ტექნოლოგიებზე (SDG 7.1.2)		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2018	2026	2030	მრავალინდიკატორული კლასტერული კვლევის (MICS) ანგარიშები საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) ანგარიშები დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ცენტრის მონაცემები
		მაჩვენებელი	58.8%	70%	80%
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.3.5	ბრონქული ასთმის და ფქოდ-ის ინციდენტობა 100,000 მოსახლეზე		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030	დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი
		მაჩვენებელი	ბრონქული ასთმა 49.5 ფქოდ 246.1	ბრონქული ასთმა 47.5 ფქოდ 236.2	ბრონქული ასთმა 45.5 ფქოდ 226.4
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

ამოცანა 1.4:	არაგადამდები დაავადებების და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგის და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.4.1:	საშვილოსნოს ყელის, ძუძუს და კოლორექტული კიბოს სკრინინგით მოცვის მაჩვენებელი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2022	2026	2030	კიბოს სკრინინგის სახელმწიფო პროგრამის ანგარიში
		მაჩვენებელი	საშვილოსნოს ყელი: 9.2% ძუძუ: 9.2% კოლორექტული: 1.1%	საშვილოსნოს ყელი: 40% ძუძუ: 25% კოლორექტული: 10%	საშვილოსნოს ყელი: 60% ძუძუ: 50% კოლორექტული: 20%
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.4.2:	ადრეულ (I და II) სტადიაზე გამოვლენილი კიბოს ხვედრითი წილი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030	კიბოს პოპულაციური რეგისტრის მონაცემები
		მაჩვენებელი	38.2%	60%	75%
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.4.3:	არტერიული ჰიპერტენზიის სკრინინგით მიზნობრივი პოპულაციის მოცვის მაჩვენებელი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2022	2026	2030	ქვეყანაში არტერიული წნევის გამოვლენის მიზნით განხორციელებული პოპულაციური სკრინინგული კვლევების ანგარიში;
		მაჩვენებელი	არ არის ხელმისაწვდომი	მოზრდილი პოპულაციის 1/3	მოზრდილი პოპულაციის 1/2
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

ამოცანა 1.5:	არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის ხელშეწყობა
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.5.1:	ა) მოსახლეობაში სისხლის წნევის საშუალო მაჩვენებელი ბ) მაღალი არტერიული წნევის მქონე პირთა ხვედრითი წილი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030	აგდ რისკის ფაქტორების კვლევა (STEPS) და სხვა პოპულაციური კვლევების ანგარიშები
		მაჩვენებელი	ა)129,4/82,2 mm Hg ბ) 37.7%	ა) 125/75mm Hg ბ) შემცირებულია 5%-ით	ა) 120/70 mmHg ბ) შემცირებულია 8%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.5.2:	სისხლში გლუკოზის მომატებული დონის (დიაბეტი) მქონე პირთა ხვედრითი წილი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2016	2026	2030	აგდ რისკის ფაქტორების კვლევა (STEPS) და სხვა პოპულაციური კვლევების ანგარიშები
		მაჩვენებელი	4.4 მმოლ/ლ	ნულოვანი ზრდა	ნულოვანი ზრდა
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.5.3:	ამბულატორიულ დონეზე მართვადი დაავადებების - ჰიპერტონული დაავადება, ფქოდი, ბრონქული ასთმა, შაქრიანი დიაბეტი - ჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებლები		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030	დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი, საქსტატის მონაცემები
		მაჩვენებელი	ჰიპერტენული დაავადება: 116.9 ფქოდი: 89.6 ბრონქული ასთმა: 1.9 შაქრიანი დიაბეტი: 73.5	შემცირებულია 8%-ით	შემცირებულია 15%-ით
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.5.4:	კიბოს 5-წლიანი გადარჩენის მაჩვენებლები		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2026	2030	კიბოს პოპულაციური რეგისტრი
		მაჩვენებელი	კიბოს ყველა ლოკალიზაცია 56.3%	გაზრდილია 6%-ით	გაზრდილია 12%-ით
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

ამოცანა 1.6:	ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების ხელშეწყობა და პრევენცია
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.6.1:	ფსიქიკური აშლილობების გამოვლენის მაჩვენებელი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2020	2026	2030	საფრანგეთის განვითარების სააგენტოს Expertise France-ის მიერ ჩატარებული კვლევის ანგარიშები
		მაჩვენებელი	1.5%	2.5%	3%
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

ამოცანა 1.7:	არაგადამდებ დაავადებათა სამედიცინო მომსახურებასა და მის მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება
ამოცანის შედეგის ინდიკატორი 1.7.1:	აგდ-ს სამედიცინო სერვისებზე/მედიკამენტებზე ჯიბიდან გადახდის ხვედრითი წილი		საბაზისო	სამიზნე		დადასტურების წყარო
				საშუალოვადიანი	საბოლოო
		წელი	2021	2024	2026	ჯანმრთელობის ანგარიშების სისტემა
		მაჩვენებელი	32%	შემცირებულია 8%-ით	შემცირებულია 15 %-ით
რისკი:	ფინანსური რესურსების ნაკლებობა, გამოწვეული ადგილობრივი ეკონომიკური განვითარების შეფერხებით ან დონორების დაფინანსების შემცირებით, პრიორიტეტების შეცლა ეროვნულ თუ სექტორულ დონეზე

მიზანი 1.	არაგადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული ავადობით, სიკვდილიანობითა და შეზღუდული შესაძლებლობებით გამოწვეული მართვადი და თავიდან აცილებადი ტვირთის შემცირება ეროვნულ დონეზე
ამოცანა 1.1.		საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით

აქტივობა	აქტივობის შედეგის ინდიკატორი	დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი უწყება	პარტნიორი უწყება	შესრულების ვადა	ბიუჯეტი (ლარი)	დაფინანსების წყარო
							სახ. ბიუჯეტი		სხვა		დეფი-ციტი
							ოდენობა (ლარი)	კოდი	ოდენობა (ლარი)	ორგანი-ზაცია
1.1.1. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს და დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის შესაბამისი სტრუქტურული ერთეულების ტრენინგი აგდ პრევენციისა და კონტროლის საჭიროებათა შეფასების, სტრატეგიული დაგეგმვის, პოლიტიკის და განხორციელების და მონიტორირება/შეფასების საკითხებში	1.1.1.1. დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს და დკსჯეც შესაბამისი სტრუქტურული ერთეულების თანამშრომელთა რაოდენობა, რომელთაც გაიარეს ტრენინგები/მონაწილეობდნენ აგდ პრევენციის და კონტროლის საკითხებზე გამართულ ტრენინგებსა და კონფერენციებში (ტრენინგები 15 თანამშრომელი; საერთაშორისო კონფერენციებში მონაწილეობა წელიწადში 5 მაინც)	ტრენინგის ოქმები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	300,000			300,000	CDC / ATLANTA ECDC UNFPA UNICEF USAID IARC IAEA MediPIET
1.1.2. ძირითად არაგადამდებ დაავადებათა (გსდ, კიბო, დიაბეტი, ფილტვის ქრონიკული დაავადებები, მენტალური პრობლემები) პრევენციის და კონტროლის ღონისძიებათა ინტეგრირება სახელმწიფოს განვითარების ეროვნულ სტრატეგიასა და სახელმწიფო პროგრამებში, ცალკეული მიზნობრივი ჯგუფების საჭიროებების გათვალისწინებით	1.1.2.1. ძირითადი აგდ პრევენციისა და კონტროლის საკითხები ასახულია ეროვნულ სტრატეგიებსა და სახელმწიფო პროგრამებში	დამტკიცებული მარეგულირებელი აქტები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტ-რაციული ხარჯი
1.1.3. არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციის და მართვის უზრუნველსაყოფად საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერებისთვის დონორ ორგანიზაციებთან და ჯანმოს წევრ ქვეყნებთან ერთობლივი პროექტების განხორციელება	1.1.3.1. საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ან/და სხვა ქვეყნებთან თანამშრომლობით, საქართველოში აგდ პრევენციისა და კონტროლის სფეროში მიმდინარე პროექტების რაოდენობა (წელიწადში 2 მაინც)	ანგარიშები საერთაშორისო/ პარტნიორული პროექტების მიმდინარეობისა და შესრულების შესახებ	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	ადმინისტრაცი-ული ხარჯი
სულ							300,000			300,000

ამოცანა 1.2.	არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის განვითარება

აქტივობა	აქტივობის შედეგის ინდიკატორი	დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი უწყება	პარტნიორი უწყება	შესრულების ვადა	ბიუჯეტი (ლარი)	დაფინანსების წყარო
							სახ. ბიუჯეტი		სხვა		დეფი-ციტი
							ოდენობა (ლარი)	კოდი	ოდენობა (ლარი)	ორგანი-ზაცია
1.2.1. ციფრული ტექნოლოგიების - ელექტრონული სამედიცინო ისტორიების გამოყენების შეფასება პაციენტის საჭიროებიდან გამომდინარე ინფორმაციის გაცვლის, კოორდინირებული გადაწყვეტილების მიღების, პაციენტების მეთვალყურეობის და გამოსავლის მონიტორინგს მიზნით	1.2.1.1. აგდ ეპიდზედამხედველობის ფარგლებში, აგდ-ის გლობალური და ნაციონალური გავრცელების ტენდენციების ანალიზი მომზადებულია ელექტრონული სამედიცინო ისტორიების გამოყენებით	აგდ ეპიდზედამხედველობის სისტემის შეფასების ანგარიში, სტატისტიკური ცნობარი	სოტდშჯსდს დკსჯეც იტს		IV კვარტალი, 2024	300,000					300,000
1.2.2. პოპულაციური და დაწესებულებების დონის (sentinel surveillance) კვლევების განხორციელება აგდ-სა და რისკის ფაქტორებზე ეპიდზედამხედველობის და ტენდენციების მონიტორინგის უზრუნველყოფის მიზნით (STEPS, GYTS, COSI, ESPAD, FEEDCities, მარილის ექსკრეცია 24 საათიან შარდში და ა.შ. ჩატარება)	1.2.2.1. პოპულაციური და დაწესებულებების დონის (sentinel surveillance) კვლევები ჩატარებულია	პოპულაციური და დაწესებულებების დონის კვლევების ანგარიშები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	600,000			200,000	ჯანმო	400,000
1.2.3. იოდისა და სხვა მიკრონუტრიენტების მონიტორინგის გაძლიერებისთვის კვლევების ჩატარება	1.2.3.1. იოდისა და სხვა მიკრონუტრიენტების (რკინა, კალციუმი, ფოლადი, ტყვია და სხვ.) მონიტორინგისთვის კვლევა ჩატარებულია	ჩატარებული კვლევების ანგარიშები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	ადმინისტ-რაციული ხარჯი
1.2.4. არაგადამდებ დაავადებათა რეგისტრების (შაქრიანი დიაბეტის, ინსულტის) და შესაბამისი ინდიკატორების შემუშავებისა და დანერგვის ხელშეწყობა ეროვნული, რეგიონული და ადგილობრივი საჭიროებების უკეთ განსაზღვრის მიზნით	1.2.4.1. აგდ რეგისტრები (შაქრიანი დიაბეტი, ინსულტი) შემუშავებულია	რეგისტრის დანერგვის მიმდინარეობის ანგარიში	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	ადმინისტ-რაციული ხარჯი

