ტექნიკური რეგლამენტი ‒ ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის, ასის აღკვეთილისა და როშკის ბუნების ძეგლის მენეჯმენტის გეგმა

თავი I შესავალი

მუხლი 1. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები

1. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის, ასის აღკვეთილისა და როშკის ბუნების ძეგლის (შემდგომში ‒ დაცული ტერიტორიები) მენეჯმენტის გეგმა შემუშავებულია „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, რომლის თანახმადაც მენეჯმენტის გეგმის არსებობა სავალდებულოა ყველა დაცული ტერიტორიისათვის.

2. მენეჯმენტის გეგმის მთავარ მიზანს წარმოადგენს დაცული ტერიტორიებისათვის გრძელვადიანი მიზნების განსაზღვრა, რომლის მიღწევის გეგმა მენეჯმენტის გეგმის ძალაში ყოფნის პერიოდში უნდა დასახოს მის მართვაზე პასუხისმგებელმა უწყებამ. აღნიშნული შედეგების მისაღწევად მან უნდა განახორციელოს კონკრეტული ქმედებები და განსაზღვროს მონიტორინგის განსახორციელებლად შესაბამისი ინდიკატორები.

3. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის მიზანს წარმოადგენს ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის, ასის აღკვეთილის და როშკის ბუნების ძეგლის დაარსების ძირითადი მიზნების შესაბამისად  მათი დაცვის, კონსერვაციისა და განვითარებისათვის გრძელვადიანი ხედვისა და შესაბამისი მართვის მიდგომების განსაზღვრა, რომელთა მიღწევაც უნდა განხორციელდეს შესაბამის ღონისძიებებზე პასუხისმგებელი უწყების მიერ მენეჯმენტის გეგმის ძალაში ყოფნის პერიოდში.

მუხლი 2. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების არეალი

წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავებულია ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის (შემდგომში ‒ ადმინისტრაცია) მართვას დაქვემდებარებული ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის, ასის აღკვეთილის და როშკის ბუნების ძეგლის ტერიტორიისთვის, რომლებიც მდებარეობს მცხეთა-მთიანეთის რეგიონში, დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მათი ფართობები და საზღვრები განსაზღვრულია „ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების შექნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის პირველი-5¹ პუნქტებით, კერძოდ:

ა) ფშავ-ხევსურეთის ეროვნულ პარკი ‒ 73765 ჰა;

ბ) ასის აღკვეთილი ‒ 3943 ჰა;

გ) როშკის ბუნების ძეგლი ‒ 110 ჰა.

მუხლი 3. დაცული ტერიტორიების მარეგულირებელი საკანონმდებლო და ინსტიტუციური ჩარჩო

1. დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონი და ქვეყანაში მოქმედი სხვა კანონმდებლობა.

2. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნებისა და საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2014 წლის 12 მარტის №110 ბრძანებით დამტკიცებული „დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სტრუქტურის, შინაარსისა და თემატური ნაწილების შემუშავების მეთოდოლოგიის მომზადების ეტაპებისა და პროცედურის“ შესაბამისად.

მუხლი 4. დაცული ტერიტორიების შექმნის ძირითადი მიზნები

1. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის შექმნის ძირითადი მიზნებია: ეროვნული მნიშვნელობისა და მაღალი გარემოსდაცვითი და ესთეტიკური ღირებულების მქონე აღმოსავლეთ კავკასიონის (ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობები) ბუნებრივი ტერიტორიების, აგრეთვე ადამიანისა და ბუნებრივი გარემოს ჰარმონიული ურთიერთობის შედეგად ჩამოყალიბებული ბუნებრივ-კულტურული ძეგლების დაცვა და შენარჩუნება; ასევე, უმნიშვნელოვანესია რეკრეაციულ-ტურისტული და ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის ხელშეწყობა. დაცული ტერიტორიები მოიცავს განსაკუთრებული ღირებულების ლანდშაფტებს, მათ შორის, ვერტიკალურად განლაგებულ მთის ტყეებს, სუბ-ალპურ და ალპურ მდელოებს, ადგილობრივი და გლობალური მნიშვნელობის საფრთხის წინაშე მყოფ და ენდემურ მცენარეთა და ცხოველთა სახეობებს, მთის ტბებს, მოხეტიალე ლოდებს და მაღალი მთის დამახასიათებელ თვითმყოფად ისტორიულ და კულტურულ მემკვიდრეობას.

2. ასის აღკვეთილის შექმნის ძირითადი მიზნებია: ტერიტორიაზე წარმოდგენილი ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნება, მართვა, საჭიროების შემთხვევაში აღდგენა.

3. როშკის ბუნების ძეგლის შექმნის ძირითადი მიზნებია: უნიკალური ლანდშაფტის, გეოლოგიური წარმონაქმნების დაცვა-შენარჩუნება და კონსერვაცია.

მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი

1. მენეჯმენტის გეგმის პროექტი შემუშავდა გერმანიის მთავრობის KFW/SPPA დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერის პროგრამა კავკასიაში ‒ საქართველოს მხარდაჭერით, ეროვნული და საერთაშორისო კონსულტანტების გუნდის ხელშეწყობით, სსიპ ‒ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა (შემდგომ ‒ სააგენტო) და ადმინისტრაციის მიერ. დოკუმენტი შემუშავდა ადგილობრივი „მრჩეველთა რეგიონული საბჭოს“, არასამთავრობო ორგანიზაციების და სხვა შესაბამისი დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით. 2019 წელს დონორმა ორგანიზაციამ დაასრულა მენეჯმენტის გეგმის პროექტზე მუშაობა, თუმცა იმ დროისთვის არ იყო დასრულებული დაცული ტერიტორიების საზღვრების დაზუსტების პროცესი (დემარკაცია). შესაბამისად დაზუსტებული საზღვრები არ იყო ასახული „ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონში. 2021 წლის 22 დეკემბრის ცვლილებით კანონში აისახა განახლებული საზღვრები.

2. საზღვრების დაზუსტებისა და სხვა მონაცემების განახლების შემდეგ 2025 წელს სააგენტოს მიერ, ადმინისტრაციასთან კოორდინაციით განახლდა დოკუმენტში არსებული ინფორმაცია, მათ შორის, სტატისტიკური მონაცემები, რუკები და სხვა მონაცემები.

3. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების ეტაპები:

N	თარიღი	აქტივობა
1	7-8 თებერვალი 2018	სამუშაო შეხვედრა ადმინისტრაციასა და დაინტერესებულ მხარეებთან მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესის სამუშაო გეგმის შესათანხმებლად და ტრენინგის ჩატარება მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების მეთოდოლოგიის შესახებ.
2	9 მარტი, 2018	სამუშაო შეხვედრა ადმინისტრაციასთან, მრჩეველთა რეგიონულ საბჭოსთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან დაცული ტერიტორიებისთვის მთავარი ღირებულებების განსაზღვრის მიზნით.
3	5 აპრილი, 2018	სამუშაო შეხვედრა ადმინისტრაციასთან, მრჩეველთა რეგიონულ საბჭოსთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან დაცული ტერიტორიების გრძელვადიანი მიზნების შემუშავება-განხილვისა და დაცული ტერიტორიების ღირებულებებზე არსებული პირდაპირი და ირიბი ზეგავლენის შესაფასებლად.
4	12 აპრილი, 2018	დაინტერესებული მხარეების ჩართულობის გეგმის შემუშავება.
5	2 მაისი, 2018	ზონირების რუკის პირველი ვერსიის შემუშავება ადმინისტრაციასთან ერთად.
6	14 ივნისი, 2018	ადმინისტრაციასთან ზონირების საკითხის განხილვა და მენეჯმენტის გეგმის პროგრამებზე მუშაობის დაწყება. ადმინისტრაციის განვითარების პროგრამისა და კანონაღსრულებასა და მონიტორინგთან დაკავშირებული პროგრამის განხილვა.
7	22 ივნისი, 2018	დაინტერესებულ მხარეებთან და ადმინისტრაციასთან ერთად მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების შემუშავება.
8	4-6, 21 და 31 ივლისი, 2018	მოსახლეობასთან შეხვედრა ზონირებასთან დაკავშირებით. ადგილზე განხილვა.
9	8 ოქტომბერი, 2018	შეხვედრა სააგენტოსთან ზონირების მესამე ვერსიის განსახილველად.
10	19 ოქტომბერი, 2018	შეხვედრა მრჩეველთა რეგიონულ საბჭოსთან და ადმინისტრაციასთან ზონირების რუკის საბოლოო ვერსიის განსახილველად.
11	18 ნოემბერი, 2019	მენეჯმენტის გეგმის საჯარო განხილვა.
12	2019 წწ	2019 წელს დონორმა ორგანიზაციამ დაასრულა მენეჯმენტის პროექტზე მუშაობა, თუმცა იმ დროისთვის არ იყო დასრულებული დაცული ტერიტორიების საზღვრების დაზუსტების პროცესი (დემარკაცია). შესაბამისად, დაზუსტებული საზღვრები არ იყო ასახული „ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონში. 2021 წლის 22 დეკემბრის ცვლილებით განახლებული საზღვრები აისახა კანონში.
13	იანვარი, 2022	„ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონში შესული ცვლილების შემდეგ, განახლებული საზღვრების შესაბამისად მენეჯმენტის გეგმის პროექტის კორექტირება.
14	მარტი-ივნისი, 2025 წელი	დოკუმენტში განახლდა ინფორმაციები, რუკები, ტექსტური მასალა. მენეჯმენტის გეგმის სამუშაო ვერსიაში აისახა განახლებული სტატისტიკური ინფორმაცია.
15	29 სექტემბერი, 2025	მენეჯმენტის გეგმის პროექტი გავრცელდა პროაქტიულად და დაიგეგმა საჯარო განხილვა.
16	22 ოქტომბერი, 2025	დოკუმენტის საჯარო განხილვა

მუხლი 6.  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი

მენეჯმენტის გეგმა ძალაშია დამტკიცებიდან 9 წლის განმავლობაში, გარდა მენეჯმენტის გეგმის 42-ე ‒ 44-ე მუხლების და №15-16 დანართებისა, რომელიც ძალაშია ახალი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებამდე.

მუხლი 7. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება

1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

2. მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს მეცხრე წლის პირველი კვარტალისა სააგენტო დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მიღებული უნდა იქნეს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

თავი II. დაცული ტერიტორიების აღწერა

მუხლი 8. დაცული ტერიტორიების მდებარეობა და ფართობი

1. დაცული ტერიტორიები აღმოსავლეთ საქართველოში კავკასიონის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კალთებზეა გადაჭიმული, მოიცავს მდინარეების ასის, არღუნის, ანდაქისწყლის, ხევსურეთის არაგვისა და ფშავის არაგვის ხეობებს და იკავებს 77,818 ჰექტარს. დაცული ტერიტორიები აერთიანებს ფშავ-ხევსურეთის ეროვნულ პარკს ‒ 73,765 ჰა, ასის აღკვეთილსა ‒ 3,943 ჰა და როშკის ბუნების ძეგლს ‒ 110 ჰა.

2. დაცული ტერიტორიები მდებარეობს მცხეთა-მთიანეთის რეგიონში, დუშეთის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში. ჩრდილოეთით მას ესაზღვრება რუსეთის ფედერაცია (ინგუშეთისა და ჩეჩნეთის რესპუბლიკები), დასავლეთით ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი, აღმოსავლეთით ახმეტის მუნიციპალიტეტი და სამხრეთ-აღმოსავლეთით თიანეთის მუნიციპალიტეტი. დაცული ტერიტორიების სამხრეთით განლაგებულია დუშეთის მუნიციპალიტეტში შემავალი მაღაროსკარის თემის (ფშავი) და ბარისახოს თემის (პირაქეთა ხევსურეთი) ტერიტორიები.

3. დაცული ტერიტორიები მოიცავს მდინარე არღუნის, მდინარე ასისა და ფშავის არაგვის სათავეებს. იგი მდებარეობს პირიქითა ხევსურეთისა და უკანა ფშავის ტერიტორიებზე.

4. როშკის ბუნების ძეგლი მდებარეობს სოფელ როშკის დასავლეთით, ბარისახოს თემში, პირაქეთა ხევსურეთში. იგი მოიცავს მდინარე აბუდელაურის (მთავარი მონაკვეთი) მონაკვეთებსა და მდ. როშკის ხეობას. ბუნების ძეგლი აღმოსავლეთიდან დასავლეთით დაახლოებით 3 კმ მანძილზე ვრცელდება.

5. ასის აღკვეთილი მდებარეობს კიდეგანას ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე ასის ჩრდილო- დასავლეთით. იგი მოიცავს თათელის წყლის და ტერღის წყლის სათავეებს. ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი წარმოდგენილია ალპურ ზონაში. ჩრდილო-დასავლეთით ესაზღვრება რუსეთის ფედერაცია, კერძოდ ინგუშეთის რესპუბლიკა.

6. დაცულ ტერიტორიებს ესაზღვრება შემდეგი სოფლები და ნასოფლარები: არხოტის ხეობაში ‒ ამღა, ჭიმღა, ახიელი, კალოთანა (ნასოფლარი), კვირიწმინდა (ნასოფლარი), ღორღუ (ნასოფლარი); მიღმახევში ‒ მუცო, ხონისჭალა, ხონე, არდოტი, არჭილო, ანდაქი, ხახაბო, წუქიო, ბახაო, მუცოსჭალა (ნასოფლარი) და ხანისძირი; შატილის თემში ‒ შატილი, ანატორი (ნასოფლარი), აცეხი, კელისწყალი, გიორგიწმინდა, გურო, კისტანი, ლებაისკარი, ჭეჭყეთი; უკანაფშავში ‒ ახადი, ჭიჩო, ბინდაურთა, მუქო, ხოშარა, გოგოლაურთა, მისრიათა (ნასოფლარი), კადაჩალი (ნასოფლარი), შუაფხო, უკანაფშავი (ჩალახევი), უკანაფშავი (ვაკის-სოფელი), უკანაფშავი (ელია-გზა). პირაქეთა ხევსურეთში, დაცული ტერიტორიების სამხრეთით, მდებარეობს შემდეგი სოფლები: როშკა, ბლო, წინხადუ, უკანხადუ, ზეისტეჩო, ატაბე, ბისო, გუდანი, ხახმატი, უსტამალაე, აჭე, ქინო.

მუხლი 9. დაცული ტერიტორიების შექმნის მოკლე ისტორია

1. დაცული ტერიტორიები დაარსდა „ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონით.

2. კანონის თანახმად, დაცული ტერიტორიები შეიქმნა გარემოსდაცვითი და ესთეტიკური ღირებულებების მქონე ბუნებრივი ტერიტორიების დაცვისა და შენარჩუნების მიზნით, ასევე ბუნებრივი და კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებისა და კონსერვაციის უზრუნველსაყოფად, ხალხსა და ბუნებრივ გარემოს შორის ჰარმონიული ურთიერთობებისთვის და ტრადიციული მეურნეობის, რეკრეაციისა და ტურიზმის საარსებო წყაროს შენარჩუნებისთვის.

მუხლი 10. რელიეფი, ნიადაგი და ჰიდროლოგია

1. რელიეფი:

ა) ფშავ-ხევსურეთი მდებარეობს დიდი კავკასიონის მთავარ ქედზე და ძალიან რთული რელიეფით ხასიათდება. რეგიონში არსებულ ძირითად ოროგრაფიულ ერთეულებს წარმოადგენს დიდი კავკასიონის მთავარი ქედი და გვერდითი ქედი, რომელიც დაყოფილია ღრმა ხეობებით გამიჯნულ მრავალ იზოლირებულ მასივებად. იგი დანაწევრებულია მდინარეების ‒ ასის, არღუნის, ხევსურეთის არაგვის ეროზიული ხეობებით და მათი მრავალრიცხოვანი შენაკადებით. ეს ხეობები ერთიმეორისგან გამოყოფენ ზღვის დონიდან საშუალოდ 2,500-3,000 მეტრი სიმაღლის ქედებსა და მათ თხემებზე აღმართულ მწვერვალებს;

ბ) დაცული ტერიტორიების მაღალი მთები, უღელტეხილები და ხეობები მდებარეობს კავკასიონის მთავარი ქედის ჭაუხის მასივსა და პატარა ბორბალოს მონაკვეთებს შორის. კავკასიონის ქედზე დაცული ტერიტორიების ფარგლებში მდებარეობს 2,800 მ-ზე მაღალი მთები და უღელტეხილები, ესენია: არხოტის უღელტეხილი (წელთგზა) (2,970 მ.), ტანიე (3,499 მ.), ცროლი (3,442 მ.), ანატორისღელის უღელტეხილი (2,768 მ.), დათვისჯვრის უღელტეხილი (2,676 მ.) და ანდაქის უღელტეხილი (2,887 მ.);

გ) მერიდიანული კიდეგანის ქედი შემდეგი მწვერვალებითა და უღელტეხილებით გამოხატავს რეგიონის დასავლეთ საზღვარს: მწვერვალი კიდეგანისმაღალი (4,262 მ.), მწვერვალი ახიელისმაღალი (4,275 მ.), მწვერვალი ჭიმღისმაღალი, მწვერვალი თათელისმაღალი (საამოღოსმაღალი) (3,755 მ.), მწვერვალი სახარისმთა (3,990 მ.), შიბუღელის უღელტეხილი (3,490 მ.), სახარისღელის უღელტეხილი (3,691 მ.) და საჯიხვისღელის უღელტეხილი (3,725 მ.);

დ) ხევსურეთის ქედი მნიშვნელოვანი ოროგრაფიული ერთეულია. იგი ორ ნაწილად ჰყოფს პირიქითა ხევსურეთს: არხოტის ხეობად, რომელიც ‒ წარმოადგენს მდინარე ასის წყალშემკრები აუზის ზედა ნაწილს დასავლეთით და შატილ-მიღმახევის ხეობად, აღმოსავლეთით, რომელიც იკავებს მდინარე არღუნის და მისი შენაკადების წყალშემკრებებს. პირაქეთა ხევსურეთი მდებარეობს კავკასიონის ქედის სამხრეთ ფერდობებზე და ხევსურეთის არაგვის წყალშემკრებ აუზს მოიცავს;

ე) დაცული ტერიტორიების ძირითადი ოროგრაფული ერთეულები გამოირჩევიან ციცაბო ფერდობებით (30-35°) და ალპური კლდოვანი რელიეფით. დაცული ტერიტორიები ხასიათდება საშუალო და მაღალმთიანი რელიეფით. კავკასიონის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობები ძირითადად აგებულია მეზოზოური (იურული) წარმოშობის თიხის ფილებით. ასისა და არღუნის ხეობებში ამოტანილია კიროვანი დანალექები ტრავერტინების სახით. ფშავისა და პირაქეთი ხევსურეთის ტერიტორია აგებულია იურული, ცარცული და პალეოგენური ნაფენებით. არაგვის აუზის ქვედა ნაწილი ცარცული პერიოდის კირქვისა და ქვიშიანი თიხის ქანებისგან შედგება;

ვ) ტერიტორიის სუბ-ნივალური და ნივალური ზონები ძირითადად ჩამოყალიბებულია გლაციალური ხევებით, U- ფორმის ხეობებითა და მორენული მთებით;

ზ) ჭაუხის მასივი მდიდარია მეოთხეული გამყინვარების ნაშთებით. აქედან ყველა მიმართულებით ეშვებოდა მყინვარები. იგი კლდოვანი მასივია, რომელზეც აღმარ­თუ­­ლია შვეულკლდოვანი მწვერვალები და კავკასიონის ამ მონაკვეთზე მეტად გამორჩეულ პეიზაჟს ქმნის. ჭაუხის მასივიდან მყინვარები სხვადასხვა მიმართულებით ვრცელდებოდა და მათ შორის აღწევდა სოფელ როშკამდე. პლეისტოცენური გამყინვარების პერიოდის ძეგლს მიეკუთვნება ჭაუხის მასივიდან ჩამოტანილი მოხეტიალე დიაბაზური ლოდები, რომლებიც შეტანილი იყო საქართველოს სსრ წითელ წიგნში (1982). ეს ქვები ითვლება მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე დიდ ლოდებად, ზომით დაახლოებით 22x20x8 მ. და 25x10x11 მ. მათ მინიჭებული აქვთ ბუნების ძეგლის სტატუსი;

თ) დაცულ ტერიტორიაზე არის შემდეგი ტბები: ტანიეს ტბა არხოტის უბანზე, მითხულის ტბა შატილის უბანზე, ცოდვიანი ტბა უკანაფშავის უბანზე და კოპალას ტბა უკანაფშავში (ბორბალოს ძირში).

ი) რამოდენიმე ტბა ფშავ-ხევსურეთის ტერიტორიის მოსაზღვრედ მდებარეობს, მათ შორისაა აბუდელაურის ტბები, რომლებიც ხევსურეთში, კავკასიონის მთების სამხრეთ ფერდობზე მდებარეობს, მდინარე აბუდელაურის სათავესთან. ისინი ჩამოყალიბდა მყინვარის უკუქცევის შედეგად. ზოგჯერ მათ აბუდელაურის ფერად ტბებს უწოდებენ მათი ნათელი ლურჯი, მწვანე და თეთრი ფერების გამო. აბუდელაურის თეთრი ტბა მდებარეობს ყველაზე მაღლა 2,812 მ-ზე. იგი პატარაა (3.5 ჰა) და ყინულით არის დაფარული წელიწადში ექვს თვეზე მეტი ხნის განმავლობაში;

კ) დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ არის მინერალური წყლები და კარსტული ტიპის წყაროები. ვაჟას წყარო მდებარეობს ჩარგლის დასახლებაში, კავკასიონის მთის შუა ზონაში. ლიქოკის წყარო მიეკუთვნიება მინერალურ წყლებს და ცნობილია საპურე ვეძას სახელით. ქმოსტის წყალი მინერალური წყალია სოფელ როშკასთან ახლოს. ეს მინერალური წყლები სამკურნალოდ გამოიყენება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ. მათ ასევე აქვთ სამრეწველო პოტენციალიც;

2. ნიადაგი:

რეგიონში სხვადასხვა ტიპის ნიადაგია წარმოდგენილი, რომელიც იცვლება სიმაღლის დონის მიხედვით. აქ წარმოდგენილია ტყის, ტორფის და პრიმიტიული მთა-მდელო ნიადაგის ტიპები. მთა-მდელოები შესაბამისი ნიადაგებით (2,000-3,500 მ.) ყველაზე დიდ ფართობს იკავებს. ნიადაგის შემადგენლობაში დომინირებს თიხა და ფიქალი ისევე, როგორც ქვიშა და ქვის ელემენტები.

3. ჰიდროლოგია:

ა) დაცული ტერიტორიები მდიდარია წყლის რესურსებით. მდინარეების რაოდენობა დაახლოებით 370-ს შეადგენს. თუმცა მხოლოდ სამი მათგანი (არღუნი, ასა და არაგვი) არის 20 კმ-ზე მეტი. სამივე ეკუთვნის კასპიის ზღვის აუზს;

ბ) მდინარე ასის აუზი მდებარეობს დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობებზე. მისი სათავე მდებარეობს ხევსურეთის დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობებზე, საიდანაც იგი მიედინება ჩრდილოეთით და კვეთს რუსეთის ფედერაციის საზღვარს. დაცული ტერიტორიების ფარგლებში, მდინარე ასა მოედინება კიდეგანის და ხევსურეთის ხეობების გასწვრივ და მოიცავს მდინარეებს: ჭიმღისწყალი, ცირცლოვანასწყალი (არხოტისწყალი), ტანიესწყალი, კალოთანისწყალი, ბისნა, თათელისწყალი, ტერღისწყალი. 1911 წელს არსებობდა 17 მყინვარი, საერთო ფართობით 410 ± 10 ჰა. 1960 წლისთვის ეს რიცხვი 9-მდე შემცირდა, საერთო ფართობით 260 ± 1 ჰა. 2014 წელს მხოლოდ სამი მყინვარი დარჩა 50 ± 3 ჰექტარი ფართობით;

გ) მდინარე არღუნის აუზი ასევე მდებარეობს დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობზე. იგი გარშემორტყმულია მაღალი მთებით, საიდანაც მას ერთვის შემდეგი შენაკადები: გუროსწყალი, გიორგიწმინდისწყალი, შატილისწყალი, ანდაქისწყალი და სხვა. 1911 წელს მდინარე არღუნის აუზში 10 მყინვარი იყო 540 ± 10 ჰა ფართობზე. 1960 წლისთვის მყინვარების რაოდენობამ შეადგინა 17, მთლიანი ფართობით 290 ± 10 ჰა, ხოლო 2014 წელს მხოლოდ ექვსი მყინვარი იქნა დაფიქსირებული ‒ ფართობით 40 ± 3 ჰა;

დ) ხევსურეთის არაგვი სათავეს იღებს დიდი კავკასიონის სამხრეთ ფერდობზე დათვისჯვრის უღელტეხილზე. მისი ძირითადი მარჯვენა შენაკადები, დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ, არის როშკისწყალი, გორშეღმისწყალი და ბლოსწყალი, ხოლო მთავარი მარცხენა შენაკადებია: გუდანისჭალა და ლიქოკისყელი;

ე) მდინარეების უმრავლესობა გამორჩეულია დიდი ვარდნით. მდინარეების რესურსების პოტენციალი მნიშვნელოვნად ასოცირდება მდინარეების აუზებში ტყის გავრცელებასთან, რაც ხელს უწყობს ატმოსფერული ნალექების და მიწისქვეშა წყლების ჩამოყალიბებას;

ვ) მდინარეების მთავარი კვების წყაროა ატმოსფერული ნალექები, მიწისქვეშა წყლები და მყინვარები.

მუხლი 11. კლიმატი

1. დაცული ტერიტორიების კლიმატი იცვლება სიმაღლისა და ლანდშაფტის მიხედვით. კავკასიონის ქედი ძირითადი ოროგრაფიული ბარიერია, რომლის გავლენითაც კლიმატურად განსხვავდება მისი ჩრდილოეთი (პირიქითა ხევსურეთი) და სამხრეთი (პირაქეთა ხევსურეთი, ფშავი) ფერდობები. პირიქითა ხევსურეთი (კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთა) უფრო მშრალი და ცივი კლიმატისა და შედარებით მკვეთრი სეზონური მერყეობის გავლენის ქვეშ იმყოფება, ხოლო პირაქეთა ხევსურეთი (კავკასიონის სამხრეთი კალთა) და ფშავი უფრო ტენიანი, თბილი და ჰომოგენურია სეზონის განმავლობაში.

2. გრილი და ზომიერად ნოტიო კლიმატი დამახასიათებელია ზღვის დონიდან 2,000 მ-ის სიმაღლემდე, ხოლო ცივი ზამთარი და მოკლე ზაფხული ტიპიურია 2,000-3,000 მ. სიმაღლის ტერიტორიებისთვის. საშუალო ტემპერატურაა -12-14 C⁰იანვარში და 4-6 C⁰ივლისში. მაღალი მთის კლიმატი მუდმივი თოვლითა და ყინულოვანი პირობებით დომინირებს სუბნივალურ და ნივალურ ზონებში.

3. ზღ. დონიდან 1,700-2,000 მ. ფარგლებში, იანვრის საშუალო ტემპერატურა -4-6⁰C-ია, ხოლო აგვისტოს საშუალო ტემპერატურა 14-18⁰C. აბსოლუტური მინიმუმი -33⁰C და აბსოლუტური მაქსიმუმი 27-28⁰C. საშუალო წლიური ნალექი 1,000-1,200 მმ-ია. თოვლის საფარის ხანგრძლივობა 5-7 თვემდე გრძელდება.

მუხლი 12. კლიმატის ცვლილება

1. დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კლიმატის ცვლილების შემცირებასა და ადაპტაციაში. კარგად მართული დაცული ტერიტორია უზრუნველყოფს იქ არსებული ჰაბიტატების დაცვას, მიწათსარგებლობის ცვლილების პრევენციას და დეგრადირებული ტერიტორიების აღდგენას, რაც ხელს უწყობს კლიმატის ცვლილების შერბილებას. დაცული ტერიტორიები ინარჩუნებენ მნიშვნელოვან ეკოსისტემურ მომსახურებებს და ზრდიან კლიმატის ცვლილებისადმი მედეგობას. თუმცა კლიმატის ცვლილება, თავის მხრივ, მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს თვითონ დაცულ ტერიტორიებზეც, რის გამოც დაცულმა ტერიტორიამ შესაძლოა ვერ უზრუნველყოს თავისი ფუნქცია ‒ დაიცვას ძირითადი სახეობები და მათი ჰაბიტატები.

2. კლიმატის ცვლილების სამომავლო სცენარის მიხედვით 2041–2070 და 2071–2100 წლებში საბაზისო პერიოდთან (1971–2000) მიმართებით საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე მოსალოდნელია ტემპერატურული დათბობა. ეს ცვლილება მეტ-ნაკლებად ზეგავლენას იქონიებს საქართველოს დაცული ტერიტორიების ყველა ეკოსისტემაზე, თუმცა ყველაზე სწრაფი და მკვეთრი ცვლილებები მაღალ მთაშია მოსალოდნელი, როგორც ერთ-ერთ ყველაზე სენსიტიურ ბიომში.

3. კლიმატის ცვლილებასთან ერთად სავარაუდოა ბუნებრივი კატასტროფების გააქტიურებაც. ბოლო წლებში, დაცულ ტერიტორიებზე, ისევე როგორც მთელ საქართველოში, გაზრდილია ბუნებრივი კატასტროფების მაჩვენებელი.

4. დაცულ ტერიტორიებზე ჩატარებულია კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული გარკვეული კვლევები, მათ შორის, შესწავლილია კლიმატური რეფუგიუმები.

მუხლი 13. ლანდშაფტი და ჰაბიტატები

1. დაცული ტერიტორიების ლანდშაფტი ხასიათდება კარგად განსაზღვრული ვერტიკალური ზონებით. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ლანდშაფტებია (დანართი 6: ლანდშაფტების რუკა):

ა) საშუალო-მთის ეროზიულ-დენუდაციური ლანდშაფტები წიფლნარით (წარმოდგენილი აღმოსავლეთის წიფლით (Fagus orientalis Lipsky)) და ნაწილობრივ ფიჭვნარით, წარმოდგენილი სოსნოვსკის ფიჭვით (Pinus sosnowskyi Nakai);

ბ) ზედა მთის ეროზიულ-დენუდაციური ლანდშაფტები არყის ხით (ლიტვინოვის არყი (Betula litwinowii Doluch), რადეს არყით (Betula Raddeana Trautv) და მეჭეჭიანი არყით (Betula Pendula Roth), და აღმოსავ­ლეთ ­­მუხნარის პარკული ტყეებით, წარმოდგენილი მაღალმთის მუხით (Quercus macranthera Fisch);

გ) ზედა მთის ეროზიულ-დენუდაციური, ზოგან პალეოგლაციალური ლანდშაფტები კავკასიური ფიჭვის (Pinus sosnowskyi Nakai) და არყის ხის (ლიტვინოვის არყი (Betula litwinowii Doluch), რადეს არყის (Betula Raddeana Trautv) და მეჭეჭიანი არყის (Betula. Pendula Roth)) ტყეებით;

დ) მაღალი მთის დენუდაციური და პალეოგლაციალური ლანდშაფტები მდელოების, ბუჩქებისა და მეჩხერი ტყეების კომბინაციით; სუბალპური მდელოების, ბუჩქებისა და იშვიათი ტყეების კომპლექსებით;

ე) მაღალი მთის პალეოგლაციალური და დენუდაციური ალპური ლანდშაფტები საძოვრებითა და დეკიანებთან (Rhododendron caucasicum Pall) კომპლექსში;

ვ) მაღალი მთის სუბნივალური ლანდშაფტები მცენარეთა მიკროელემენტებით, ხავსებითა და ლიქენებით;

ზ) მაღალი მთის ვულკანური სუბნივალური ლანდშაფტები;

თ) მაღალი მთის გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტები;

2. ზემოთ ხსენებული ლანდშაფტების ნაწილის შესაბამისად, დაცულ ტერიტორიებს გააჩნიათ შემდეგი ტყისა და მდელოების ჰაბიტატები:

ა) მუხნარ-რცხილნარი ტყეები (betulii) ვრცელდება 600-1,100 მ. სიმაღლეზე, წარმოდგენილია შემდეგი ძირითადი სახეობები: ქართული მუხა (Quercus iberica Stev), რცხილა (Carpinus. Caucasica Grossh)), თამელი (Sorbus torminalis Linne), ქორაფი (Acer laetum C.A.Mey). ბუჩქები: შინდი (Cornus mas Linne), ტყის თხილი (Corylus avellana Linne), წერწა (Lonicera caucasica Pall). ბალახოვანი მცენარეები ‒ წივანა (Festuca drymeja Mert. et W.D.J.Koch), ჩაღანდარი (Veronica peduncularis Bieb), მაჩიტა (Campanula rapunculoides Linne), სათითურა (Dactylis glomerata Linne);

ბ) სოსნოვსკის ფიჭვის (Pinus sosnowskyi Nakai) ტყე გავრცელებულია კლდოვან სამხრეთ ექსპოზიციების მშრალ ეკოტონურ ან კირქვიან ფერდობებზე 1,500 მ. სიმაღლეზე, შემდეგი სახეობებით: ლიტვინოვის არყი (Betula litwinowii Doluch), მაღალმთის მუხა (Quercus macranthera Fisch), მაღალმთის ბოკვი (Acer trautvetteri Medw), რადეს არყი (Betula raddeana Trautv). ბუჩქები: ლურჯი მოცვი (Vaccinium myrtillus Linne), წითელი მოცვი (V. vitis-idaea Linne), იელი (Rhododendron luteum Sweet). ბალახოვანი მცენარეები ‒ ტყის თივაქასრა (Poa nemoralis Linne), ტყის ბერსელა (Brachypodium sylvaticum Huds), ბუშის ისლი (Carex buschiorum V.Krecz);

გ) სუბალპური არყნარი (Betula Betula litwinowii Doluch), რადეს არყი (Betula Raddeana Trautv), დიდი და მცირე კავკასიონის ჩრდილოეთ ექსპოზიციის ტენიან ფერდობებზე ტყის ზოლი ჩამოყალიბებულია 2,400-2,500 მეტრის სიმაღლეზე, არყის ხეების სუბალპური ტყეების შემდეგი სახეობებით: ლიტვინოვის არყი (Betula litwinowii Doluch), რადეს არყი (Betula. raddeana Trautv.), კავკასიური ფიჭვი (Pinus sosnowskyi Nakai), ცირცელი (Sorbus caucasigena Kom.ex Gatsch), მდგნალი (Salix caprea Linne), მთრთოლავი ვერხვი (Populus tremula Linne), მაღალმთის ბოკვი (Acer trautvetteri Medw). ბუჩქები: გრძელი ღვია (Juniperus oblonga M.Bieb), გართხმული ღვია (Juniperus depressa Steven), კაზაკური ღვია (Juniperus sabina L.), კლდის მოცხარი (Ribes biebersteinee BerLinnaeusex DC), ასკილი (Rosa oplisthes Boiss, Rosa oxyodon Boiss), შავი ასკილი (Rosa spinosissima L.), დეკა (Rhododendron caucasicum Pall), მთის მოცვი (Vaccinium myrtillus Linne), წითელი მოცვი (V. vitis-idaea Linne), კეწერა (Empetrum caucasicum Juz);

დ) სუბალპური მაღალბალახეული მცენარეები ზოგადად გავრცელებულია სუბალპური ზონის ტყის რიგის ეკოტონში 2,350-2,500 მეტრზე. აქ არის შემდეგი სახეობები: ხევსურული დიყი (Heracleum sosnowskyi Manden), შუპყა (H. asperum Hoffm), სკიპალო (Cephalaria gigantea Ledeb), მარიამა (Ligusticum alatum Bieb), ქართული შროშანი (Lilium georgicum Manden), დუცი (Agasyllis latifolia Bieb), ღიმი (Chaerophyllum maculatum Willd ex DC), ჭყიმი (Anthriscus sylvestris Linne), ლაშქარა (Symphytum asperum Lepech), აღმოსავლური ხბოშუბლა (Galega orientalis Lam), აღმოსავლური ტილჭირი (Aconitum orientale Mille);

ე) სუბალპური მდელოები 1,800-2,700 მ. სიმაღლეზე მეტად მრავალფეროვანი მცენარეებით ხასიათდება და ასევე მოიცავს მარცვლოვან და მცენარეულ მდელოებს. ესენია: ნამიკრეფია (Agrostis planifolia C.Koch), ბრძამი (Calamagrostis arundinacea (L.) Roth), ქასრა (C. pseudophragmites (Haller f.) Koeler), ტიმოთელა (Phleum alpinum Linne), ძიგვა (Nardus stricta Linne), მთის ბარისპირა (Betonica macrantha C.Koch), ფრინტა (Anemone fasciculata Linne), მაღალმთის ფრინტა (Anemone speciosa Adams), დვალურა (Bistorta carnea  (C.Koch) Kom.), მინდვრის სამყურა (Trifolium pratense Linne), ალპური სამყურა (Trifolium alpestre Linne), ჭაღარა სამყურა (Trifolium canescens  Willd), ცის ფოლიო (Scabiosa caucasica Bieb), წითელი ღიღილო (Centaurea salicifolia Bieb), ცხვარა (Centaurea fischeri Willd.), ლომისკბილა (Leontodon danubialis Jacq.fil), წიბა (Daphne glomerata Lam), წიწინაური (Polygala alpicola Rupr.ex Boiss), ისლურა (Luzula pseudosudetica V.Krecz), მედვედევის ისლი (Carex medwedewii Leskov), ლაქენელის ისლი (Carex lachenalii Schkuhr), განიერი ისლი (Carex palescens Linne);

ვ) ალპური და ჩრდილოეთი საძოვრები მოიცავს ჩამოთვლილ სახეობებს ყველა ექსპოზიციის ფერდობებზე მაღალ მთებში 2,500-2,900 მეტრ სიმაღლეზე, ესენია: ვორონოვის წივანა (Festuca woronowii Hack.), თივაქასრა (Poa alpine Linne), ისლი (Carex tristis Bieb), ტიმოთელა (Phleum alpinum Linne), ფურისულა (Primula amoena Bieb), მაღალმთის წივანა (Festuca supina Schur), კობრეზია (Kobresia macrolepis Meinsh.);

ზ) სუბნივალური სარტყელი კლდე-ნაშალ ღორღიანების ფლორით არის წარმოდგენილი. ნივალური ზონა არაგვის აუზში არ გვხვდება. ნივალური სარტყელი გამოხატულია მდინარე ასის ხეობებში (პირიქითა ხევსურეთში). ასე მაგალითად, არქტო-ალპური მცენარეებიდან გავრცელებულია ფხიჯები (Saxifraga flagellaris Willd, S. moschata, ა.შ.), კეწერა (Empetrum caucasicum Juz.), მოცვი (Vaccinium myrtillus L) და სხვა.

მუხლი 14. ზურმუხტის ტერიტორია

დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილია ზურმუხტის ქსელისთვის პრიორიტეტული და მაღალი კონსერვაციული ღირებულების ჰაბიტატები. „ზურმუხტის ქსელი“ არის პანევროპული ეკოლოგიური ქსელი, რომელიც ევროპის ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებას ემსახურება. მისი ჩამოყალიბება ევროპის ველური ბუნებისა და ბუნებრივი ჰაბიტატების დაცვის ბერნის კონვენციის (ბერნი, 1979) აუცილებელი მოთხოვნაა და მისი დანერგვის ერთ-ერთი მთავარი მექანიზმია. ამჟამად ბერნის კონვენცია რატიფიცირებულია ევროსაბჭოს 45 წევრი, 5 არაწევრი ქვეყნის და 1 საერთაშორისო ორგანიზაციის (ევროკავშირის) მიერ. საქართველო აღნიშნულ კონვენციას 2009 წელს შეუერთდა. მიმდინარე ეტაპზე საქართველოში წარმოდგენილია 66 ზურმუხტის ტერიტორია. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის და ასის აღკვეთილის საზღვრებს ემთხვევა ზურმუხტის ქსელის დამტკიცებული ტერიტორია ‒ არხოტი (ტერიტორიის კოდი GE0000002) ფართობი ‒ 79,786 ჰა. (დანართი 7: ზურმუხტის ქსელის რუკა ‒ არხოტი). ზურმუხტის ტერიტორიაზე წარმოდგენილია შემდეგი ტიპის ჰაბიტატები: C3.55 კენჭოვანი მდინარისპირების მეჩხერი მცენარეულობა; C3.62 მცენარეულ საფარს მოკლებული მდინარის კენჭოვანი ნაპირები; D4.2 მაღალმთის ფუძე წყალსატევთა და მდინარეთა ნაპირები მდიდარი არქტიკულ-ალპური ფლორით; E1.2 მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა საფარი კირქვიანებზე და სტეპი ფუძე სუბსტრატებზე; F9.1 მდინარისპირა ბუჩქნარი; G1.12 ბორეო-ალპური ჭალის პარკული ტყეები; G1.6 წიფლნარი ტყეები.

მუხლი 15. ბიომრავალფეროვნება

1. ფლორა და მცენარეული საფარი:

ა) დაცული ტერიტორიების (ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკი, ასის აღკვეთილი, როშკის ბუნების ძეგლი) ფლორა მრავალფეროვანია. მინიმუმ 1,213 უმაღლეს მცენარეთა სახეობა იქნა აღრიცხული თუშ-ფშავ-ხევსურეთის ფარგლებში, რაც საქართველოს ფლორის 29.6%-ს შეადგენს. დაცული ტერიტორიების ფარგლებში გავრცელებული მცენარეული სახეობების ნუსხა განსაახლებელია. არსებული სამეცნიერო ლიტერატურის მიხედვით, დაცულ ტერიტორიებზე უმაღლეს მცენარეთა 908-ზე მეტი სახეობა არის გავრცელებული (დანართი 8: ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული მცენარეთა სახეობების ჩამონათვალი);

ბ) დაცული ტერიტორიებზე წარმოდგენილია გვიმრანაირების 8 ოჯახი, შიშველთესლოვნების 78 ოჯახი, 66 ფარულთესლოვანის ოჯახი.

გ) დაცული ტერიტორიების მცენარეულობა კავკასიის მცენარეულობის ზონის აღმოსავლეთ კავკასიურ ტიპს ეკუთვნის. ფშავ-ხევსურეთის მცენარეულობა იყოფა ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობებზე დაყოფილ ვერტიკალურ სარტყლებად. ფშავსა და პირაქეთა ხევსურეთში (მდინარე არაგვის წყალშემკრები) წარმოდგენილია: 1. მთის შუა სარტყელი წიფლნარებით და მუხნარ-რცხილნარებით 2. სუბალპური ტყის სარტყელი სუბალპური ტყეებით, მაღალმთის ბუჩქნარებით, სუბალპური მაღალბალახეულობით და მდელოებით. 3. ალპური სარტყელი ალპური მდელოებით და მაღალმთის ბუჩქნარით. 4. სუბნივალური სარტყელი კლდენაშალ-ღორღიანების და პეტროფილური ფლორით. იგივე სარტყლები დამახასიათებელია პირიქითა ხევსურეთისთვის (მდინარეების ასისა და არღუნის წყალშემკრები) დამატებითი ნივალური ზონით.

დ) დაცული ტერიტორიების ფარგლებში გავრცელებულ მერქნიან სახეობებს შორის წარმოდგენილია კავკასიური ფიჭვი (Pinus sosnowsky Nakai), ფოთლოვანი სახეობები, როგორიცაა: კავკასიური რცხილა (Carpinus betulus Grossh), შავი (რადეს) არყი (Betula raddeana Trautv.), მეჭეჭიანი არყი (Betula pendula Roth), ქართული მუხა (Querqus iberica subsp. Iberica Stev), ნაცარა მურყანი (Alnus incana Linne), კავკასიური ცაცხვი (Tilia caucasica Rupr.), თხილი (Corylus avellana Linne), შინდი (Cornus mas Linne). ბუჩქებიდან წარმოდგენილია კავკასიური დეკა (Rhododendron caucasicum Pall), მოცხარი (Ribes biebersteinee BerLinnaeusex DC), ლურჯი მოცვი (Vaccinium arctostaphylos Linne, V. myrtilus Linne), ღვიას ყველა სახეობა და ხურტკმელი (Grossularia reclinata Linne). ბალახოვან მცენარეთა შორის გავრცელებულია ნამიკრეფია (Agrostis planifolia C.Koch), ძიგვა (Nardus stricta Linne), წივანა (Festuca varia Haenke), ჭრელი შვრიელა (Bromus variegatus Bieb), ფრინტა (Anemone fascicu­lata Linne), უძოვარა (Trollius patulus Salisb.), კავკასიური კულმუხო (Inula orientalis Lam) და მარმუჭი (Alchemilla caucasica Bus, Alchemilla sericea Willd) და სხვა.

2. ენდემური და რელიქტურ მცენარეთა სახეობები და საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ ან/და IUCN წითელი ნუსხაში შეტანილი საფრთხის წინაშე მყოფ მცენარეთა სახეობები:

ა) დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილია ბევრი ისეთი სახეობა, რომლებიც ენდემურია კავკასიის რეგიონისათვის (148) და კავკასიონის მთებისთვის (112). უმაღლესი მცენარეებიდან 260 ენდემური სახეობაა, რაც რეგიონის სახეობების მთლიანი რაოდენობის 21.4%-ია;

ბ) ენდემური სახეობების უმრავლესობა (16) ეკუთვნის ზარისებრი ყვავილების გვარს (Campanula), რომელიც 20 სახეობით არის წარმოდგენილი რეგიონში. ენდემიზმის დონე ასევე მაღალია ფურისულაში (Primula) (ცხრა სახეობიდან ექვსი), დრაბაში (Draba) (რვა სახეობიდან ექვსი), მინუარციაში (Minuartia), (ცხრიდან ხუთი სახეობა), პირთეთრა (Cerastium) (ათიდან ხუთი სახეობა). სხვა გვარები ღარიბია სახეობებით, მაგრამ 100% ენდემიზმი ახასიათებთ, როგორიცაა დიყი (Heracleum), იურინეა (Jurinea), დოლიხორიზა (Dolichorhiza) და ფსეფელუსი (Psephellus);

გ) გვაროვნული ენდემიზმი ასევე მაღალია დაცულ ტერიტორიებზე. კავკასიის ენდემური 16 გვარიდან, 7 გვხვდება აღნიშნულ ტერიტორიაზე: ტრიგონოკარიუმი (Trigonocaryum), მანდენოვია (Mandenovia), სიმფიოლომა (Symphyoloma), დუცი (Agasyllis), კენკეშა (Gadellia), კემულარიელა (Kemulariella) და ფსევდოვეზიკარია (Pseudovesicaria);

დ) დაცული ტერიტორიების ფარგლებში გვხვდება რიგი რელიქტური (სახეობები, რომელთა გავრცელების არეალი ამჟამად შეზღუდულია და უფრო ფართოდ იყო წარმოდგენილი წინა გეოლოგიური ეპოქების დროს) მცენარეების სახეობები, რომლებიც დაცვას საჭიროებს.

რელიქტური სახეობები დაცული ტერიტორიების ფარგლებში

№	სახეობები
1	ვავილოვია Vavilovia formosa (Stev) Alef
2	დეკა Rhododendron caucasicum Pall
3	რადეს არყი Betula raddeana Trautv.
4	ეკლიანი გლერძი Astragalus denudatus Stev
5	სომხური ამპურა Sorbus hajastana Gabr.
6	კავკასიური რცხილა Carpinus betulus Grossh

3. დაცული ტერიტორიების ზოგიერთი ენდემური ან რელიქტური სახეობა წარმოადგენს საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობებს. მაგ., სომხური ამპურა (Sorbus hajastana Gabr.) გვხდება მხოლოდ ხევსურეთში და საქართველოს წითელ ნუსხაშია შეტანილი, როგორც გადაშენების პირას მყოფი. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეყვანილი დაცული ტერიტორიების ფარგლებში განვითარებული სახეობები მოცემულია ქვემოთ:

ა) მაღალი მთის მუხა (Quercus macranthera Fisch.) ‒ მოწყვლადი (A2)

ბ) რადეს არყი (Betula raddeana Trautv) – მოწყვლადი (B2 a(i)b)

გ) სომხური ამპურა (Sorbus hajastana Gabr.) ‒ გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი (B1a+2a);

დ) შიშველი თელადუმა (Ulmus Glabra Huds.) – მოწყვლადი (A1cde).

4. ფაუნა, მათ შორის, ეროვნულ ან გლობალურ დონეზე საფრთხის ქვეშ მყოფი და საფრთხესთან ახლოს მყოფი სახეობები:

ა) დაცულ ტერიტორიებზე არსებული მონაცემებით ძუძუმწოვრების 55 სახეობაა ცნობილი. დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს მნიშვნელოვან ჰაბიტატს სხვადასხვა სახეობისთვის ზოგიერთი ამ სახეობის გავრცელება საქართველოში ძალიან შეზღუდულია. მაგალითად, ნიამორი (Capra aegagrus) ძირითადად გვხვდება მხოლოდ ხევსურეთში და მეზობელ თუშეთში. მაღალი მწვერვალები წარმოადგენს ეროვნულ და გლობალურ დონეზე საფრთხის ქვეშ მყოფი აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვის (Capra cylindricornis) საცხოვრებელ ადგილს. სუბალპური და ალპური მდელოები მნიშვნელოვანია არჩვისა (Rupicapra rupicapra) და კავკასიური როჭოსთვის (Tetrao mlokosiewiczi). საქართველოს წითელ ნუსხაშია შეტანილი თერთმეტი სახეობა. ოთხი სახეობა შეტანილია როგორც კრიტიკულად გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშე მყოფი ტაქსონი, მათ შორის ფოცხვერი (Lynx lynx), ჯიქი (Panthera pardus), ნიამორი (Capra aegargus), კეთილშობილი ირემი (Cervus alaphus), ხოლო ორი, მურა დათვი (Ursus arctos) და არჩვი (Rupicapra rupicapra), როგორც გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები. ზემოაღნიშნული სახეობები ისტორიულად გავრცელებული იყო ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. 2024 წელს ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის მიმდებარედ, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე, ფოტომახემ ჯიქი დააფიქსირა, რაც იმას ნიშნავს, რომ შესაძლოა დაცულ ტერიტორიებზეც გვხვდებოდეს. რაც შეეხება კეთილშობილ ირემს, გასულ წლებში ფიქსირდებოდა უკანაფშავის უბანზე, თუმცა ბოლო წლებია არ დაფიქსირებულა (დანართი 9: ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ძუძუმწოვრების ნუსხა);

ბ) ფრინველები: ფრინველთა 132 სახეობა ცნობილია ან შესაძლებელია ვივარაუდოთ დაცულ ტერიტორიებზე, მათი ჰაბიტატის მიმართ მოთხოვნების შესაბამისად (დანართი 10: ფრინველების სახეობათა ნუსხა). 132 სახეობიდან 50 სახეობა მთელი წლის პერიოდის მაცხოვრებლები არიან და ბუდობენ საკვლევი ტერიტორიის ფარგლებში, მათ შორის არის ეროვნულ დონეზე მოწყვლადი კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi). ხოლო 57 სახეობა მიგრირებადია, რომელთაგან 16 სახეობა მიგრირებადია გაზაფხულსა და შემოდგომაზე და არ ბუდობს დაცულ ტერიტორიებზე, მათ შორის ეროვნული და გლობალური მოწყვლადი ბექობის არწივი (Aquila Heliaca) და მყივანი არწივი (Clanga clanga). ხოლო 41-მდე სახეობა მიგრირებადი სახეობებია, რომლებიც ზაფხულში იყენებენ დაცულ ტერიტორიებს ბუდობისთვის, მათ შორის არის ეროვნულ დონეზე მოწყვლადი ფასკუნჯი (Neophron percnopterus). ხუთი მათგანი ზაფხულის მობუდარი სახეობაა. რვა არის გადამფრენი სახეობა, რომელებიც მხოლოდ რამდენჯერმე არის დაფიქსირებული (დანართი 10: ფრინველების სახეობათა ნუსხა). 132 სახეობიდან 15 შეტანილია საქართველოს წითელ ნუსხაში. ორი სახეობა შეტანილია გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სტატუსით: სვავი (Aegypius monachus) და თვალშავი (Falco vespertinus); მცირე კირკიტა (Falco naumanni) და გავაზი (Falco cherrug) კრიტიკულად გადაშენების საფრთხის პირასაა და 11 მოწყვლადია: კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), ორბი (Gyps fulvus), დიდი მყივანი არწივი (Aquila clanga), ბექობის არწივი (Aquila heliaca), მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ქორცქვიტა (Accipiter brevipes), ველის კაკაჩა (Buteo rufinus rufinus), წითელმუცელა ბოლოცეცხლა (Phoenicurus erythrogastrus ), დიდი კოჭობა (Carpodacus rubicilla). IUCN-ის წითელი ნუსხის თანახმად, ორი სახეობა გადაშენების საფრთხის პირასაა, ორი მოწყვლადია და 4 საფრთხესთან ახლოს მყოფია იხ. IUCN-ის ,,წითელი ნუსხის“ სახეობები

№	სახეობები		IUCN წითელი ნუსხა
1	ფასკუნჯი	Neophron percnopterus	EN
2	ბარი (გავაზი)	Falco cherrug	EN
3	დიდი მყივანი არწივი	Clanga clanga (former Aquila clanga)	VU
4	ბეგობის არწივი	Aquila heliaca	VU
5	სვავი	Aegypius monachus	NT
6	თვალშავი	Falco vespertinus	VU
7	კრავიჭამია	Gypaetus barbatus	NT
8	კავკასიური როჭო	Lyrurus mlokosiewiczi (საქართველოს წითელი ნუსხის მიხედვით: Tetrao mlokosiewiczi)	NT

გ) ქვეწარმავლები: ქვეწარმავლების ათი სახეობაა დოკუმენტირებული ან ივარაუდება მათი ჰაბიტატის მოთხოვნების შესაბამისად დაცულ ტერიტორიებზე, მათ შორის დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), რომელიც საქართველოს წითელ ნუსხასა და IUCN წითელ ნუსხაშია შეტანილი, როგორც მოწყვლადი. ართვინის ხვლიკი (Darevskia derjugini), რომელიც კავკასიის ენდემურია და IUCN წითელ ნუსხაშია შეყვანილი როგორც საფრთხის ქვეშ მყოფი და კავკასიური გველგესლა (Vipera kaznakovi), რომელიც გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობაა ეროვნულ დონეზე და გლობალურად (დანართი 11: ქვეწარმავლების და ამფიბიების ჩამონათვალი).

ამფიბიები: დაცულ ტერიტორიებში მათი ჰაბიტატის მოთხოვნების მიხედვით ცნობილია ან ივარაუდება ამფიბიათა ექვსი სახეობა. სამი მათგანი კავკასიაში ენდემურ სახეობებად ითვლება. მათ შორის ერთი სახეობა კავკასიური ჯვრიანა (Pelodytes caucasicus) (დანართი 11: ქვეწარმავლების და ამფიბიების ჩამონათვალი);

დ) დაცული ტერიტორიების მდინარეებში გავრცელებულია მდინარის კალმახი (Salmo fario);

ე) უხერხემლოები: ამჟამად არ არსებობს სრული მონაცემები დაცული ტერიტორიების უხერხემლოების შესახებ. დაცული ტერიტორიების მიდამოებიდან ცნობილია 28 პეპლის სახეობა, რომელთაგან 9 სახეობა საქართველოს წითელ ნუსხაშია შეყვანილი, 7 მათგანი მოწყვლადი სტატუსით, 3 სახეობა კი ბერნის კონვენციის სახეობათა სიაშია.

5. ენდემური და რელიქტური ცხოველების სახეობები:

ხერხემლიანთა რელიქტური და ენდემური სახეობები – ძუძუმწოვრების 11 სახეობა, ფრინველის 2 სახეობა, 4 ქვეწარმავალი და ამფიბიების 3 სახეობა ითვლება კავკასიის ან საქართველოს ენდემებად. პეპლის ერთი სახეობა, კერძოდ, კავკასიური აპოლონი (Parnassius nordmanni) ასევე ენდემურია კავკასიისთვის.

6. დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების და ბუნების ძირითადი ღირებულებები:

ა) დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნებისა და ბუნებრივი მახასიათებლებიდან ძირითადი ღირებულებების გამოყოფა მოხდა შემდეგი მახასიათებლების გათვალისწინებით:

ა.ა) ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობებით განსაკუთრებით მდიდარი ჰაბიტატები;

ა.ბ) ადამიანის ზემოქმედებისადმი განსაკუთრებით სენსიტიური ჰაბიტატები;

ა.გ) ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობები ან სახეობათა ჯგუფი;

ა.დ) ხელუხლებელი ეკოსისტემები;

ა.ე)კრიტიკული ეკონომიკური სერვისები;

ა.ვ) კულტურული და ესთეტიკური ღირებულება;

ბ) დაცული ტერიტორიების ფარგლებში გამოიყოფა განსაკუთრებული ღირებულების ჰაბიტატები და ბიომრავალფეროვნების კომპონენტები, რომლებიც განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა და მრავალფეროვანი ეკოსისტემურ მომსახურებებს უზრუნველყოფს;

გ) ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყეები: ფიჭვნარები შერეული არყნარებთან და ვერხვთან (კავკასიური ფიჭვი (Pinus sosnowskyi Nakai), ლიტვინოვის არყი (Betula litwinowii Doluch), მეჭეჭიანი არყი (Betula Pendula Roth), რადეს არყი (Betula Raddeana Trautv.), მთრთოლავი ვერხვი (Populus tremula Linne), არღუნის ხეობაში, შატილსა და მუცოს შორის ფიჭვნარი და მუხნარი (Pinus sosnowskyi Nakai), მაღალმთის მუხა (Quercus macranthera Fisch) სამხრეთ-აღმოსავლეთ ღია, კლდოვან ფერდობებზე იზრდება. ფოთლოვანი ტყეები დამახასიათებელია ფშავისა და პირაქეთა ხევსურეთისთვის, რომლებიც შედგება ქართული მუხის (Quercus iberica Stev), აღმოსავლური წიფელის (Fagus orientalis Lipsky), კავკასიური რცხილას (Carpinus betulus Grossh), მინდვრის ნეკერჩხლის (Acer campestre Linne, A. Laetum C.A.Mey), იფნის (Fraxinus excelsior Linne), თელას (Ulmus scabra Mill.) და ვერხვისგან (Populus tremula Linne);

დ) სუბალპური ტყეები და მაღალმთის ბუჩქნარები: მოიცავს საფრთხის ქვეშ მყოფ და ენდემურ სახეობებს, მათ შორის ენდემური რადეს არყი (Betula raddeana Trautv), რელიქტური სოსნოვსკის ფიჭვის (Pinus sosnowskyi Nakai) და წითელ ნუსხაში შესული მაღალი მთის მუხა (Quercus macranthera Fisch). დეკიანები (Rhododendron caucasicum Pall) ჩნდება სუბ-ალპურ ზონაში სხვა სახის ბუჩქებთან ერთად, როგორებიცაა: ლურჯი მოცვი (Vaccinium myrtilus Linne), თხილი (Corylus avellana Linne), მოცხარი (Ribes biebersteinee BerLinnaeusex DC), ხურტკმელი (Grossularia reclinata Linne). სუბალპურ ტყეებს ფართოდ იყენებს ადგილობრივი მოსახლეობა სოფლის მეურნეობისათვის. წარმოდგენილი ეკოსისტემა მნიშვნელოვან მომსახურებებს სთავაზობს ადგილობრივ მოსახლეობას (მაგალითად, არამერქნული პროდუქტები ‒ NTFP). კავკასიური როჭო ( Tetrao mlokosiewiczi) იყენებს სუბალპურ ტყეებსა და ბუჩქებს (დეკა (Rhododendron caucasicum Pall)) მათი ჰაბიტატებისთვის. ეს ჰაბიტატები წარმოადგენენ ზურმუხტის ქსელის ტერიტორიის GE0000002- არხოტის ჰაბიტატებს;

ე) სახეობებით უკიდურესად მდიდარი მაღალმთის მდელოები და ალპური ხალები: მაღალმთიანი მდელოები მდიდარია სახეობრივი შემადგენლობით. მასში შედის 400-ზე მეტი სახეობა, მათ შორის 90 კავკასიური ენდემური სახეობა და 59 სახეობა ცენტრალურ და აღმოსავლეთ კავკასიაში. არჩვმა (Rupicapra rupicapra) საცხოვრებელი მაღალმთიან მდელოებში ჰპოვა;

ვ) კლდე-ნაშალ-ღორღიანების ჰაბიტატები: წარმოადგენს ჰაბიტატს იშვიათ მცენარეთა სახეობებისთვის. აღნიშნული ჰაბიტატი აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვისა (Capra cylindricornis) და კავკასიური შურთხის (Tetraogallus caucasicus) საარსებო გარემოს წარმოადგენს;

ზ) ჭალის ტყეები: მოიცავს მურყანის (Alnus barbata C.A.Mey., A. incana Linne) შერეული ტირიფის (Salix excelsa S.G.Gmel, S. alba Linne), შავი ვერხვის (Populus nigra Linne) და თეთრი ვერხვის (Populus canescens Ait) ტყეებს. ჭალის ტყეები დაცული ტერიტორიების ფარგლებში არ არის მთიან ნაწილში გავრცელებული. ზოგადად ითვლება, რომ ჭალის ტყეების ფართობი მცირდება ქვეყნის მასშტაბით. ჭალის ტყეებს ენიჭებათ მნიშვნელოვანი როლი არაგვის ქვემო წელში ეკოსისტემის მარეგულირებელი ფუნქციის თვალსაზრისით, განსაკუთრებით ჟინვალის წყალსაცავის წყლით შევსებაში, რომელიც გამოიყენება სასმელად და ენერგიის გამომუშავებისთვის;

თ) მდინარეები/წყაროები/ტბები: უმნიშვნელოვანესია დაცული ტერიტორიების ყველა სხვა ეკოსისტემის ფუნქციონირებისთვის. დაცული ტერიტორიების ფარგლებში გავრცელებული ტბები მტკნარი წყლის რეზერვს, ასევე მნიშვნელოვან ჰაბიტატებს წარმოადგენს იქ გავრცელებული ცოცხალი ორგანიზმებისთვის. მდინარეები კალმახისათვის (Salmo fario) მნიშვნელოვანი ჰაბიტატია. აქვთ ჰაბიტატების, მარეგულირებელი და უზრუნველმყოფელი ეკოსისტემური მომსახურებების როლი. ასე მაგალითად, დიდი მნიშვნელობა აქვს მდინარე არაგვს, რომელიც ჩაედინება ჟინვალის წყალსაცავში და გამოიყენება ენერგოგამომუშავებისთვის, თბილისის სასმელი წყლის მიწოდებისთვის და მცხეთა-მთიანეთის რეგიონში ირიგაციისთვის;

ი) ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები: ესენია, ეროვნულ დონეზე გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი არჩვი (Rupicapra rupicapra); გლობალურად საფრთხის წინაშე და ეროვნულ დონეზე კრიტიკულად გადაშენების ზღვარზე მყოფი ნიამორი (Capra aegagrus); დიდი კავკასიონის აღმოსავლეთ ნაწილის ენდემური და ეროვნულ დონეზე მოწყვლადი (IUCN წითელი ნუსხა: საფრთხესთან ახლოს მყოფი) აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis); კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), რომელიც ეროვნულ დონეზე გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშეა;

კ) საფრთხის ქვეშ მყოფი ტყის მტაცებლები: მტაცებელი ‒ ტყის ფაუნის ქოლგა სახეობები, ეროვნულ დონეზე გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი მურა დათვი (Ursus arctos) და ეროვნულ დონეზე გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშე მყოფი ფოცხვერი (Lynx lynx);

ლ) ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ფრინველები: მოიცავს ენდემურ სახეობებს, როგორიცაა კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus) და კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi), რომლებიც ეროვნულ დონეზე მოწყვლად სახეობათა ჩამონათვალშია. ბატკანძერი (Gypaetus barbatus), რომელიც საქართველოს წითელ ნუსხაში ​​შედის, როგორც მოწყვლადი და IUCN წითელ ნუსხაში, როგორც საფრთხესთან ახლოს მყოფი. ფასკუნჯი (Neophron percnopterus) გლობალურად საფრთხის ქვეშ მყოფი და ეროვნულ დონეზე მოწყვლადია. შესაბამისად, საქართველოს განსაკუთრებული გლობალური პასუხისმგებლობა ენიჭება;

მ) ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჰერპეტოფაუნა: დაცული ტერიტორიების წამყვანი სახეობა არის დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), რომელიც ენდემურია დასავლეთი და ცენტრალური დიდი კავკასიონისთვის. იგი შედის IUCN-ისა და საქართველოს წითელ ნუსხაში, როგორც მოწყვლადი სახეობა. დაცულ ტერიტორიებზე ასევე გავრცელებულია კავკასიური ხვლიკი (Darevskia caucasica), ქართული ხვლიკი (Darevskia rudis) და ართვინის ხვლიკი (Darevskia derjugini). სამივე სახეობა დიდი კავკასიონის ენდემია.