1.2.5. სამედიცინო რუტინული სტატისტიკისა და სიკვდილიანობის მიზეზების რეგისტრაციის მონაცემთა ხარისხის გაუმჯობესებისთვის, ასევე მაღალი ხარისხის მონაცემთა გენერირების, მართვის, ანალიზის და ანგარიშგების უნარების განვითარების მიზნით, არაგადამდები დაავადებების ეპიდზედამხედველობის, მონიტორინგისა და შეფასების სისტემების გაუმჯობესების ხელშესაწყობად ტრენინგების ჩატარება	1.2.5.1. სამედიცინო რუტინული სტატისტიკისა და სიკვდილიანობის მიზეზების რეგისტრაციის მონაცემთა ხარისხის გაუმჯობესებისთვის ჩატარებულ ტრენინგთა რაოდენობა (5)	ჩატარებული ტრენინგების ანგარიში	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2024	240,550	240,550	27 03 02 03
სულ						1,140,550	240,550		200,000		700,000

ამოცანა 1.3.	ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა, არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება

აქტივობა	აქტივობის შედეგის ინდიკატორი	დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი უწყება	პარტნიორი უწყება	შესრულების ვადა	ბიუჯეტი (ლარი)	დაფინანსების წყარო
							სახ. ბიუჯეტი		სხვა		დეფი-ციტი
							ოდენობა (ლარი)	კოდი	ოდენობა (ლარი)	ორგანი-ზაცია
1.3.1. თამბაქოს კონტროლის ღონისძიებების განხორციელების/ დანერგვის შედეგების შესახებ FCTC სამდივნოსთვის ანგარიშების მომზადება	1.3.1.1. თამბაქოს კონტროლის ღონისძიებების განხორციელების/დანერგვის შედეგების შესახებ ანგარიში მომზადებულია	FCTC სამდივნოსთვის მომზადებული ანგარიშები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.3.2. ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარების პრევენციის მიზნით, ფისკალური და მარკეტინგული პოლიტიკის გატარებისთვის საჭირო საკანონმდებლო ცვლილებების მომზადება	1.3.2.1. ალკოჰოლის კანონმდებლობაში განხორციელებული ცვლილებები მომზადებულია გადაგზავნილია საქართველოს მთავრის ადმინისტრაციაში საქართველოს პარლამენტში წარდგენის ინიცირებისთვის	მომზადებული საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტი	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სფს სემგს	IV კვარტალი, 2025	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.3.3. ალკოჰოლური სასმელების მოხმარებისა და შეძენის დასაშვები, მინიმალური ასაკის დადგენა და გაკონტროლება	1.3.3.1. ალკოჰოლის კანონმდებლობაში განხორციელებული ცვლილებები მომზადებულია და წარდგენილია პარლამენტში	საკანონმდებლო მაცნე;	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სშსს სგმს	IV კვარტალი, 2025	31,500			31,500	ჯანმო
1.3.4. სუფრის მარილის მოხმარების შემცირების ყოვლისმომცველი ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის მომზადება ჯანმოს რეკომენდაციების შესაბამისად	1.3.4.1. სოტდშჯსდ მინისტრის ნორმატიული აქტი	საკანონმდებლო მაცნე;	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სფს სემგს	IV კვარტალი, 2024	30,000			30,000	ჯანმო
1.3.5. სუფრის მარილის მოხმარების, მისი წყაროების და ინტერვენციების ეფექტურობის შესახებ კვლევების ჩატარება	1.3.5.1. სუფრის მარილის მოხმარების, მისი წყაროების და ინტერვენციების ეფექტურობის შესახებ კვლევები ჩატარებულია	ჩატარებული კვლევების ანგარიშები	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სფს	IV კვარტალი, 2025	50,000			50,000	ჯანმო
1.3.6. მიზნობრივ პროდუქტებში (საკვებ პროდუქტებსა და კერძებში) სუფრის მარილის ეტაპობრივად კლებადი დონეების დადგენის და აგრეთვე მარილზე ეფექტიანი ეტიკეტირების შესახებ საკანონმდებლო/ნორმატიული აქტების მომზადება	1.3.6.1. საკანონმდებლო/ნორმატიული აქტი მიზნობრივ პროდუქტებში მარილის შემცველობის კლებადი ზღვრების დადგენის შესახებ მომზადებულია	საკანონმდებლო/ნორმატიული აქტი	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სგდსმს	IV კვარტალი, 2025	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.3.7. კვების ინდუსტრიის წარმომადგენლების ტრენინგების ჩატარება მარილის შემცველობის ეტაპობრივი შემცირების გზით საკვები პროდუქტების რეფორმულირების ხელშეწყობისათვის	1.3.7.1. ტრენინგში მონაწილე კვების ინდუსტრიის წარმომადგენელთა ოდენობა (300)	ტრენინგის ანგარიშები	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სგდსმს სემდს	IV კვარტალი, 2025	150,000					150,000
1.3.8. საკვებ პროდუქტებში ინდუსტრიული ტრანს-ცხიმების ამოღების შესახებ საკანონმდებლო და ნორმატიული აქტების მომზადება	1.3.8.1. ნორმატიული აქტი მომზადებულია	საკანონმდებლო/ნორმატიული აქტი	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სფს სემდს სგდსმს	IV კვარტალი, 2025	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.3.9. საქართველოში ინდუსტრიული ტრანსცხიმების მოხმარების და მისი წყაროების შესახებ კვლევების წარმოება	1.3.9.1. ჩატარებული მიზნობრივი კვლევა ჩატარებულია (1)	კვლევის ანგარიში	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	25,000			25,000	ჯანმო
1.3.10. სკოლებისა და საბავშვო ბაღებისთვის კვების ტექნიკური რეგლამენტის მომზადება/გადახედვა ხილისა და ბოსტნეულის მიღების გაზრდის მიზნით	1.3.10.1 კვების ტექნიკური რეგლამენტი მომზადებულია/განახლებულია	საკანონმდებლო მაცნე / საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებული დადგენილება	სოტდშჯსდს სგმს დკსჯეც	სფს	IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.3.11. არაჯანსაღი საკვები პროდუქტების (ნაჯერი ცხიმები, ტრანსცხიმები, ჭარბი მარილისა და შაქრის შემცველი, ტკბილი გაზიანი სასმელები) ნებისმიერი სახის მარკეტინგის ბავშვებზე გავლენის შემცირების შესახებ მარეგულირებელი გარემოს მომზადება	1.13.11.1. ბავშვებზე მარკეტინგის გავლენის შემცირების შესახებ მარეგულირებელი აქტები შემუშავებულია	საკანონმდებლო მაცნე / საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებული დადგენილებე-ბი	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2024	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.3.12. ფიზიკური აქტივობის პოლიტიკის აუდიტი ჯანმოს ინსტრუმენტის გამოყენებით	1.3.12.1. ფიზიკური აქტივობის პოლიტიკის აუდიტი ჩატარებულია	ფიზიკური აქტივობის პოლიტიკის აუდიტის ანგარიში	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2024	30,000			30,000	ჯანმო
1.3.13. ფიზიკური აქტივობის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება	1.3.13.1. ფიზიკური აქტივობის სტრატეგია დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის განკარგულებით	საკანონმდებლო მაცნე / ნორმატიული აქტი	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	45,000			45,000	ჯანმო
1.3.14. სკოლებში ეროვნული სასწავლო გეგმით განსაზღვრული ფიზიკური აქტივობის კომპონენტის სრული რეალიზაციის, გაკვეთილებს შორის და სკოლის გარეშე პერიოდში ფიზიკური აქტივობის და სპორტში ჩართვის საშუალებებზე და გარემოზე ხელმისაწვდომობის გაზრდის ღონისძიებების გეგმის შემუშავება	1.3.14.1. სკოლებში ეროვნული სასწავლო გეგმით განსაზღვრული ფიზიკური აქტივობის გაზრდის ღონისძიებების გეგმა შემუშავებულია	ღონისძიებების მომზადებული გეგმა/მარეგულირებელი აქტი	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სგმს	IV კვარტალი, 2025	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.3.15. ჰაერის დაბინძურების და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მისი მავნე ზეგავლენის თაობაზე საქართველოს მოსახლეობის ინფორმირების და ეკოლოგიურად სუფთა ტრანსპორტის გამოყენების წახალისების შესახებ მიზნობრივი საკომუნიკაციო კამპანიისთვის მულტიმედიური მასალების მომზადება	1.3.15.1. ჰაერის დაბინძურების და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მისი მავნე ზეგავლენის შესახებ მიზნობრივი საკომუნიკაციო კამპანიისთვის შემუშავებული მულტიმედიური მასალების რაოდენობა (2)	დკსჯეც ანგარიშები	სოტდშჯსდს დკსჯეც	სგდსმს	IV კვარტალი, 2025	150,000	50,000	27 03 02 10	100,000	ჯანმო, EU
1.3.16. ცალკეულ არაგადამდებ დაავადებათა (ღვიძლის ციროზი/კიბო, საშვილოსნოს ყელის კიბო) კონტროლის გაძლიერების მიზნით ვაქცინაციის (ჰეპატიტი B და ადამიანის პაპილომა ვირუსის საწინააღმდეგო) ხელშეწყობისთვის მულტიმედიური მასალების მომზადება.	1.3.16.1. ვაქცინაციის ხელშეწყობის საკომუნიკაციო მულტიმედიური მასალების რაოდენობა (2)	დკსჯეც ანგარიშები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	18,000	18,000	27 03 02 10
1.3.17. ჯანსაღი ქალაქების ეროვნული ქსელის ჩამოყალიბება	1.3.17.1. საქართველოში ჯანსაღი ქალაქების ეროვნული ქსელის დებულება მომზადებულია	დამტკიცებული ჯანმოს ჯანსაღი ქალაქების ევროპული ქსელის დებულება	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.3.18. პირველადი ჯანდაცვის რგოლის სამედიცინო პერსონალისთვის საგანმანათლებლო პროგრამების შექმნა და გადამზადება აგდ-თან დაკავშირებული ჯანმრთელობის ხელშეწყობის საკითხებში	1.3.18.1. პირველადი ჯანდაცვის რგოლის სამედიცინო პერსონალისთვის საგანმანათლებლო პროგრამები შექმნილია და მიმდინარეობს გადამზადება	მომზადებული მასალები; ტრენინგების ანგარიში	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	172,500			172,500	ჯანმო
1.3.19. თამბაქოს, ალკოჰოლის, ნაჯერი და ტრანსცხიმების, ჭარბი მარილისა და შაქრის შემცველი პროდუქტების მავნე ზემოქმედების შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნით საკომუნიკაციო კამპანიების ჩატარება	1.3.19.1. თამბაქოს, ალკოჰოლის, ნაჯერი და ტრანსცხიმების, ჭარბი მარილისა და შაქრის შემცველი პროდუქტების მავნე ზემოქმედების შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნით (ბუკლეტები (5), ტელეგადაცემები (3)) მასალები მომზადებულია	მომზადებული საგანმანათლებლო მასალები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	500,000			500,000	ჯანმო
სულ						1,202,000	68,000		984.000		150,000

ამოცანა 1.4.	არაგადამდები დაავადებების ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგის და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა

აქტივობა	აქტივობის შედეგის ინდიკატორი	დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი უწყება	პარტნიორი უწყება	შესრულების ვადა	ბიუჯეტი (ლარი)	დაფინანსების წყარო
							სახ. ბიუჯეტი		სხვა		დეფი-ციტი
							ოდენობა (ლარი)	კოდი	ოდენობა (ლარი)	ორგანი-ზაცია
1.4.1. სკრინინგით ან ადრეული გამოვლენის გზით, აგდ ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების (მაღალი არტერიული წნევა, ჰიპერგლიკემია, ჰიპერლიპიდემია, ჰიპერქოლესტეროლემია, ჭარბი წონა/სიმსუქნე) ზეგავლენის შემცირების მიზნით პჯდ საგზაო რუკის მოზმადება	1.4.1.1. პჯდ საგზაო რუკა მომზადებულია	დამტკიცებული პჯდ საგზაო რუკა	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	360,000			360,000	ჯანმო
1.4.2. ძუძუს, საშვილოსნოს ყელის, კოლორექტული კიბოს ორგანიზებული სკრინინგის ეტაპობრივი გაფართოების გეგმის შემუშავება	1.4.2.1. ორგანიზაციული სკრინინგისთვის გაფართოების სამოქმედო გეგმა მომზადებულია	მომზადებული სამოქმედო გეგმა	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	19,500			19,500	UNFPA
1.4.3. ფართოდ გავრცელებული კიბოს (ფილტვის, კანის, კუჭის, შარდის ბუშტის, საშვილოსნოს ტანის) ადრეული დიაგნოსტიკის ხელშეწყობისთვის გზამკვლევის მომზადება	1.4.3.1. 1.4.3.1. ფართოდ გავრცელებული კიბოს (ფილტვის, კანის, კუჭის, შარდის ბუშტის, საშვილოსნოს ტანის) ადრეული დიაგნოსტიკის ხელშეწყობისთვის გზამკვლევი მომზადებულია	მომზადებული გზამკვლევი	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.4.4. მოსახლეობასა და ჯანდაცვის პროფესიონალებში არტერიული ჰიპერტენზიის სკრინინგის ადვოკატირებისთვის ტრენინგების ჩატარება	1.4.4.1. არტერიული ჰიპერტენზიის სკრინინგით მიზნობრივი პოპულაციის მოცვისთვის ჩატარებული ტრენინგების რაოდენობა (5); დაბეჭდილი ბუკლეტების რაოდენობა (10,000)	ტრენინგების ანგარიში	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2024	50,000	50,000	27 03 02 10
1.4.5. პჯრ-ში აგდ „საერთო რისკის შეფასების“ ინსტრუმენტის შემუშავება	1.4.5.1. პირველადი ჯანდაცვის რგოლის დაწესებულებების წილი, სადაც დანერგილია არაგადამდებ დაავადებათა რისკის ფაქტორების შეფასების ინსტრუმენტები (75%)	პჯდ დაწესებულებების ანგარიშები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2024	150,000	150,000	27 03 02 03 27 03 02 10
1.4.6. რისკის ჯგუფებში სისხლში გლუკოზის, ხოლო დიაბეტის დიაგნოზის მქონე პირებში რეტინოპათიისა და დიაბეტური ნეფროპათიის სკრინინგის ხელშეწყობისთვის პროტოკოლის მომზადება	1.4.6.1. სკრინინგის პროტოკოლი მომზადებულია	სკრინინგის პროტოკოლი	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	76,000			76,000	ჯანმო
1.4.7. ადამიანური რესურსების, პროფესიული ცოდნის, უნარ-ჩვევებისა და პრაქტიკის გაუმჯობესებისთვის სამედიცინო პერსონალის გადამზადება აგდ და მისი რისკფაქტორების სკრინინგში და დაავადებათა ადრეულ გამოვლენაში	1.4.7.1. აგდ და მისი რისკ-ფაქტორების სკრინინგში და დაავადებათა ადრეულ გამოვლენასთან დაკავშირებით გადამზადებული სამედიცინო პერსონალის რაოდენობა (200)	ტრენინგების ანგარიში	სოტდშჯსდს, დკსჯეც		IV კვარტალი, 2024	200,000			200,000	ჯანმო UNICEF UNFPA IARC
1.4.8. ონკოლოგიურ დაავადებათა შემთხვევის მართვის მიზნით რეფერალის კრიტერიუმების დადგენა და რეფერალის პროცედურებთან დაკავშირებით სახელმძღვანელოს შექმნა	1.4.8.1. კიბოს შემთხვევის მართვის მიზნით რეფერალის კრიტერიუმები დადგენილია და რეფერალის პროცედურებთან დაკავშირებით სახელმძღვანელო შექმნილია	მომზადებული რეფერალის კრიტერიუმები	სოტდშჯსდს დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	39,000			39,000	ჯანმო, UNFPA
სულ						894,500	200,000		694,500

ამოცანა 1.5.	არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის უზრუნველყოფა

აქტივობა	აქტივობის შედეგის ინდიკატორი	დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი უწყება	პარტნიორი უწყება	შესრულების ვადა	ბიუჯეტი (ლარი)	დაფინანსების წყარო
							სახ. ბიუჯეტი		სხვა		დეფი-ციტი
							ოდენობა (ლარი)	კოდი	ოდენობა (ლარი)	ორგანი-ზაცია
1.5.1 აგდ მართვასა და კონსულტირებაში ადამიანური რესურსების პროფესიული ცოდნის, უნარ-ჩვევებისა და პრაქტიკის გაუმჯობესებისთვის პჯდ ექიმების გადამზადება	1.5.1.1. აგდ მართვასა და კონსულტირებაში გადამზადებული პირველადი ჯანდაცვის რგოლის, სოფლის, ოჯახის ექიმების რაოდენობა (200)	ტრენინგების ანგარიში	სოტდშჯსდს, დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	7.000					7,000
1.5.2. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული აგდ მართვის გაიდლაინებისა და პროტოკოლების შემუშავება	1.5.2.1. აგდ მართვის გაიდლაინები და პროტოკოლები მომზადებულია	მომზადებული პროტოკოლები და გაიდლაინები	სოტდშჯსდს, დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.5.3. პჯრ დონეზე აგდ-ს ესენციური ინსტრუმენტულ–ლაბორატორიული გამოკვლევების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით პჯდ გზამკვლევის მომზადება	1.5.3.1. პჯდ გზამკვლევი მომზადებულია	დამტკიცებული პჯდ გზამკვლევი	სოტდშჯსდს, დკსჯეც		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.5.4. არაგადამდებ დაავადებათა მართვისთვის ესენციური მედიკამენტების ნუსხის განახლება	1.5.4.1. აგდ ესენციური მედიკამენტების განახლებული ნუსხა ასახულია სახელმწიფო პროგრამაში	მომზადებული დოკუმენტი	სოტდშჯსდს		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.5.5. აგდ მართვის ხარისხზე ზედამხედველობის გაუმჯობესება ინდიკატორების ნაკრების შემუშავების გზით	1.5.5.1. ინდიკატორების ნაკრები შემუშავებულია	აგდ მართვის ხარისხის ზედამხედველობისთვის ინდიკატორების ნაკრები მომზადებულია	სოტდშჯსდს ჯეს		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.5.6. ეფექტიანი ციფრული ტექნოლოგიების და ელექტრონული ჯანდაცვის სერვისების დანერგვის მიზნით პჯდ დაწესებულებების ტელემედიცინის აპარატურით აღჭურვა, რათა კრიზისულ სიტუაციებში გაძლიერდეს ჯანდაცვის სერვისების მუშაობა, უზრუნველყოფილი იყოს არაგადამდები დაავადებების რისკების შეფასება, უწყვეტი მართვა, პაციენტთა კონსულტირება და მათზე მეთვალყურეობა	1.5.6.1. აგდ მართვის მიზნით ტელემედიცინის აპარატურით აღჭურვილი პჯ დაწესებულებების რაოდენობა (150)	საქართველოს სამედიცინო ჰოლდინგის პჯდ აღჭურვის ანგარიში	სოტდშჯსდს, დკსჯეც სსჰ		IV კვარტალი, 2024	2,700,000			2,700,000	EU
სულ						2,707,000			2,70000		7,000

ამოცანა 1.6.	ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების ხელშეწყობა და პრევენცია

აქტივობა	აქტივობის შედეგის ინდიკატორი	დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი უწყება	პარტნიორი უწყება	შესრულების ვადა	ბიუჯეტი (ლარი)	დაფინანსების წყარო
							სახ. ბიუჯეტი		სხვა		დეფი-ციტი
							ოდენობა (ლარი)	კოდი	ოდენობა (ლარი)	ორგანი-ზაცია
1.6.1. ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებით მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებისა და სტიგმის შემცირებისთვის საკომუნიკაციო ღონისძიებების განხორციელება	1.6.1.1. ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხებზე საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნით მომზადებული ბუკლეტები (5); მას მედიის აქტივობები (5 ტელეგადაცემა); კლიპი (2)	ჯანმრთელობის ხელშეწყობის სახ. პროგრამის ანგარიში	სოტდშჯსდს, დკსჯეც		IV კვარტალი, 2025	150,000	150,000	27 03 02 10
1.6.2. სუიციდური ქცევის პრევენციის მიზნით ინტერვენციების გეგმის შემუშავება	1.6.2.1. სუიციდის, თვითდაზიანებისა და სუიციდის პრევენციის მიზნით ინტერვენციების გეგმა შემუშავებულია	მომზადებული სუიციდის პრევენციის ინტერვენციების გეგმა	სოტდშჯსდს, დკსჯეც		IV კვარტალი, 2024	ადმინისტრაციული ხარჯი
სულ						150,000	150,000

ამოცანა 1.7.	არაგადამდებ დაავადებათა მართვის სამედიცინო მომსახურებასა და მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება

აქტივობა	აქტივობის შედეგის ინდიკატორი	დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი უწყება	პარტნიორი უწყება	შესრულების ვადა	ბიუჯეტი (ლარი)	დაფინანსების წყარო
							სახ. ბიუჯეტი		სხვა		დეფი-ციტი
							ოდენობა (ლარი)	კოდი	ოდენობა (ლარი)	ორგანი-ზაცია
1.7.1. აგდ რისკის შეფასების, მართვისა და მედიკამენტური მკურნალობის დაფინანსების სხვადასხვა მექანიზმის განახლება და სახელმწიფო პროგრამებში ასახვა	1.7.1.1. აგდ რისკის შეფასების, მართვისა და მედიკამენტური მკურნალობის დაფინანსების მექანიზმები განახლებულია და ასახულია შესაბამის სახელმწიფო პროგრამებში	საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ანგარიში	სოტდშჯსდს		IV კვარტალი, 2023	ადმინისტრაციული ხარჯი
1.7.2. აგდ პრევენციისა და კონტროლის ღონისძიებათა განხორციელებისათვის რესურსების მობილიზების ადვოკატირებისთვის შეხვედრების გამართვა	1.7.2.1. ჩატარებული შეხვედრების რაოდენობა (7)	რესურსების მობილიზების ადვოკატირებისთვის გამართული შეხვედრების ოქმები	სოტდშჯსდს სფს		IV კვარტალი, 2024	ადმინისტრაციული ხარჯი
სულ						250,000			250,000

შემოკლებები:

აგდ – არაგადამდები დაავადებები

დკსჯეც – სსიპ – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი

იტს – სსიპ – ინფორმაციული ტექნოლოგიების სააგენტო

სგდსმს – საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო

სგმს – საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო

სემდს - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო

სოტდშჯსდს – საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო

სფს – საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

სშსს – საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო

სსჰ – ა(ა)იპ –საქართველოს სამედიცინო ჰოლდინგი

ჯანმო - ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია

ჯეს – სსიპ – ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტო

პჯდ – პირველადი ჯანდაცვა

გავლენის ინდიკატორები

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
	√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	მიზანი: არაგადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული ავადობით, სიკვდილიანობითა და უნარშეზღუდულობით გამოწვეული მართვადი და თავიდან აცილებადი ტვირთის შემცირება ეროვნულ დონეზე
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	გსდ-ით გამოწვეული სიკვდილიანობის ალბათობა 30-დან 70 წლამდე ასაკში. ამ მიზეზით გამოწვეული სიკვდილი დაფუძნებული იქნება შემდეგ ICD კოდებზე: IOO-I99
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	გსდ-ის ასაკ-სპეციფიკური სიკვდილიანობის მაჩვენებლები (როგორც წესი, 5-წლიანი ინტერვალის ასაკობრივი ჯგუფებისთვის - 30-34, ..., 65-69 გამოითვლება). მოსახლეობის ასაკობრივ-სქესობრივი პირამიდა საშუალებას იძლევა გაანგარიშებულ იქნეს სიკვდილის რისკი 30-დან 70 წლამდე ასაკში ნებისმიერი მიზეზის შედეგად, სიკვდილის სხვა მიზეზების არარსებობისას. ICD კოდები, რომლებიც ჩართული უნდა იყოს გაანგარიშებაში, არის: კარდიოვასკულური დაავადება: IOO-I99, იმისთვის, რომ გამოვიანგარიშოთ ასაკ-სპეციფიკური სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყოველი 5-წლიანი ასაკობრივი ჯგუფისთვის და 30-დან 70 წლამდე მთელი ქვეყნისთვის, გამოიყენება ფორმულა: ფორმულა გამოსათვლელად: აგდ ნაადრევი სიკვდილიანობა = ((გსდ-ით გამოწვეული საერთო სიკვდილიანობა 30-70 წლის ასაკობრივ ჯგუფში) / (30-70 წლის ასაკის ადამიანთა საერთო რ-ბა პოპულაციაში)) x 100,000
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	: 171.0		შემცირებულია: 5%-ით	შემცირებულია: 8%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	შაქრიანი დიაბეტით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
	√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	მიზანი: არაგადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული ავადობით, სიკვდილიანობითა და უნარშეზღუდულობით გამოწვეული მართვადი და თავიდან აცილებადი ტვირთის შემცირება ეროვნულ დონეზე
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	შაქრიანი დიაბეტით გამოწვეული სიკვდილიანობის ალბათობა 30-დან 70 წლამდე ასაკში. ამ მიზეზით გამოწვეული სიკვდილი დაფუძნებული იქნება შემდეგ ICD კოდებზე: E10-E14
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	რუტინული სამედიცინო სტატისტიკა
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	შაქრიანი დიაბეტის ასაკ-სპეციფიკური სიკვდილიანობის მაჩვენებლები (როგორც წესი, 5-წლიანი ინტერვალის ასაკობრივი ჯგუფებისთვის - 30-34, ..., 65-69 გამოითვლება). მოსახლეობის ასაკობრივ-სქესობრივი პირამიდა საშუალებას იძლევა გაანგარიშებულ იქნეს სიკვდილის რისკი 30-დან 70 წლამდე ასაკში ნებისმიერი მიზეზის შედეგად, სიკვდილის სხვა მიზეზების არარსებობისას. ICD კოდები, რომლებიც ჩართული უნდა იყოს გაანგარიშებაში, არის: შაქრიანი დიაბეტი: E10-E14 იმისთვის, რომ გამოვიანგარიშოთ ასაკ-სპეციფიკური სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყოველი 5-წლიანი ასაკობრივი ჯგუფისთვის და 30-დან 70 წლამდე მთელი ქვეყნისთვის, გამოიყენება ფორმულა: ფორმულა გამოსათვლელად: აგდ ნაადრევი სიკვდილიანობა = ((შაქრიანი დიაბეტით გამოწვეული საერთო სიკვდილიანობა 30-70 წლის ასაკობრივ ჯგუფში) / (30-70 წლის ასაკის ადამიანთა საერთო რ-ბა პოპულაციაში)) x 100000
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	14.6		შემცირებულია 5%-ით	შემცირებულია 8%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	ქრონიკული რესპირაციული დაავადებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
	√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	მიზანი: არაგადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული ავადობით, სიკვდილიანობითა და უნარშეზღუდულობით გამოწვეული მართვადი და თავიდან აცილებადი ტვირთის შემცირება ეროვნულ დონეზე
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ქრდ-ით გამოწვეული სიკვდილიანობის ალბათობა 30-დან 70 წლამდე ასაკში. ამ მიზეზებით გამოწვეული სიკვდილი დაფუძნებული იქნება შემდეგ ICD კოდებზე: J30-J98.
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ქრდ ასაკ-სპეციფიკური სიკვდილიანობის მაჩვენებლები (როგორც წესი, 5-წლიანი ინტერვალის ასაკობრივი ჯგუფებისთვის - 30-34, ..., 65-69 გამოითვლება). მოსახლეობის ასაკობრივ-სქესობრივი პირამიდა საშუალებას იძლევა გაანგარიშებულ იქნეს სიკვდილის რისკი 30-დან 70 წლამდე ასაკში ნებისმიერი მიზეზის შედეგად, სიკვდილის სხვა მიზეზების არარსებობისას. ICD კოდები, რომლებიც ჩართული უნდა იყოს გაანგარიშებაში, არის: ქრონიკული რესპირატორული: J30-J98. იმისთვის, რომ გამოვიანგარიშოთ ასაკ-სპეციფიკური სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყოველი 5-წლიანი ასაკობრივი ჯგუფისთვის და 30-დან 70 წლამდე მთელი ქვეყნისთვის, გამოიყენება ფორმულა. ფორმულა გამოსათვლელად: აგდ ნაადრევი სიკვდილიანობა = ((ქრდ-ით გამოწვეული საერთო სიკვდილიანობა 30-70 წლის ასაკობრივ ჯგუფში) / (30-70 წლის ასაკის ადამიანთა საერთო რ-ბა პოპულაციაში)) x 100000
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	3.9		შემცირებულია: 5%-ით	შემცირებულია: 8%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	ონკოლოგიური დაავადებებით გამოწვეული სიკვდილიანობა 100,000 მოსახლეზე
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
	√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	მიზანი: არაგადამდებ დაავადებებთან დაკავშირებული ავადობით, სიკვდილიანობითა და უნარშეზღუდულობით გამოწვეული მართვადი და თავიდან აცილებადი ტვირთის შემცირება ეროვნულ დონეზე
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	კიბოთი გამოწვეული სიკვდილიანობის ალბათობა 30-დან 70 წლამდე ასაკში. ამ მიზეზებით გამოწვეული სიკვდილი დაფუძნებული იქნება შემდეგ ICD კოდებზე: COO-C97
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	კიბოს ასაკ-სპეციფიკური სიკვდილიანობის მაჩვენებლები (როგორც წესი, 5-წლიანი ინტერვალის ასაკობრივი ჯგუფებისთვის - 30-34, ..., 65-69 გამოითვლება). მოსახლეობის ასაკობრივ-სქესობრივი პირამიდა საშუალებას იძლევა გაანგარიშებულ იქნეს სიკვდილის რისკი 30-დან 70 წლამდე ასაკში ნებისმიერი მიზეზის შედეგად, სიკვდილის სხვა მიზეზების არარსებობისას. ICD კოდები, რომლებიც ჩართული უნდა იყოს გაანგარიშებაში, არის: კიბო: COO-C97. იმისთვის, რომ გამოვიანგარიშოთ ასაკ-სპეციფიკური სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყოველი 5-წლიანი ასაკობრივი ჯგუფისთვის და 30-დან 70 წლამდე მთელი ქვეყნისთვის, გამოიყენება ფორმულა: ფორმულა გამოსათვლელად: აგდ ნაადრევი სიკვდილიანობა = ((კიბოთი გამოწვეული საერთო სიკვდილიანობა 30-70 წლის ასაკობრივ ჯგუფში) / (30-70 წლის ასაკის ადამიანთა საერთო რ-ბა პოპულაციაში)) x 100000
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	125.3		შემცირებულია 1%-ით	შემცირებულია 3%-ით

ამოცანა №1.1.

არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციისა და მართის გაუმჯობესებისთვის საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.1.1. აგდ-ს საკითხებზე დაგეგმილი პუბლიკაციების და შეთავაზებული პოლიტიკის დოკუმენტების რაოდენობა
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.1. საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორით იზომება აგდ საკითხებზე სამეცნიერო კვლევებზე დაფუძნებული გამოქვეყნებული/მიმდინარე ნაშრომების რაოდენობა, პოლიტიკის დოკუმენტების რაოდენობა, მასმედიაში გაჟღერებული გამოსვლების რაოდენობა, დაბეჭდილი მასალების რაოდენობა და სოციალურ ქსელებში წარმოებული კამპანიების რაოდენობა
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის წლიური ანგარიშები (ჯანმრთელობის ხელშეწყობის სამმართველოს ანგარიში), აგდ პრევენციისა და კონტროლის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის განხორციელების შუალედური და საბოლოო ანგარიშები
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ცენტრის წლიური ანგარიშებიდან, აგდ პრევენციისა და კონტროლის სტრატეგიის განხორციელების სამოქმედო გეგმის ანგარიშებიდან შეგროვდება და დაითვლება აგდ საკითხებზე წლის განმავლობაში გამოქვეყნებული პუბლიკაციების, კვლევების, დოკუმენტების და ჩატარებული საკომუნიკაციო კამპანიების რაოდენობა. შეგროვებული მონაცემები დამუშავდება და შედარდება გასულ წლებთან
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2020		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	სამეცნიერო კვლევები - 4, სხვადასხვა პუბლიკაციები და გამოცემები - 45		ზრდა სულ მცირე 10%-ით	ზრდა სულ მცირე 10%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.1.2 საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ან/და სხვა ქვეყნებთან თანამშრომლობით, საქართველოში აგდ პრევენციისა და კონტროლის სფეროში მიმდინარე პროექტების რაოდენობა
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.1. საერთაშორისო თანამშრომლობის და ეროვნული შესაძლებლობების გაძლიერება არაგადამდებ დაავადებათა მეინსტრიმინგის გაუმჯობესების მიზნით
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორი ზომავს პარტნიორ ქვეყნებთან და/ან საერთაშორისო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობის ინტენსივობას აგდ-ის პრევენციისა და კონტროლის სფეროში მიმდინარე პროექტების ფარგლებში. მოცემული ინდიკატორის საფუძველზე შეგროვდება მონაცემები ისეთი პროექტების შესახებ, რომლებიც სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ან/და პარტნიორ სახელმწიფოებთან ერთად მჭიდრო თანამშრომლობით ხორციელდება.
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	საერთაშორისო/პარტნიორული პროექტების შუალედური და შესრულების შესახებ ანგარიშები
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	წლების მიხედვით დათვლილი იქნება როგორც მიმდინარე, ასევე დასრულებული პროექტები. მოცემული ინდიკატორის შემთხვევაში, სამიზნე წლების მდგომარეობით დაითვლება ისეთი მიმდინარე პროექტები, რომლის პარტნიორად მითითებული იქნება საერთაშორისო ორგანიზაცია ან პარტნიორი ქვეყანა. მიღებული შედეგები დამუშავდება და შედარდება გასულ წლებთან
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2022		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	7 პროექტი		10%-იანი ზრდა	10%-იანი ზრდა

ამოცანა №1.2.

არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის განვითარება

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.2.1. გარდაცვლილთა ხვედრითი წილი, რომელთა გარდაცვალების მიზეზი არ არის იდენტიფიცირებული (გარდაცვალების მიზეზი: „უცნობი“)
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.2. არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის გაძლიერება
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორი აფასებს კალენდარული წლის განმავლობაში გარდაცვლილთა ხვედრით წილს, რომელთა გარდაცვალების მიზეზი „უცნობია“. სამედიცინო მომსახურების დაგეგმვის მიზნით აუცილებელია სიკვდილიანობის მიზეზების სწორი იდენტიფიკაცია
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	სსიპ − საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	სიკვდილისა და სიკვდილის გამომწვევი მიზეზების შესახებ ინფორმაციის შეკრება ხორციელდება „დაბადებისა და გარდაცვალების ელექტრონული მოდულის“ გამოყენებით, რომელშიც ინფორმაციის შეტანა უნდა მოხდეს დაბადება/გარდაცვალებიდან 5 სამუშაო დღის განმავლობაში. ყოველი წლის ბოლოს ფასდება დაავადებათა კლასებისა და ნოზოლოგიების მიხედვით გარდაცვლილთა ხვედრითი წილი საერთო რაოდენობიდან და ფასდება სიკვდილიანობის წამყვანი მიზეზები. გამოითვლება იმ შემთხვევების ხვედრითი წილი (%), რომელთა გარდაცვალების მიზეზი უცნობია.
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	12.3%		შემცირებულია 3%-ით	შემცირებულია 6%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.2.2. შაქრიანი დიაბეტის პრევალენტობის შესახებ რუტინული სტატისტიკისა და პოპულაციური კვლევის შედეგებს შორის არსებული განსხვავება (%)
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.2. არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის განვითარება
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორი ზომავს განსხვავებას დიაბეტი ტიპი 2-ის რუტინული სამედიცინო სტატისტიკით დაფიქსირებულ და პოპულაციური კვლევებით გამოვლენილ მაჩვენებლებს შორის და გამოსახავს განსხვავებას %-ულად
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	დკსჯეც სტატისტიკური ცნობარი STEPS კვლევის ანგარიში
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	დიაბეტი ტიპი 2-ის დიაგნოსტიკასა და მართვაში ჩართული დაწესებულებები (ენდოკრინოლოგიისა და დიაბეტის ცენტრები, პჯრ, დიაგნოსტიკური და სამკურნალო ცენტრები) დიაბეტის შემთხვევების შესახებ ინფორმაციას აწოდებენ მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელ უწყებას – დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრს. გარდა ამისა, ცენტრში გარკვეული პერიოდულობით ხდება პოპულაციური კვლევების ჩატარება (STEPS). მოხდება ორი მონაცემის – დიაბეტი ტიპი 2-ის რუტინული სამედიცინო სტატისტიკით დაფიქსირებულ და პოპულაციური კვლევებით გამოვლენილ მაჩვენებლებს შორის სხვაობის გამოთვლა და განსხვავება გამოისახება %-ულად.
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2016		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	შაქრიანი დიაბეტის პრევალენტობა: STEPS 2016: 4.5% რუტინული სტატისტიკა: 2.8%		სხვაობა შემცირებულია 40%-ით	სხვაობა შემცირებულია 80%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.2.3. არაგადამდებ დაავადებასთან ასოცირებული რისკის ფაქტორების დინამიკის შეფასება (%)
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.2. არაგადამდებ დაავადებათა და მათთან ასოცირებული დეტერმინანტების მონიტორინგის, ეპიდზედამხედველობისა და შეფასების სისტემის გაძლიერება
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორით იზომება საქართველოს ზრდასრულ მოსახლეობაში არაგადამდებ დაავადებათა ძირითადი (არაჯანსაღი კვება, ფიზიკური ინაქტივაცია, თამბაქოს და ალკოჰოლის მოხმარება, დაბინძურებული ჰაერი), ბიოლოგიური (წონა, არტერიული წნევის მაჩვენებლები, სისხლში გლუკოზის, ქოლესტეროლის და სხვ. დონე) და დამატებითი (განათლება, კვების თავისებურებანი, ოჯახური მდგომარეობა და სხვ.) რისკის ფაქტორების დინამიკა, რაც მიზნობრივი და ეფექტიანი პრევენციული ინტერვენციების დაგეგმვის და დანერგვის შესაძლებლობას იძლევა
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	STEPS კვლევების ანგარიშები
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ მოწოდებული ინსტრუმენტის STEPS (საფეხურებრივი) მეთოდოლოგიის გამოყენებით ხდება არაგადამდები დაავადებების რისკის ფაქტორების კვლევა. კვლევა გახლავთ რაოდენობრივი პოპულაციური, კლასტერული შერჩევის მეთოდით, რომელიც 18-69 წლის მოზრდილ მოსახლეობას მოიცავს. პირველ საფეხურზე გროვდება მონაცემები სოციალ დემოგრაფიული და ქცევითი რისკის ფაქტორების შესახებ; მომდევნო საფეხურზე ხორციელდება ფიზიკური გაზომვები (სიმაღლე, წონა, სისხლის არტერიული წნევა); ხოლო მესამე საფეხურზე ბიოქიმიური მახასიათებლების შეფასება (გლუკოზისა და ქოლესტეროლის კონცენტრაცია სისხლში). STEPS კვლევის პერიოდული (ყოველ 3 ან 5 წელიწადში ერთხელ) ჩატარება არაგადამდები დაავადებების რისკის ფაქტორების დინამიკის შეფასების საშუალებას იძლევა
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2016		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	STEPS 2016: თამბაქო: 31%; ალკოჰოლის ამჟამინდელი (ბოლო 30 დღე) მოხმარება: 39.1%; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: 17.4%; დღის განმავლობაში იღებენ 5 ულუფაზე ნაკლებ ხილსა და/ან ბოსტნეულს: 63%		თამბაქო: შემცირებულია 3%-ით; ალკოჰოლი შემცირებულია 2%-ით; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: შემცირებულია 3%-ით; დღის განმავლობაში 5 ულუფაზე ნაკლები ხილსა და/ან ბოსტნეულის მომხმარებელთა ხვედრითი წილი შემცირებულია 3%-ით	თამბაქო: შემცირებულია 6%-ით; ალკოჰოლი შემცირებულია 3%-ით; დაბალი ფიზიკური აქტივობა: შემცირებულია 5%-ით; დღის განმავლობაში 5 ულუფაზე ნაკლები ხილსა და/ან ბოსტნეულის მომხმარებელთა ხვედრითი წილი შემცირებულია 5%-ით

ამოცანა №1.3.

ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.3.1. ალკოჰოლთან დაკავშირებული ავადობა და სიკვდილიანობა გენდერულ ჭრილში
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	1.3. ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ადამიანები (15+ წლის ასაკში), რომლებიც ზიანდებიან ალკოჰოლის მოხმარებასთან დაკავშირებული დარღვევებით (ICD-10-ის თანახმად: F10.1 ალკოჰოლის მავნე მოხმარება; F10.2 ალკოჰოლზე დამოკიდებულება) მოცემული კალენდარული წლის განმავლობაში.
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	ალკოჰოლისა და ჯანმრთელობის გლობალური „სტატუს ანგარიში“ შესახებ (Global status report on alcohol and health), საბაზისო და STEPS კვლევის ანგარიში
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ფორმულა გამოსათვლელად: ალკოჰოლის მავნე მოხმარებასთან დაკავშირებული ავადობა = ((კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა (15+ წლის ასაკში) F10.1-ის ან F10.2-ის დიაგნოზით კალენდარული წლის განმავლობაში)/(18+ წლის ასაკის კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა)) X 100% მრიცხველი: ალკოჰოლის მომხმარებელი მოზრდილების (18+ წლის ასაკის) რაოდენობა F10.1-ის ან F10.2-ის დიაგნოზით კალენდარული წლის განმავლობაში. მნიშვნელი: კვლევაში ჩართული 15+ წლის ასაკის ყველა რესპონდენტი
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2018		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	ASDR ღვიძლის ციროზი, კაცი/ქალი 64,4/12,7; ASDR საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევები, კაცი/ქალი 24,7/4,3; ASDR კიბო, კაცი/ქალი 199,9/120,4; ალკოჰოლთან დაკავშირებული დარღვევები 4.6%; ალკოჰოლზე დამოკიდებულება 2.1%		მაჩვენებლები შემცირებულია 5%-ით	მაჩვენებლები შემცირებულია 8%-ით