7. უნიკალური გეოლოგიური წარმონაქმნები: როშკის ერატიული ლოდები ‒ იურული ინტრუზიული მწვანე ტბების კომპლექსით; ჭიმღის კლდე ‒ ვულკანური დიაბაზების შთენილი სვეტები, კოშკები, ნაპრალები და დიაბაზის ლოდები; ძველმყინვარული „ხუჭუჭა კლდეები“ ‒ მდინარე ტანიესწყლის სათავე; ტანიეს ტბა ‒ მიმდებარე ძველმყინვარული რიგელის, იარუსობრივი ცირკების, კარების და ტროგების კომპლექსით.

მუხლი 16. მიწის მესაკუთრეობა და მიწის გამოყენება

1. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის, ასის აღკვეთილის და როშკის ბუნების ძეგლის ტერიტორიები სახელმწიფო საკუთრებაა. სააგენტო, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მეშვეობით, პასუხისმგებელია მათ მართვაზე.

2. ფშავ-ხევსურეთში რელიეფის სირთულის გამო აღინიშნება სასოფლო-სამეურნეო თვალსაზრისით ვარგისი მიწების სიმწირე. ამჟამად ადგილობრივი თემები მიწებს იყენებენ სახნავად, საძოვრებად და სათიბად. მრავალი ადგილი ტრადიციულიქნეს დაცულ ზონებს -„ხატის ტყეებს“ და „კვირვებს“ წარმოადგენს და მასში სამეურნეო საქმიანობა მკაცრად იკრძალება.

3. არ არსებობს სრულყოფილი მონაცემი არსებული მიწათსარგებლობის ფორმების შესახებ. აღნიშნული საკითხი დეტალურად უნდა იქნეს შესწავლილი.

4. დაცული ტერიტორიების საზღვრების დაზუსტების შედეგად შევიდა ცვლილება „დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“, საქართველოს კანონში, სადაც განისაზღვრა განახლებული საზღვრები. კანონით განსაზღვრული შესაბამისი ფართობები დარეგისტრირებულია და ასახულია სსიპ ‒ საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში.

მუხლი 17. დაცული ტერიტორიების ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობა

1. ხანგრძლივმა გეოგრაფიულმა იზოლაციამ განაპირობა, ფშავ-ხევსურეთის თვითმყოფადი კულტურისა და ტრაციდიების წარმოშობა. უნიკალურია მთიან ფერდებებზე აგებული შუა საუკუნეების სოფლები და ციხე-კოშკები, რომლებიც შერწყმულია ბუნებრივ გარემოსთან, კავკასიის ქედის ხეობებსა და ალპურ მდელოებთან. ფშავ-ხევსურეთი პირველად მოიხსენებოდა როგორც ფხოვი მე-4 საუკუნიდან. დღევანდელი ფშავ-ხევსურეთი ბრინჯაოს ხანიდან იყო ადამიანებით დასახლებული, რაც დასტურდება აქ არსებულ არქეოლოგიურ ზონებში აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალის მიხედვით.

2. რეგიონი მდიდარია ისტორიული ძეგლებით. ეს არის ისტორიული ჩანაწერები და მათი ნაშთები, ღია საკურთხევლები, სამლოცველოები და სამსხვერპლოები, ეკლესიები, არქიტექტურული კომპლექსები, ციხეები და სამარხები. დაცულ ტერიტორიებზე განისაზღვრა დაახლოებით 194 კულტურული ძეგლი და ადგილი. საკულტო ნაგებობებისა და ეკლესიების ნარჩენები ადრეულ ქრისტიანობის პერიოდს ეკუთვნის, თუმცა მათი უმრავლესობა განადგურებულია და მხოლოდ ნაწილობრივად არის დაცული.

3. სოფელი შატილი თავისი უნიკალური შუასაუკუნეების ციხესიმაგრეების კომპლექსით წარდგენილია კანდიდატად საცდელ სიაში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შესაყვანად. იგი მდებარეობს დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობების ტერიტორიაზე, მდინარე არღუნის ხეობაში, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1 400 მეტრზე. სხვა გამორჩეულ კულტურულ ძეგლებს შორის არის მუცოს დასახლება შუასაუკუნოვანი კოშკებით, კისტანის გამაგრებული დასახლება, ლებაისკარის კოშკი და გუროს ციხესიმაგრე, არხოტისა და ხახაბოს არქიტექტურული კომპლექსები.

4. ფშავ-ხევსურეთი ასევე გამოირჩევა ტრადიციებითა და კულტურული ფასეულობებით. ხევსურეთში ზოგიერთ ლოდებსა და ტრადიციული ტანსაცმლის (ტალავარი) ზედაპირებზე გამოსახულია პიქტოგრამები სხვადასხვა გეომეტრიული დიზაინითა და სხვა თავისებურებებით. ქვის ძეგლებისა და კოსმოგრაფიული პიქტოგრამების მნიშვნელობა მოითხოვს სრულ გამოკვლევას, მათი გეოგრაფიული ადგილმდებარეობისა და კულტურული კონტექსტის გათვალისწინებით.

მუხლი 18. ეკოტურიზმი

1. თუშეთისა და ყაზბეგის დაცული ტერიტორიებს შორის კავკასიონის ქედის ფერდობებზე მდებარე დაცული ტერიტორიები ერთ-ერთი ყველაზე მიმზიდველი ტურისტული ადგილია საქართველოში, მისი სანახაობრივი მაღალმთიანი ხედების (შატილი, როშკა, არხოტი, უკანაფშავი, მიღმახევი), საფეხმავლო ბილიკების (განსაკუთრებით დიდი კავკასიონის ბილიკი და სხვა), კულტურულ-ისტორიული ძეგლების (შატილი, მუცო, არდოტი, კისტანი, ხახაბო, არხოტი და სხვა) და გამორჩეული ტრადიციების გამო.

2. ფშავ-ხევსურეთი გეოგრაფიული მდებარეობის და კლიმატური პირობების გამო შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში შეზღუდულად არის მისაწვდომი. მაღაროსკარი და ბარისახო ხელმისაწვდომია წლის განმავლობაში, ხოლო ბარისახო-შატილის გზის მონაკვეთი მიუვალია შემოდგომიდან გვიან გაზაფხულამდე დიდთოვლობის გამო. შატილი მდებარეობს თბილისიდან 150 კმ-ში, ზღვის დონიდან 1,400 მეტრის სიმაღლეზე და მიღწევადია ბარისახო-შატილის დათვისჯვრის უღელტეხილზე გამავალი გზით (გადაადგილება შესაძლებელია აპრილი-მაისიდან ოქტომბერი-ნოემბრის ჩათვლით). 2021 წელს აშენდა და 2022 წლიდან ფუნქციონირებს ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ცენტრი.

3. დაცული ტერიტორიები მიმზიდველია ტურისტებისთვის. შესაძლოა სხვადასხვა თემატური ტურების შეთავაზება, მათ შორის ისტორიულ-კულტურული ღირებულებების მოსანახულებლად, საფეხმავლო ბილიკები ან ჯიპ-ტურები. ასე მაგალითად, დიდი კავკასიონის ბილიკმა (GCT) დიდი ხანია უკვე მოიპოვა მნიშვნელოვანი პოპულარობა როგორც ეროვნულ, ისე საერთაშორისო დონეზე.

4. დაცულ ტერიტორიებს მდგრადი ტურიზმის განვითარების დიდი პოტენციალი აქვს. 2025 წლის მონაცემებით მიმდინარეობს ჯუთა-შატილი-ომალოს დამაკავშირებელი ბილიკის და მთის ქოხების მშენებლობა. ბილიკის და ქოხების უმეტესი ნაწილი ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზეა წარმოდგენილი.

მუხლი 19. ტრადიციული საქმიანობა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება

1. დაცულ ტერიტორიებს ესაზღვრება 3 თემი და 20 პატარა სოფელი. მოსახლეობის სრული რაოდენობა 56 მუდმივმაცხოვრებელ ოჯახს შეადგენს, რაც არის 194 ადამიანი. მთლიანი მოსახლეობის 49% ქალი, ხოლო 51% მამაკაცია. 18 წლამდე მოსახლეობა შეადგენს 16% ‒ 35 ბავშვს. 2024-2025 სასწავლო წელს 2 მოსწავლე სწავლობს შატილის და 11 კი შუაფხოს საშუალო სკოლებში. აღნიშნულ 3 თემსა და 20 პატარა სოფელში, 32 პენსიონერია ‒ ეს მოსახლეობის 19%-ია.

2. სუსტად განვითარებულმა ინფრასტრუქტურამ, მკაცრ კლიმატურ პირობებთან კომპლექსში, უარყოფითად იმოქმედა მხარის ეკონომიკურ განვითარებაზე. მეცხოველეობა (მესაქონლეობა და მეცხვარეობა) და ტურიზმი შემოსავლის მთავარი წყაროა. წარმოებული პროდუქციაა: რძის პროდუქტები, ხორცი, ტყავი, მატყლი. ადმინისტრაციის 2024 წლის მონაცემების მიხედვით ტერიტორიაზე სულ 1,970 სული მობალახე პირუტყვია, რომელთაგან 1,800 სული ცხვარია, 130 სული მსხვილფეხა საქონელი და 40 ცხენი, ხოლო რაც შეეხება 5 წლის წინანდელ მონაცემებს, 2018 წელს სულ 11,947 სული მობალახე პირუტყვი იყო, რომელთაგან 10,350 სული იყო ცხვარი, 1,473 სული მსხვილფეხა საქონელი და 124 კი ცხენი.

3. მიწა გამოიყენება მარცვლეულის მოსავლის წარმოებისთვის. ტრადიციულად წარსულში სასოფლო-სამეურნეო ფართობებზე მოჰყავდათ ქერი, ჭვავი, ფეტვი და ხორბალი. ამჟამად, ძირითადად მოყავთ კარტოფილი, მწვანილი, სხვა ბოსტნეული, და თამბაქო, ძირითადად პირადი მოხმარებისთვის. მცირე რაოდენობით შესაძლოა რეალიზაციისთვის იყოს გამოყენებული.

4. რეგიონში გავრცელებული დამატებითი ეკონომიკური საქმიანობაა მეფუტკრეობა და ხალიჩების, გობელენებისა და წინდების ქსოვა, ხელნაკეთი ნივთებისა და ვერცხლის სამკაულების კეთება, საოჯახო ნივთების დამზადება და სხვა ხალხური საქმიანობა.

5. ფშავ-ხევსურეთში ისტორიულად დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა ტრადიციულ ნადირობას, რომელსაც სოციო-კულტურული მნიშვნელობაც ჰქონდა წარსულში. ნადირობდნენ ჯიხვზე, ნიამორზე, არჩვზე, დათვზე, კურდღელზე. ასევე, ხევსურეთსა და ფშავში ადგილობრივი მოსახლეობა ეწეოდა თევზის მოპოვებას, იჭერდნენ მდინარის კალმახს. რეგიონი მდიდარია სამკურნალო მცენარეებით და სხვა არამერქნული პროდუქტით.

6. ფშავ-ხევსურეთში ძირითადად საოჯახო ტიპის სასტუმრო სახლებია, სადაც შეიძლება დააგემოვნოთ ადგილობრივი კერძები. ზოგიერთ მათგანს შეუძლია დაეხმაროს სტუმრებს ცხენის, მთის გიდების, ჯიპის მძღოლების დაქირავებაში და ა.შ.

7. ზოგადად შეზღუდულია ტურისტული ინფრასტრუქტურა, მათ შორის საზოგადოებრივი ტრანსპორტი (კვირაში ორჯერ დადის თბილისი-შატილის მიკროავტობუსი, გზის გახსნის შემდეგ, უკანა ფშავის ტრანსპორტი მთელი წლის მანძილზე), ღამისთევის ადგილები, საპირფარეშოები და ა.შ. არსებული გზები ცუდ მდგომარეობაშია. მობილური ტელეფონის ქსელის დაფარვის ზონა შეზღუდულია.

8. 2020 წელს დამტკიცებული  ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტყის მართვის  გეგმის მიხედვით ყოველი სახის (სანიტარიული ჭრა, მოვლითი ჭრა და  ჩახერგილობისგან გაწმენდა) ყოველწლიური ჭრების ლიკვიდური (გასაცემი მერქნული რესურსი)  ოდენობა შეადგენს 3876 კბ.მ-ს.  ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის მიმდებარე ტერიტორიაზე  მცხოვრები მოსახლეობის  მოთხოვნის შესაბამისად,  2020 წლიდან  2025 წლის მე-3 კვარტალის მონაცემების მიხედვით, 7 წლის პერიოდში სულ გაიცა 325.8 კბ.მ ხე-ტყე. საშუალოდ, ადგილობრივ მოსახლეობაზე აღნიშნული მონაცემების მიხედვით, ყოველწლიურად  გაიცა 46.54 კბ.მ საშეშე მერქანი, რაც მხოლოდ 1,2%-ს შეადგენს ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტყის მართვის  გეგმით დამტკიცებულ ყველა სახის ჭრებიდან  ყოველწლიურად  გასაცემი (ლიკვიდური) მერქნის ოდენობაზე. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ხილკენკროვანების, სოკოების, სამკურნალო და სხვა არამერქნული ნედლეულის შეგროვება ხორციელდება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ საკუთარი მოთხოვნილებისათვის და სამრეწველო ხასიათს არ ატარებს. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის  ტყის ტერიტორიაზე  წარმოდგენილია 1676.8 ჰექტარი საძოვარი, რომელიც ამ ეტაპზე არ არის გაცემული იჯარით გრძელვადიან სარგებლობაში.

9. მოსახლეობას ტყეები დაყოფილი აქვთ საკრალური მნიშვნელობის ხატის ტყეებად, რომლებსაც იყენებენ მხოლოდ სარიტუალო დანიშნულების მიზნით, სახალხო და რელიგიური დღესასწაულების პერიოდში ცეცხლის დასანთებად, საკვებისა და სასმელის მოსამზადებლად და ღია ცის ქვეშ ღამის გათენების პერიოდში გასათბობად და სადღესასწაულო ადგილების განათებისათვის.

10. 1980-იანი წლებიდან გაიზარდა ტერიტორიიდან მიგრაცია. მთიანი სოფლები განსაკუთრებით ახალგაზრდობამ დატოვა, თუმცა „მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონი ხელს შეუწყობს უკან დაბრუნების მსურველთა რაოდენობის გაზრდას.

მუხლი 20. ეკოსაგანმანათლებლო და სამეცნიერო მნიშვნელობა

1. დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ეკოსაგანმანათლებლო და სამეცნიერო კვლევების ჩატარებაში, აგრეთვე გარემოს მონიტორინგის წარმართვაში, რაც განპირობებულია მთიანი ლანდშაფტებისა და გეოლოგიური წარმონაქმნების, ბიომრავალფეროვნებისა და ენდემიზმის, ასევე კულტურული და ისტორიული მემკვიდრეობის მაღალი მნიშვნელობით.

2. ფშავ-ხევსურეთი საინტერესო ადგილია თავისი კულტურული და ისტორიული ძეგლებისა და ეთნოგრაფიული კვლევისათვის (მაგალითად, არქეოლოგიური გათხრები ბრინჯაოს ხანის ხელოვნების ნიმუშების შესწავლის მიზნით, პიქტოგრამების შესწავლა და სხვ.).

3. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნულ პარკს ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელების დიდი პოტენციალი გააჩნია. ადმინისტრაციის მიერ ტარდება თემატური ლექციები, სემინარები, ტრენინგები, ღონისძიებები ,,მწვანე კალენდრის“ მიხედვით, ეკოგაკვეთილები ველზე, მწვანე აქციები, ეკოტურები მიმდებარე სკოლის მოსწავლებისა და ადგილობრივი მოსახლეობისთვის, ასევე სტუდენტების, ახალგაზრდა მკვლევარების სხვა დაინტერესებული პირებისთვის.

4. დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს სამეცნიერო კვლევებისა და მონიტორინგისათვის მნიშვნელოვან და მიმზიდველ ადგილს, განსაკუთრებით ფლორისა და ფაუნის შესწავლის თვალსაზრისით.

5. დაცულ ტერიტორიებს გააჩნიათ დიდი პოტენციალი გეობოტანიკური, ეკოლოგიური და მცენარეთა სახეობების, ასევე გეოგრაფიული, გეოლოგიური, არქეოლოგიური, კულტურული, სატყეო და სხვა მიმართულების კვლევების თვალსაზრისითაც.

6. ადგილობრივი და საერთაშორისო სამეცნიერო დაწესებულებები და მკვლევრები აქტიურად თანამშრომლობენ სააგენტოსა და ადმინისტრაციასთან.

7. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს სხვადასხვა კვლევით ორგანიზაციასა და უნივერსიტეტთან, მათ შორის არის: სსიპ ‒ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, სსიპ ‒ ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ა(ა)იპ ‒ საქართველოს აგრარული უნივერსიტეტი და სხვა.

მუხლი 21. საზოგადოებასთან ურთიერთობა

1. საზოგადოებასთან ურთიერთობა წარმოადგენს მნიშვნელოვან მიმართულებას ადმინისტრაციისათვის. ეფექტიანი კომუნიკაცია ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიების დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საზოგადოების ინფორმირებულობასა და ცნობიერებას დაცული ტერიტორიებისა და მათში მიმდინარე პროცესების შესახებ, რაც თავის მხრივ განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და აძლიერებს ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას.

2. სააგენტო და ადმინისტრაცია საზოგადოებასთან ურთიერთობის სხვადასხვა ხერხს იყენებს, როგორიცაა: სააგენტოს და ეროვნული პარკების ვებგვერდი, სოციალური მედია (Facebook, Youtube), საინფორმაციო ბროშურების/ბუკლეტების ბეჭდვა და გავრცელება, ეროვნულ პარკზე სტატიების გამოქვეყნება ადგილობრივი და ცენტრალური ბეჭდური მედიის საშუალებით. გარდა ამისა, აღსანიშნავი აქტივობებია ინფორმაციის განთავსება როგორც ქართულ, ასევე საერთაშორისო ჟურნალ-გაზეთებში, ღონისძიებების გაშუქება ადგილობრივი და ცენტრალური ტელევიზიებით, ეროვნულ პარკზე ინფორმაციის განთავსება საქართველოზე არსებულ სხვადასხვა გზამკვლევში (Bradt Travel Guidebook, Lonely Planet, Walking in the Caucasus და სხვა), ეროვნული პარკის შესახებ თემატური ფილმებისა და ვიდეორგოლების მომზადება. მზადდება სარეკლამო რგოლები და გადაიცემა ცენტრალური ტელევიზიების მეშვეობით. დაცული ტერიტორიები წარმოდგენილია ტურისტულ ბაზრობებში, ეწყობა შეხვედრები ადგილობრივ მოსახლეობასთან, ასევე ეწყობა გაცნობითი ტურები მედიის, სასწავლო დაწესებულებების და ტუროპერატორებისათვის. აქტიურია თანამშრომლობა სასწავლო დაწესებულებებთან და რეგიონში არსებულ პარტნიორებთან. იგეგმება სხვადასხვა ღონისძიება.

მუხლი 22. ეკოსისტემური მომსახურებები

ეკოსისტემური მომსახურებები წარმოადგენს ადამიანთა კეთილდღეობის საქმეში ეკოსისტემების მიერ შეტანილ პირდაპირ და არაპირდაპირ წვლილს. ცნობილია ეკოსისტემური მომსახურების სხვადასხვა სახე, კერძოდ, უზრუნველმყოფი, მარეგულირებელი, დამხმარე და კულტურული:

ა) უზრუნველმყოფი მომსახურებები მოიცავს იმ პროდუქტებს, რომლებსაც უშუალოდ ეკოსისტემა გვთავაზობს. კონკრეტულად, ეს არის ბუნებრივი პროდუქტები, მაგალითად, ველური ხილი, თხილი, კენკრა, სოკო, საკვები ბალახეული და სხვა მცენარეული პროდუქტი, რაც სოფლის მოსახლეობის არსებობისა და კეთილდღეობის მნიშვნელოვანი წყაროა. უზრუნველმყოფ მომსახურებებს განეკუთვნება საშეშე და სამასალე მერქანი, საკვებად გამოყენებული ფაუნის სახეობები, თევზის ჩათვლით, წყალი, როგორც ენერგორესურსი, სასმელი და სარწყავი წყალი და ა.შ;

ბ) მარეგულირებელი მომსახურებები გულისხმობს სარგებელს, რომელიც მიიღება ეკოსისტემური პროცესების რეგულირების შედეგად. მაგალითად, საქართველოში ტყის ეკოსისტემები გადამწყვეტ როლს ასრულებს ნიადაგის სტაბილიზაციაში, აგრეთვე ისეთი საშიში ბუნებრივი მოვლენების პრევენციასა და შესუსტებაში, როგორებიცაა მეწყერი, ნიადაგის ჩამოშლა, წყალდიდობა და სხვ;

გ) დამხმარე მომსახურებები უზრუნველყოფს სხვა ეკოსისტემური მომსახურებების არსებობას. მაგალითად, მდინარე არის ადამიანის საკვები თევზის საბინადრო გარემო, ასევე დამაკავშირებელი (სამიგრაციო გზა) მდინარის სხვადასხვა მონაკვეთს, ან სხვადასხვა წყალსატევს შორის (ტბა-მდინარე; მდინარე-ზღვა-მდინარე). დამხმარე მომსახურებებიდან ადამიანი არ იღებს პირდაპირ სარგებელს. ზოგიერთი დამხმარე მომსახურება იმავდროულად მარეგულირებელიც არის;

დ) კულტურული მომსახურებები მოიცავს არამატერიალურ სარგებელს, რომელსაც ადამიანები იღებენ ეკოსისტემებისაგან. მაგალითად, კულტურული მომსახურების სახეობაა ტურიზმი, განსაკუთრებით, ეკოტურიზმი. დაცულ ტერიტორიებს თავისი წვლილი შეაქვს ეკოსისტემური მომსახურებების მხრივ, კერძოდ:

დ.ა) უზრუნველმყოფი მომსახურებები მოიცავს იმ პროდუქტებს, რომლებსაც უშუალოდ ეკოსისტემა გვთავაზობს. დაცული ტერიტორიების მთელი ტერიტორიიდან მისი ტყეების თაფლმსხმოიარობის გამო, ადგილობრივ მოსახლეობას, რომლებსაც საფუტკრეები განთავსებული აქვთ დაცული ტერიტორიების მიმდებარე ტერიტორიებზე, შეუძლია მიიღოს საუკეთესო ნუგბარი თაფლის სახით;

დ.ბ) დაცული ტერიტორიების ტყეებში დაგროვილია დიდი რაოდენობით ბიომასა, რომელიც უზრუნველყოფს ნახშირბადის მარაგის შენარჩუნებასა და ჩაჭერას და ჟანგბადის გამოყოფას. ეს როგორც მარეგულირებელი და დამხმარე მომსახურებების მაგალითია;

დ.გ) კულტურული მომსახურებების სახით დაცულ ტერიტორიებზე საგანმანათლებლო და სამეცნიერო თვალსაზრისით მრავალი საბუნებისმეტყველო დარგით დაინტერესებული მოსწავლე, სტუდენტი, მეცნიერი და ეკოტურისტი აკვირდება ველურ ბუნებასა და მასში მიმდინარე ბუნებრივ პროცესებს, ათვალირებენ ისტორიულ-კულტურულ ძეგლებს. გარდა აღნიშნულისა, ვიზიტორები, რომელთა რაოდენობაც ყოველწლიურად იზრდება, გადაადგილდებიან ეკობილიკებზე, საიდანაც ათვალიერებენ დაცული ტერიტორიების ველურ ბუნებას.

თავი III. გრძელვადიანი მიზნები

მუხლი 23. გრძელვადიანი მიზნები

დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის გრძელვადიანი მიზნები აღწერს ძირითადი ღირებულებების (ბიომრავალფეროვნების და სხვა) იმ მდგომარეობას, რომლის მიღწევასაც სააგენტო და ადმინისტრაცია მიზნად ისახავს პირველი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის განმავლობაში.

მუხლი 24. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები

1. შენარჩუნებულია დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი და ნახევრადბუნებრივი ლანდშაფტები და გეომორფოლოგიური წარმონაქმნები. ცხოველთა და მცენარეთა პოპულაციების კონსერვაცია ხდება ბუნებრივ და პრაქტიკულად ხელუხლებელ გარემოში. უზრუნველყოფილია უნიკალური და ენდემებით მდიდარი ალპური და სუბალპური, ასევე სუბნივალური მცენარეული კომპლექსების კონსერვაცია. შენარჩუნებულია ჭალის, შერეული და სუბაპლური ტყის მდგომარეობა.

2. დაცული ტერიტორიების ყველა ჭალის, ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყის კონსერვაციული სტატუსი შენარჩუნებული ან გაუმჯობესებულია 2025 წელთან შედარებით. ტყით დაფარული ფართობი შენარჩუნებულია, ტყის კორომის მახასიათებლები ასახავენ ჯანსაღ, თითქმის ბუნებრივ ან ბუნებრივ ტყეებს. მნიშვნელოვანი ტყის მცენარეული სახეობები, მათ შორის, მუხის (მაღალმთის მუხა (Quercus macranthera Fisch), ქართული მუხა (Quercus iberica Stev)), არყის (რადეს არყი (Betula raddeana Trautv), ლიტვინოვის არყი (B. Litwinowii Doluch)), სოსნოვსკის ფიჭვის (Pinus sosnowskyi Nakai) სახეობები და სხვები წარმოადგენენ მინიმუმ იგივე რაოდენობას, როგორც 2025 წელს, და მცენარეთა მავნებლების რაოდენობა მინიმალურია.

3. დაცული ტერიტორიების ყველა მდელოს აქვს საშუალო ან დაბალი დეგრადაცია 2025 წელთან შედარებით, რომელიც ასახულია საძოვრების დეგრადაციის ინდექსებში.

4. დაცული ტერიტორიების მდინარეების და ნაკადულების მდგომარეობა განაპირობებს მდინარის კალმახის (Salmo fario) სიჯანსაღესა და სიუხვეს, რაც დასტურდება სამეცნიერო კვლევებზე დაყრდნობით.

5. დაცული ტერიტორიების საინტერესო გეომორფოლოგიური და გეოლოგიური წარმონაქმნები (ვულკანური დიაბაზების შთენილი სვეტები და დიაბაზის ლოდები, ძველმყინვარული ხუჭუჭა კლდეები, ა.შ) და ბუნების ძეგლი (როშკის ბუნების ძეგლი) მათთან დაკავშირებული ბუნებრივ ელემენტებთან ერთად, როგორიცაა დამახასიათებელი მიკროკლიმატი, ჰიდროლოგია და მცენარეულობა, დაცულია.

მუხლი 25. საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილ, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა გენოფონდის და ბიოლოგიური მრავალფეროვნების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები

1. დაცული ტერიტორიების ფლორა და ფაუნა მოიცავს საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შესულ, კავკასიისა და საქართველოს ენდემურ მრავალ სახეობას და დაცული ტერიტორიები წარმატებით ასრულებს ამ სახეობების გენოფონდის ეფექტიანი და გრძელვადიანი შენარჩუნების ფუნქციას; განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი სახეობების, პოპულაციების რიცხოვნობა გაზრდილია და მიუახლოვდება ბუნებრივ ტევადობას 2050 წლისთვის.

2. დაცული ტერიტორიების ძირითად ძუძუმწოვართა სახეობების პოპულაციების, მათ შორის, წვრილჩლიქოსნების არჩვი (Rupicapra rupicapra), ნიამორი (Capra aegagrus), აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), მტაცებლების: მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx lynx), რიცხოვნობა სტაბილურია და შეინიშნება ზრდის ტენდენციები.

3. დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილი ფრინველთა სახეობები, როგორიცაა: კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi), კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus) აგრძელებს დაცულ ტერიტორიებზე ბუდობას და მათი ბუდეები მომრავლებულია ან შენარჩუნებულია 2025 წელთან შედარებით.

4. დაცული ტერიტორიების ჰერპეტოფაუნის სახეობების რიცხოვნობა: დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), კავკასიური ხვლიკი (Darevskia caucasica), ქართული ხვლიკი (Darevskia rudis) და ართვინის ხვლიკი (Darevskia derjugini) შენარჩუნებულია ან გაზრდილია 2025 წელთან შედარებით.

5. საქართველოს წითელი ნუსხით დაცული მერქნიანი მცენარეების (მაღალი მთის მუხა (Quercus macranthera Fisch.), სომხური ამპურა (Sorbus hajastana Gabr.), შიშველი თელადუმა (Ulmus Glabra Huds.), რადეს არყი (Betula raddeana Trautv) პოპულაციების სიცოცხლის უნარიანობა შენარჩუნებულია და გაზრდილია მათი რაოდენობა.

მუხლი 26. გარემოსდაცვით განათლებასთან და ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებული მიზნები

პირველი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის შემდეგ, დაცული ტერიტორიები სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფისთვის ჩამოყალიბდა როგორც ეფექტიანი სივრცე გარემოსდაცვითი განათლებისა და ცნობიერების ამაღლების მიმართულებით. დაცული ტერიტორიები უზრუნველყოფს საზოგადოებაში გარემოსდაცვითი ინფორმაციის გავრცელებას, ცოდნის გაზრდას, ბუნებაში ქცევის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას. აღნიშნული პროცესები კი კი ხელს უწყობს საზოგადოების პოზიტიური დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას დაცული ტერიტორიების მიმართ.

მუხლი 27. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში ეკოტურიზმის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები

დაცულ ტერიტორიებზე, ადგილობრივი მოსახლეობის აქტიური მონაწილეობით, წარმატებით ვითარდება ბუნებაზე ორიენტირებული მდგრადი ტურიზმი; ვიზიტორებისთვის უზრუნველყოფილია სუფთა და უსაფრთხო გარემო. მდგრად ტურიზმს მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს როგორც დაცული ტერიტორიების განვითარებაში, ისე ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმებაში და ზოგადად სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებასა და მდიდარი და თვითმყოფადი კულტურული ფასეულობების შენარჩუნებაში.

მუხლი 28. ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის დაცვის, აღდგენისა და განვითარების ხელშეწყობასთან და თვითმყოფადი ისტორიულ-კულტურული გარემოს შენარჩუნებასთან დაკავშირებული მიზნები

დაცული ტერიტორიები უზრუნველყოფს ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა-შენარჩუნებას და ადგილობრივი ტრადიციებისა და ტრადიციული საქმიანობების განვითარების ხელშეწყობას. პირველი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის შემდეგ კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავი ადგილები და ძეგლები საკმაოდ კარგად არის შენარჩუნებული, დაცული და ხელმისაწვდომია ვიზიტორებისთვის უსაფრთხო და ინფორმაციული გზით. ისინი წარმოადგენენ ვიზიტორის პროგრამის შემადგენელ ნაწილს ეკოსისტემის პროდუქტებსა და ღირსშესანიშნაობებთან ერთად. დაცულია ან აღდგენილია ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების ტრადიცია, როგორიცაა საძოვრების მართვა და ხატის ტყეების დაცვა.

მუხლი 29. სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივი ეკონომიკისა და მოსახლეობის სასარგებლოდ

დაცული ტერიტორიების არსებობით გაუმჯობესებულია ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა, ზოგადი კეთილდღეობა და ხდება ადგილობრივი სოციალურ-ეკონომიკური განვითარება. დაცული ტერიტორიების მდგრადი მართვა უზრუნველყოფს სხვადასხვა ეკოსისტემური მომსახურებების შენარჩუნებას, მათ შორისაა ტყის არამერქნული პროდუქტები, საძოვრები, შეშა, სასმელი და ტექნიკური წყალი (სასმელი, საირიგაციო და ენერგეტიკული დანიშნულების წყლის რესურსები, და სხვა). რეგიონის ბუნებასა და კულტურულ ფასეულობებზე დაფუძნებული საგანმანათლებლო, ესთეტიკური და სულიერი ფასეულობები მოიზიდავენ ტურისტებს საქართველოს სხვა რეგიონებიდან და მის ფარგლებს გარედან, რაც სტიმულს მისცემს ადგილობრივი ეკონომიკის სტიმულირებას და ეკოტურიზმის განვითარებას.

მუხლი 30. ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები

დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს მოსახლეობის კეთილდღეობას და უზრუნველყოფს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ბუნებრივი რესურსებით მდგრად სარგებლობას მათი სასიცოცხლო მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად. ხდება ბუნებრივი რესურსების „არამომხმარებლურ“ გამოყენებაზე დაფუძნებული ალტერნატიული შემოსავლების (მაგ., წარმატებით ვითარდება ბუნებაზე ორიენტირებული ტურიზმი) ხელშეწყობა და განვითარება, რაც ამცირებს ადგილობრივი მოსახლეობის დამოკიდებულებას ბუნებრივ რესურსებზე.

მუხლი 31. სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგთან დაკავშირებული მიზნები

დაცული ტერიტორიები სამეცნიერო სექტორისთვის კვლევების განხორციელებისთვის საუკეთესო გარემოს წარმოადგენს როგორც ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის, ასევე საკონსერვაციო საქმიანობების განსახორციელებლად. დაცულ ტერიტორიებში ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგი და სამეცნიერო კვლევები უზრუნველყოფს დაცული ტერიტორიების, განსაკუთრებით მათი ძირითადი ღირებულებების შესახებ სრულყოფილი ინფორმაციის შეგროვებას, რაც აუცილებელია დაცული ტერიტორიების მართვის ეფექტურად წარმართვისთვის, საჭიროების შემთხვევაში კი აღდგენითი ღონისძიებების დაგეგმვა-განხორციელებისთვის.

მუხლი 32. დაცული ტერიტორიების მართვის ეფექტურობის გაძლიერებასთან დაკავშირებული მიზნები

ადმინისტრაციას გააჩნია ყველა აუცილებელი რესურსი იმისათვის, რომ განაგრძოს ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების კონსერვაცია და გაუმჯობესება. ადმინისტრაცია დაკომპლექტებულია შესაბამისი ცოდნისა და გამოცდილების მქონე თანამშრომლების ოპტიმალური რაოდენობით, რომლებიც აღჭურვილნი არიან სათანადო ფინანსური, ტექნიკური, ინფრასტრუქტურული რესურსით, საჭირო ცოდნით, უნარებით და დაცული ტერიტორიების ეფექტურად მართვის გამოცდილებით.

თავი IV. დაცული ტერიტორიების სიტუაციური ანალიზი

მუხლი 33. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების არსებული მდგომარეობა

1. ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების მდგომარეობა: დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები განისაზღვრა ზემოთ მოცემული მე-15 მუხლის მე-6 პუნქტში. მდგომარეობის ატრიბუტები (მახასიათებლები) განისაზღვრა თითოეული ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებისთვის და მაქსიმალურად შეგროვდა ინფორმაცია არსებული სიტუაციის შესახებ (ცხრილი). თუმცა ადმინისტრაცია არ ფლობს სრულყოფილ ინფორმაციას აღნიშნული დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების მდგომარეობის შესახებ. საჭიროა დამატებითი კვლევების ჩატარება და შესაბამისი ინფორმაციის შეგროვება მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პირველი ციკლის განმავლობაში.

დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა

ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულება	მდგომარეობის ატრიბუტი	არსებული მდგომარეობა
ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყე	ტყის ფართობი (ჰა).	სსიპ ‒ ეროვნული სატყეო სააგენტოდან შესაბამისი ფართობები გადაეცა ადმინისტრაციას. მიღება-ჩაბარების აქტის მიხედვით ტყის ფართობია 13,644 ჰა. 2020 წელს მომზადდა ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტყის მართვის გეგმა, რომლითაც დადგინდა შემდეგი ფართობები ‒ ტყის ფონდის მიწები 18266 ჰა-ს ოდენობით (მათ შორის, ტყითდაფარული 14469 ჰა ფართობი).
	მავნებელი მწერების შემცირებული რიცხოვნობა.	2 სახეობის სოკოვანი დაავადება- შუტეს 2 სახეობა, ასევე ქერქიჭამიების 2 სახეობა (დიდი და პატარა მებაღე).
სუბალპური ტყეები და ბუჩქები	მავნებელი მწერების შემცირებული რიცხოვნობა.	როდოდენდრონის რწყილი (Stephantis rhododendri Horr.), სოკოვანი დაავადებები გამოწვეული: სოკო რიტისიმას მიერ (Rhytisima acerinum), შუტე (Lophodermium seditorum, Lophodermium pinastri), დოთისტრომა (Mycosphaerella pini) და სხვ. მავნებელი მწერები: მუხის ჩრჩილი (Stomaphis quercus), მუხის ბუგრი (Tingidae sp.), მურყნის ფოთოლჭამია (Agelastica alni), ასევე მზომელების, ფოთოლხვევიების და ჩრჩილების რამოდენიმე სახეობა.
მაღალმთის მდელოები და ალპური ხალები	ფართობი (ჰა).	მონაცემები არ მოიპოვება.
	მდელოების უცვლელობა საძოვრების დეგრადაციის ინდექსზე დაყრდნობით.	არ არსებობს რაოდენობრივი მონაცემები.
	ძირითადი სახეობების არსებობა: ბრტყელფოთოლა ნამიკრეფია (Agrostis planifolia C.Koch), ძიგვიანი (Nardus stricta Linne), ჭრელწივანიანი (Festuca varia Haenke), ფრინტიანი (Anemone fasciculata Linne), მზიურიანი (Inula orientalis Lam), ვაციწვერიანი (Stipa pulcherrima C.Koch, S. capillata) მდელობები. ალპური ხალები წარმოდგენილია შემდეგი სახეობებით: ბურბუშელა (Taraxacum confusum Schischk), კვლიავი (Carum caucasicum Bieb) და ა.შ.	ინფორმაცია მათი დაფარულობის/სიხშირის შესახებ არ მოიპოვება.
	მავნებელი მწერების შემცირებული რიცხოვნობა.	ინფორმაცია მავნებლების შესახებ არ მოიპოვება.
კლდე-ნაშალ-ღორიანების ჰაბიტატი	ფართობი.	მონაცემები არ მოიპოვება.
	ძირითადი სახეობების არსებობა: ფსევდოვეზიკარია (Pseudovesicari digitata C.A. Mey. (Rupr.), ვავილოვია (Vavilovia formosa (Stev) Alef), ბაიერნის ფურისულა (Primula bayerni Ruper.ex.Boiss) და ა.შ.	ინფორმაცია მათი დაფარულობის/სიხშირის შესახებ არ მოიპოვება.
მდინარეები და ნაკადულები	მდინარის კალმახის (Salmo fario) რიცხოვნობა.	არსებული მდგომარეობით ჩატარებულია კვლევები, სადაც მკაფიოდ იკვეთება კალმახის პოპულაციის სიჯანსაღე.
საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები	რიცხოვნობა არჩვი (Rupicapra rupicapra); ნიამორი (Capra aegagrus); აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis).	არსებული მდგომარეობით, კვლევების შედეგად იკვეთება რომ მათი პოპულაციის რიცხოვნობა სტაბილურია და შეინიშნება ზრდის ტენდენციები. 2024 წელს აღირიცხა ჯიხვი ‒ 843, ნიამორი -185 და არჩვი -182 სული.
საფრთხის ქვეშ მყოფი ტყის მტაცებლები	რიცხოვნობა მურა დათვი (Ursus arctos); ფოცხვერი (Lynx lynx).	არსებული მდგომარეობით, არ განხორციელებულა დეტალური კვლევა აღნიშნულ სახეობებზე. ადმინისტრაციის დაკვირვებით შეინიშნება ზრდის ტენდენციები.
ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ფრინველები	მობუდარი წყვილების რაოდენობა კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus); კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi); კრავიჭამია (Gypaetus barbatus); ფასკუნჯი (Neophron percnopterus).	არსებული მდგომარეობით, არ განხორციელებულა დეტალური კვლევა აღნიშნულ სახეობებზე, ადმინისტრაციის დაკვირვებით შეინიშნება ზრდის ტენდენციები.
ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჰერპეტოფაუნა	წამყვანი სახეობების რიცხოვნობა და შეხვედრიანობა დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki); კავკასიური ხვლიკი (Darevskia caucasica); ქართული ხვლიკი (Darevskia rudis); ართვინის ხვლიკი (Darevskia derjugini).	არსებული მდგომარეობით, არ განხორციელებულა დეტალური კვლევა აღნიშნულ სახეობებზე.

2. სხვა ღირებულებების მდგომარეობა: როგორც ზემოთ, მე-2 თავში აღინიშნა, დაცული ტერიტორიების სხვა ღირებულებები, ერთი მხრივ, მოიცავენ უნიკალურ გეოლოგიურ ფასეულობებს, ისტორიულ მემკვიდრეობასთან დაკავშირებულ ღირებულებებს და, მეორე მხრივ, ღირებულებებს, რომლებიც უშუალოდ ეკოსისტემის მომსახურებებზეა დამოკიდებული (ბუნებრივ რესურსებთან დაკავშირებული, სამეცნიერო და საგანმანათლებლო, ტურისტული და საერთო სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები).

3. დაცული ტერიტორიების გეოლოგიური ღირებულებების მდგომარეობა საფუძვლიანად არის შესასწავლი. მათ შორის არის უნიკალური გეოლოგიური წარმონაქმნები, როგორიცაა: როშკის ერატიული ლოდები, ჭიმღის კლდე (ვულკანური დიაბაზების შთენილი კოშკები, ნაპრალები და დიაბაზის ლოდები); ძველმყინვარული “ხუჭუჭა კლდეები” (მდინარე ტანიესწყლის სათავე); ტანიეს ტბა (მიმდებარე ძველყინვარული რიგელის, იარუსობრივი ცირკების, კარების და ტროგების კომპლექსით).

4. დაცულ ტერიტორიებზე მდებარე კულტურულ მემკვიდრეობასთან დაკავშირებული არქიტექტურული კომპლექსების (შატილი, მუცო, არდოტი, ხახაბო) და სასულიერო კულტურის ძეგლების (თამარის ეკლესია, ლაშარის ჯვარი, ხახმატის წმ. გიორგის ჯვარი, ა.შ.) მდგომარეობის შესახებ სრულყოფილი ინფორმაცია არ არის ხელმისაწვდომი. რაც შეეხება ტრადიციებს (ყოფითი რიტუალები, ლუდის ხარშვის ტრადიცია, ხევსურული სამართალი, კულინარია), ეთნოგრაფია (პოეზია, თქმულებები0 მივიწყებულია და გაქრობის საშიშროების წინაშეა. არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი აქვს მინიჭებული უძველესი ფშაური საკვები პროდუქტის ‒ დამბალხაჭოს (დამბალი ხაჭო) დამზადების ტექნოლოგიასა და კულტურას.

მუხლი 34. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების პირდაპირი საფრთხეები

1. დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები:

პირდაპირი საფრთხე	დაკავშირებული არაპირდაპირი ფაქტორები	დაზიანებული ძირითადი ღირებულებები
ბრაკონიერობა	მოსახლეობის დაბალი სოც-ეკონომიკური მდგომარეობა; გარემოსდაცვითი განათლების დაბალი დონე; ბრაკონიერობასთან ბრძოლის მეთოდების ნაკლებობა; ნადირობის შესახებ კანონის არარსებობა.	საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ძუძუმწოვრები; საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ფრინველები; საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები.
დაავადებები	ცხვრის მიგრაცია და დაავადებების გავრცელება; შინაური ცხოველების არარეგულარული აცრები.	საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებლები; საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები.
ანთროპოგენური შემაწუხებელი ფაქტორები	ტურისტების დიდი რაოდენობა; საგზაო სატრანსპორტო სამუშაოები; ინფრასტრუქტურული პროექტების განვითარების ინტენსიფიკაცია.	საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებლები; საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები.
ადამიანის მიერ გამოწვეული საფრთხეები მეწყერი ხანძარი სტიქიური მეტეოროლოგიური მოვლენები	გზის არასწორი მშენებლობით გამოწვეული ეროზია; ვიზიტორებისა და მოსახლეობის დაუდევრობის მიზეზით გამოწვეული ხანძრები; კლიმატის ცვლილების შედეგად გამოწვეული ანომალური მეტეოროლგიური მოვლენები.	ყველა ღირებულება.
ინვაზიური სახეობების გავრცელება	კლიმატის ცვლილება. ადამიანის დაუდევრობა	ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყეები; სუბ-ალპური ტყეები და ბუჩქები; სახეობებით უკიდურესად მდიდარი მაღალმთის მდელოები და ალპური ხალიჩები. ცხოველთა სახეობები
გადაძოვება	უსისტემო ძოვება; საქონლის სიმრავლე; ტრადიციული საძოვრების გატყევება/შემცირება;	სახეობებით უკიდურესად მდიდარი მაღალმთიანი მდელოები და ალპური ხალიჩები.
დანაგვიანება	ტურისტების სიმრავლე; ნარჩენების მართვის სისტემის და შესაბამისი ინფრასტრუქტურის გაუმართაობა; გარემოსდაცვითი ცნობიერების დაბალი დონე; კანალიზაციის წყლებით მდინარეების დაბინძურება.	ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყეები; სუბ-ალპური ტყეები და ბუჩქები; სახეობებით უკიდურესად მდიდარი მაღალმთის მდელოები და ალპური ხალიჩები; მდინარეები/წყაროები/ტბები/ჭანჭრობები. ცხოველთა სახეობები
უკანონო ჭრები	ადგილობრივი მოსახლეობის სოც-ეკონომიკური მდგომარეობა; მოსახლეობის ნაკლებ-ინფორმირებულობა; ალტერნატიული საწვავის არარსებობა; მწყემსების მიერ ხე-ტყის მოხმარება; ისტორიული ძეგლებისა და ტრადიციული სახლების რეაბილიტაციისავის საჭირო მასალის მოთხოვნილება.	ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყეები; სუბ-ალპური ტყეები და ბუჩქები; საფრთხის ქვეშ მყოფი ტყის მტაცებლები; ენდემური პოპულაციები და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები.
მავნებლები (თაგვი, ტკიპი)	კლიმატის ცვლილება; ტყეების გაუარესებული სანიტარული მდგომარეობა.	ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყეები; სუბ-ალპური ტყეები და ბუჩქები; სახეობებით უკიდურესად მდიდარი მაღალმთიანი მდელოები და ალპური ხალიჩები.

2. საფრთხეები სხვა ღირებულებების მიმართ:

ა) დაცული ტერიტორიების გეოლოგიურ ღირებულებების მდგომარეობას საფრთხეს უქმნის ინფრასტრუქტურული პროექტები, წიაღისეულის მოპოვება, კლიმატური პირობები, ეროზიული პროცესები;

ბ) კულტურულ მემკვიდრეობასთან დაკავშირებული ღირებულებებიდან: არქიტექტურული, კულტურული და სასულიერო ძეგლების საფრთხეები მოიცავს ვიზიტორების მხრიდან დაზიანებებს (ვანდალიზმს, ძარცვას), დაცვის არასაკმარისი ღონისძიებების შედეგად თანდათანობით ნგრევას, არქიტექტურულ-ისტორიული ძეგლების არასაკმარის დაცვით ღონისძიებებს, არასწორ ფუნქციურ დატვირთვას, სტიქიებს. რაც შეეხება ტრადიციებს, ძირითადი საფრთხეები ტრაციდიების უგულებელყოფასა და განათლების ნაკლებობას უკავშირდება.

გ) დაცული ტერიტორიების სამეცნიერო-საგანმანათლებლო, ტურისტულ და საერთო სოციალურ-ეკონომიკურ ღირებულებებთან დაკავშირებული მთავარი საფრთხეები არის ის, რაც გავლენას ახდენს ეკოსისტემის შესაძლებლობებზე უზრუნველყოს ეკოსისტემის სერვისები, რომლებიც მხარს უჭერენ ამ ღირებულებებს, ანუ ის საფრთხეები, რომლებიც ჩამოთვლილია ამ მუხლის პირველი პუნქტის ცხრილში.

მუხლი 35. ბუნებრივი რესურსების დაცვა და პატრულირება

1. დაცული ტერიტორიები დაყოფილია 5 უბნად: შატილის, მიღმახევის, არხოტის, უკანაფშავისა და როშკის უბნებად. სულ ხუთივე უბანზე არის 17 სარეინჯერო. აქედან 4 სარეინჯერო შატილის, 4- მიღმახევის, ოთხ-ოთხი ‒ არხოტისა და უკანაფშავის და 1-როშკის უბნებზე.

ინფორმაცია რეინჯერებისა და პატრულირების ტერიტორიის შესახებ

N	უბანი	სარეინჯეროების რაოდენობა	საპატრულო ტერიტორის ფართობი (ჰა)	რეინჯერების რაოდნეობა უბანზე
1	შატილი	4	20 176	5
2	მიღმახევი	4	25 863	5
3	არხოტი	4	23 950	5
4	უკანა ფშავი	4	9 798	5
5	როშკა	1	110	1

2. დაცული ტერიტორიების პატრულირებას მთლიანობაში 21 რეინჯერი უზრუნველყოფს. დაცვის განყოფილება დაკომპლექტებულია 1 დაცვის განყოფილების უფროსით, 4 უბნის უფროსი რეინჯერით, 17 რეინჯერით და 1 ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტით. ადმინისტრაციის გათვლით დამატებით 4 რეინჯერის საჭიროებაა გამოვლენილი დაცული ტერიტორიების ეფექტური პატრულირებისთვის.

3. დაცული ტერიტორიების დაცვა ხორციელდება საპატრულო მარშრუტებზე გადაადგილებით, ასევე გეგმური და არაგეგმიური რეიდების, ფოტომახეების და სხვა მეთოდებით. 2022 წლიდან დაინერგა SMART პატრულირება, რაც დადებითად აისახა რეინჯერთა საქმიანობის ხარისხზე. ადმინისტრაციის მიერ შემუშავებულია საფეხმავლო მარშრუტები, რომელთა განახლებაც საჭიროებიდან გამომდინარე სისტემატიურად მიმდინარეობს. უახლოეს მომავალში საჭირო ინფრასტრუქტურის მოწყობის შემდეგ მნიშვნელოვნად შეიცვლება როგორც მარშრუტების რაოდენობა, ისე პატრულირების ხასიათი.

4. ამჟამად, 3 უბანზე რეინჯერებისთვის მოწყობილია დროებითი თავშესაფარი. რთული რელიეფისა და ფართობის გამო, პატრულირება მხოლოდ შერჩეულ მონაკვეთებზე მიმდინარეობს და სრულად ვერ ფარავს დაცულ ტერიტორიებს. ხოლო, ზამთრისა და გაზაფხულის პერიოდში, მაისის ჩათვლით, მკაცრი კლიმატური პირობების (დიდთოვლობის) გამო პატრულირება გართულებულია. მონიტორინგის უწყვეტობის უზრუნველყოფის მიზნით რეინჯერებს მუდმივი კონტაქტი აქვთ ადგილობრივ მოსახლეობასთან და სასაზღვრო პოლიციასთან. სასაზღვრო პოლიციის მხარდაჭერით, ვერტმფრენების საშუალებით ხდება რეინჯერების როტაცია. 2018-2025 წწ. გამოვლენილი სამართალდარღვევები:

დაცულ ტერიტორიებზე გამოვლენილი სამართალდარღვევები 2018 წ‒2025 წ.
წელი	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024	2025
ჯამში გამოვლენილი სამართალდარღვევები	1	4	2	0	0	0	0	0
ადმინისტრაციული სამართალდარღვევები		4	2	0	0	0	0	0
სისხლის სამართლის დანაშაული	1		0	0	0	0	0	0

მუხლი 36. ბიომრავალფეროვნების კონსერვაცია და ბუნებრივი რესურსებით მდგრადი სარგებლობა

1. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკისთვის 2020 წელს შემუშავდა ტყის მართვის გეგმა. ასევე, შეფასებულია საშეშე მერქნის საჭიროება.

2. 2017 წლის მონაცემების მიხედვით 4-ვე სარეინჯერო უბნის მიხედვით დანახარჯი 510 მ³-ს შეადგენდა. ხევსურეთში (არხოტი, შატილი, მიღმახევი) ტყეკაფების გამოყოფის შესაძლებლობის კვლევის III ეტაპის მიხედვით მოთხოვნამ მერქნულ რესურსზე შეადგინა 790 მ³. მოხმარების არსებული მონაცემების მიხედვით, მატების ტენდენცია ამ ეტაპზე არ არის მაღალი. რელიეფის თავისებურების გამო, შეუძლებელია სტანდარტული ტყეკაფების გამოყოფა პირიქითაა ხევსურეთში. აუცილებელია სპეციალური რეგულაციების შემუშავება/დაწესება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ საშეშე და სამასალე მერქნის კანონიერად მოხმარების უზრუნველსაყოფად. 2019-2024 წლების მონაცემები ტყით სარგებლობის კუთხით.

	2019 წ.	2020 წ.	2021 წ.	2022 წ.	2023 წ.	2024 წ.
გაცემული საშეშე მერქნის რაოდენოიბა (კბ/მ)	43,73	22,15	48,11	65,54	63,53	75,0

3. 2019 წელს გაცემულ იქნა 43,73 მ³ ხე-ტყე, 2020 წელს 22,15მ³, 2021 წელს 48,11მ³, 2022 წელს 65,54მ³, 2023 წელს 63,53 მ³, 2024 წელს კი 75,00მ³ ხე-ტყე. 2020 წელს დამტკიცებული ფშავ- ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტყის მართვის გეგმის მიხედვით ყველა სახის ჭრიდან დაშვებულია 3 876 მ³ მოცულობის მერქნული რესურსი (სანიტარიული ჭრა, ჩახერგილობის გაწმენდვა და მოვლითი ჭრები). დაცულ ტერიტორიებზე ტყის ყოველწლიური საშუალო შემატება 23466 მ³-ია. აღნიშნულის შესაბამისად ყოველწლიურად შესაძლებელია გაიცეს ყოველწლიური შემატების მხოლოდ 16,5 %. რეალური მდგომარეობიდან გამომდინარე ადგილობრივი მოსახლეობა მოიხმარს წლიური შემატების 0,32% და ყველა სახის ჭრების ყოველწლიური ოდენობის მაქსიმუმ 1,9 %.

4. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის ‒ 08/10/2020 №2-907 ბრძანებით დამტკიცდა ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტყის მართვის გეგმა.

5. 2017 წელს ადმინისტრაციის მიერ მოხდა დაცული ტერიტორიების მიმდებარე ტერიტორიებზე ფუტკრის სკების რაოდენობების აღრიცხვა სამცველო უბნების მიხედვით. სკების რაოდენობა დაახლოებით 700-ს აღწევდა. 2018 წლის მონაცემების მიხედვით სკების რაოდენობამ 1,128-ს მიაღწია. აღნიშნული ტენდენცია პოზიტიურია.

6. ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ხდება არამერქნული რესურსების მოხმარება. ძირითადად ხდება სამკურნალო და საღებავი მცენარეების შეგროვება არაკომერციული მიზნებით. ადმინისტრაციის მიერ 2017 წელს დაიწყო დაცულ ტერიტორიებზე არსებული აღნიშნული მცენარეების აღწერა და მონაცემთა ბაზაზე მუშაობა. არსებული შეფასების მიხედვით, დაცულ ტერიტორიებზე აღრიცხულია 150-მდე სამკურნალო თვისებების მქონე მცენარეული სახეობა, 15-მდე საღებავად გამოყენებული მცენარეთა სახეობა და 55-მდე ტყეში გავრცელებული სახეობა, რომელიც საკვებად არის ვარგისი და შესაძლებელია გამოყენებულ იქნეს სანელებლებად ან კერძების მოსამზადებლად (სუნელები, ფხალები. ა.შ.). რესურსების გამოყენების რეგულირებას ადმინისტრაცია ვერ ახორციელებს, რადგან არ არის შეფასებული მათი მარაგები და არ არის დადგენილი მოხმარების კვოტები. თუმცა ადმინისტრაციის შეფასების მიხედვით, ამ ეტაპზე არ ვლინდება აღნიშნული რესურსის გადაჭარბებული გამოყენება.

7. ადმინისტრაციის მიერ მიმდინარეობს დაცულ ტერიტორიებზე ნადირისა და პირუტყვის დაზიანების შემთხვევების აღრიცხვა რეინჯერების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე. 2023 წელს აღრიცხული იყო სულ 29 დაზარალებული სული შინაური და გარეული ცხოველი სხვადასხვა სარეინჯერო უბანზე, ხოლო 2024 წლის მანძილზე დაფიქსირდა 13 შემთხვევა სარეინჯერო უბნებზე, ძირითადად დაზიანება მიყენებულია მგლისგან, ფოცხვერისგან და დათვისგან.

8. 2019 წელს SPPA პროექტის ფარგლებში, დოქტორ მარინუს გებჰარდტის მიერ მომზადდა დაცული ტერიტორიების საძოვრების მართვის გეგმა. საძოვრების შეფასების პროცესში, დაცული ტერიტორიების ტერიტორიაზე ფართობი დადგინდა 22,233.7 ჰექტარი. პირუტყვის რაოდენობა ყოველწლიურად ცვალებადია და ძირითადად დამოკიდებულია შემომსვლელ ჯგუფებზე.

9. ადგილობრივი მოსახლეობა ტრადიციულად მოიპოვებს ქვის საშენ მასალას ‒ ფიქალს. ეს ადგილები ამორიცხულია დაცული ტერიტორიების ფარგლებიდან. ლიცენზიების გაცემა ჯერ არ დაწყებულა.

მუხლი 37. ეკოტურიზმი

1. 2013 წელს შემუშავდა „ფშავ-ხევსურეთის გეგმარებითი ეროვნული პარკის ტურიზმის განვითარების გეგმა“, ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის მხარდაჭერით. 2017 წელს KFW/SPPA საქართველოს მხარდაჭერით მომზადდა დაცული ტერიტორიების ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა.

2. ხოლო 2023 წელს მომზადდა დაცული ტერიტორიების ეკოტურიზმის განვითარების გენერალური გეგმა. დონორი, შვედეთის მთავრობა.

3. ფშავ-ხევსურეთში წლიდან წლამდე იზრდება როგორც ადგილობრივი, ისე საერთაშორისო ტურისტების რიცხვი. ასევე იზრდება ფშავ-ხევსურეთის მარშრუტებზე მოთხოვნა საერთაშორისო ტურ-ოპერატორთა მხრიდან.

4. 2024 წელს ფშავ-ხევსურეთის ეროვნულ პარკის ვიზიტორთა ცენტში რეგისტირებულ ვიზოტორთა რაოდენობამ გადააჭარბა 1000-ს.

5. 2021 წელს აშენდა და 2022 წლიდან ფუნქციონირებს ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ცენტრი.

6. საფეხმავლო ბილიკებით შესაძლებელია თუშეთისა და ყაზბეგის დაცულ ტერიტორიებზე გადასვლა. ეს ბილიკები ყველაზე პოპულარული ეკოტურისტული მარშრუტებია ბუნების მოყვარულთათვის. მოგზაურობს როგორც ორგანიზებული (წინასწარ დაგეგმილი პროგრამით დაჯავშნილი ტური ტუროპერატორის ან სააგენტოს მიერ), ასევე ინდივიდუალური ტურისტი. შეთავაზებული მარშრუტებიდან ყველაზე პოპულარულია: თბილისი-ბარისახო-როშკა-აბუდელაური-ჯუთა-ყაზბეგი-თბილისი. თბილისი ‒ შატილი ‒ მუცო ‒ არდოტი- შატილი ‒ თბილისი (2-3 დღე), თბილისი ‒ შატილი ‒ მუცო ‒ აწუნთის უღელტეხილი ‒ ომალო /ან პირიქით (6 -7 დღე) და თბილისი ‒ შატილი ‒ როშკა-ჯუთა ‒ სტეფანწმინდა ‒ თბილისი/ან პირიქით (6-7 დღე), თბილისი-როშკა-არხოტი-ჯუთა-თბილისი.

7. ტურიზმის განვითარებისთვის რეგიონში შემდეგი გამოწვევებია:

ა) საბაზო ინფრასტრუქტურის ნაკლებობა და გაუმართაობა, მათ შორის: გზების ცუდი მდგომარეობა, საზოგადოებრივი ტრანსპორტი (რომელიც გადაადგილდება გრაფიკით), ღამისთევის ადგილების არასაკმარისი რაოდენობა (სასტუმრო სახლები და კვების ობიექტები), საპირფარეშოები და სანიტარიული კვანძები, შეზღუდული მობილური კომუნიკაცია, ელექტროენერგიის შეზღუდული მიწოდება;

ბ) არასაკმარისი საინფორმაციო და საინტერპრეტაციო ინფრასტრუქტურა;

გ) კვალიფიციური კადრების ნაკლებობა (გიდების და გამყოლების სიმცირე);

დ) ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე ცნობადობის ნაკლებობა;

ე) მიგრაციის ზრდა (მთის სოფლებში ახალგაზრდების რიცხვის შემცირება და სოფლების დაცარიელება).

მუხლი 38. ეკოგანათლება და საზოგადოებასთან ურთიერთობა

1. 2016 წელს დაცული ტერიტორიებისთვის შემუშავდა კომუნიკაციის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. ეკოსაგანმანათლებლო მიმართულებით განხორციელებული აქტივობები სრულად შეესაბამება სააგენტოს ეკოსაგანმანათლებლო სტრატეგიის ზოგად მიზნებს და ხელს უწყობს ადგილობრივი მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებას, რაც მნიშვნელოვანია დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური პირობების შენარჩუნებისა და მდგრადი მართვის უზრუნველსაყოფად.

2. ადმინისტრაცია ატარებს ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებებს სამოქმედო გეგმის მიხედვით. რეგულარულად ტარდება ლექცია-სემინარები სკოლებისთვის სხვადასხვა თემატიკაზე, მათ შორის, საქართველოს დაცული ტერიტორიების, წითელი ნუსხის სახეობების, დაცული ტერიტორიებისა და ბიომრავალფეროვნების შესახებ. 2020-2025 წლის მონაცემებით ეკოსაგანამათლებლო აქტივობები ტარდება ძირითადად შემდეგ სკოლებში: დუშეთის 1 და 2 საჯარო სკოლა, არაგვისპირის, ჟინვალის, გუდრუხის, მაღაროსკარის, შუაფხოს, ბარისახოს და შატილის საჯარო სკოლაში.

3. გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლების მიზნით გამართული ღონისძიებების სტატისტიკა წლების მიხედვით:

ადმინისტრაცია ეკოღონისძიებებში მონაწილეთა სტატისტიკა 2017-2024 წწ.
წელი	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024
ეკოღონისძიებაში მონაწილეთა რაოდენობა	180	240	5	0	95	138	250	197

4. ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებების მართვა: ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის მართვაზე უფლებამოსილია ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტი. ადმინისტრაციას ჰყავს შესაბამისი ერთი თანამშრომელი, რომლის ფუნქცია-მოვალეობებშიც შედის გარემოსდაცვითი აქტივობების, ეკოპროგრამებისა და, ზოგადად, ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობების განხორციელება. ველზე აღნიშნული საქმიანობის განხორციელებაში ჩართული არიან რეინჯერებიც.

5. ადმინისტრაციის მიმდებარე სოფლებში ყოველწლიურად ტარდება სოციოლოგიური გამოკითხვა, საზოგადოებრივი აღქმისა და გავლენის მონიტორინგისა და შეფასების კითხვარის საშუალებით. 2025 წელს გამოიკითხა ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლებში 76 ადამიანი. გამოკითხვის შედეგების მიხედვით მიმდებარე სოფლის მოსახლეობა დადებითად აფასებს ეროვნული პარკის ფუნქციონირებას.

6. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიების დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საზოგადოების ინფორმირებულობას და ცნობიერებას ეროვნულ პარკთან მიმართებით, რაც განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას.

7. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება ცენტრალიზებულად სააგენტოს მარკეტინგისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახურის მიერ ადმინისტრაციის ჩართულობით.

8. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება შემდეგი რესურსებით: საინფორმაციო მასალებით, დაცული ტერიტორიების ვებგვერდის www.apa.gov.ge, ასევე სოციალური ქსელების მეშვეობით, როგორიცაა: Facebook, Instagram, Twitter და youtube.

9. ადმინისტრაცია მჭიდროდ თანამშრომლობს და მუდმივ კონტაქტშია ადგილობრივ მოსახლეობასთან.

10. სააგენტო თანამშრომლობს ცენტრალურ მედიასთან.

11. სააგენტოს საზოგადოებასთან ურთიერთობის საქმიანობების ძირითად მიზნობრივ ჯგუფებს წარმოადგენს მასმედია, ტუროპერატორები, ახალგაზრდები (სტუდენტების, მოსწავლეები) ადგილობრივი მოსახლეობა და სხვა.