შენიშვნა: ASDR -ასაკ-სტანდარტიზებული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.3.2 მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების ხვედრითი წილი ა) მოზრდილებში ჭარბი წონის და სიმსუქნის მქონე პირთა ხვედრითი წილი ბ) ხილისა და ბოსტნეულის დაბალი მოხმარების ხვედრითი წილი გ) მარილის მოხმარების საშუალო მაჩვენებელი ერთ სულ მოსახლეზე დ) მოზარდების და მოზრდილების წილი, რომელთა ფიზიკური აქტივობა დაბალია
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორით იზომება საქართველოს პოპულაციაში ისეთი მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების გავრცელება, როგორიცაა: ა) სიმსუქნე და ჭარბი წონა; ბ) ხილისა და ბოსტნეულის დაბალი მოხმარება; გ) დაბალი ფიზიკური აქტივობა ა) სიმსუქნესთან და ჭარბი წონასთან მიმართებაში, ინდიკატორი განსაზღვრავს 18+ წლის ასაკის მოზრდილებში ჭარბი წონისა და სიმსუქნის ხვედრით წილს სხეულის მასის ინდექსის (სმი) მნიშვნელობის მიხედვით; ბ) ხილისა და ბოსტნეულის დაბალ მოხმარებასთან მიმართებაში, ინდიკატორი აფასებს 18 წლის და უფრო უფროსი ასაკის მოსახლეობის ხვედრით წილს, რომლებიც, საშუალოდ ხილის და/ან ბოსტნეულის 5 ულუფაზე ნაკლებს მიირთმევენ დღეში; გ) დაბალი ფიზიკური აქტივობასთან მიმართებით, ინდიკატორი განსაზღვრავს 18+ წლის ასაკის მოზრდილი მოსახლეობის წილს, რომლებიც ვერ აკმაყოფილებენ შემდეგ კრიტერიუმებს: - 150 წუთი საშუალო ინტენსივობის ფიზიკური აქტივობა კვირაში - 75 წუთი ძლიერი ინტენსივობის ფიზიკური აქტივობა კვირაში - საშუალო და ძლიერი ინტენსივობის ფიზიკური აქტივობის ეკვივალენტური კომბინაცია, რომელიც აგროვებს მინიმუმ 600 MET-წუთს* კვირაში. ფიზიკური აქტივობის წუთები შეიძლება დაგროვდეს კვირის განმავლობაში, მაგრამ ხანგრძლივობით არანაკლებ 10 წუთი უნდა იყოს. *MET მიეკუთვნება მეტაბოლურ ეკვივალენტს. ეს არის თანაფარდობა პირის სამუშაო მეტაბოლური მაჩვენებლისა დასვენების მეტაბოლურ მაჩვენებელთან მიმართებაში. ერთი MET განისაზღვრება როგორც მშვიდად ჯდომაზე დახარჯული ენერგიის ღირებულება, და 1 კკალ/კგ/საათში კალორიული მოხმარების ეკვივალენტურია. ფიზიკური აქტივობები ხშირად კლასიფიცირდება მათი ინტენსივობით, MET-ის როგორც მინიშნების გამოყენებით
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	კვლევების ანგარიშები: ა-დ) STEPS კვლევები დ) HBSC კვლევა COSI კვლევა )
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ფორმულები გამოსათვლელად: ა) სიმსუქნე და ჭარბი წონისათვის ჭარბი წონის მქონე პირთა ხვედრითი წილი = (18+ წლის ასაკის კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა, რომლებსაც აღენიშნებათ ჭარბი წონა)/(კვლევაში ჩართული 18+ წლის ასაკის რესპონდენტების საერთო რაოდენობა) X 100% სიმსუქნის მქონე პირთა ხვედრითი წილი = (18+ წლის ასაკის კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა, რომლებსაც აღენიშნებათ სიმსუქნე)/(კვლევაში ჩართული 18+ წლის ასაკის რესპონდენტების საერთო რაოდენობა) X 100% მრიცხველი: მოზრდილი რესპონდენტების რაოდენობა, რომლებსაც აღენიშნებათ ჭარბი წონა და მოზრდილი რესპონდენტების რაოდენობა, რომლებსაც აღენიშნებათ სიმსუქნე. მნიშვნელი: 18+ წლის ასაკის კვლევის ყველა რესპონდენტი სხეულის მასის ინდექსი (სმი) გამოიანგარიშება წონის (კილოგრამებში) გაყოფით სიმაღლის კვადრატზე მეტრებში. ჭარბი წონა: სმი ≥ 25 კგ/მ2. სიმსუქნე: ≥ 30 კგ/მ2). ბ) ხილისა და ბოსტნეულის დაბალი მოხმარებისათვის რესპონდენტთა ხვედრითი წილი, რომლებიც ხილის და/ან ბოსტნეულის 5 ულუფაზე ნაკლებს მოიხმარენ დღეში = (18+ წლის ასაკის რესპონდენტების რაოდენობა, რომლებიც ხილის და/ან ბოსტნეულის 5 ულუფაზე ნაკლებს იღებენ დღეში)/(18+ წლის ასაკის კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა) X 100% მრიცხველი: 18+ წლის ასაკის რესპონდენტების რაოდენობა, რომლებიც იღებენ ხილის და/ან ბოსტნეულის 5 ულუფაზე ნაკლებს დღეში. ხილის და/ან ბოსტნეულის ულუფების საშუალო რაოდენობა თითოეული მონაწილისთვის გამოიანგარიშება შემდეგი სახით: 1. გამოიანგარიშეთ ბოსტნეულის ულუფების საშუალო რაოდენობა დღეში: ბოსტნეულის ულუფების საერთო რაოდენობა დღეში, გამრავლებული დღეების რაოდენობაზე კვირაში, როდესაც ხდება ბოსტნეულის მირთმევა, გაყოფილი 7-ზე. 2. გამოიანგარიშეთ ხილის ულუფების საშუალო რაოდენობა დღეში: ხილის ულუფების საერთო რაოდენობა დღეში, გამრავლებული დღეების რაოდენობაზე კვირაში, როდესაც ხდება ხილის მირთმევა, გაყოფილი 7-ზე. 3. შეაჯამეთ ბოსტნეულის და ხილის ულუფების საშუალო რაოდენობა დღეში. თუ ეს საერთო რაოდენობა ნაკლებია 5-ზე, მაშინ მონაწილე ირიცხება განტოლების მრიცხველში როგორც ხილის და/ან ბოსტნეულის 5 ულუფაზე ნაკლების მომხმარებელი დღეში. ხილის ან ბოსტნეულის ერთი ულუფა 80 გრამის ეკვივალენტურია. მნიშვნელი: 18+ წლის ასაკის კვლევის ყველა რესპონდენტი. გ) მარილის მოხმარების საშუალო მაჩვენებელი ერთ სულ მოსახლეზე = (ნატრიუმის ექსკრეციის ჯამი შარდის ნიმუშებში 18+ წლის ასაკის ყველა რესპონდენტისგან)/(18+ წლის ასაკის კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა) მრიცხველი: ნატრიუმის ექსკრეციის ჯამი შარდის ნიმუშებში 18+ წლის ასაკის ყველა რესპონდენტისგან. ოქროს სტანდარტი მარილის მოხმარების შეფასებისთვის შარდის 24-საათიანი შეგროვებაა. მნიშვნელი: 18+ წლის ასაკის კვლევის ყველა რესპონდენტი დ) დაბალი ფიზიკური აქტივობისათვის მოზრდილებში დაბალი ფიზიკური აქტივობის ხვედრითი წილი = ((18+ წლის ასაკის რესპონდენტების რაოდენობა, რომლებიც არ ხვდებიან ფიზიკური აქტივობის ზემოთ ჩამოთვლილ კრიტერიუმებში)/(18+ წლის ასაკის კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა)) X 100% მრიცხველი: რესპონდენტების რაოდენობა, რომელთა შემთხვევაში მომდევნო 3-ვე კრიტერიუმი ჭეშმარიტია: (1) ყოველკვირეული წუთები*, რომლებიც იხარჯება ძლიერი ინტენსივობის აქტივობაზე <75 წთ. (2) ყოველკვირეული წუთები*, რომლებიც იხარჯება საშუალო ინტენსივობის აქტივობაზე <150 წთ. (3) ყოველკვირეული MET-წუთები**<600. * ყოველკვირეული წუთები გამოიანგარიშება იმ დღეების რაოდენობის გამრავლებით, რომელთა განმავლობაში ძლიერი/საშუალო აქტივობა სრულდება, დღეში შესრულებული ძლიერი/საშუალო აქტივობის წუთების რაოდენობაზე. ** ყოველკვირეული MET-წუთები გამოიანგარიშება ძლიერი აქტივობის ყოველკვირეული წუთების გამრავლებით 8-ზე და საშუალო აქტივობის ყოველკვირეული წუთების რაოდენობის გამრავლებით 4-ზე, ხოლო შემდეგ ამ ორი შედეგის შეჯამებით. მნიშვნელი: 18+ წლის ასაკის კვლევის ყველა რესპონდენტის რაოდენობა
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2016		2026	2030
	მაჩვენებელი	ა) 64.6% (STEPS 2016) ბ) 63.0% (STEPS 2016) გ) 8,5 გრამი (STEPS 2016) დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 70% (HBSC) 7 წ: 13% (COSI) მოზრდილები:17.4%		ა-ბ) 0-ვანი ზრდა გ) 7.5 გრამი დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 50% (HBSC ) 7წ: 10% (COSI) მოზრდილები: შემცირებულია 4%-ით	ა-ბ) შემცირებულია 3%-ით გ) 5 გრამი დ) 11,13,15 წლის მოზარდების 40% (HBSC) 7წ: 5% (COSI ) მოზრდილები: შემცირებულია 8%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.3.3. საკვები პროდუქტების წილი, რომლის ეტიკეტზეც მითითებულია (ა)მარილის, (ბ) შაქრის და (გ)ტრანსცხიმების შემადგენლობა
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.3 ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	აღნიშნული ინდიკატორი ახასიათებს საკვები პროდუქტების ეტიკეტზე საჭირო ინფორმაციის არსებობას (ა) მარილის, (ბ) შაქრისა და (გ) ტრანსცხიმების შემცველობის შესახებ. შეფუთულ პროდუქტებზე ინგრედიენტების ჩამონათვალისა და საკვების ღირებულების შესახებ სპეციალური ცხრილების საშუალებით ხდება ინფორმაციის მოპოვება, რაც მომხმარებელს ეხმარება შეაფასოს მოცემული პროდუქტი და მიიღოს გადაწყვეტილება მისი საკვებად გამოყენების შესახებ
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	საკვები პროდუქტების ეტიკეტირების შეფასების მიზნით განხორციელებული ხარისხობრივი და რაოდენობრივი კვლევის შედეგების ანგარიში
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	რაოდენობრივი კვლევა: საკვები პროდუქტების ეტიკეტირების შეფასების მიზნით: პერიოდულად შეფასდება მარკეტებში არსებულ ადგილობრივი წარმოების და შემოტანილი პროდუქტების ეტიკეტზე მარილის, შაქრისა და ტრანსცხიმების შემადგენლობის შესახებ ინფორმაციის არსებობა; პროდუქტები შეირჩევა რანდომულად და გამოითვლება ხვედრითი წილი (%), რომელთა ეტიკეტზეც მითითებულია Nacl-ის, შაქრისა და ტრანსცხიმების შესახებ ინფორმაცია
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2022		2026	2030
	მაჩვენებელი	არ არის ხელმისაწვდომი		მარილის და შაქრის შემცველობა მითითებულია პროდუქტების 30%-ში; ტრანსცხიმების შემადგენლობა მითითებულია პროდუქტების 35%-ში	მარილის და შაქრის შემცველობა მითითებულია პროდუქტების 60%-ში; ტრანსცხიმების შემადგენლობა მითითებულია პროდუქტების 50%-ში

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.3.4. მოსახლეობის ხვედრითი წილი, რომელსაც აქვს ხელმისაწვდომობა სუფთა ენერგიასა და ტექნოლოგიებზე
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	მოცემული ინდიკატორით იზომება - საქართველოს მოსახლეობის წილი, რომელსაც აქვს ხელმისაწვდომობა სუფთა ენერგიასა და ტექნოლოგიებზე
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	მრავალინდიკატორული კლასტერული კვლევის (MICS) ანგარიშები საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) ანგარიშები დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ცენტრის მონაცემები
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	სსიპ − საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური
მეთოდოლოგია (Methodology)	მრავალინდიკატორული კლასტერული კვლევა (MICS) საქართველოში პერიოდულად ტარდება გაეროს ბავშვთა ფონდის ტექნიკური და ფინანსური დახმარებით სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ. კვლევაში 14 000-ზე მეტმა შინამეურნეობამ მიიღო მონაწილეობა. კვლევაში გამოიყენება შვიდ სხვადასხვა საკითხზე მიმართული კითხვარი, მათ შორის შინამეურნეობების კითხვარი, რომლის საშუალებითაც გროვდება შინამეურნეობისა და საცხოვრისის შესახებ ინფორმაცია. MICS კვლევის ჩატარება დაგეგმილია სტრატეგიით მოცული დროის განმავლობაში.
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2018		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	58.8%		70%	80%

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.3.5. ბრონქული ასთმისა და ფქოდის ინციდენტობა 100,000 მოსახლეზე
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ჯანმრთელი არჩევანის ხელშეწყობა არაგადამდებ დაავადებათა მოდიფიცირებადი რისკის ფაქტორების, მათი განმსაზღვრელი სოციალური დეტერმინანტების და ინფექციური აგენტების ზემოქმედების შემცირება
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორი განსაზღვრავს წელიწადში ბრონქული ასთმის და ფქოდის ახალი შემთხვევების რაოდენობას მოსახლეობაში; გამოვლენილი რაოდენობა, როგორც წესი, გამოიხატება დაავადების ახალი შემთხვევების რაოდენობით 100000 მოსახლეზე. ბრონქული ასთმისა და ფქოდის ერთ-ერთი ძირითადი რისკის ფაქტორი ატმოსფერული და შენობის შიდა ჰაერის დაბინძურებაა
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ფორმულა ბრონქული ასთმის ინციდენტობის გამოსათვლელად: ინციდენტობა = (ბრონქული ასთმის ახალი შემთხვევების რაოდენობა დიაგნოსტირებული კონკრეტულ წელს) / ქვეყნის საერთო პოპულაცია) x 100,000 ფორმულა ფქოდის ინციდენტობის გამოსათვლელად: ინციდენტობა = (ფქოდის ახალი შემთხვევების რაოდენობა დიაგნოსტირებული კონკრეტულ წელს) / (ქვეყნის საერთო პოპულაცია) x 100,000
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი	ბრონქული ასთმა 49.5 ფქოდ 246.1		ბრონქული ასთმა 47.5 ფქოდ 236.2	ბრონქული ასთმა 45.5 ფქოდ 226.4

ამოცანა №1.4.