მუხლი 39. პარტნიორული თანამშრომლობა

1. SPPA საქართველოს დახმარებით შეიქმნა და ფუნქციონირებდა ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის მეგობართა ასოციაცია, რომელიც დონორის მიერ დაფინანსებულ სოციალურ-ეკონომიკურ პროექტებს ახორციელებდა და მხარს უჭერდა სხვადასხვა ადგილობრივ ჯგუფებს. ფშავისა და ხევსურეთის თემებში GfA-სა და მეგობართა ასოციაციის მირ ჩატარდა სოციალური დახმარებისა და სასოფლო-სამეურნეო უნარ ჩვევების ტრენინგები ადგილობრივი მოსახლეობისათვის, რამაც ხელი შეუწყო მოსახლეობასა და ადმინისტრაციას შორის პარტნიორული ურთიერთობების განვითარებას.

2. SPPA-საქართველოს პროგრამის ფარგლებში, 2014-2019 წლებში, დაცული ტერიტორიების მიმდებარე სოფლებში ხორციელდებოდა ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებისკენ მიმართული სხვადასხვა აქტივობა: მყისიერი დაწყების მექანიზმები (QSM), ფინანსური თანამონაწილეობითი მიდგომა (FPA) და ინდივიდუალური პროექტების განაცხადები (IPP). აღნიშნულის ფარგლებში მოხდა:

ა) ადგილობრივი მოსახლეობის წახალისება ერთჯერადი ფინანსური დახმარებით;

ბ) ოჯახების სამეურნეო საქმიანობების (მესაქონლეობის, მეფუტკრეობის, სხვ.) გაუმჯობესების ხელშეწყობა;

გ) ტექნიკის შეძენა-გადაცემა (მოტობლოკი, სათიბელა, მანქანა, სხვ.);

დ) ინფრასტრუქტურის (მოსახლეობის სახურავები, მცირე ხიდები, სასმელი წყლის სისტემები, ჰელიო სისტემა, სხვ.) გაუმჯობესების ხელშეწყობა;

ე) მეფუტკრეობის განვითარების ხელშეწყობა (ტრენინგები და სკების გადაცემა);

ვ) მესაქონლეობის განვითარების ხელშეწყობა (ტრენინგი და ინვენტარის გადაცემა);

ზ) ტურიზმის განვითარების ხელშეწყობა (ტრენინგი, ფინანსური ხელშეწყობა) და სხვ.

3. 2020 წლიდან ადმინისტრაცია თანამშრომლობს კავკასიის ბუნების ფონდთან (CNF). მათი დაფინანსებით ხდება ავტოტრანსპორტის, ადმინისტრაციული საჭიროებების და საველე ინვენტარის, საოფისე აღჭურვილობის შეძენა. ასევე ახორციელებს სახელფასო დანამატების, მანქანების მოვლა-შენახვის დაფინანსებას.

4. გარდა ამისა, პროექტის ფარგლებში შეიქმნა დაცული ტერიტორიების რეგიონული მრჩეველთა საბჭო, სადაც შედიანან ადგილობრივი ხელისუფლების წარმომადგენლები და თემის ლიდერები.

5. ასევე, ადმინისტრაციას გააჩნია საკონსულტაციო-სამეცნიერო საბჭო, რომლის შემადგენლობა განსაზღვრულია საქართველოს გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების მინისტრის ბრძანებით. საბჭოს წევრების შემადგენლობა საჭიროებს განახლებას.

6. მნიშვნელოვანია ასევე პარტნიორული და საქმიანი ურთიერთობების დამყარება და განვითარება სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებებთან: პოლიცია, სამაშველო სამსახური (112), მუნიციპალიტეტის შესაბამისი სამსახურები, სახელმწიფო რწმუნებულის აპარატი მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, სსიპ ‒ ეროვნული სატყეო სააგენტო, სსდ ‒ გარემოს ზედამხედველობის დეპარტამენტი, ადგილობრივ და ეროვნულ დონეზე მოქმედი არასამთავრობო ორგანიზაციები და სხვა.

მუხლი 40. კვლევა-მონიტორინგი

1. დაცულ ტერიტორიებზე მიმდინარეობს ბიომრავალფეროვნებასა და არსებულ საფრთხეებზე მონიტორინგი. მონიტორინგი ხორციელდება როგორც შიდა რესურსებით, ასევე მკვლევართა სხვადასხვა ჯგუფის მიერ.

2. ყოველწლიურად ადმინისტრაცია აგროვებს მასალებს ბუნების მატიანესთვის, რომელიც შეიცავს მეტეოროლოგიურ მონაცემებს, სტიქიურ მოვლენებზე და სახეობებზე შემთხვევითი დაკვირვების მონაცემებს, საფრთხეში მყოფი სახეობების და ჰაბიტატების ჩათვლით, აგრეთვე გარე მკვლევარებისა და მეცნიერებების საქმიანობების შესახებ ანგარიშებს, რომლებიც მუშაობენ ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებზე.

3. ადმინისტრაცია აწარმეობს დაცულ ტერიტორიაზე პირუტყვის აღრიცხვას სამცველო უბნების მიხედვით, ხდება დაცული ტერიტორიების მიმდებარე ტერიტორიებზე განთავსებული სკების აღრიცხვა და დაცულ ტერიტორიაზე დაზიანებული ნადირისა და პირუტყვის აღრიცხვა.

მუხლი 41. მენეჯმენტი და ადმინისტრაცია

1. ადამიანური რესურსები:

ა) ადმინისტრაციაში ამჟამად გამოყოფილია 27 საშტატო ერთეული. კერძოდ, წარმოდგენილია ადმინისტრაციის დირექტორის, დაცვის განყოფილების უფროსის, ადმინისტრაციული განყოფილების უფროსის, 2 ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტის, 4 უფროსი რეინჯერის, 17 რეინჯერის და 1 ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტის პოზიციები. ასევე შტატგარეშედ, ხელშეკრეულებით დასაქმებულია 1 თანამშრომელი (შატილის ოფისის დამლაგებელი);

ბ) იქიდან გამომდინარე, რომ ადმინისტრაცია შედარებით ახალად შექმნილია, დაცული ტერიტორიების პერსონალს არ აქვს შესაბამისი დიდი გამოცდილება. ადმინისტრაციის თანამშრომლები საჭიროებენ დამატებითი უნარებისა და კვალიფიკაციის, გამოცდილების შეძენას სხვადასხვა მიმართულებით, მათ შორის ზოგადად დაცული ტერიტორიების ეფექტური მართვის კუთხით. ასევე საჭიროებენ თეორიულ და პრაქტიკულ ტრენინგებს ბიომრავალფეროვნების დაცვის, მონიტორინგის, ვიზიტორთა მომსახურების კუთხით. ასევე საჭიროებენ უნარების გაძლიერებას სხვადასხვა კომპიუტერული პროგრამის და საველე ტექნიკის გამოსაყენებლად, რათა ეფექტურად შეაგროვონ მონაცემები, დახვეწონ ანგარიშგების უნარები. უნარების გაძლიერების აღნიშნული საჭიროებები გამოვლენილ იქნა წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესის დროს და ასევე აღნიშნულია სხვადასხვა ანგარიშებში, როგორიც არის ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგისა და კონსერვაციის პროგრამა ფშავ-ხევსურეთისთვის, და ა.შ;

გ) 2017 წლიდან კავკასიის ბუნების ფონდი (CNF) გასცემს სახელფასო დანამატებს ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის, ხოლო 2018 წლიდან სხვა სამთავრობო უწყებებთან (სსიპ ‒ ეროვნული სატყეო სააგენტო, სსდ გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტი) სახელფასო განაკვეთის გათანაბრების მიზნით, დაცული ტერიტორიების სისტემაში, მათ შორის ტერიტორიულ ადმინისტრაციებშიც გაიზარდა ხელფასები;

დ) ადმინისტრაციის კადრების შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით სააგენტოსა და სხვდასხვა დონორისა თუ ორგანიზაციის (CNF, TJS, SPPA, სხვა) ჩატარდა ტრენინგები სხვადასხვა თემატიკაზე, მათ შორის: ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის სისტემის სქემა და ფოტოხაფანგების მუშაობის პრინციპები, დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობა, კატეგორიები, ძირითადი საქმიანობები, ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგისა და დათვლის მეთოდიკა, სამართალდარღვევების გამოვლენა და საქმის წარმოება, ხე-ტყის ჭრის წესები და სოციალური სარგებლობა, საგრანტო პროექტების მომზადება და მართვა, ეფექტური კომუნიკაცია და კონფლიქტების მოგვარება და სხვა.

2. თანამშრომელთა კვალიფიკაცია:

ა) თანამშრომლების საკვალიფიკაციო მოთხოვნები გაწერილია და დამტკიცებულია სააგენტოს თავმჯდომარის ბრძანებით;

ბ) თანამშრომელთა დასაქმება ხდება კონკურსის საფუძველზე. საკონკურსო კომისია წარმოდგენილია სააგენტოს თანამშრომლების მიერ;

გ) თანამშრომლების კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით არ არსებობს გაწერილი სწავლების პროგრამა, რომელიც სავალდებულო იქნება როგორც ახლად მიღებული თანამშრომლებისათვის, ასევე მოქმედი თანამშრომლებისთვის;

დ) თანამშრომლების ცვლილებასთან დაკავშირებით გასათვალისწინებელია მათი პროფესიული განვითარებაც, რაც გულისხმობს იმას, რომ საჭიროა არსებობდეს გარკვეული პროგრამა, რომლის მიზანიც იქნება ახალი თანამშრომლების გადამზადება;

ე) თანამშრომელთა კვალიფიკაციის ამაღლების საკითხი სისტემის დონეზე საჭიროებს დამატებით კვლევას და ძირითადი საჭიროებების გამოვლენას თანამშრომლების გადამზადების კუთხით.

3. ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა:

ა) ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი მოწყობილია შატილში. ასევე, ადმინისტრაცია განთავსებულია ქალაქ დუშეთში მდებარე 18 კვ.მ. ფართობის ოთახში (ზამთრის პერიოდში დიდთოვლობის და უგზოობის გამო დახურულია შატილის შენობა). 2021 წლის ბოლოს დასრულდა ადმინისტრაციული შენობების და ვიზიტორთა ცენტრების მშენებლობა შატილში, დუშეთის ოფისის შემცვლელი ნაგებობის მშენებლობა დაგეგმილია არანისში (ჟინვალში), ასევე რეინჯერთა სახლების (რეინჯერთა კომბინირებული სადგურები, ვიზიტორთა მომსახურების ცენტრთან ერთად) მშენებლობა 3 უბანზე (უკანა ფშავი, არხოტი, მიღმახევი);

ბ) ადმინისტრაციას ჯერ კიდევ მოსაწყობი/დასაკომპლექტებელი აქვს სრულფასოვანი დაცვის და ტურისტული საველე ინფრასტრუქტურა. საველე სამუშაოებისთვის პერსონალს აქვს აუცილებელი აღჭურვილობა, თუმცა საჭიროა დამატებითი აღჭურვილობა, როგორიც არის მაღალი ხარისხის ფოტოაპარატები, საძილე ტომრები, კარვები და ა.შ;

გ) ადმინისტრაციის სატრანსპორტო საშუალებებია 6 პიკაპის ტიპის ავტომანქანა, ერთი პოლარისის ბაგის ტიპის ტრანსპორტი და ერთი კვადროციკლი. ასევე რთულ, საველე პირობებში გადასაადგილებლად 11 ცხენი.

4. დაფინანსების წყარო:

ა) ადმინისტრაციის დაფინანსება ძირითადად ხორციელდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან და სააგენტოს კანონმდებლობით ნებადართული სხვა (საკუთარი) შემოსავლებიდან. დამატებით, დაფინანსება ასევე ხორციელდებოდა სხვადასხვა წყაროებიდან (მ.შ. დონორი ორგანიზაციებიდან).

ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის დაფინანსება, 2020-2024 წწ.
დაფინანსების წყაროები	2020	2021	2022	2023	2024	სულ
სახელმწიფო ბიუჯეტი	174,913.90	287,430.11	331,241.71	327,309.00	282,884.00	1,403,778.72
კანონმდებლობით ნებადართული სხვა (საკუთარი) შემოსავლები	9,894.34	126,073.20	182,009.67	295,660.00	57,161.00	670,798.22
სხვა წყაროები (მ.შ. დონორები)	868,471.22	2,821,659.70	220,775.31	221,071.00	232,706.78	4,364,684.02
სულ	1,053,279.46	3,235,163.02	734,026.69	844,040.00	572,751.78	6,439,260.95

ბ) 2018-2019 წლებში გაიზარდა რეინჯერების ხელფასებიც. 2017 წელს თუ რეინჯერის ხელფასი შეადგენდა 450 ლარს, 2018 წელს გახდა 650 ლარი და 2023 წელს კი რეინჯერის ხელფასი 1090 ლარი იყო. 2025 წლიდან რეინჯერის ხელფასი 1314 ლარია. რეინჯერებისთვის ასევე განსაზღვრულია CNF სახელფასო დანამატი.

თავი V. ზონირება

მუხლი 42. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის და ასის აღკვეთილის ფუნქციური ზონები

1. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის და ასის აღკვეთილის ტერიტორიის ტერიტორიულ-ფუნქციონალური ზონირების მიზანია, მასზე არსებული ბუნებრივი რესურსების დაცვის, ამ რესურსების გამოყენების, აგრეთვე, საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობის განვითარების საკითხების სამართლებრივი მოწესრიგება.

2. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის თავისებურებების გათვალისწინებით, ძირითადი გარემოსდაცვითი და რესურსებით სარგებლობის მიზნების და „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის გათვალისწინებით, პარკის ტერიტორიაზე გამოყოფილია შემდეგი ზონები: ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა და ტრადიციული გამოყენების ზონა:

ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა:

ა.ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა ‒ ზონა, რომელიც ეწყობა ხელუხლებელი ბუნების შენარჩუნების, არამანიპულაციური მეცნიერული კვლევისა და საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის. ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებზეც ანთროპოლოგიური ზეგავლენა ძალიან უმნიშვნელო იყო. აღნიშნული ზონა წარმოადგენს ნაკლებად სახეცვლილ ეკოსისტემებს, გადაშენების პირას მყოფ ცხოველთა და მცენარეთა ძირითადი ჰაბიტატების ძირითად გავრცელების არეალს;

ა.ბ) ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა მოიცავს ჯიხვის და ნიამორის პრაქტიკულად ხელუხლებელ ჰაბიტატებს. ვერტიკალური სარტყლების მიხედვით ეს ჰაბიტატები მოიცავენ როგორც ფიჭვნარ ტყის ზონას, ისე ალპურ, სუბნივალურ და ნივალურ ზონებს. შესაბამისად, ამჟამად ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის ძირითადი მიზანი ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის საკვანძო სახეობების ჯიხვის და ნიამორის პოპულაციების დაცვა/აღდგენის ხელშეწყობაა. მკაცრი დაცვის ზონა ამავე დროს უზრუნველყოფს აქ მობინადრე სხვა სახეობების კონსერვაციას. სახეობრივი მრავალფეროვნებითა და ენდემიზმით გამორჩეული ალპური და სუბნივალური მცენარეულობისა და ფლორის კომპლექსების დაცვას;

ა.გ) მკაცრი დაცვის ზონის „აწუნთას მონაკვეთი“ (აწუნთას ქედი და თებულოს მთის მისადგომები) და ბორბალოს მთის ნაწილი ჯიხვის ჰაბიტატებია. იგი წარმოადგენს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ჯიხვის არეალის გაგრძელებას ხევსურეთში და ამ ტერიტორიების მკაცრი დაცვა მნიშვნელოვანია ჯიხვის პოპულაციის დაცვა/შენარჩუნებისათვის. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონაში შესულია არხოტის საჯიხვეები, კერძოდ: ტერღას, ტანიეს, ჭიმღას და ბისნას ხეობების საჯიხვეები. არხოტში მკაცრი დაცვის ზონა რუსეთის ფედერაციის მხარეს არსებულ საჯიხვეებთან ერთად ქმნის მნიშვნელოვან თავშესაფარს ჯიხვის არვეებისათვის. ჩამოთვლილი ტერიტორიების მკაცრი დაცვა აუცილებელია აღმოსავლეთ-კავკასიური ჯიხვის გრძელვადიანი კონსერვაციისათვის, როგორც ლოკალურ, ისე ეროვნულ კონტექსტში;

ა.დ) მკაცრი დაცვის ზონაში მოქცეულია ანატორისა და სოფელ არდოტის მოპირდაპირედ მდებარე კლდიანი ტყის მონაკვეთები. აქ ნიამორის მცირერიცხოვანი ჯგუფები ბინადრობენ და მათთვის ეს ტერიტორიები მნიშვნელოვან თავშესაფარს წარმოადგენს. ეს ცხოველი მრავალი წლის მანძილზე აღარ გვხვდებოდა ამ ადგილებში. მაგრამ რამდენიმე წლის წინ დაიწყო შემოსვლა ზემოხსენებულ ტერიტორიებზე რუსეთის ფედერაციის მხრიდან მას მერე, რაც ადგილობრივმა მოსახლეობამ პრაქტიკულად „თვითშეზღუდვა“ დააწესა ნადირობაზე. ბოლო მონაცემებით ნიამორის რიცხოვნობა ხევსურეთში წლიდან წლამდე მატულობს და აუცილებელია ამ პროცესის ხელშეწყობა. ანატორისა და არდოტის მიმდებარედ ნიამორის ჰაბიტატის მკაცრი დაცვის რეჟიმის ზონად გამოცხადება მიზნად ისახავს ნიამორის აღდგენას და აქ მობინადრე სხვა სახეობიების დაცვასაც. საქართველოში ნიამორი მხოლოდ თუშეთსა და ხევსურეთშია შემორჩენილი. შესაბამისად, ამ ტერიტორიების მკაცრი დაცვა მნიშვნელოვანია ნიამორის შესანარჩუნებლად ქვეყნის მასშტაბით.

ბ) ტრადიციული გამოყენების ზონა:

ბ.ა) ტრადიციული გამოყენების ზონა ‒ ზონა, რომელიც ეწყობა ბუნების დაცვისა და განახლებადი ბუნებრივი რესურსების ტრადიციულ გამოყენებასთან დაკავშირებული სამეურნეო საქმიანობისათვის. ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებიც ტრადიციულად გამოიყენება დაცული ტერიტორიების მიმდებარე ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსახლეობის მიერ განახლებადი ბუნებრივი რესურსების მოსაპოვებლად.

ბ.ბ) ფშავ-ხევსურეთს ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გამოყოფილი ტრადიციული გამოყენების ზონის მთავარია მიზანია ბუნების დაცვის უზრუნველყოფის პარალელურად მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური ინტერესების დაკმაყოფილება რესურსების მდგრადი გამოყენების პრინციპზე დაფუძნებული ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის დაშვების გზით და ტრადიციულ შინაურ ცხოველთა შენარჩუნება-აღდგენის ხელშეწყობა. ამდენად, საძოვრების მდგრადი გამოყენების მიზნით ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს როგორც ამჟამად აქტიურად გამოყენებად, ასევე პოტენციურ სათიბ-საძოვრებს.

მუხლი 43. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ზონები

1. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ფართობი განისაზღვრება „ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლით და შეადგენს 73 765 ჰა-ს.

2. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიებზე გამოყოფილი ფუნქციური ზონების ფართობები შეადგენს:

ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა ‒ 16274 ჰა;

ბ) ტრადიციული გამოყენების ზონა ‒ 57491 ჰა;

მუხლი 44. დაცული ტერიტორიების თითოეულ კატეგორიასა და ზონაში დაშვებული საქმიანობები

1. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის თითოეულ ზონაში დაშვებული საქმიანობები:

ა) ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა:

ა.ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა (სამეცნიერო და საგანამანათლებლო, იდენტიფიკაციისა და გამრავლების მიზნით: მცირე რაოდენობის საჰერბარიუმო და საკოლექციო მასალის, მცენარეთა ნაწილების, თესლებისა და ბოლქვების, უხერხემლო და მცირე ზომის ხერხემლიანი ცხოველების ამოღება);

ა.ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობისა და ამ მიზნისთვის შესაბამისი მცირე ინფრასტრუქტურის მოწყობისა (ეკოსაგანმანათლებლო ბილიკის მოწყობა შეიძლება მოიცავდეს უსაფრთხოების დაცვის მიზნით მცირე ინფრასტრუქტურულ ელემენტებს, ასევე შემეცნებით, ბიომრავალფეროვნების საინტერპრეტაციო, საინფორმაციო, გამაფრთხილებელ და სხვა საშუალებებს);

ა.გ) ბიოტექნიკური ღონისძიებებისა (სამარილეების, საკვებურების მოწყობა და სხვა);

ა.დ) დაცვის ღონისძიებების გატარებისა (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, ადმინისტრაციის თანამშრომლების საპატრულო ბილიკებზე ფეხით, ცხენით და/ან ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება, არსებული საპატრულო ბილიკების და გზების შეკეთება);

ბ) ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა:

ბ.ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნებასთან დაკავშირებული ქმედებები;

ბ.ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების დაცვის, მოვლისა და აღდგენისა;

ბ.გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური დაცვისა და მონიტორინგისა;

ბ.დ) დეგრადირებული ეკოსისტემების დაცვისა და აღდგენისა;

ბ.ე) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა, მათ შორის, არქეოლოგიური და ისტორიულ-კულტურული ძეგლების კვლევისა;

ბ.ვ) საგანმანათლებლო/ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობისა;

ბ.ზ) ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილებისა, ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ამ წესით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, სამძებრო-სამაშველო სამუშაოების განხორციელების დროს და სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების დროს;

ბ.თ) ვიზიტორთა ყოფნისა და გადაადგილებისა, მათ შორის, სატრანსპორტო საშუალებებით;

ბ.ი) გზებზე ტრანსპორტით გადაადგილებისა;

ბ.კ) გზების და ბილიკების მოვლის და მოწყობისა;

ბ.ლ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოებისა;

ბ.მ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელებისა;

ბ.ნ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილებისა;

ბ.ო) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობისა (მაგ., სოკოსა, ხილ-კენკრის შეგროვება და სხვა), ველური ხილის სახეობის მერქნიანი მცენარეების მყნობისა, ასევე საფუტკრეების მოწყობისა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობისა, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობისა, „ტყითსარგებლობის წესის შესახებ“ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 18 მაისის №221 დადგენილებით დამტკიცებული ტყითსარგებლობის წესის 89-ე მუხლით განსაზღვრული სოციალური დანიშნულების ჭრის შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობისა (არსებული რესურსის გათვალისწინებით, გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 15 მ​³​​-მდე საშეშე მერქანი), ყოველწლიურად ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ტყის მართვის გეგმით გათვალისწინებული მოცულობით მრგვალი ხეტყით (მორი) სარგებლობისა, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − საქართველოს სასაზღვრო პოლიციის სასაზღვრო სექტორებისათვის, არსებული რესურსის გათვალისწინებით, სოციალური ჭრების შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობისა, ძოვებისა  (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), თიბვისა, საფუტკრეების მოწყობისა, „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის 2^​6 პუნქტით განსაზღვრული სპეციალური დანიშნულებით სარგებლობისა და საქართველოს ტყის კოდექსის 37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა.გ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული განსაკუთრებული დანიშნულებით ტყით სპეციალური სარგებლობისა;

ბ.პ) ადგილობრივი მოსახლეობისა და ვიზიტორების მიერ სამკურნალო და საკვები მცენარეების პირადი მოხმარებისათვის შეგროვებისა;

ბ.ჟ) „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილებით დამტკიცებული დებულების 2​¹ მუხლით განსაზღვრულ შემთხვევებში, მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობისა;

ბ.რ) „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული  ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 3​¹ პუნქტით განსაზღვრული რეკრეაციული თევზჭერისა, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით;

ბ.ს) ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ფუტკრის სკების განთავსებისა, თუ საჭირო არ არის ხე-მცენარეების გაკაფვითი სამუშაოები;

ბ.ტ) საზაფხულო საძოვრებზე მწყემსებისა და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობისა;

ბ.უ) ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველყოფისა;

ბ.ფ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნისა და სარგებლობისა, მათ შორის:

ბ.ფ.ა) საპიკნიკე ფანჩატურის მოწყობისა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა,  სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიმაღლე – არანაკლებ 2,3 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

ბ.ფ.ბ) კოტეჯის/ტურისტული თავშესაფრების მოწყობისა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა,  სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ  3 მ-ისა) და მათთან ერთად სამზარეულოს (ასეთის აუცილებლობის შემთხვევაში) მოწყობისა (სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

ბ.ფ.გ) ვიზიტორთა ცენტრის მოწყობისა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

ბ.ფ.დ) კაფეტერიის მოწყობისა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 6 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3,5 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

ბ.ფ.ე) საკონფერენციოს მოწყობისა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 7 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

ბ.ფ.ვ) გამაჯანსაღებელი კომპლექსის მოწყობისა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

ბ.ფ.ზ) საჯინიბოს მოწყობისა (სიგრძე − არანაკლებ 10 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 8 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 6 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

ბ.ფ.თ) სველი წერტილების მოწყობისა (სიგრძე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

ბ.ფ.ი) დამხმარე ნაგებობის (სამზარეულო, დამხმარე ტექნიკური ნაგებობა, შენობა სამედიცინო პუნქტის, დაცვისა და თანამშრომლების განთავსებისათვის) მოწყობისა (სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა) (შენიშვნის გათვალისწინებით);

შენიშვნა: „ბ.ფ.ა“ – „ბ.ფ.ი“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული ინფრასტრუქტურის სიმაღლე არ უნდა აღემატებოდეს 10 მ-ს.

ბ.ქ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარებისა (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა);

ბ.ღ) ეროზიის საწინააღმდეგო ღონისძიებების ჩატარებისა და ეროზირებული მონაკვეთების აღდგენისა;

ბ.ყ) „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-20 მუხლის მე-5 პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრულ შემთხვევებში,  ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ტრადიციული შენობა-ნაგებობის მშენებლობისთვის ან ტურისტული ინფრასტრუქტურის ობიექტის მშენებლობისთვის არაგანახლებადი ბუნებრივი რესურსის (ფიქლის ქვის) მოგროვებისა;

ბ.შ) საზაფხულო საძოვრებზე მწყემსებისა და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობისა;

ბ.ჩ) საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობისა.

2. ასის აღკვეთილში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა:

ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნებასთან დაკავშირებული ქმედებები;

ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების დაცვის, მოვლისა და აღდგენისა;

გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური დაცვისა და მონიტორინგისა, დეგრადირებული ეკოსისტემების დაცვისა და აღდგენისა;

დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა, მათ შორის, არქეოლოგიური და ისტორიულ-კულტურული ძეგლების კვლევისა;

ე) საგანმანათლებლო/ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობისა;

ვ) ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილებისა, ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ამ წესით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, სამძებრო-სამაშველო სამუშაოების განხორციელების დროს და სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების დროს;

ზ) ვიზიტორთა ყოფნისა და გადაადგილებისა, მათ შორის, სატრანსპორტო საშუალებებით;

თ) გზებზე ტრანსპორტით გადაადგილებისა;

ი) გზების და ბილიკების მოვლის და მოწყობისა;

კ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოებისა;

ლ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელებისა;

მ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილებისა;

ნ) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობისა (მაგ., სოკოსა, ხილ-კენკრის შეგროვება და სხვა), ველური ხილის სახეობის მერქნიანი მცენარეების მყნობისა, ასევე საფუტკრეების მოწყობისა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობისა, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობისა, „ტყითსარგებლობის წესის შესახებ“ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 18 მაისის №221 დადგენილებით დამტკიცებული ტყითსარგებლობის წესის  89-ე მუხლით განსაზღვრული სოციალური დანიშნულების ჭრის შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობისა (არსებული რესურსის გათვალისწინებით, გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 15 მ​³​​-მდე საშეშე მერქანი), ყოველწლიურად ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ტყის მართვის გეგმით გათვალისწინებული მოცულობით მრგვალი ხეტყით (მორი) სარგებლობისა, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − საქართველოს სასაზღვრო პოლიციის სასაზღვრო სექტორებისათვის, არსებული რესურსის გათვალისწინებით, სოციალური ჭრების შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობისა, ძოვებისა  (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), თიბვისა, საფუტკრეების მოწყობისა, „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის 2^​6 პუნქტით განსაზღვრული სპეციალური დანიშნულებით სარგებლობისა და საქართველოს ტყის კოდექსის 37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა.გ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული განსაკუთრებული დანიშნულებით ტყით სპეციალური სარგებლობისა;

ო) ადგილობრივი მოსახლეობისა და ვიზიტორების მიერ სამკურნალო და საკვები მცენარეების პირადი მოხმარებისათვის შეგროვებისა;

პ) „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული  ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 3^​1 პუნქტით განსაზღვრული რეკრეაციული თევზჭერისა, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით;

ჟ) საზაფხულო საძოვრებზე მწყემსებისა და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობისა;

რ) ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველყოფისა;

ს) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნისა და სარგებლობისა;

ტ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარებისა (დაცვის ინფრასტრუქტურის და სახანძრო პირსების მოწყობა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა);

უ) ეროზიის საწინააღმდეგო ღონისძიებების ჩატარებისა და ეროზირებული მონაკვეთების აღდგენისა;

ფ) „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-20 მუხლის მე-5 პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრულ შემთხვევებში,  ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ტრადიციული შენობა-ნაგებობის მშენებლობისთვის ან ტურისტული ინფრასტრუქტურის ობიექტის მშენებლობისთვის არაგანახლებადი ბუნებრივი რესურსის (ფიქლის ქვის) მოგროვებისა;

ქ) საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობისა.

3. როშკის ბუნების ძეგლზე აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა:

ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა;

ბ) მონიტორინგის სამუშაოების განხორციელებისა;

გ) ტურისტულ-საგანმანათლებლო საქმიანობისა;

დ) ბუნებრივი რესურსების აღრიცხვისა;

ე) საკადასტრო სამუშაოების საქმიანობისა;

ვ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი და რეგლამენტირებული გადაადგილებისა;

ზ) დაცვისა და მოვლის ღონისძიებებისა;

თ) ტურისტული ბილიკების მოწყობისა და არსებული ბილიკების მოვლისა;

ი) დაცვისა და ტურისტულ-საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის ინფრასტრუქტურის შექმნისა და კეთილმოწყობისა;

კ) საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობისა.

4. დაცულ ტერიტორიებზე, გარდა დაცულ ტერიტორიების საზღვრებში მოქცეული სასაზღვრო ზონისა და სასაზღვრო ზოლისა, ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით, დაშვებულია დრონითა და ფოტოხაფანგით გადაღება.

5. დაცულ ტერიტორიების საზღვრებში მოქცეულ სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში დრონითა და ფოტოხაფანგით გადაღება დაშვებულია საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებასთან – საქართველოს სასაზღვრო პოლიციასთან და ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით.

6. დაცულ ტერიტორიებზე საზღვრებში მოქცეულ სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში სახელმწიფო საზღვრის დაცვასთან დაკავშირებული საქმიანობა და ასევე ნებისმიერი სხვა დაშვებული საქმიანობა რეგულირდება „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად.

7. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება ‒ საქართველოს სასაზღვრო პოლიცია უფლებამოსილია, სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, შეუფერხებლად განახორციელოს სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებები, აგრეთვე საზღვრის დაცვის ტექნიკური საშუალებებისა და ინფრასტრუქტურული ობიექტების მშენებლობა/მოწყობა/განთავსება, ასევე საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის ხაზის მიმდებარე ტერიტორიაზე განაკაფი ზოლის მოწყობა/შენარჩუნება.

თავი VI. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

მუხლი 45. პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე

1. სააგენტო (სააგენტოს ცენტრალური აპარატი და ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების ორგანიზებასა და განხორციელებაზე, მათი განხორციელების მონიტორინგსა და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების მიღწევაზე.

2. მენეჯმენტის გეგმა ხორციელდება ცხრა საოპერაციო და წლიური სამუშაო გეგმის საშუალებით. საოპერაციო გეგმა მოიცავს განსახორციელებელ ქმედებებს საჭირო ბიუჯეტის ჩათვლით.

3. სააგენტო, ადმინისტრაციასთან ერთად, უზრუნველყოფს სხვა ორგანიზაციებისა და ექსპერტების ჩართულობას და თანამშრომლობას გარკვეული ღონისძიებების განხორციელებაში, როდესაც ეს აუცილებელი და საჭიროა.

მუხლი 46. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

1. მენეჯმენტის გეგმა მოიცავს მართვის რვა პროგრამას. ამ პროგრამების მიზნები და ქმედებები ესადაგება ძირითად პირდაპირ და არაპირდაპირ საფრთხეებს, გამოწვევებსა და მენეჯმენტის შეზღუდვებს, რომლებიც აღწერილია სიტუაციურ ანალიზში (თავი IV). ეს პროგრამებია:

ა) პატრულირება და კანონაღსრულება;

ბ) ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების მონიტორინგი;

გ) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება;

დ) ხანძრების, მავნებელი მწერებისა და სოკოების და დაავადებების მენეჯმენტის პროგრამა;

ე) ეკოტურიზმი და ვიზიტორთა მართვა;

ვ) გარემოსდაცვითი განათლება;

ზ) საზოგადოებასთან ურთიერთობა;

თ) ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა.

2. მენეჯმენტის გეგმის მომდევნო მუხლები განსაზღვრავენ მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების მიზნებს, შესაბამის ინდიკატორებს და შემოწმების საშუალებებს. თითოეული მიზნის მისაღწევად განისაზღვრა ქმედებების ჩამონათვალი, რომლებიც გათვალისწინებული უნდა იყოს საოპერაციო და ყოველწლიური სამოქმედო გეგმებში. საჭიროებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია შეიცვალოს ან შესწორდეს ქმედებები მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პერიოდში, რათა მიღწეულ იქნეს მენეჯმენტის პროგრამის თითოეული მიზანი.

მუხლი 47. პატრულირებისა და კანონაღსრულების პროგრამა

პატრულირებისა და კანონაღსრულების პროგრამის ძირითადი მიზანია უზრუნველყოს ძირითადი ღირებულებების დაცვა ბრაკონიერობისგან, ხანძრების, დაბინძურების და იმ საფრთხეებისგან, რომლებიც გამოვლენილ იქნა სიტუაციური ანალიზის დროს და იდენტიფიცირებულია 34-ე მუხლში.

მიზანი 1: გაუმჯობესებულია დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების დაცვა, უკანონო ქმედებებისა და სხვა არსებული საფრთხეების გაძლიერებული კონტროლის შედეგად. ინდიკატორი 1: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-3 წლისთვის გაძლიერებულია ადმინისტრაციის შესაძლებლობები თავიდან აირიდოს და გააკონტროლოს უკანონო ქმედებები და სხვა საფრთხეები დაცულ ტერიტორიებზე. საბაზისო ინფორმაცია: პატრულირების გეგმა-გრაფიკები, შესაბამისი ბრძანებები და ანგარიშები.
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
სარეინჯეროების მოწყობა.	სულ მცირე, 3 სარეინჯეროს მოწყობა (არხოტის, მიღმახევის და უკანაფშავის უბანზე).	სარეინჯეროების ფოტო-მასალა, მიღება-ჩაბარება.	დონორის მხარდაჭერა. სააგენტოს მხარდაჭერა.
კოორდინაციისა და თანამშრომლობის გაუმჯობესებისთვის ორგანიზებული შეხვედრები შესაბამის უწყებებთან, მათ შორის არაგვის დაცულ ლანდშაფტთან, სასაზღვრო პოლიციასთან, პოლიციასთან, ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტთან, კანონაღსრულებასთან დაკავშირებული მინიმუმ 5 შეხვედრა.	საჭიროების გამართული შეხვედრები	ერთობლივი ღონისძიებების ამსახველი ფოტოები და ანგარიშები.
საპატრულო გეგმა-გრაფიკების შემუშავება- განახლება ყოველ თვეში ერთხელ.	პატრულირების გეგმა-გრაფიკების რაოდენობა.	დამტკიცებული გეგმა-გრაფიკები.	ადმინისტრაცია
SMART პატრულირების განხორციელება	SMART პატრულირების ანგარიშები.	SMART პატრულირების ანგარიშის დოკუმენტი	ადმინისტრაცია

მუხლი 48. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების მონიტორინგი

აღნიშნული პროგრამის მთვარი მიზანია უზრუნველყოს დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების და სხვა ღირებულების რეგულარული მონიტორინგი და ხელი შეუწყოს დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების შესახებ უახლესი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას.

მიზანი 1: ინფორმაცია ძირითადი ღირებულებების მდგომარეობისა და საფრთხეების განვითარების ტენდენციების შესახებ ხელმისაწვდომია და განახლებულია დაცული ტერიტორიების ადაპტური მართვის მიზნით. ინდიკატორი 1: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს, ხელმისაწვდომია განახლებული ინფორმაცია დაცული ტერიტორიების ღირებულებებისა და საფრთხეების 70%-ის შესახებ და ასახულია შესაბამის მონაცემთა ბაზაში. საბაზისო ინფორმაცია: სისტემატურად მიმდინარეობს კვლევა-მონიტორინგი ადმინისტრაციისა და გარე ექსპერტების ჩართულობით.
აქტივობა	ინდიკატორი		ინდიკატორის შემოწმების საშუალება	წინაპირობა
მონიტორინგის გეგმის შემუშავება და განხორციელება (განრიგის, მეთოდოლოგიისა და რესურსების ჩათვლით) ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისთვის, რომელიც ასახულია მე-15 მუხლის მე-6 პუნქტში, ასევე ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატებისთვის რომლებიც მოცემულია მე-14 მუხლში და მე-7 დანართში და იდენტიფიცირებული საფრთხეებისთვის ინდიკატორების ნუსხაზე დაყრდნობით, რომელიც ასახულია 34-ე მუხლის ცხრილში.	შესრულებულია მონიტორინგის გეგმა მინიმუმ 2 ბიომრავალფეროვ-ნების ძირითად ღირებულებაზე.		მონიტორინგის გეგმის დოკუმენტი და შესაბამისი მონიტორინგის ოქმები, შესაბამისი ფოტო-ვიდეო-მასალა და რუკები.	დონორების მხარდაჭერა. სააგენტოს მხარდაჭერა.
მნიშვნელოვანი ჰაბიტატების მონიტორინგი: მათ შორის ჭრაგავლილი, ნახანძრალი და ხელუხლებელი ტყეებისა და ზურმუხტის/ბერნის კონვენციის ჰაბიტატების, ჭარბტენიანი, კლდისა და ჩამონაშლების მცენარეულობის მონიტორინგი.	ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები. ჰაბიტატების რუკები შედგენილია და ხელმისაწვდომია.		მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან. დონორების მხარდაჭერა. დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა
წითელი ნუსხის მერქნიანი მცენარეების მონიტორინგი (მაღალმთის მუხა (Querqus macranthera Fisch), შავი არყი (Betula raddeana), შიშველი თელადუმა Ulmus Glabra Huds.), სომხური ამპურა (Sorbus hajastana Gabr.)).	ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები.		მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან.
ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნების მონიტორინგი: არჩვი (Rupicapra rupicapra); ნიამორი (Capra aegagrus); აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis).	ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები. გავრცელების რუკები შედგენილია და ხელმისაწვდომია.		მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებთან.
მტაცებელი ძუძუმწოვრების მონიტორინგი: მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx lynx).	მონიტორინგის შედეგები. ჰაბიტატების რუკები შედგენილია და ხელმისაწვდომია.		მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებთან.
ენდემური და წითელი ნუსხის ფრინველების მონიტორინგი: კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus), კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi), კრავიჭამია (Gypaetus barbatus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus).	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები. ჰაბიტატების რუკები შედგენილია და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებთან.
ენდემურ და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჰერპეტოფაუნის მონიტორინგი: დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), კავკასიური ხვლიკი (Darevskia caucasica), ქართული ხვლიკი (Darevskia rudis) და ართვინის ხვლიკი (Darevskia derjugini).	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები. გავრცელების რუკები შედგენილია და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებთან.
მდინარეების/ნაკადუ-ლების/ჭანჭრობების მონიტორინგი.	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები.		მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებასთან.
კალმახის (Salmo fario) მონიტორინგი.	მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები. გავრცელების რუკები შედგენილია და ხელმისაწვდომია.		მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.	თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
ინფორმაციის შეგროვება არასისტემური ბუნებრივი მოვლენებისა და მათ მიერ მიყენებული ზარალის შესახებ.	მონაცემები ბუნებრივი მოვლენების შესახებ მისაწვდომია.		მონაცემები ბუნებრივი მოვლენების შესახებ ასახული ბუნების მატეანეში.
დაცულ ტერიტორიებზე და მის მიმდებარედ ადგილობრივი მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის კონფლიქტის შესწავლა.	რაოდენობრივი მონაცემები მტაცებელ ცხოველთა პოპულაციის შესახებ ხელმისაწვდომია. აღრიცხულია ადგილობრივ მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის მომხდარ შემთხვევათა რაოდენობა.		კვლევის ანგარიშის დოკუმენტი. მიყენებული ზარალის სტატისტიკა.	ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართულობა. საჭიროების შემთხვევაში გარე ექსპერტების ჩართვა.
კლიმატის ცვლილებების მიმართ მოწყვლადობის შეფასება და საადაპტაციო გეგმის მომზადება დაცული ტერიტორიებისთვის.	შემუშავებული და საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეუნეობის სამინისტროსთან შეთანხმებულია ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ადაპტაციის ზოგადი გეგმის დოკუმენტი.		ადმინისტრაციის წლიური და მონიტორინგის ანგარიშები; „წითელი ნუსხის“ მერქნიანი მცენარეების მონიტორინგის მასალები. ადმინისტრაციის მიერ შეგროვილი ტემპერატურული მონაცემების და სტიქიური მოვლენების შესახებ მასალები.	დონორები, დაცული ტერიტორიების სააგენტო.
ფოტოხაფანგების მასალების მონაცემთა ბაზის შექმნა, ანალიზი	განახლებადი მონაცემთა ბაზა		ფოტო და ვიდეო-მასალები, ცხრილის სახით არსებული მონაცემთა ბაზა
მიზანი 2. პრიორიტეტული სამეცნიერო საკითხები გადაჭრილია სამეცნიერო კვლევების მხარდაჭერის გზით დაცული ტერიტორიების ადაპტური მენეჯმენტის ხელშეწყობის მიზნით. ინდიკატორი 2: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ინფორმაციის დეფიციტის მინიმუმ 50 %-ია შევსებული იმ კვლევითი პროექტების ნუსხის მიხედვით, რომელიც შედგება მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პირველ წელს. საბაზისო ინფორმაცია: 10-წლიანი მონიტორინგის გეგმის მიხედვით ხორციელდება სამეცნიერო კვლევები ნიამორის და ჯიხვის პოპულაციებზე. ასევე კვლევები ხორციელდება სხვადასხვა სამეცნიერო ჯგუფების მიერ როგორც ფლორის, ასევე ფაუნის წარმომადგენლებზე.
აქტივობა		ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
კვლევითი პროექტის განხორციელება ინვაზიური სახეობების შესასწავლად.		სულ მცირე, ერთი კვლევითი პროექტის განხორციელებული ინვაზიური სახეობების შესახებ მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-5 წლისთვის. შედგენილია ინვაზიურ სახეობათა ნუსხა და გავრცელების რუკები.	მონაცემთა ბაზა. კვლევის ანგარიში. წლიური ანგარიში.	შესაბამის კვლევით უწყებასთან და გარე ექსპერტთან თანამშრომლობის გზით.
ბერნის კონვენციით დაცული სახეობებისა და ჰაბიტატების/ ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატების ეტაპობრივი შესწავლა.		ხელმისაწვდომია მონაცემები ბერნის კონვენციით დაცული სახეობებისა და ჰაბიტატების შესახებ.	მონაცემთა ბაზა.	სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გარე ექსპერტების ჩართვა.
კონსერვაციის თვალსაზრისით პრიორიტეტული კვლევითი მიმართულებების განსაზღვრა და მათი განხორციელება.		პრიორიტეტული კვლევითი პროექტების ჩამონათვალი. სულ მცირე, 2 კვლევითი პროექტია ინიცირებული მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების დასასრულისთვის.	პრიორიტეტული კვლევითი პროექტების ჩამონათვალის დოკუმენტი. ბუნების მატიანე. წლიური ანგარიში. კვლევის ანგარიში.	დონორების მხარდაჭერა კვლევითი პროექტების განხორციელებაში.

მუხლი 49. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა

ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა მიზნად ისახავს ტრადიციული გამოყენების ზონაში ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების უზრუნველყოფას. ძირითადად აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს დააკმაყოფილოს ადგილობრივი მოსახლეობის მოთხოვნები და ამავდროულად დაარეგულიროს ტყის რესურსებისა და საძოვრების მართვის საკითხები.

მიზანი 1. უზრუნველყოფილია დაცული ტერიტორიებზე ბუნებრივი რესურსების მდგრადად გამოყენება. ინდიკატორი 3: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების დასასრულისთვის, სულ მცირე, არ ხდება დეგრადირებული საძოვრების ფართობის გაზრდა და ტყის ფართობის შემცირება. საბაზისო ინფორმაცია: ტყის მართვის გეგმა, საძოვრების მართვის გეგმა
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
1.1. საძოვრების მართვის გეგმის მიხედვით ქმედებების განხორციელება.	საიჯარო ხელშეკრულებები, რომელშიც დადგენილია ძოვების ნორმები, პირუტყვის სიმჭიდროვე, ა.შ. საძოვრების მართვის გეგმის მიხედვით.	საიჯარო ხელშეკრულება;	საჭიროებისამებრ გარე ექსპერტის ჩართვა, დამატებითი დაფინანსების მოზიდვა.
1.2. საძოვრების შესახებ მონაცემთა ბაზის შედგენა და რეგულარული მონიტორინგი.	ხელმისაწვდომია მონაცემთა ბაზა საძოვრების შესახებ.	მონაცემთა ბაზა საძოვრების შესახებ. მონიტორინგის ანგარიში.	გარე ექსპერტის ჩართვა;

მუხლი 50. ხანძრების, მავნებელი მწერებისა და სოკოების და დაავადებების მენეჯმენტის პროგრამა

აღნიშნული პროგრამა მიმართულია, თავიდან აიცილოს და რეაგირება მოახდინოს ან მართოს დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებისათვის დაავადებებითა და მავნებლებით ან ხანძრების (ანთროპოგენურ და ბუნებრივი ხანძრებით) შედეგად მიყენებული ზიანი.

მიზანი 1: ხანძრებით, მავნებლებითა და დაავადებებით გამოწვეული ზიანი კონტროლდება ან შემცირებულია. ინდიკატორი 4: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წლის დასასრულს, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პირველ წელთან შედარებით, 50%-ით შემცირდა ხანძრებით, მავნებლებითა და დაავადებებით გამოწვეული ზიანი. საბაზისო ინფორმაცია: 2017-2025 წლის მანძილზე დაფიქსირებულია ჯამში ხანძრის 9 შემთხვევის ფაქტი. ბოლო 4 წლის მანძილზე ხანძრის შემთხვევა არ ყოფილა.
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალება	წინაპირობა
1.1 პათოლოგიური კვლევების ჩატარება. ტყის მავნებელი მწერების, სოკოებისა და დაავადებების გავრცელების კერების იდენტიფიცირება და არსებობის შემთხვევაში მართვის გეგმის შემუშავება.	დაცული ტერიტორიების სკრინინგი (შეფასებულია ტყის მავნებლებისა და დაავადებების კერების არსებობა). ტყის ინვენტარიზაციაში არსებული მასალა.	დაავადების კერების ნუსხა. დაავადებებისა და მავნებლების გამოვლენის შემთხვევაში, მართვის გეგმა.	კვლევით ინსტიტუტებთან თანამშრომლობა.
1.2 ტყის მავნებლებთან ბრძოლის შესაბამისი ღონისძიებების ინიცირება და განხორციელება საჭიროების შემთხვევაში.	ტყის მავნებლებზე დაკვირვება მინიმუმ წელიწადში ორჯერ და საჭიროების შემთხვევაში. მათ წინააღმდეგ ღონისძიებების ჩატარება.	ტყის მავნებლებზე დაკვირვების ამსახველი ანგარიში და მათ წინააღმდეგ ჩატარებული ღონისძიებების ამსახველი ანგარიში.	კვლევით ინსტიტუტებთან ან სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა.

მუხლი 51. ეკოტურიზმისა და ვიზიტორთა მენეჯმენტის პროგრამა

ეკოტურიზმის პროგრამა მიმართულია შექმნას და გააძლიეროს არსებული პოტენციალი და შესაძლებლობები ფშავ-ხევსურეთში ეკოტურიზმის განვითარების მიმართულებით.

მიზანი 1. დაცულ ტერიტორიებზე განვითარებულია ინფრასტურქტურა, სერვისები და ეკოტურისტული პროდუქტები, რომლებიც ხელს უწყობს ფშავ-ხევსურეთის ეკოტურიზმის პოტენციალის გამოვლენას ეკოლოგიური მთლიანობის ხელყოფის გარეშე. ინდიკატორი 5. მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წლისთვის განვითარებულია ინფრასტრუქტურული პროექტები, დანერგილია ეკოტურისტული სერვისები, რაც შესაბამისობაშია დაცული ტერიტოეიების მიზნებთან. საბაზისო ინფორმაცია: ამჟამად ფუნქციონირებს შატილის ვიზიტორთა ცენტრი. ასევე, მოეწყო ჯუთა-შატილი-ომალოს დამაკავშირებელი ბილიკების ქსელი და მთის ქოხები.
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
1.1. უკანაფშავიდან ბორბალოს გავლით შატილამდე ბილიკის მოწყობა.	მოწყობილი ბილიკი.	ანგარიში ფოტომასალით.	დონორის მხარდაჭერა.
საბანაკე ადგილის მოწყობა ხახაბოს არქიტექტურულ კომპლექსთან და ხიდოტანის ქედზე.	მოწყობილია 2 საბანაკე ადგილი.	შესაბამისი საპროექტო აღწერილობები.	დამატებითი დაფინანსება.
შატილისხევში საგანმანათლებლო ბილიკის მოწყობა.	მოწყობილი ბილიკი.	ბილიკების მოწყობასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია.	დამატებითი დაფინანსება.
შატილში პატარა (ქაჩუს) ციხესიმაგრის ბილიკის განახლება/მოწყობა.	განახლებული/ მოწყობილი ბილიკი.	ანგარიში ფოტომასალით.	დამატებითი დაფინანსება.
შატილში არსებული 4 ბილიკის განახლება: 1. დათვისჯვრის უღელტეხილი-ჭანჭახი-ბოროლა-ანდაქი-მუცო-შატილი; 2. აწუნთა-ხიდოტანის ქედი-ხონისჭალა-მუცო; 3.არდოტი-ხახაბო-ჭანჭახი-მათურის გადასასვლელი; 4.ხიდოტანი-ბაჰაო-არდოტი-მუცო.	განახლებული ბილიკები.	ანგარიში/ ფოტომასალით.	დამატებითი დაფინანსება.
ყაზბეგი-ხევსურეთი-თუშეთის დამაკავშირებელი ბილიკების მოწყობა თანმდევი ტურისტული ინფრასტრუქტურით.	მოწყობილი ბილიკები.	ანგარიში ფოტომასალით.	დამატებითი დაფინანსება.
სულ მცირე 3 ეკოტურისტული პროდუქტის განვითარება.	ხელმისაწვდომია ეკოტურიზმის სტრატეგიაში რეკომენდებული სულ მცირე ორი ტურისტული პროდუქტი. შექმნილია სულ მცირე 3 ეკოტურისტული პროდუქტი.	ეკოტურისტული პროდუქტის აღწერილობა.	დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან, კერძო სექტორთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობის მეშვეობით/ დონორის მხარდაჭერა.
ვიზიტორთა ცენტრში ადგილობრივი პროდუქციის და ეროვნული პარკისთვის დამახასიათებელი სუვენირების მაღაზიის მოწყობა.	მოწყობილი სუვენირების მაღაზია.	ფოტომასალა. ფინანსური ანგარიში მაღაზიიდან.	დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან, და დონორებთან თანამშრომლობის მეშვეობით.
არსებული ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.	შემუშავებულია მოვლა-პატრონობის გეგმის დოკუმენტი.	მოვლა-პატრონობის გეგმა. განხორციელებული ქმედებები.	დონორის მხარდაჭერა.
ვიზიტორთა ცენტრის კეთილმოწყობა (საინტერპრეტაციო დაფები, რუკები).

მიზანი 2. დაცული ტერიტორია, ეკოტურისტული თვალსაზრისით წარმოადგენს ცნობად ტურისტულ ადგილს ადგილობრივ და საერთაშორისო დონეზე. ინდიკატორი 6. მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს, ვიზიტორთა რაოდენობა 50%-ით გაზრდილია, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პირველ წელთან შედარებით. საბაზისო ინფორმაცია: ამჟამად მოწყობილია შატილში ვიზიტორთა ცენტრი, სადაც არის შესაძლებელი ინფორმაციის მიღება ტურისტული ადგილების შესახებ
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
2.1. ფშავ-ხევსურეთის პოპულარიზაციისთვის სხვადასხვა სარეკლამო მასალების მომზადება.	სულ მცირე ბარათების 3 ნაკრები, თითო ნაკრებში მთელი რეგიონის ამსახველი 5-10 ფოტოთი, გამოცემულია და იყიდება ვიზიტორთა მომსახურების ცენტრში. განახლებული რუკის 500-მდე ეგზემპლარი (გზამკვლევი) ხელმისაწვდომია, ახალი ტურისტული ბილიკების მოწყობისა და მარკირების შემდეგ. ბილიკების ამსახველი 500-მდე ბროშურა.	რუკები, ბარათები, ბროშურები.	საჭიროებს პარტნიორების და დონორების დახმარებას.
2.2. დაცული ტერიტორიების ვებ-გვერდზე ფშავ-ხევსურეთისადმი მიძღვნილი ინფორმაციის მუდმივი განახლება.	დაცული ტერიტორიების ვებ-გვერდზე გამოქვეყნებული ფშავ-ხევსურეთისადმი მიძღვნილი ახალი ამბების რაოდენობა.	დაცული ტერიტორიების ვებგვერდი.
დაცული ტერიტორიების პოპულარიზაცია ელექტრონული საშუალებებითა და სოციალური მედიის გამოყენებით.	დაცული ტერიტორიების ფეისბუქ- გვერდის, მუნიციპალიტეტისა და სხვა შესაბამისი ვებგვერდებისა და სოციალური მედიის საშუალებით გავრცელებული სიახლეების რაოდენობა.	ვებგვერდი. ვებგვერდის სტატისტიკა. ფეისბუქი და ფეისბუქზე ვიზიტების სტატისტიკა.
ელექტრონული საშუალებით ტუროპერატორებთან კომუნიკაცია სხვადასხვა პროდუქტისა და სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით.	ტუროპერატორებთან გაგზავნილი ელექტრონული ინფორმაციის რაოდენობა.	ანგარიში.
დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით მედიის წარმომადგენლების ცნობიერების ამაღლება.	სულ მცირე ერთი მედიატურია ორგანიზებული 2 წელიწადში ერთხელ ეროვნული მედიის წარმომადგენლებისათვის. სულ მცირე 2 სტატია ქვეყნდება 2 წელიწადში ერთხელ დაცული ტერიტორიების ღირებულებების შესახებ ეროვნულ ბეჭდურ მედიაში.	რეკლამები. ვიდეორგოლები. სტატიები/ სატელევიზიო პროგრამებში გაშუქება.
მიზანი 3. ადმინისტრაციასა და შესაბამის დაინტერესებულ მხარეებს აქვთ საკმარისი შესაძლებლობები, რათა ხელი შეუწყონ ეკო-ტურიზმის პოტენციალის გაძლიერებას დაცულ ტერიტორიაზე. ინდიკატორი 7. ადმინისტრაციის შესაძლებლობები და უნარები ხელი შეუწყონ ეკოტურიზმის განვითარებას დაცულ ტერიტორიაზე საკმარისია, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-3 წლისთვის, თვითშეფასების ჩატარების საფუძველზე. საბაზისო ინფორმაცია: ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტებს აქვთ გავლილი სხვადასხვა ტიპის ტრენინგკურსები.
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათ-ვის (ვიზიტორთა მომსახურების, ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებისთვის, რეინჯერებისთვის) ეკოტურიზმის, ვიზიტორთა მართვის, ბილიკების მარკირების შესახებ ტრენინგების ჩატარება.	მინიმუმ 6 ტრენინების სესია. განაცხადები ტრენინგის ჩატარებაზე.	ტრენინგის მასალები. დამსწრეთა სია ან ანგარიში ფოტომასალით.	დამატებითი დაფინანსება.

მუხლი 52. გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა

გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამის მიზანია საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი გარემოს, ბიომრავალფეროვნების და კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელობის შესახებ. პროგრამა მოიცავს ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობებს, რომლებიც მიმართულია სხვადასხვა ჯგუფის ჩართულობისკენ ‒ სკოლის მოსწავლეები, სტუდენტები, ადგილობრივი მოსახლეობა, ვიზიტორები და სხვა დაინტერესებული მხარეები. აღნიშნული საქმიანობა ხელს უწყობს ცოდნის გაღრმავებას, გარემოზე პასუხისმგებელი ქცევის ჩამოყალიბებას და საზოგადოების აქტიურ ჩართულობას დაცული ტერიტორიების მდგრად მართვაში.

მიზანი 1. ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეებისა და ვიზიტორების ცნობიერება დაცული ტერიტორიების როლის, მნიშვნელობისა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვის საკითხებზე საკმაოდ მაღალია. ინდიკატორი 8: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს, ეკოღონისძიებებში მონაწილეთა ჩართულობა გაზრდილია 10 %-ით. საბაზისო ინფორმაცია: ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობებში ჩართულია 2025 წელს (9 თვის მონაცემით) ჯამში 195 მონაწილე და აღნიშნულია 5 მწვანე კალენდრის დღე.
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
1.1. თემატური მასალების / პრეზენტაციების მომზადება ეროვნული პარკის მიმდებარედ არსებული საგანმანათლებლო დაწესებულებების სამიზნე ჯგუფებისთვის.	მომზადებულია მინიმუმ 10 თემატური პრეზენტაცია სამიზნე აუდიტორიებისათვის;	მომზადებული 10 თემატური პრეზენტაცია	6 თემატური პრეზენტაცია.
1.2. ,,მწვანე კალენდრის“ მიხედვით გარემოსდაცვითი ღონისძიებების გეგმის შედგენა და განხორციელება.	,,მწვანე კალენდრის“ მიხედვით დაგეგმილი ღონისძიებების განხორციელება.	ჩატარებული ღონისძიებების ამსახველი ფოტომასალა და ანაგარიშები
1.3. შემუშავებული ეკოსაგანამანათლებლო პროგრამების მორგება კონკრეტულ სამიზნე ჯგუფებზე და მათი განხორციელება თითოეული დაინტერესებული ჯგუფისათვის.	განხორციელებული ღონისძიებება.	ჩატარებული ღონისძიებების ამსახველი ფოტომასალა და ანაგარიშები.	4 პროგრამა შემუშავდა KFW / SPPA -ს დაფინანსებით (მურა დათვი, ჯიხვი, დეკა, როშის ლოდები).
1.4. სოციოლოგიური კვლევის ანალიზი საზოგადოებრივი აღქმისა და გავლენის მონიტორინგისა და შეფასების კითხვარის საშუალებით.	ჩატარებული გამოკითხვა ყოველი წლის 1 კვარტალში.	გამოკითხვის შედეგები

მუხლი 53. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა

საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა მიზნად ისახავს საზოგადოების გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლებას, დაცული ტერიტორიების როლისა და მნიშვნელობის გაზრდას, საზოგადოების პოზიტიური დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას, ასევე ეფექტიანი კომუნიკაციის განხორციელებას სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარესთან და ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართულობის გაზრდას გადაწყვეტილების მიღების პროცესში.

მიზანი 1. ინფორმაციის ეფექტიანი გავრცელება და საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება დაცული ტერიტორიების როლის, მნიშვნელობისა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვის შესახებ, ასევე გაიზარდოს საზოგადოების აქტიური ჩართულობა გარემოსდაცვითი აქტივობების განხორციელებაში. ინდიკატორი 9: დაცული ტერიტორიების შესახებ ინფორმირებული და გარემოსდაცვით აქტივობებში ჩართული მონაწილეების რაოდენობა; მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს არის 10%-იანი ზრდის მაჩვენებელი. საბაზისო ინფორმაცია: 2025 წლის 9 თვის მონაცემებით, გარემოსდაცვით საგანმანათლებლო ღონისძიებებში ჩართულია 195 მონაწილე.
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები		წინაპირობა
1.1. არსებული კომუნიკაციის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის განახლება საჭიროებისამებრ.	განახლებული კომუნიკაციის სამოქმედო გეგმა.	სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი.
1.2. საინფორმაციო, საკომუნიკაციო და საგანმანათლებლო მასალების (ბუკლეტები, პოსტერები, ვიდეო-რგოლები, რეკლამები, პრეზენტაციები, ა.შ.) მომზადება დაცული ტერიტორიებისა და სხვა გარემოსდაცვითი თემატიკით, მათ შორის: ბუნებრივი რესურსების მოხმარება, ნადირობისა და თევზაობის რეგულაციები, და ა.შ.	სულ მცირე 5 სახეობის საინფორმაციო/ საკომუნიკაციო და საგანმანათლებლო მასალა მზადაა გასავრცელებლად.	ბეჭდური მასალა. ვიდეომასალა.		დამატებითი დაფინანსების მოძიება და გარე ექსპერტების ჩართვა, პარტნიორებთან თანამშრომლობა.
1.3. დაცული ტერიტორიების თემატური რუკების მომზადება საზღვრების მითითებით.	სულ მცირე 500 ეგზემპლიარი რუკაა ხელმისაწვდომი.	რუკები.		დონორის მხარდაჭერა
მიზანი 2. გაუმჯობესებულია ადგილობრივ მოსახლეობასთან თანამშრომლობა და გაზრდილია მათი ჩართულობა დაცული ტერიტორიების მართვაში. ინდიკატორი 10: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს, მოსახლეობის აღქმის და გათვითცნობიერების კვლევის მიხედვით, ადგილობრივი საზოგადოების დამოკიდებულება დაცული ტერიტორიების მიმართ გაუმჯობესებულია 2025 წელთან შედარებით. საბაზისო ინფორმაცია: 2025 წლის 9 თვის მანძილზე ჩატარებულია 8 შეხვედრა ადგილობრივი სოფლის მოსახლეობასთან.
აქტივობა	ინდიკატორები		ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
2. 1 გაცნობითი და განმარტებითი შეხვედრების ორგანიზება ადგილობრივ მოსახლეობასთან, დაინტერესებულ მხარეებთან და მწყემსებთან, დაცული ტერიტორიების ფუნქციების, დაშვებული და აკრძალული ქმედებების, დაგეგმილი პროექტების და მიმდინარე სიახლეების გაცნობის მიზნით.	სულ მცირე 10 შეხვედრა ჩატარებულია დაინტერესებულ მხარეებთან (მწყემსებთან, ადგილობრივ მოსახლეობასთან, ა.შ.).		შეხვედრების ანგარიშები.

მუხლი 54. ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა

აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს შექმნას და გააძლიეროს ადმინისტრაციის ინსტიტუციური საფუძვლები და შესაძლებლობები. პროგრამა ძირითადად მიმართულია საკმარისი ფინანური რესურსების მოზიდვაზე, შესაბამისი ინფრასტრუქტურის განვითარებაზე და ადმინისტრაციის თანამშრომლების შესაბამისი უნარ-ჩვევებისა და ცოდნის აღჭურვაზე, რათა შესაძლებელ იქნეს მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების ეფექტური განხორციელება.