არაგადამდები დაავადებების და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგი

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.4.1. საშვილოსნოს ყელის, ძუძუს და კოლორექტული კიბოს სკრინინგით მოცვის მაჩვენებლები
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.4. არაგადამდები დაავადებების ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგის და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორი აღწერს: 25-60 წლის ასაკის ქალების წილს, რომლებმაც საშვილოსნოს ყელის კიბოს სკრინინგი ჩაიტარეს მოცემულ კალენდარულ წელს 40-70 წლის ასაკის ქალების წილს, რომლებმაც ძუძუს კიბოს სკრინინგი ჩაიტარეს მოცემულ კალენდარულ წელს 50-70 წლის ასაკის მოსახლეობის ხვედრით წილს, რომლებმაც კოლორექტული კიბოს სკრინინგი ჩაიტარეს მოცემულ კალენდარულ წელს
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	ადმინისტრაციული მონაცემები: კიბოს სკრინინგის სახელმწიფო პროგრამის ანგარიში
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	საშვილოსნოს ყელის კიბოს სკრინინგით მოცვის მაჩვენებელი = ((25-60 წლის ასაკის ქალების რაოდენობა, რომლებმაც მოცემულ კალენდარულ წელს ჩაიტარეს საშვილოსნოს ყელის კიბოს სკრინინგი)/(ქვეყანაში 25-60 წლის ასაკის ქალების ერთი მესამედი)) X 100% მრიცხველი: 25-60 წლის ასაკის ქალების რაოდენობა, რომლებმაც მოცემულ კალენდარულ წელს ჩაიტარეს საშვილოსნოს ყელის კიბოს სკრინინგი მნიშვნელი: ქვეყანაში 25-60 წლის ასაკის ქალების ერთი მესამედი შენიშვნა: საქართველოში საშვილოსნოს ყელის კიბოს სკრინინგი კიბოს სკრინინგის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში 25-60 წლის ასაკის ქალებში ტარდება სამ წელიწადში ერთხელ ძუძუს კიბოს სკრინინგით მოცვის მაჩვენებელი = ((40-70 წლის ასაკის ქალების რაოდენობა, რომლებმაც მოცემულ კალენდარულ წელს ჩაიტარეს ძუძუს კიბოს სკრინინგი)/(ქვეყანაში 40-70 წლის ასაკის ქალების ნახევარი)) X 100% მრიცხველი: 40-70 წლის ასაკის ქალების რაოდენობა, რომლებმაც მოცემულ კალენდარულ წელს ჩაიტარეს ძუძუს კიბოს სკრინინგი კოლორექტული კიბოს სკრინინგით მოცვის მაჩვენებელი = ((50-70 წლის ასაკის მოსახლეობის რაოდენობა, რომლებმაც მოცემულ კალენდარულ წელს ჩაიტარეს კოლორექტული კიბოს სკრინინგი)/(ქვეყანაში 50-70 წლის ასაკის მოსახლეობა)) X 100% მრიცხველი: 50-70 წლის ასაკის მოსახლეობის რაოდენობა, რომლებმაც მოცემულ კალენდარულ წელს ჩაიტარეს კოლორექტული კიბოს სკრინინგი მნიშვნელი: ქვეყანაში 50-70 წლის ასაკის მოსახლეობა შენიშვნა: საქართველოში კოლორექტული კიბოს სკრინინგი კიბოს სკრინინგის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში 50-70 წლის ასაკის მოსახლეობაში ტარდება ყოველწლიურად
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2022		2026	2030
	მაჩვენებელი	საშვილოსნოს ყელი: 9.2% ძუძუ: 9.2% კოლორექტული: 1.1%		საშვილოსნოს ყელი: 40% ძუძუ: 25% კოლორექტული: 10%	საშვილოსნოს ყელი: 60% ძუძუ: 50% კოლორექტული: 20%

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.4.2. ადრეულ (I და II) სტადიაზე გამოვლენილი კიბოს ხვედრითი წილი
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.4. არაგადამდები დაავადებების ქცევითი და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგის და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორი აფასებს კიბოს ადრეულ (I და II) სტადიაზე გამოვლენას. კიბოს ეფექტიანი მართვისა და გადარჩენის მაჩვენებელთა გაზრდის მიზნით მნიშვნელოვანია დაავადების გამოვლენა ადრეულ სტადიაზე. საქართველოში ძუძუს, საშვილოსნოს ყელის, კოლორექტული კიბოს სკრინინგის და პროსტატის კიბოს მართის სახელმწიფო პროგრამა მიმდინარეობს 2011 წლიდან. სხვა ლოკალიზაციის ონკოლოგიური დაავადებების ადრეულ ეტაპზე გამოვლენის მიზნით საჭიროა მოსახლეობის ინფორმირებულობა გავრცელებული ონკოლოგიური დაავადებების ადრეული სიმპტომების შესახებ და ასევე, ონკოლოგიური სიფხიზლე პჯრ დონეზე, რათა კიბოზე ეჭვის მიტანის შემთხვევაში დროულად მოხდეს პაციენტის რეფერალი ჩაღრმავებული გამოკვლევებისა და დიაგნოზის დასაზუსტებლად.
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	კიბოს პოპულაციური რეგისტრის მონაცემები
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	კიბოს პოპულაციური რეგისტრის მონაცემთა ბაზიდან განისაზღვრება დიაგნოზის დასმისას პირველ და მეორე სტადიაზე გამოვლენილი შემთხვევების ხვედრითი წილი. ეს მაჩვენებელი შესაძლოა განისაზღვროს როგორც ყველა ლოკალიზაციის კიბოსთვის, ასევე ცალკეული ლოკალიზაციის ონკოლოგიური დაავადებებისთვის.
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	38.2%		60%	75%

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.4.3. არტერიული ჰიპერტენზიის სკრინინგით მიზნობრივი პოპულაციის მოცვის მაჩვენებელი
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.4 არაგადამდები დაავადებების და ბიოლოგიური რისკის ფაქტორების სკრინინგის და დაავადებათა ადრეული გამოვლენის ხელშეწყობა
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორი ზომავს მოზრდილ პოპულაციაში ჰიპერტენზიის აქტიური გამოვლენის პროცესის ინტენსივობას, მასში მოსახლეობის ჩართულობას; არტერიული ჰიპერტენზიის შესახებ მოსახლეობის ინფორმირებულობის ზრდის და არტერიული წნევის რეგულარული კონტროლის აუცილებლობის ადვოკატირების მიზნით, ქვეყანაში ტარდება მოზრდილი პოპულაციის ჰიპერტენზიის სკრინინგული კვლევები, მათ შორის ,,მაისის გაზომვები თვე’’,გულის მსოფლიო დღე და ა.შ.
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	ქვეყანაში არტერიული წნევის გამოვლენის მიზნით განხორციელებული პოპულაციური სკრინინგული კვლევების ანგარიში;
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ჰიპერტენზიის დიაგნოზი ისმება განმეორებითი საოფისე სკრინინგის, არტერიული წნევის ამბულატორიული და სახლის პირობებში მონიტორირების საფუძველზე. გამოსათვლელი ფორმულა: მოცვის მაჩვენებელი = ((18 წლის ასაკის ზემოთ მოსახლეობის რ-ბა, რომელთაც მოცემულ კალენდარულ წელს აქციის პერიოდში ჩაუტარდათ არტერიული ჰიპერტენზიის სკრინინგი) / (ქვეყანაში18 წლის ასაკის ზემოთ მოსახლეობის საერთო რ-ბა)) X 100%
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2022		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	არ არის ხელმისაწვდომი		მოზრდილი პოპულაციის 1/3	მოზრდილი პოპულაციის 1/2

ინდიკატორის პასპორტი

ამოცანა №1.5.

არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვა

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.5.1. მოსახლეობაში სისხლის წნევის საშუალო მაჩვენებელი; ბ) მაღალი არტერიული წნევის მქონე პირთა ხვედრითი წილი
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.5. არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის უზრუნველყოფა
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	სისხლის საშუალო სისტოლური წნევა 18+ წლის ასაკის პირებში
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	აგდ რისკის ფაქტორების კვლევა (STEPS) და სხვა პოპულაციური კვლევების ანგარიშები
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ფორმულა გამოსათვლელად: მოსახლეობის სისხლის წნევის საშუალო მაჩვენებელი = (18+ წლის ასაკის ყველა რესპონდენტის სისხლის სისტოლური წნევის ჯამი)/(18+ წლის ასაკის კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა) მრიცხველი: 18+ წლის ასაკის ყველა მონაწილის სისხლის სისტოლური წნევის ჯამი. იდეალურ შემთხვევაში, სისხლის წნევის სამი გაზომვა უნდა მოხდეს და სამივე გაზომვის სისტოლური მაჩვენებლის საშუალო უნდა იქნას გამოყენებული ამ გაანგარიშებაში. მნიშვნელი: 18+ წლის ასკის კვლევის ყველა რესპონდენტი. ფორმულა გამოსათვლელად: მაღალი არტერიული წნევის პრევალენტობა = ((18+ წლის ასაკის რესპონდენტების რაოდენობა, რომელთა სისხლის სისტოლური წნევა ≥140 მმ.ვწყ.სვ-ზე და სისხლის დიასტოლური წნევა ≥90 მმ.ვწყ.სვ-ზე ან მოიხმარენ მედიკამენტს მაღალი არტერიული წნევის გამო)/(18+ წლის ასაკის კვლევის რესპონდენტების რაოდენობა)) X 100% მრიცხველი: 18+ წლის ასაკის რესპონდენტების რაოდენობა, რომელთა სისხლის სისტოლური წნევა ≥140 მმ.ვწყ.სვ-ზე და სისხლის დიასტოლური წნევა ≥90 მმ.ვწყ.სვ-ზე ან მოიხმარენ მედიკამენტს მაღალი არტერიული წნევის გამო. იდეალურ შემთხვევაში, სისხლის წნევის სამი გაზომვა უნდა მოხდეს და სამივე გაზომვის სისტოლური და დიასტოლური მაჩვენებლების საშუალო უნდა იქნას გამოყენებული ამ გაანგარიშებაში. მნიშვნელი: 18+ წლის ასაკის კვლევის ყველა რესპონდენტი.
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2016		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	ა)129,4/82,2 mm Hg ბ) 37.7%		ა) 125/75mm Hg ბ) შემცირებულია 5%-ით	ა) 120/70 mmHg ბ) შემცირებულია 8%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.5.2. სისხლში გლუკოზის მომატებული დონის (დიაბეტი) მქონე პირთა ხვედრითი წილი
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.5. არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის უზრუნველყოფა
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ამ ინდიკატორის მეშვეობით მოხდება 18+ წლის ასაკის მოზრდილებს შორის იმ ადამიანების ხვედრითი წილის განსაზღვრა, რომელთაც სისხლში მომატებული აქვთ გლუკოზის დონე (უზმოზე კაპილარულ სისხლში გლუკოზის შემცველობა არის ≥.6,1 მმოლ/ლ ან ვენური სისხლში გლუკოზის შემცველობა ≥.7.0 მმოლ/ლ) ან მედიკამენტს გამოიყენებენ სისხლში მომატებული გლუკოზის შემცველობის გამო. სისხლში გლუკოზის მომატებული დონის რეგულარული სკრინინგის გზით და იმ ადამიანების ხვედრითი წილის განსაზღვრით, რომელთაც აქვთ მომატებული გლუკოზის დონე სისხლში, ხდება შაქრიანი დიაბეტის ისეთი გართულებების ადრეული გამოვლენა, როგორიცაა, დიაბეტური რეტინოპათია, ნეფროპათია, დიაბეტური ნეიროპათია, კარდიოვასკულური დაზიანებები. აღნიშნული ინდიკატორის დონე განსაზღვრავს შაქრიანი დიაბეტის ხარჯთეფექტიანი პრევენციული და სამკურნალო ღონისძიებების პრიორიტეტულობას – მაგალითად, დიაბეტის საწინააღმდეგო ესენციური ჰიპოგლიკემიური საშუალებების სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებით პაციენტებისათვის მიწოდება.
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	აგდ რისკის ფაქტორების კვლევა (STEPS) და სხვა პოპულაციური კვლევების ანგარიშები
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ლაბორატორიული კვლევა: სისხლში გლუკოზის დონის შეფასება ხდება სწრაფი ტესტის მეშვეობით კაპილარულ სისხლში პირებში, რომელთაც არ აქვთ მიღებული საუზმე ფორმულა გამოსათვლელად: სისხლში გლუკოზის მომატებული დონის (დიაბეტი) პრევალენტობა = (18+ წლის ასაკის რესპონდენტების რაოდენობა უზმოზე პლაზმაში გლუკოზის მომატებული შემცველობით (≥7.0 მმოლ/ლ (126 მგ/დლ)) ან მედიკამენტის გამოყენება სისხლში მომატებული გლუკოზის შემცველობის გამო)/(კვლევაში ჩართული 18+ წლის ასაკის ყველა რესპონდენტი) X 100% მრიცხველი: 18+ წლის ასაკის რესპონდენტების რაოდენობა უზმოზე პლაზმაში გლუკოზის მომატებული შემცველობით (≥7.0 მმოლ/ლ (126 მგ/დლ)) ან მედიკამენტის გამოყენება სისხლში მომატებული გლუკოზის შემცველობის გამო. უზმოზე სისხლში გლუკოზის დონის განსაზღვრა კვლევის მიმდინარეობის პერიოდში ხდება, მიუღებელია მონაწილის მიერ თვითშეტყობინებული მონაცემების შეკრება; ლაბორატორიულ კვლევამდე მინიმუმ 8 საათის განმავლობაში პირს საკვები არ უნდა ჰქონდეს მიღებული. მნიშვნელი: კვლევაში ჩართული 18+ წლის ასაკის ყველა რესპონდენტი
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2016		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	4.4 მმოლ/ლ		ნულოვანი ზრდა	ნულოვანი ზრდა

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.5.3. ამბულატორიულ დონეზე მართვადი დაავადებების - ჰიპერტენული დაავადება, ფქოდი, ბრონქული ასთმა, შაქრიანი დიაბეტი - ჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებლები
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
	√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.5. არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის უზრუნველყოფა
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	ინდიკატორი აღწერს ჰიპერტენიული დაავადების (I10-I15), ფქოდის (J40, J41, J42, J43, J44,J47), ბრონქული ასთმისა (J45, J46) და შაქრიანი დიაბეტის (E10-E14) ჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელთა დინამიკას. პირველადი ჯანდაცვის რგოლის დონეზე აღნიშნული დაავადებების ეფექტიანი მართვა ჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელთა შემცირებას განაპირობებს
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	ჯანმრთელობის დაცვა, სტატისტიკური ცნობარი
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	ელექტრონული ანგარიშგების მოდულში, რომელიც ჯანმრთელობის დაცვის ერთიანი საინფორმაციო სისტემის ნაწილს შეადგენს, განთავსებულია საანგარიშგებო ფორმა N IV-66 „სტაციონარიდან გასული პაციენტის აღრიცხვა“ და განკუთვნილია დკსჯეც-სთვის სტატისტიკისა და მრავალმხრივი ანალიზის საწარმოებლად. აღნიშნული ელექტრონული მოდულით ქვეყანაში არსებული ყველა ჰოსპიტლიდან გროვდება ინფორმაცია ჰოსიტალიზირებული პაციენტების დემოგრაფიული მახასიათებლების, დასკვნითი დიაგნოზისა და გამოსავლის შესახებ; შერჩეული დაავადებების ჰოსპიტალიზაციის შესახებ მოხდება მონაცემების ამოღება და სტატისტიკური ანალიზი.
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი	ჰიპერტენული დაავადება: 116.9 ფქოდი: 89.6 ბრონქული ასთმა: 1.9 შაქრიანი დიაბეტი: 73.5		შემცირებულია 8%-ით	შემცირებულია 15%-ით

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება (title of the indicator)	1.5.4. კიბოს 5-წლიანი გადარჩენის მაჩვენებლები
ინდიკატორის ტიპი (level of the indicator)	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან (Link of indicator to Goal/Objective of a strategy)	ამოცანა 1.5. არაგადამდები დაავადებების ეფექტიანი მართვის უზრუნველყოფა
ინდიკატორის აღწერა (Description of the Indicator)	კიბოს 5-წლიანი გადარჩენის მაჩვენებელი გამოხატავს პაციენტთა ხვედრით წილს, რომელთაც დიაგნოზის დასმიდან 5 წლის მანძილზე შეუნარჩუნდათ სიცოცხლე. ინდიკატორი აფასებს კიბოს მართვის შესაძლებლობებს. კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკა, ონკოლოგიური მკურნალობის მეთოდების სტანდარტიზაცია და ტექნოლოგიების განვითარება ონკოპაციენტის გადარჩენის პერიოდის ზრდას განაპირობებს
დადასტურების წყარო (Source of Verification/Data)	კიბო პოპულაციური რეგისტრი
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება (Entity responsible for data collection)	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი
მეთოდოლოგია (Methodology)	პაციენტთა გადარჩენის მაჩვენებლის გამოთვლის უმარტივესი გზა პირდაპირი მეთოდის გამოყენებაა, რომელიც, როგორც განსაზღვრებაშია მითითებული, გვიჩვენებს ჩვენთვის საინტერესო დროის პერიოდის (მაგ. ხუთწლიანი პერიოდი) დასასრულს ცოცხლად გადარჩენილ პაციენტთა პროცენტს. გადარჩენის ალბათობის შეფასების არაპირდაპირ მეთოდებს შორის ყველაზე ხშირად კაპლან-მეიერის მეთოდი გამოიყენება. ის მხედველობაში იღებს თითოეული შემთხვევის (სიკვდილის) გამოვლენის მომენტს (რაც, სავარაუდოდ, რანდომულად ხდება) საკვლევი (მაგ. 5-წლიანი) პერიოდის განმავლობაში და აერთიანებს დროის მომდევნო ინტერვალებისთვის გამოთვლილ გადარჩენის სავარაუდო ალბათობებს. დროის თითოეული ინტერვალი, რომელიც ძირითადად არათანაბარია, განისაზღვრება, როგორც ორ მომდევნო მოვლენას (სიკვდილი) შორის დროის პერიოდი
ინდიკატორის მაჩვენებლები (Indicator Values)		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2019		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	კიბოს ყველა ლოკალიზაცია 50.1%		გაზრდილია 6%-ით	გაზრდილია 12%-ით

ამოცანა №1.6.

ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების ხელშეწყობა და პრევენცია

ინდიკატორის პასპორტი

c	1.6.1. ფსიქიკური აშლილობების გამოვლენის მაჩვენებელი
ინდიკატორის ტიპი	გავლენის		ამოცანის შედეგის
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან	1.6. ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობების ხელშეწყობა და პრევენცია
ინდიკატორის აღწერა	ამ ინდიკატორით იზომება იმ პირთა რაოდენობა, რომლებმაც უკანასკნელი 12 თვის განმავლობაში ფსიქიკური პრობლემების გამო სამედიცინო დაწესებულებებს მიაკითხეს
დადასტურების წყარო	საფრანგეთის განვითარების სააგენტოს Expertise France-ის მიერ ჩატარებული კვლევის ანგარიშები
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება	საქართველოს ფსიქიატრთა ასოციაცია
მეთოდოლოგია	ფსიქიკური აშლილობების გამოვლენის მაჩვენებელი გაიზომება კვლევების საშუალებით (საფრანგეთის განვითარების სააგენტოს Expertise France-ის მიერ 2019-2020 წლებში ჩატარებული კვლევის მსგავსი). იგულისხმება მოსახლეობის %-ული მაჩვენებელი, რომელიც გამოკითხვისას აღნიშნავს, რომ უკანასკნელი 12 თვის განმავლობაში მიაკითხა სამედიცინო დაწესებულებებს ფსიქიკური პრობლემების გამო
ინდიკატორის მაჩვენებლები		საბაზისო	სამიზნე
			შუალედური	საბოლოო
	წელი	2020	2026	2030
	მაჩვენებელი	1.5%	2.5%	3%

ამოცანა №1.7.

არაგადამდებ დაავადებათა სამედიცინო მომსახურებასა და მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება

ინდიკატორის პასპორტი

ინდიკატორის დასახელება	1.7.1. აგდ-ს სამედიცინო სერვისებზე/მედიკამენტებზე ჯიბიდან გადახდის ხვედრითი წილი
ინდიკატორის ტიპი	გავლენის (Impact)		ამოცანის შედეგის (Outcome)
			√
ინდიკატორის კავშირი სტრატეგიის მიზანთან / ამოცანასთან	ამოცანა 1.7. არაგადამდებ დაავადებათა სამედიცინო მომსახურებასა და მედიკამენტურ მკურნალობაზე ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება
ინდიკატორის აღწერა	მოცემული ინდიკატორით იზომება მოსახლეობის მიერ ჯიბიდან გადახდების წილი აგდ მკურნალობაზე
დადასტურების წყარო	ჯანმრთელობის ანგარიშების სისტემა
მონაცემების შეგროვებაზე პასუხისმგებელი უწყება	საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო
მეთოდოლოგია	შეგროვდება მონაცემები შინამეურნეობების მიერ ჯანდაცვაზე და მ.შ აგდ-ზე დახარჯული თანხების შესახებ ფორმულა აგდ-ს სამედიცინო სერვისებზე/მედიკამენტებზე ჯიბიდან გადახდის ხვედრითი წილი = აგდ-ზე ჯიბიდან გადახდილი თანხები / ჯიბიდან გადახდებზე * 100
ინდიკატორის მაჩვენებლები		საბაზისო (Baseline)		სამიზნე (Target)
				შუალედური (mid-term)	საბოლოო (final)
	წელი (Year)	2021		2026	2030
	მაჩვენებელი (Value)	32%		შემცირებულია 8 %-ით	შემცირებულია 15 %-ით