მიზანი 1. დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებისთვის უზრუნველყოფილია საკმარისი და მდგრადი დაფინანსება. ინდიკატორი 11: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს, ადმინისტრაციის შეფასების მიხედვით, ადმინისტრაციას გააჩნია საკმარისი და მდგრადი ფინანსური რესურსი. საბაზისო ინფორმაცია: ამჟამად ადმინისტრაცია დაფინანსებულია როგორც სახელმწიფო ბიუჯეტით, ასევე CNF-ის ბიუჯეტის მიხედვით.
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
1.1. შეფასდეს მენეჯმენტის გეგმის შესრულებისათვის აუცილებელი ფინანსური საჭიროებები და განისაზღვროს პრიორიტეტული დაფინანსების მიმართულებები.	საჭიროებებისა და დაფინანსების ნაკლოვანებების შეფასება ყოველწლიურად. მენეჯმენტის გეგმის ყოველი ახალი წლის დაწყებისას და ყოველწლიური საოპერაციო გეგმის შემუშავებისას დაფინანსების საჭიროება და ნაკლოვანება განსაზღვრული და დოკუმენტირებულია.	შეფასების ანგარიშები	ადმინისტრაცია, სააგენტო
1.2. შრომითი უსაფრთოების გეგმის შემუშავება ვიზიტორებისათვისა და ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის	ამჟამად არ არსებობს	შრომის უსაფრთოების გეგმა	სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო, დონორი
1.3. ბუნების ძეგლების ტერიტორიის და მისი საზღვრისპირა უბნების აღჭურვა შესაბამისი საინფორმაციო ნიშნებით და ბანერებით	განთავსებულია საინფორმაციო ნიშნები და ბანერები		სააგენტო, ადმინისტრაცია
1.4. დასუფთავების აქციების ორგანიზება, ფართო საზოგადოების წარმომადგენლების, მოხალისეების მონაწილეობით.	ჩატარებული დასუფთავების აქციების რაოდენობა	სააგენტოსთან შეთანხმებული წლიურ ანგარიშებში წარმოდგენილი გარემოდაცვითი ღონისძიებების აქტივობები, შეხვედრების ფოტო- და ვიდეომასალა	სააგენტო, ადმინისტრაცია

მიზანი 2. ადმინისტრაციის ძირითადი საოპერაციო ინფრასტრუქტურა და ტექნიკური ბაზა გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 12: ადმინისტრაციას სულ მცირე გააჩნია 3 ერთეული სარეინჯერო სახლი. საბაზისო ინფორმაცია: ამჟამად ფუქნციონირებს ვიზიტორთა ცენტრი შატილში. უბნებზე განთავსებულია დროებითი სარეინჯერო 3 ვაგონი.
აქტივობა	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
2.1. საჭირო ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის დაგეგმვა და დაფინანსება საოპერაციო გეგმის ფარგლებში.	საოპერაციო გეგმა და ბიუჯეტი ხელმისაწვდომია.	საოპერაციო გეგმა.
2.2. არსებული ბიუჯეტის საფუძველზე ადმინისტრაციისთვის შესაბამისი აღჭურვილობისა და მასალების შეძენა და მიწოდება.	ყველა შესყიდვა, რომლისთვისაც ხელმისაწვდომია ბიუჯეტი განხორციელებულია.	შესყიდვების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია.
2.3. ადმინისტრაციის ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის რეგულარული შეკეთება და განახლება.	საშუალოდ წლიურად 90% ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის ფუნქციონირებს.	ტექნიკული აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის ფუნქციონირების შესახებ ჩანაწერები.

მიზანი 3. ადმინისტრაციის შესაძლებლობები გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 13. ადმინისტრაციის თანამშრომელთა მინიმუმ 90%-ს ჩაუტარდა ტრენინგები შესაბამისი უნარ-ჩვევებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით. საბაზისო ინფორმაცია: ამ ეტაპზე ადმინისტრაციაში დასაქმებულია 24 თანამშრომელი, აქედან 21 დაცვის განყოფილებაში, მათგან 50 %-ს გავლილი აქვს კანონაღსრულების, ხანძრებთან ბრძოლის და პრევენციის, ტყის მართვის, იარაღის ფლობის, ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის ტრენინგები. ადმიონისტრაციულ განყოფილებში დასაქმებულია 3 თანამშრომელი, 50 % -ს გავლილი აქვს საფეხმავლო ტურისტული ბილიკების მარკირება და დაგეგმვა.
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები	წინაპირობა
3.1 რეინჯერებისათვის რეგულარული ტრენინგების ჩატარება ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის, მონაცემთა შეგროვების და შესაბამისი აღჭურვილობის გამოყენების საკითხებზე.	სულ მცირე ერთი 3-დღიანი ტრენინგი 5 მონაწილისთვის ტარდება ყოველწლიურად. სულ მცირე დაცვის განყოფილების უფროსმა, რეინჯერებმა და ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებმა გაიარეს შესაბამისი ტრენინგი.	მონაწილეთა სია. ტრენინგების ნუსხა.	დონორის მხარდაჭერა.
3.2. რეინჯერებისთვის ტრენინგების ჩატარება კანონაღსრულებისა და კომუნიკაციის საკითხებზე.	სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ 20 მონაწილისთვის. რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი ტრენინგი.	ტრენინგების ნუსხა. მონაწილეთა სია.	გარე ექსპერტის მხარდაჭერა.
3.3. რეინჯერებისა და ადმინისტრაციის შესაბამისი თანამშრომლებისათვის ადმინისტრაციული სამართალდარღვევების აღრიცხვისა და ოქმების შედგენის საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება.	ყოველწლიურად ტარდება სულ მცირე ერთი ტრენინგი 20 მონაწილისთვის. რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი ტრენინგი.	ტრენინგმოდულები. მონაწილეთა სია.	გარე ექსპერტის მხარდაჭერა.
3.4. კომუნიკაციისა და პრეზენტაციების უნარების გაძლიერების მიზნით ადმინისტრაციისა და რეინჯერებისათვის ტრენინგების ჩატარება.	სულ მცირე ერთი 2-დღიანი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ ყველა თანამშრომლისთვის (25 მონაწილემდე).	ტრენინგების ნუსხა. მონაწილეთა სია.	გარე ექსპერტის და დონორის მხარდაჭერა.
3.5. რეინჯერებისთვის და ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ტრენინგის ჩატარება საძოვრების მართვის საკითხებზე.	მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად სულ მცირე 5 კაცისთვის ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.	მონაწილეთა სია. ფოტოდოკუმენტა-ცია.	დონორის მხარდაჭერა.
3.6. ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ფიტოპათოლოგიური კვლევის საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება	მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.	მონაწილეთა სია. ფოტოდოკუმენტა-ცია.	დონორის მხარდაჭერა.
3.7. ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ზურმუხტის ქსელის საიტების მნიშვნელოვანი სახეობების და ჰაბიტატების მონიტორინგის საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება.	მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.	მონაწილეთა სია. ფოტოდოკუმენტა-ცია.	დონორის მხარდაჭერა.
3.8. რეინჯერებისა და ადმინისტრაციის შესაბამისი თანამშრომლებისათვის ტრენინგის ჩატარება დაკარგულის ძებნის, დამნაშავის დევნისა და დაკავების, ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებისა და პირველადი დახმარების შესახებ.	მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.	მონაწილეთა სია. ფოტოდოკუმენტაცია.	დონორის მხარდაჭერა.

თავი VII. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი და ანგარიშგება

მუხლი 55. მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მონიტორინგის მიზნები

დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის მონიტორინგის მიზნები, შემდეგია:

ა) მენეჯმენტის გეგმის ქმედებების განხორციელების პროგრესის შეფასება (განხორციელების მონიტორინგი და ანგარიშგება);

ბ) გეგმის პროგრამების საერთო ეფექტურობისა და მათი ინტერვენციის ლოგიკის შეფასება დაცული ტერიტორიების გრძელვადიანი კონსერვაციის მიზნების ხელშესაწყობად, რათა ადმინისტრაციას საშუალება მიეცეს საფუძვლიანად გადაამოწმოს მენეჯმენტის გეგმა პირველი ცხრაწლიანი არსებობის შემდეგ;

გ) ბუნებრივი და სოციო-ეკონომიკური გარემოს იმ ცვლილებების აღრიცხვა დროულად, რომელიც არ არის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის შედეგი (მაგალითად, გამოწვეულია გარე ფაქტორებით), რათა უზრუნველყოფილი იყოს დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის ადაპტაცია ამ ცვლილების შედეგად;

დ) ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების მიერ საქართველოს და სამხრეთ კავკასიის მთელი დაცული ტერიტორიების სისტემის ფარგლებში სწავლისა და მენეჯმენტის ხელშეწყობა.

მუხლი 56. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის და შეფასების პროცედურები და ეტაპები

1. ადმინისტრაცია მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგს ახორციელებს ეტაპობრივად:

ა) ყოველწლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ბოლოსთვის ადმინისტრაცია მოამზადებს განხორციელებული ქმედებებისა და ღონისძიებების ანგარიშს მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში განსაზღვრულ და დაგეგმილ ქმედებებსა და ღონისძიებებთან მიმართებით. აღნიშნული ანგარიში წარმოადგენს 3-წლიანი საოპერაციო გეგმის განხილვა-განახლების საფუძველს, რომელიც თავის მხრივ, წლიური ბიუჯეტის განსაზღვრისა და წარდგენის საფუძველია;

ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის 4-წლიანი ინტერვალით მონიტორინგი: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-5 წლის ბოლოს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის შეფასებას. ადმინისტრაცია შეძლებს ზუსტად შეაფასოს მართვის ეფექტურობის პროგრესი და მიღებული გამოცდილების გათვალისწინებით მოახდინოს მენეჯმენტის გეგმის ქმედებებისა და ღონისძიებების ადაპტირება;

გ) საბოლოო შეფასება: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის დეტალურ შეფასებას. ადმინისტრაცია შესაბამისი ექსპერტებისა და ორგანიზაციების ჩართულობით განიხილავს განახლებულ სიტუაციურ ანალიზს, მიზნებსა და ქმედებებს. შედეგები წარმოადგენს მომდევნო 9-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს.

მუხლი 57. ინდიკატორები და მათი შერჩევის საფუძველი

მენეჯმენტის გეგმის პროგრამის მიზნები, ქმედებები და მათთან შესაბამისობაში არსებული ინდიკატორები აღწერილია მენეჯმენტის გეგმის მე-VI თავში: მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები. მიზნების და ქმედებების ინდიკატორები შემუშავებულია მათი გაზომვადობის პრინციპით (კონკრეტული, გაზომვადი, რეალისტური, მიღწევადი და დროში დაკონკრეტებული).

მუხლი 58. მენეჯმენტის გეგმის მიზნების და ქმედებების შესრულების პროგრესის მონიტორინგი, შეფასება და ანგარიშგება

მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის მიზანია მართვის ადაპტური მიდგომის დანერგვა და განხორციელება. მენეჯმენტის გეგმის მუდმივი მონიტორინგი და მისი ანალიზი იძლევა შესაძლებლობებს საჭირო ცვლილებების განხორციელებისა და მათი ადაპტაციისთვის წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმაში.

მუხლი 59. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და აქტივობების მონიტორინგის გეგმის შემუშავება, განხორციელება და ანგარიშგება

N	აქტივობა	დროის პერიოდი	პასუხისმგებელი
1	მონიტორინგის გეგმის და ფორმატის შემუშავება და შეთანხმება	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან პირველი წლის ბოლოს	ადმინისტრაცია/ სააგენტო
2	ყოველწლიური მონიტორინგის განხორციელება	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მომდევნო წლის I კვარტალში (ყოველწლიურად)	ადმინისტრაცია
3	შუალედური შეფასების განხორციელება და სტრატეგიული მიზნების გადახედვა საჭიროებისამებრ	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მეოთხე წლის ბოლოს	ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები
4	საბოლოო შეფასება	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის პირველი 6 თვე	ადმინისტრაცია
5	მენეჯმენტის გეგმის განახლება	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წელი	ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები

მენეჯმენტის გეგმის დანართები:

დანართი 1. დაცული ტერიტორიების მდებარეობა

დანართი 2. დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობის და გარე საზღვრების ტოპოგრაფიული რუკა

დანართი 3. დაცული ტერიტორიების მდებარეობა რეგიონალურ ჭრილში

დანართი 4. ნიადაგების რუკა

დანართი 5. მდინარეთა წყალშემკრები აუზის რუკა

დანართი 6. ლანდშაფტების რუკა

დანართი 7. ზურმუხტის ქსელის რუკა

დანართი 8. ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული მცენარეთა სახეობების ჩამონათვალი

დანართი 9. ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ძუძუმწოვრების ნუსხა

დანართი 10. ფრინველების სახეობათა ნუსხა

დანართი 11. ქვეწარმავლების და ამფიბიების ჩამონათვალი

დანართი 12. ფშავ-ხევსურეთში გავრცელებული პეპლები

დანართი 13. დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული კავკასიისა და მცირე აზიის ენდემური სახეობები

დანართი 14. კულტურული მემკვიდრეობის ნიმუშთა ნუსხა

დანართი 15. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის შიდა ფუნქციური ზონირების რუკა

დანართი 16. დაცული ტერიტორიების შიდა ზონირების კოორდინატები

დანართი 17. ზურმუხტის ტერიტორიის „არხოტი GE0000002” სტანდარტულ მონაცემთა ფორმა

დანართი 1. დაცული ტერიტორიების მდებარეობა

დანართი 2. დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობის და გარე საზღვრების ტოპოგრაფიული რუკა

დანართი 3. დაცული ტერიტორიების მდებარეობა რეგიონალურ ჭრილში

დანართი 4. ნიადაგების რუკა

დანართი 5. მდინარეთა წყალშემკრები აუზის რუკა

დანართი 6. ლანდშაფტების რუკა

დანართი 7. ზურმუხტის ქსელის რუკა

დანართი 8. ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული მცენარეთა სახეობების ჩამონათვალი

- კავკასიის ენდემი

- კავკასიონის ენდემი

გვიმრანაირები PTERYDOPHYTA
Fam. Lycopodiaceae (2)
	Diphasium alpinum (L.)Rotm. (Lycopodium alpinum L.)
	Lycopodium clavatum L.
Fam. H u p e r z i a c e a e (1)
	Huperzia selago (L.) Bernh. ex Schrank & Mart. (Lycopodium selago L.).
Fam. Selaginellaceae (1)
	Selaginella helvetica (L.) Spring. (Lycopodium helvaticum L.)
Fam. Equisetaceae(3)
	Equisetum arvense L.
	E. hyemale L.
	E. ramosissimum Desf.
Fam. Aspleniaceae (6)
	Asplenium adianthum nigrum L. M
	A.ruta muraria L.
	A. septentrionale (L.) Hoffm. (Acrostichum septentrionale L.)
	A. trichomanes L.
	A. viride Huds.
	Phyllitis scolopendrium (L.) Newm. (Asplenium scolopendrium L.)
Fam. Athyriaceae (4)
	Athyrium filix- femina (L.) Roth (Polypodium filix-femina L.)
	Cystopteris fragilis (L.) Bernh. (Polypodium filix- fragilis L.)
	Gymnocarpium dryopteris (L.) Newm. (Polypodium dryopteris L.)
Fam. Botrychiaceae (1)
	Botrychium lunaria (L.) Sw. (Osmunda lunaria L.)
Fam. Cryptogrammaceae (1)
	Cryptogramma crispa (L.) R. Br. (Osmunda crispa L.)
	Fam. Dryopteridaceae (5)
	Dryopteris assimilis S.Walker [D. austriaca (Jacq.) Woynar]
	D. filix-mas (L.) Schott. (Polypodium filix-mas L.).
	D. oreades Fomin
	Polystichum lonchitis (L.) Roth. (Polypodium lonchitis L.)
	P. braunii (Spenn) Fee (Aspidium braunii Spenn.)– Holarkt.
	Fam. Onocleaceae (1)
	Matteuccia struthiopteris (L.) Tod. (Osmunda struthiopteris L.)
	Fam. Polypodiaceae (1)
	Polypodium vulgare L.
	Fam.Sinopteridaceae (1)
	Notholaena maranthae (L.) Desv. (Acrostichum marantae L.)
	Fam. Thelipteridaceae (1)
	Phegopteris connectilis (Michx.) Watt. (Polypodium connectile Michx.; Phegopteris polypodioides Fee)
	Fam. W o o d s i a c e a e (2)
	Woodsia alpina (Bolton) S.F.Grey (Acrostichum alpinum Bolt.)
	W. fragilis (Trev.) Moore (Dicksonia fragilis Trev.)
	შიშველთესლოვნები GYMNOSPERMATOPHYTA
	Fam. Cupressaceae (6)- კვიპაროსისებრნი
	Juniperus foetidissima Willd. K შავი ღვია
	J. oblonga M. Bieb. Q გრძელწიწვიანი ღვია
	J. pygmaea K. Koch ქონდარა ღვია
	J. rufescens Link (J.oxycedrus L.) წითელი ღვია
	J. sabina L. კაზაკური ღვია
	J. hemisphaerica C.Presl. (J. depressa Stev.)
	Fam. Pinaceae (1)ფიჭვისებრნი
	Pinus sosnowskyi Nakai სოსნოვსკის ფიჭვი
	ფარულთესლოვნები ANGIOSPERMATOPHYTA
	ორლებნიანები DICOTYLEDONEAE
	Fam. Aceraceae (4)ნეკერჩხლისებრნი
	Acer campestre L. მინდვრის ნეკერჩხალი
	Acer laetum C.A.Mey. M ქორაფი
	Acer platanoides L. ლეკის ხე
	Acer trautvetteri Medw. მაღალმთის ბოყვი (მთის ნეკერჩხალი)
	Fam. A d o x a c e a e (1) ადოქსასებრნი
	Adoxa moschatelliana L.
	Fam. A m a r a n t h a c e a e (2) ჯიჯლაყასებრნი
	Amaranthus albus L. ჯიჯლაყა
	A. retroflexus L. ჩვეულებრივი ჯიჯლაყა
	Fam. Anacardiaceae (2)თუთუბოსებრნი
	Cotinus coggygria Scop. თრიმლი
	Rhus corriaria L. თუთუბო
	Fam. Apiaceae (52)ქოლგოსნები
	Aethusa cynapium L. (Aethusa cynapioides M. Bieb.) ძაღლის ქინძი
	Agasyllis latifolia ( M. Bieb.) Boiss. (Cachrys latifolia M. Bieb.) დუცი
	Angelica tatianae Bordz. [Xanthogalum tatianae (Bordz.) Schischk.] ანგელოზა
	O Angelica tatianae Boiss.
	Anthriscus nemorosa ( M.Bieb.) Spreng. ჭყიმი
	Astrantia maxima Pall. ვარსკვლავა
	A. trifida Hoffm. (A. biebersteinii Trautv.; A. intermedia Bieb.; A. orientalis Woronow)
	Astrodaucus orientalis (L.) Drude (Caucalis orientalis L.) ღრიანჭველა
	Bupleurum exaltatum M.Bieb. ქვაპურა
	B. nordmannianum Ledeb.
	B. polyphyllum Ledeb.
	B. rotundifolium L.
	Carum caucasicum (M. Bieb.) Boiss.(Laserpitium caucasicum Bieb.; Cnidium carvifolium M. Bieb.) კვლიავი
	C. meifolium (M. Bieb.) Boiss.(Cnidium meifolium M. Bieb.)
	Caucalis daucoides L. ყანის ბირკაა
	C. platycarpos L. [C. Daucoides L.; C. Lappula (Web.) Grande]
	Chaerophyllum aureum L. (Ch. maculatum Willd. ex DC) ყინტორა
	Ch. bulbosum L. [Ch. Caucasicum (Hoffm.) Schischk.] ღიმი
	Ch. humile Stev. (Ch. kaipazi Woronow ex Schischk.)
	Ch. roseum M. Bieb.(Ch. millefolium DC.)
	Chamaesciadum acaule ( M.Bieb.) Boiss. (Ammi acaule M. Bieb.; Chamaesciadum Daucus carota L.)
	Daucus carota L. ფერისცვალა
	Falcaria vulgaris Bernh. [F. Sioides (Wib.) Aschers.; Drepanophyllum sioides Wib.] კოფრჩხილა
	Eleutherospermum cicutarium (M.Bieb.) Boiss. (Smyrnium cicutarium M. Bieb.)
	O Heracleum asperum (Hoffm.) M. Bieb. (Sphondylium asperum Hoffm.) შუპყა
	H. chorodanum (Hoffm.) DC. (Wendia chorodana Hoffm.)
	O H. leskovii Grossh. (H. nanum Satzyperova)
	O H. ossethicum Manden.
	O H. roseum Stev.
	H. sosnowskyi Manden.. ხევსურის დიყი
	Ligusticum alatum (M. Bieb.) Spreng.(Athamania alata M. Bieb.) მარიამა
	Mandenovia komarovii (Mand.) Alava [Tordylium komarovii Manden.; Trigonosciadum komarovii (Manden.) Tamamsch.]
	Pastinaca armena Fisch. & C.A. Mey. ძირთეთრა
	Peucedanum caucasicum (M.Bieb.) K. Koch (Selinum caucasicum M. Bieb.) ტყის კამა
	O P. pschavicum Boiss.
	P. ruthenicum M. Bieb.
	Pimpinella affinis Ledeb. ანისულა
	P. rhodantha Boiss. (P. dissecta Retz.)
	P. saxifraga L. გვერდელა
	O P. schatilensis D. Otschiauri
	P. tripartita Kalen. [Albovia tripartita (Kalen.) Schischk.; Scaligeria tripartita (Kalen.) Tamamsch.]
	Sanicula europaea L. ქრისტესბეჭედა
	Seseli alpinum M. Bieb. (Carum alpinum (Bieb.) Benth. Ex Hook.)
	S. peucedanoides (M. Bieb.) K. -Pol. (Bunium peucedanoides M. Bieb.)
	S. transcaucasicum (Schischk.) M.Pimen. & Sdobnina (Libanotis transcaucasica Schischk.)
	O Symphyoloma graveolens C.A.Mey.
	Trinia leiogona (C.A.Mey.) B. Fedtsch. (Rumia leiogona C.A. Mey.)
	Torilis japonica (Houtt.) DC. (Caucalis japononica Houtt.)
	Turgenia latifolia (L.) Hoffm. ძაღლის ბირკა
	Zosimia orientalis Hoffm.
	Fam. A s c l e p i a d a c e a e (2)ქენდირისებრნი
	Vincetoxicum amplifolium C. Koch (V. scandens Somm. & Levier).
	V. funabre Boiss. et Kotschy [Antitoxicum funabre (Boiss. & Kotschy) Pobed.]
	Fam. Asteraceae (170) რთულყვავილოვნები
	Achillea biserrata M. Bieb.[Ptarmica biserrata (M. Bieb.) DC.] ტყის ფარსმადნუკი
	A. biserrata L.
	A. ptarmicifolia (Willd.) Rupr. ex Heimerl [Ptarmica ptarmicifolia (Willd.) Galushko; Pyrethrum ptarmicifolium Willd.; Achillea graminifolia M. Bieb.]
	A. setacea Waldst. & Kit.
	O Aetheopappus caucasicus Sosn
	A. pulcherrimus (Willd.) Cass.(Centaurea pulcherrima Willd.)
	Anthemis cotula L. კამანია
	A. dumetorum Sosn.
	A. iberica M. Bieb.
	A. marschalliana Willd. (A. Pectinata Boiss., A. Biebersteiniana Adams, A. Caucasica Chandjian)
	A. melanoloma Trautv. [Cota melanoloma (Trautv.) Holub.]
	A. rigescens Willd.
	O A. sosnowskyana Fed.
	Anthennaria caucasica Boriss.
	Arctium lappa L. ოროვანდი
	A. platylepis (Boiss. & Bal.) Sosn.ex Grossh. (Lappa platylepis Boiss.&Bal.)
	Artemisia absinthium L. აბზინდა
	A. armeniaca Lam.
	A. chamaemelifolia Vill. (A. iberica Boiss. & Buhse)
	A. marschalliana Spreng. (A.inodora Bieb.; A. sosnowskyi Krasch. & Nowopokr
	A. scoparia Waldst. & Kit. (A.scoparioides Grossh.)
	A. splendens Willd.(A. chewsurica Somm. & Levier) გიეში
	A. vulgaris L. მამულა
	Aster alpinus L. ასტრა
	Bidens tripartita L. ორკბილა
	Carduus adpressus C.A.Mey.(C. multijugus auct. non Koch; C. laciniatus Ledeb.; ნარვაში
	C.colchicus Albov; C. innocuous Kolak. Non C.A. Mey.)
	C. crispus L.
	C. hamulosus Ehrh.
	C. nutans L. [C. theormeri auct. Non. Weinm..; C. theormeri Weinm. Subsp. armenus (Boiss.) Kazmi]
	O C. poliochrus Trautv.
	Carlina vulgaris L. ნარისგაჯა
	Centaurea cheiranthifolia Willd. (C. fischeri Schlecht; C. ochroleuca Guldenst.) ცხვარა
	C. pseudoscabiosa Boiss. & Buhse (C.glehni Trautv., C. ossethica Sosn.)
	C. salicifolia M. Bieb. ტყის ღიღილო
	Chondrilla acantholepis Boiss. ულეწელა
	Cicerbita macrophylla (Willd.) Wallr. (Sonchus macrophyllus Willd.)
	C. petiolata (K.Koch) Gagnidze (Mulgedium petiolatum C. Koch; Prenanthes cacaliifolia sensu Kirp.)
	C. racemosa (Willd.) Beauverd (Lactuca racemosa Willd.)
	Cichorium intybus L. ვარდკაჭაჭი
	Cirsium ciliatum (Murr.) Moench. (Carduus ciliatus Murr.; Cnicus ciliatus M.Bieb.)- ნარი
	C. echinus (M. Bieb.) Hand.-Mazz. (Carlina echinus Bieb.; Cirsium scleranthum M. Bieb.)
	C. hydrophyloides Charadze
	C. incanum (S.G.Gmel.) Fisch. (Serratula incana S. G. Gmel.) თეთრი ნარი
	C. ketzkhovelii Charadze.
	C. macrocephalum C.A.Mey.
	C. obvallatum (M. Bieb.) Fisch. (Cnicus obvalatus M. Bieb.)
	C. osseticum (Adam) Petrak (Carduus osseticus Adams; Cirsium osseticum (Adams) Petrak subsp. tricholoma Fisch. & C. A.Mey.)
	O C. pugnax Somm. & Levier.[C. horridum (Adams) Petrak; Carduus horridus Adams]
	C. rhizocephalum C.A.Mey. [C.rhizocephalum C. A. Mey. subsp. sinuatum (Boiss.) P.H. Devis & Parris; C. rhizocephalum C. A. Mey. var. Sinuatum Boiss.]
	C. simplex C.A.Mey.
	C. tomentosum C.A.Mey. (C. horridum (Adams) Petrak subsp. isophyllum Petrac; C. isophyllum Grossh.) Cauc.
	C. vulgare (Savi) Ten.[C.lanceolatum (L.) Scop.; Carduus vulgaris Savi]
	Coniza canadensis (L.) Cronq. (Erigeron canadensis L.)
	Crepis marschalii (C.A.Mey.) F. Schultz (Barkhausia marschalii C.A.Mey.) კიკიჭა
	C. rhoeadifolia M. Bieb.[C.foetida L. subsp.rhoedifolia ( M. Bieb.) Celak.]
	C. sibirica L.
	O C. sonchifolia (M. Bieb.) C.A. Mey. (Hieracium sonchifolium M. Bieb.)
	Crinitaria linosyris (L.) Less. [Linosyris vulgaris Cass. ex Less.; Aster linosyris (L.) Berh.]
	Dolichorrhiza caucasica (M. Bieb.) Galushko [Cineraria caucasica Bieb.; Senecio caucasica DC.; Ligularia caucasica (Bieb.) G. Don fil.]
	Doronicum macrophyllum Fisch. ex Hornem.
	D. oblongifolium DC.
	D. orientale Hoffm. ყვითელი გვირილა
	Echinops sphaerocephalus L.თავკომბალა
	Erigeron alpinus L. ცხენისკუდა
	E. canadensis L.
	E. caucasicus Stev.
	E. orientalis Boiss.
	E. uniflorus L.
	E. venustus Botsch.[Aster pulchellus Willd.; Erigeron pulchellus DC]
	Eupatorium cannabinum L.
	Filago arvensis L
	Galatella dracunculoides (Lam.) Nees [Aster dracunculoides Lam.; Galatella iberica Kem.-Nath]. შემოდგომის წინწკალა
	Galinsoga parviflora Cav.
	Helichrysum graveolens ( M. Bieb.) DC. ნეგო/უკვდავა
	Hieracium bauhini Bess. ხარნუყა
	H. bifurcum M. Bieb.
	H. caucasicum Naeg.& Peter
	H. juranum Fries. auc.
	H. laevigatum Willd.
	H. longiscapum Boiss. & Kotschy ex Naeg. & Peter.
	H. macrolepis Boiss.
	H. murorum L.
	H. pannonciforme Litw. & Zahn.
	H. pilosella L.
	H. prenanthoides Vill.
	H. ruprechtii Boiss.
	H. umbellatum L.
	H. verruculatum Link
	H. vulgatum Fries.
	Inula aspera Poir. (I.cordata auct.) მზიურა
	I. germanica L. (I.orientalis Willd. Non. Lam.)
	I. grandiflora Willd.
	I. helenium L. კულმუხო
	I. orientalis Lam.
	Jurinea blanda (M. Bieb.) C.A.Mey. (Serratula blanda M. Bieb.)
	O J. exuberans (Trautv.) Sosn. (J. Arachnoidea Bunge var. exuberans Trautv.)
	O J. filicifolia Boiss.
	Jurinella moschus (habl.) Bobr. [Centaurea moschus Habl.; Jurinea depressa (Stev.) C. A. Mey.]
	O Kemulariella rosea (Stev. ex M. Bieb.) Tamamsch. (Aster roseus Stev.)
	Lactuca georgica Grossh. სალათ
	L. serriola Torn ღორის ქადა
	L. wilhelmsiana Fisch.& C.A.Mey.ex DC.
	O Lamyropsis sinuata (Trautv.) M. Dittrich [Cirsium sinuatum (Trautv.) Boiss.].
	Lapsana adenophora Boiss.
	L. communis L.
	L. grandiflora M. Bieb.
	L. intermedia M. Bieb. (L. peduncularis Boiss.).
	Leontodon asperrimus (Willd.) Ball. [Scorzonera asperrima Willd.; Leontodon crispus Vill.subsp. asperrrimus (Willd.) Finch & P.D. Sell]
	L. biscutellifolius DC.
	L. caucasicus ( M. Bieb.) Fisch.
	L. danubialis Jacq.[L.hispidus L.subsp. danubialis (Jacq.)Simonk.]
	L. hispidus L.
	Leucanthemum vulgare (L.) Lam. მინდვრის გვირილა
	Ligularia subsagittata Pojark. [L. sibirica (L.) Cass.]
	Mycelis muralis (L.) Dum.
	Omalotheca caucasica (Somm. & Levier) Czer. ( Gnaphalium caucasicum Somm. & Levier)
	O. sylvatica (L.) Sch.Bip. & Schultz (Gnaphalium sylvaticum L.).
	O. supina (L.) DC. (Gnaphalium supinum L.)
	Onopordum acanthium L.
	Petasites albus (L.) Gaertn. ბუერა
	P. georgicus I. Manden.
	P. hybridus (L.) Gearth.
	Picris hieracioides L. მწარა
	Podospermum grigorashvili Sosn.
	P. meyeri K. Koch
	Psephellus absinthifolius Galushko
	O P. dagestanicus Sosn.
	P. dealbatus (Willd.) K.Koch (Centaurea dealbata Willd.; C. tschuchrukidzei Czer.)
	Pterotheca sancta (L.) K. Koch
	O Pyrethrum aromaticum (Rupr. ex Boiss.) Tzvel. გვირიალ
	P. carneum M. Bieb. [Tanacetum coccineum (Willd.) Grierson subsp. carneum (M.Bieb.) Grierson] წითელი გვირილა
	P. coccineum (Willd.) Worosch. [Chrysanthemum coccineum Willd.; Pyrethrum roseum (Adams) Bieb.; Chrysanthemum roseum Adams]
	O P. demetrii Manden. (P. divaricatum Sosn.)
	P. fruticulosum Biehl.
	O P. leptophyllum Stev.ex M. Bieb.
	P. parthenifolium Willd. საჭარა
	Reichardia glauca Matthews [Reichardia dichotoma (Vahl.) Frein]
	Scorzonera charadzeae Papava ფამფარულა
	S. seidlitzii Boiss.
	Senecio grandidentatus Ledeb.თავყვითელა
	S. jacquinianus Reich.
	S. kolenatianus C.A.Mey.
	O S. lapsanoides DC. [Caucasalia parviflora (Bieb.) B. Nordenstam]
	S. othonnae M. Bieb.
	S. platyphylloides Somm. et Levier. ხარისშუბლა
	S. sosnovskyi Sof.
	S. taraxacifolius (M. Bieb.) DC. [Cineraria taraxacifolia M. Bieb.).; Jranecio taraxacifolius (Bieb.) C. Jeffrey]
	Serratula radiata (Willd. & Kit.) M. Bieb. [Carduus radiatus Waldst. & Kit.; Serratula biebersteiniana (Iljin). Ex Grossh.) Takht.].
	Sigesbeckia orientalis L. ბირკალუა
	Solidago caucasica Kem.-Nath. (S. alpestris auct.non Waldst.& Kit.exWilld.) ყვავილწვრილა
	S. virgaurea L. (S. armena Kem.- Nath. ex Grossh.) ოქროწყებლა
	Sonchus asper Hill ღიჭა
	S. oleraceus L.
	Stemmacantha pulchra (Fisch. & C. A. Mey.) M. Ditrich (Rhaponticum pulchrum Fisch. & Mey).
	Tanacetum vulgare L. ასფურცელა
	Taraxacum confusum Schischk. ბურბუშლა
	T. officinale Wigg. (T. retroflexum Lindb. fil.)
	T. porphyranthum Boiss.
	T. praticola Schischk.
	T. stevenii DC. (Taraxacum crepidiforme DC)
	Tephroseris aurantiaca (Hoppe ex Willd.) Griseb.et Schenk. (Senecio caucasigenus Schischk.)
	O T.karjaginii (Sof.) Holub (Senecio karjaginii Sof.)
	T. subfloccosa ( Schischk.) Gagnidze & Gagua (Senecio subfloccosus Schischk.; Tephroseris subfloccosa (Schischk.)Czer.
	Tragopogon filifolius Rohm. ex Boiss ფამფარა
	T. graminifolius DC.
	T. otschiaurii Khuthateladze
	T. reticulatus Boiss. et Huet.
	Tripleurospermum caucasicum (Willd.) Hayek [T. subnivale Pobed. ; Pyrethrum caucasicum Willd. ; Chamaemelum caucasicum (Willd.) Boiss.]
	Tussilago farfara L. ვირისტერფა
	Fam. Balsaminaceae (1)ინასებრნი
	Impatiens noli-tangere L.
	Fam. Berberidaceae (1)კოწახურისებრნი
	Berberis vulgaris L კოწახური
	Fam. Betulaceae (5)არყისებრნი
	Alnus barbata C. A. Mey. მურყანი
	A. incana (L.) Moench (Betula incana L. fil.) ნაცარა მურყანი
	Betula litwinowii Doluch. ლიტვინოვის არყი
	B. pendula Roth მეჭეჭიანი არყი
	O B. raddeana Trautv. რადეს არყი
	Fam. Boraginaceae (36)ლაშქარასებრნი
	Aipyanthus echioides (L.) Stev. (Macrotomia echioides (L.)Boiss.
	Asperugo procumbens L. ბატკნისყურა
	Buglossioides arvensis (L.) Johnst. [Lithospermum arvense L
	Cerinthe glabra Mill. (C.alpina Kit.)
	C. minor L. ჭახრაკაული
	Cynoglossum officinale L. ძაღლის ენა
	Echium biebersteinii (Laciata) Dobrocz. ძირწითელა
	E. rubrum Jasq. [Echium russicum J.E.Gmel.) ძირწითელა
	E. vulgare L.
	Lappula barbata ( M. Bieb.) Guerke ჩიტის ბირკა
	L. consanguinea (Fisch. & C. A. Mey.) Guerke (Echinospermum consanguineum Fisch. & C. A. Mey.)
	L. patula (Lehm.) Menyharth [Echinospermum patulum Lehm.].
	L. squarrosa (Retz.) Dumort. (Myosotis squarrosa Rets.)
	Lithospermum officinale L. კაკბის საკენკელა
	Lycopsis orientalis L. შავჩოხა
	Myosotis alpestris F.W.Schmidt კესანე
	M. amoena (Rupr.) Boiss
	M. arvensis Hill. (L.) Hill.
	M. caespitosa K.F.Schultz
	M. heteropoda Trautv.
	M. lithospermifolia (Willd.) Hornem. (M. scorpioides L. var. lithospermifolia Willd.)
	M. sparsiflora Pohl
	M. sylvatica Ehrh. ex Hoffm.
	Nonea caspica (Willd.) G.Don fil. [Onosma caspica Willd.]
	N. rosea (M. Bieb.) Link (Anchusa rosea M. Bieb.).
	N. versicolor (Stev.) Sweet (Anchusa versicolor Stev
	Omphalodes rupestris Rupr. ex Boiss.
	Onosma armeniaca Kiok. ex M.Pop.
	O. caucasica Levin ex M.Pop.
	O. microcarpa Stev. ex DC.
	Rochelia retorta (Pall.) Lipsky
	Symphytym asperum Lepech.
	Symphytym asperum Lepech
	S. caucasicum M. Bieb.
	Trigonocaryum involoueratum (Stev.) Kusn.(Myosotis involucrata Stev)
	Fam. Brassicaceae (62)ჯვაროსნები
	Alliaria petiolata ( M.Bieb.) Cavara et Grande
	A. officinalis Andrs. ნივრის დედა
	Alyssum alyssoides (L.) L. [Clypeola alyssoides L.; Alyssum calycinum L.]
	A. hirsutum M. Bieb.
	A. murale Waldst. & Kit
	A. tortuosum Waldst. & Kit. ex Willd.
	A. trichostachyum Rupr.
	Arabidopsis thaliana (L.) Heynh. [Arabis thaliana L.]
	Arabis auriculata Lam. [A. nova auct. non Vill.]
	A. caucasica Willd.
	O A. farinacea Rupr.
	A. hirsuta (L.) Scop. [Turritis hirsuta L.]
	A. mollis Stev. (A. christianii N. Busch.; A. nepetifolia auct.)
	Barbarea vulgaris R.Br.
	Brassica campestris L. შალგი
	B. elongata Ehrh.
	Bunias orientalis L. ხატოტი
	Capsela bursa-pastoris (L.) Medik. [Thlaspi bursa-pastoris L.] წიწმატურა
	Cardamine hirsuta L. ტყის წიწმატი
	C. impatiens L.
	C. pectinata Pall. ex DC.
	C. uliginosa M. Bieb.
	Chorispora tenella L. თუთაბალახა
	Crambe juncea M. Bieb.კოტრანა
	Conringia orientalis (L.) Andrz კომბოსტურა
	Dentaria bipinnata C.A.Mey. N ტყის ბოლოკა
	D. bulbifera L.
	D. microphylla Willd.
	D. quinquefolia M. Bieb.
	Descurainia sophia (L.) Webb. ex Prantl. (Sisymbrium sophia L.) ცახის ბალახი
	O Draba bryoides DC ქუდუნა
	D. hispida Willd.
	D. nemorosa L.
	D. sibirica (Pall.) Thell. [Lepidium sibiricum Pall.; Draba repens Bieb.]
	D. siliquosa M. Bieb.
	D. stylaris J. Gay. ex K. Koch
	D. supranivalis Rupr
	Erophyla verna (L.) Besse
	Erysimum aureum M. Bieb.
	E. ibericum (Adam) DC. [Cheiranthus ibericus Adams
	E. pulchellum (Willd.) J. Gray [Cheiranthus pulchellus Willd.]
	E. substrigosum (Rupr.) N. Busch
	O E. subnivale Prima
	Eunomia rotundifolia C.A.Mey..
	Hesperis matronalis L. ღამის ია
	H. voronovii N.Busch
	Lepidium campestre (L.) R.Br. (Thlaspi campestre L.) წიწმატელა
	Murbeckiella huettii (Boiss.) Rothm. [Phryne huetii (Boiss.) O.E.Schulz; Sisymbrium huetii Boiss.] auc-As. anter.
	Neslia paniculata (L.) Desv. (Myagrum paniculatum L.)
	Pachyphragma macrophyllym (Hoffm.) N.Busch (Thlaspi macrophyllum Hoffm.) ხახია
	Pseudovesicaria digitata (C.A.Mey.) Rupr. (Vesicaria digitata C. A.Mey.)
	Rorippa islandica (Oeder) Borbas
	Sinapis arvensis L. მინდვრის მდოგვი
	Sisymbrium erucastrifolium (Rupr.) Trautv. [Erysimum erucastrifolium Rupr.] გონგოლა
	S. irio L.
	S. loeselii L.
	S. officinale (L.) Scop ღორღორა
	Sobolewskia caucasica (Rupr.) N.Busch
	Thlaspi arvense L. ქუთქუთა
	Th. huetii Boiss.
	Th. perfoliatum L.
	Turritis glabra L.
	Fam. Campanulaceae (28) მაჩიტასებრნი
	Asynema campanuloides (Bieb. ex Sims.) Bornm.
	A. rigidum (Willd.) Grossh. (Phyteuma rigidum Willd.).
	Campanula alliariifolia Willd. ბუსკანტურა
	C. argunensis Rupr.
	C. aucheri DC.
	O C. bellidifolia Adam
	C. bononiensis L.
	O C. charadzeae Grossh.
	C. ciliata Stev.
	C. circassica Fomin
	C. collina M. Bieb
	C. cordifolia K. Koch
	C. doluchanovii Charadze
	O C. fedorovii Charadze
	C. grossheimii A.Charadze
	C. hohenackeri F. et Mey.
	O C. kolenatiana C.A.Mey.
	C. latifolia L. ალოშა
	C. ochroleuca Kem.-Nath.
	C. petrophila Rupr.
	C. rapunculoides L. მაჩიტა
	O C. sarmatica Ker-Gawl.
	C. saxifraga M. Bieb.
	C. sosnowskyi Charadze
	C. stevenii M. Bieb.
	C. trautvetterii Grossh
	C. tridentata Schreb. ქარცხვი
	Fam. C a p p a r i d a c e a e (2) კაპარისებრნი
	Capparis spinosa L. კაპარი
	O Cleome dagestanica (Rupr.) Tzvel. (C. ornithopodioides L. f. dagestanica Rupr.)
	Fam. Caprifoliaceae (7) ცხრატყავასებრნი
	Linnaea borealis L.
	Lonicera caprifolium L. ჯიქა
	L. caucasica Pall. წერწა
	L. steveniana Fisch.ex Pojark. ( L. xylosteum L.)
	Sambucus ebulus L. ანწლი
	Viburnum lantana L. უზანი
	V. opulus L ძახველი
	Fam. Caryophyllaceae (63) მიხაკისებრნი
	Agrostemma githago L. ჭიოტა
	Arenaria leptoclados (Reichenb.) Guss. (Arenaria Aserpyllifolia L. var. leptoclados Reichenb.]
	A. rotundifolia M. Bieb.
	A. serphyllifolia L.
	Cerastium arvense L. მინდვრის პირთეთრა
	C. glomeratum Thuill.
	C. hemschinicum Schischk.
	C. holosteoides Fries
	C. holosteum Fisch. ex Hornem.
	O C. kasbek Parrot
	O C. multiflorum C.A.Mey.
	C. polymorphum Rupr.
	C. purpurascens Adam
	C. ruderale M. Bieb.
	C. salatvicum Rupr.
	C. tauricum Spreng.
	Dianthus caucaseus Smith მიხაკი
	D. cretaceus Adam
	O D. dagestanicus Charadze
	O D. ruprechtii Schischk.
	Dichodon cerastoides (L.) Reichenb. [ C. cerastoides (L.) Britt.]
	Eremogene lychnidea (M. Bieb.) Rupr. (Arenaria lychnidea Bieb.)]
	Gypsophylla bicolor (Freyn & Sint.) Grossh. (G. paniculata L., subsp. bicolor (Freyn & Sint.)
	G. elegans M. Bieb.
	Melandrium album (Mill.) Garcke [Lychnis alba Mill.] სასტვენა
	M. balansae Boiss.
	M. boissieri Schischk
	M. viscosum (L.) Celak [Cucubalus viscosus L.]
	Minuartia aizoides (Boiss.) Bornm. [Alsine aizoides Boiss.].
	O M. biebersteinii (Rupr.) Schischk. [Alsine biebersteinii Rupr.]
	O M. brotherana (Trautv.) Woron. [Stellaria brotheriana Trautv.]
	M. circassica (Albov) Woronow [Alsine aizoides Boiss.]
	M. imbricata (M. Bieb.) Woronow [Arenaria imbricata M. Bieb.]
	O M. inamoena (C.A. Mey.) Woronow [Alsine inamoena C.A.Mey.]
	M. lineata (Boiss.) Bornm. [Alsine juniperina (L.) Wahlenb. var. lineata Boiss.]
	M. oreina (Mattf.) Schischk. [M. hirsuta (Bieb.) Hand.-Mazz. subsp.oreina Mattf.]
	M. verna (L.) Hiern.
	Moehringia trinervia (L.) Clairv. წიფლისძირა
	O Oberna lacera (Stev.) Ikonn. [Silene lacera (Stev.) Sims.; Cucubalus lacerus Stev.]
	O. multifida (Adam) Ikonn. [Silene multifida (Adams) Rohrb.; Cucubalus multifidus Adams]
	O.wallichiana (Klotzsch) Ikonn. (Silene wallichiana Klotzsch)
	Petrorhagia saxifraga (L.) Link [Dianthus saxifraga L.; Tunica saxifraga (L.) Scop.]
	Sagina procumbens L.
	S. saginoides (L.) Karst. [Spergula saginoides L.]
	Silene caucasica (Bunge) Boiss. [S. vallesia β. caucasica Bunge]
	S. chlorifolia Smith კკლდის ქოთანა
	S. compacta Fisch. ლამაზა
	O S. humilis C.A.Mey.
	S. iberica M. Bieb. ქართული ქოტანა
	S. italica (L.) Pers. [Cucubalus italicus L.]
	O S. linearifolia Otth.
	S. physocalyx Ledeb.
	S. ruprechtii Schischk. [S. saxatilis Bieb.]
	S. spergulifolia (Desf.) Bieb. [Cucubalus spergulifolius Willd.]
	S. wolgensis (Hornem.) Bess. ex Spreng. (Cucubalus wolgensis Hornem)
	Spergula arvensis L. სპერგულა
	Stellaria anagalloides C.A.Mey. ჟუნჟრუკი
	S. holostea L.
	S. media (L.) Vill. (Alsine media L.)
	S. neglecta Weihe
	S. persica Boiss.
	Vaccaria hispanica (Mill.) Rauschert (Saponaria hispanica Mill. Vaccaria segetalis Garcke) ჭეჭველა
	Fam. Celastraceae (2) ჭანჭყატისებრნი
	Euonimus latifolia (L.) Mill. ჭანჭყატი
	E. verrucosa Scop.
	Fam. Ceratophyllaceae (1)რქაფოთოლასებრნი
	Ceratophyllum submersum L. რქაფოთოლა
	Fam. Chenopodiaceae (6)
	Chenopodium album L. ნაცარქათმა
	Ch. botrys L.
	Ch. foliosum Aschers. მათუთა
	Ch. sosnowskyi Kapell.
	Hablitia tamnoides M. Bieb
	Kochia prostrata (L.) Schrad. (Salsola prostrata L.) წითელწვერა
	Fam. Cistaceae (3) საკმელასებრნი
	Fumana procumbens (Dun.) (Dun.) Gren. & Godr.
	Helianthemum grandiflorum (Scop.) DC. [Cistus grandiflorus Scop.] მზეყვავილა
	H. nummularium (L.) Mill. [Cistus nummularius L.] Q
	Fam. Convolvulaceae (2)ხვართქლასებრნი
	Calystegia silvatica (Kit.) Griseb. [Convolvulus silvaticus Kit.; Calystegia sylvestris Willd.) Roem. & Schult.] დიდი ხვართქლა
	Convolvulus arvensis L ხვართქლა
	Fam. Corylaceae (3)თხილისებრნი
	Carpinus caucasica Grossh. კავკასიური რცხილა
	Corylus avellana L. ჩვეულებრივი თხილი
	C. iberica Wittm. ex Kem.-Nath. (C. colurna L.) დათვისთხილა
	Fam. Crassulaceae (16) მსუქანასებრნი
	Pseudorosularia pilosa (M. Bieb.) Gurgenidze [Sedum pilosum Bieb.; Rosularia
	Sedum acre L. მსუქანა
	S. annuum L.
	S. caucasicum (Grossh.) Boriss. [S. maximum (L.) Hoffm. Subsp. caucasicum Grossh.] კლდისდუმა
	S. gracile C.A.Mey.
	S. involucratum M. Bieb.
	S. oppositifolium Sims.
	S. pallidum M. Bieb
	S. spurium M. Bieb
	S. stevenianum Rouy & Camus F
	S. stoloniferum S. G. Gmel.
	S. tenellum M. Bieb.
	Sempervivum annae Gurgenidze კლდისვაშლა
	S. caucasicum Rupr. ex Boiss
	S. pumilum M. Bieb.
	Fam. Cuscutaceae (2)აბრეშუმასებრნი
	Cuscuta europaea L. ევროპული აბრეშუმა
	C. epithymum (L.) L. [C. europaea L. var. epithymum L.] სამყურას აბრეშუმა
	Fam. Dipsacaceae (8)გოქშოსებრნი
	Dipsacus pilosus L.გოქშო
	D. strigosus Willd. ex Roem. & Schult.
	Cephalaria gigantea (Ledeb.) Bobr. [Scabiosa gigantea Ledeb] სკიპალო
	Knautia montana (Bieb.) DC. [Scabiosa montana M. Bieb.]
	Scabiosa bipinnata K. Koch ფოლიო
	S. caucasica M. Bieb. ცის ფოლიო
	S. georgica Sulak.
	O S. owerini Boiss.
	Fam. Eleagnaceae (1)ფშატისებრნი
	Hippophae rhamnoides L. ქაცვი
	Fam. Empetraceae (1)კეწერასებრნი
	Empetrum caucasicum (V.Vassil.) Juz. [E. androgynum V. Vassil. var. caucasicum V. Vassil კეწერა
	Fam. Ericaceae (2)მანანასებრნი
	Rhododendron caucasicum Pall. დეკა
	Rh. luteum Sweet. (Azalea pontica L.) იელი
	Fam. Euphorbiaceae (6)რიანასებრნი
	Euphorbia iberica Boiss.რძიანა
	E. macroceras Fisch. & Mey.
	E. oblongifolia K. Koch (E. amygdaloides L. β.oblongifolia K. Koch)
	E. sequieriana Neck.
	E. serrulata Thuill.
	E. squamosa Willd.
	Fam. Fabaceae (63)პარკოსნები
	Anthyllis . irenae Juz. [Anthyllis boissieri (Sogar.) Grossh. p. p.] კურდღლის ბალახი
	A. macrocephala Wend.
	Astragalus alpinus L. [A. grossheimianus Sosn.]. გლერძი
	O A. captiosus Boriss.
	A. chordorrhizus Fisch. ex Bunge
	A. denudatus Stev. [A. marschallianus Fisch., A. terekensis Al.Theod., Fed. & Rzazade)
	A. falcatus Lam.
	A. fragrans Willd.
	A. galegiformis L.
	A. incertus Ledeb. [A. incertus Ledeb. var. unicolor Trautv.]
	A. kasbekii Charadze
	A. ketzkhovelii Charadze
	A. levieri Freyn ex Somm. & Levieri
	A. oreades C.A.Mey.
	Coronilla coronata L. [C. montana Scop.] ყვავისფრჩხილა
	Cytisus caucasicus Grossh. ტყის ცოცხი
	Galega officinalis L ხბოშუბლა
	G. orientalis Lam.
	Hedysarum caucasicum M. Bieb. კრიალოსანა
	Lathyrus aphaca L. ყანის მატკვარცანა
	L. miniatus M. Bieb. ex Stev. აჭრაჭუჭი
	L. pratensis L. მდელოს მატკვარცანა
	L. roseus Stev. არჯაკელი
	L. tuberosus L. თერო
	Lotus caucasicus Kuprian. ex Juz. კურდღლისფრჩხილა
	Medicago coerulea Less. ცისფერი იონჯა
	M. lupulina L. სვიისებრი იონჯა
	M. minima (L.) Bartalini [M. polymorpha L. var. minima L.] ბირკიანი იონჯა
	M. orbicularis (L.) Bartalini (M. polymorpha L. var. Rigidula L.) მრგვალი იონჯა
	O M. virescens Grossh. [M. glutinosa Bieb. f. grandiflora Sinsk.]
	M. polychroa Grossh. ჭრელყვავილიანი იონჯა
	Melilotus officinalis (L.) Pall. [Trifolium officinalis L.] ყვითელი ძიძო
	Orobus cyaneus Stev. [Lathyrus cyaneus (Stew.) C.Koch] ტყის ცირცელი
	Oxytropis cyanea M. Bieb. [O. caucasica Regel]
	Pisum sativum L. [P. sativum L. subsp. elatius (Bieb.) Aschers. & Graebn.] ჩვეულებრივი ბარდა
	Securigera varia (L.) Lassen (Coronilla varia L.)
	Trifolium alpestre L. ალპური სამყურა
	T. aureum Poll.
	T. ambiguum M. Bieb.
	T. arvense L.
	T. campestre Schreb
	T. canescens Willd. ჭაღარა
	T. caucasicum Tausch (T. pannonicum non L. auct.; T. ochroleucon auct. non Huds.)
	T. fontanum Bobr.
	T. medium L.
	T. pratense L. წითელი სამყურა
	T. repens L. თეთრი სამყურა
	T. ruprechtii Tamamsch. & Fed.
	T. spadiceum L
	T. trichicephalum M. Bieb. ბანჯგვლიანი სამყურა
	Vavilovia formosa (Stev.) Fed. [Orobus formosus Stev.; Pisum formosum (Stev.) Alef.]
	Vicia angustifolia L. ცერცველა
	V. balansae Boiss
	O V. caucasica Ekvtim. [V. variegate Willd. auct. cauc. non Ekvtim.;V sosnowskyi Fedtsch. p. p. non Ekvtim.]
	V. balansae Boiss
	O V. larissae Prima
	V. purpurea Stev. [V. alpestris Stev.]
	V. sativa L. ოსპისებრი ცერცვლეა
	V. sepium L.
	O V. sosnowskyi Ekvtim. [V. variegata auct. non Willd.]
	V. variabilis Freyn & Sint. ცვალებადი ცერცველა
	Fam. Fagaceae (3)წიფლისებრნი
	Fagus orientalis Lipsky აღმოსავლური წიფელი
	Quercus iberica Stev.ქართული მუცა
	Quercus macranthera Fisch. & C.A.Mey. ex Hohen. მაღლმთის მუხა
	Fam. Fumariaceae (6)შავთარასებრნი
	Corydalis alpestris C.A.Mey. ბუჩქისძირა
	C. angustifolia (M. Bieb.) DC. (Fumaria angustifolia Bieb.)
	C. caucasica DC.
	C. conorhiza Ledeb.
	C. emanueli C.A.Mey.
	Fumaria officinalis L. შავთრა
	Fam. Gentianacea (13)ნაღველასებრნი
	Centaurium pulchellum (Swartz) Druce [Gentiana pulchella Sw.; Centaurium meyeri (Bunge) Druce; Erythraea meyeri Bunge ასისთავა
	Comastoma dechyanum (Somm. & Levier) Holub (Gentiana dechyana Somm. & Levier)
	Gentiana angulosa M. Bieb. (G. pontica Soltok.) ნაღველა
	G. aquatica L.
	G. cruciata L.
	G. prostrata Haenke
	G. pyrenaica L. [G. dschimilensis C.Koch]
	G. schistocalyx (K. Koch) K. Koch (G.asclepiadea L.. var.schistocalyx K. Koch)
	G. septemfida Pall.
	Gentianella caucasea (Lodiges ex Sims) Holub [Gentiana caucasea Lodd. ex Sims; Gentiana caucasica Bieb.; G. marcowiczii Kusn.]
	Gentianopsis blepharophora (Bordz.) Galushko [Gentiana blepharophora Bordz.; Gentianella cilliata (L.) Borkh. subsp. blepharophora (Bordz.) Pritchard]
	Lomatogonium carinthiacum (Wulf.) Reichenb. (Swertia carinthiaca Wulf.)
	Swertia iberica Fisch. & C.A.Mey. გაბლუარა
	Fam. Geraniaceae (17) ნემსისწვერასებრნი
	Erodium cicutarium (L.) L. Her. [Geranium cicutarium L.] სავარცხელა
	Geranium collinum Steph. ex Willd.
	G. columbinum L. ქათმისკუჭა
	G. divaricatum Ehrh.
	G. gymnocaulon DC.
	G. ibericum Cav.ქართული ნემსიწვერა
	O G. kemulariae Charadze
	G. platypetalum Fisch. & C.A.Mey.
	G. pyrenaicum Burm.
	G. renardii Trautv.
	G.pusillum L.
	G. robertianum L.უჟმურა
	G.rotundifolium L.
	G. ruprechtii (Woronow) Grossh.
	G. sanguineum L.
	G. sibiricum L.
	G. sylvaticum L.
	Fam. Grossulariaceae (4) ხურტკმელისებრნი
	Grossularia reclinata (L.) Mill. (Ribes reclinatum L.) ხურტკმელი
	Ribes alpinum L. მთის მოცხარი
	R. biebersteinii Berl. & DC. კლდის მოცხარი
	R. orientale Desf. აღმოსავლური მოცხარი
	Fam. Helleboraceae (16) ხარისძირასებრნი
	Aconitum confertiflorum (DC.) Gayer. (A. anthora L. var. confertiflorum DC.)- ტილჭირი
	A. nasutum Fisch. ex Reichenb ეშმაკის ქოში
	A. orientale Mill. აღმოსავლეთის ტილჭირი
	O A. tuscheticum (N. Busch) N. Busch [A. caucasicum N. Busch subsp. pubiceps (Rupr.) N. Busch var. tuscheticum N. Busch
	Aquilegia caucasica M. Bieb. [A. vulgaris L.β. caucasica Ledeb.] წყალიკრეფია
	Caltha palustris L. დიდბაია
	C. polypetala (Hochst) Boiss.
	Ceratocephala falcata (L.) Pers. (Ranunculus falcatus L.)
	Delphinium bracteosum Somm. & Levier დეზურა
	O D. Caucasicum C.A.Mey.
	D. Flexuosum M. Bieb.
	D. Fedorowii Dimitrova
	D. freynii Conrath
	D. Megalanthum Nevski
	D. Speciosum M. Bieb.
	Trollius patulus Salisb. [T. caucasicus Stev.] უძოვარა
	Fam. Hypericaceae (5)კრაზანასებრნი
	Hypericum caucasicum (Woron.) Gorsch. [H. montbretii Spach var. caucasicum Woronow] კრაზანა
	H. hirsutum L.
	H. linarioides Bosse N
	H. perforatum L.
	H. ptarmicaefolium Spach
	Fam. I l l e c e b r a c e a e (5)
	Herniaria caucasica Rupr ქაფუნა
	H. glabra L.
	H. incana Lam.
	Scleranthus annuus L. წიაპა
	S. uncinatus Schur.
	Fam. Lamiaceae (50) ტუჩოსანი
	Acinos arvensis (Lam.) Dandy [Calamintha arvensis Lam.; C.acinos (L.) Clairv; Thymus acinos L.]
	Ajuga orientalis L. პირწმინდა
	A. genevensis L.
	Ajuga macrantha C.Koch [B. grandiflora Steph. ex Willd.]
	Betonica macrantha C.Koch [B. grandiflora Steph. ex Willd.] ბარისპირა
	O B. ossetica (Bornm.) Chinth. [B. nivea Stev. subsp. ossetica Bormm]
	Brunella vulgaris L. გობისცხვირა
	Calamintha debilis (Bunge) Benth. [Thymus debilis Bunge] მთის პიტნა
	Clinopodium vulgare L. [Calamintha clinopodium Benth.] მოპიტნაო
	Dracocephalum ruyschianum L. გველთავა
	Galeopsis bifida Boenn. [G. tetrahit auct. non L.] თავცეცხლა
	G. ladanum L.
	Lamium album L. ჯინჭრის დედა
	L. amplexicaule L.
	O L. tomentosum Willd.
	Leonurus quinquilobatus Gilib შავბალახა
	Marrubium catariifolium Desr. ფოლორცის ბალახი
	Mentha longifolia (L.) L. [M. spicata L. var. longifolia L.; M sylvestris L.] ტყის პიტნა
	O Nepeta biebersteiniana (Trautv.) Pojark. [N. cyanea Stev. var. biebersteiniana Trautv.] კატაპიტნა
	N. grandiflora M. Bieb.
	N. mussinii Spreng. F ქარაძენძი
	N. pannonica L.
	N. supina Stev.
	Origanum vulgare L. თავშვა
	Phlomis tuberosa L. ჯინჭრა
	Prunella laciniata (L.) Nath. [P. vulgaris L. var. laciniata L.]
	P. vulgaris L.
	Salvia glutinosa L. შლამანდილი
	S. nemorosa L.
	S. verticillata L. დაჯირა
	Scutellaria altissima L. მუზარადა
	O S. leptostegia Juz.
	S. oreophila Grossh. Eucauc.
	O S. raddeana Juz.
	Sideritis montana L. საყვითლო
	Stachys annua L. დედაფუტკარა
	S. atherocalyx K. Koch
	S. balansae Boiss. & Kotschy
	S. germanica L.
	S. iberica M. Bieb.
	S. pubescens Ten.
	S. spectabilis Choisy ex DC. (S. spectabiliformis Kapell.)
	S. sylvatica L. ყვანჩლა
	Teucrium nuchense K. Koch კუტი ბალახი
	T. orientale L.
	T. polium L.
	Thymus caucasicus Willd. Ex Ronn. ბეგქონდარი
	Th. collinus M. Bieb.
	Th. nummularius M. Bieb. [T buschianus Klok. & Shost.]
	Th. transcaucasicus Ronn.
	Ziziphora puschkinii Adam ურცი
	Linaceae (2) სელისებრნი
	Linum hypericifolium Salisb.& Kit. სელი
	L. nervosum Waldst. et Kit.
	Lythraceae (1)ცოცხმაგარასებრნი
	Lythrum salicaria L. ცოცხმაგარა
	Malvaceae (3)ბალბისებრნი
	Alcea rugosa Alef.
	Lavatera thuringiaca L. ქატმი
	Malva sylvestris L. ბალბა
	Oleaceae (1)ზეთისხილისებრნი
	Fraxinus coriariaefolia Scheele [F excelsior L. subsp. coriariifolia (Scheele) E. Muff.] იფანი
	Onagraceae (12) წყალნაწყენისებრნი
	Chamerion angustifolium (L.) Holub. [Epilobium angustifolium L.; E.spicatum Lam.; Chamaenerion angustifolium (L.) Scop.] თხაწართხლა
	Ch. dodonaei (Vahl) Holub [Epilobium dodonaei Vill.; Chamaenerion angustissimum (Web.)Grossh.;Ch. dodonaei (Vill.) Kost.]
	Ch. colchicum (Albov) Holub [Epilobium colchicum Albov; Chamaenerion colchicum (Albov) Steinb.]
	Circaea alpina L. თეთრიძირა
	C. lutetiana L.
	Epilobium algidum M. Bieb. [E. trigonum Boiss.] წყალნაწყენი
	E. anagallidifolium Lam. [E. alpinum L.]
	E. gemmascens C.A.Mey.
	E. hirsutum L. [E. velutinum Nevski; Chamaenerion hirsutum Scop.; Ch. grandiflorum Moench]
	E. lanceolatum Seb. & Mauri [E. montanum L. β. lanceolatum Reichenb.]
	E. montanum L. მთის წყალნაწყენი
	E. parviflorum Schreb.
	Orobanchaceae (7)კელაპტარასებრნი
	Diphelypaea coccinea (M. Bieb.) Nicolson [Orobanche coccinea M. Bieb.] პირიმზე
	Orobanche arenaria Borkh. კელაპტარა
	O. caryophyllaceae Smith
	O. elatior Sutt. Europ-Medit.
	O. gamosepala Reut.
	O. ramosa L. თამბაქოს კელაპტარა
	O. raddeana G.Beck.
	O x a l i d a c e a e (1)მჟაველასებრნი
	Oxalis acetosella L. მჟაველა
	Papaveraceae (5)ყაყაჩოსებრნი
	Chelidonium majus L. ქრისტესისხლა
	Papaver arenarium M. Bieb. ყაყაჩო
	P. commutatum Fisch. & C.A.Mey
	P. fugax Poir.
	O P. oreophilum Rupr.
	Parnassiaceae (1)პარნასურებისებრნი
	Parnassia palustris L. პარნასურა
	Plantaginaceae (5)მრავალძარღვისებრნი
	Plantago atrata Hoppe [P.saxatilis) Bieb.; P.caucasica Papava]. მრავალძარღვა
	P. lanceolata L. ლანცეტა მრავალძარღვა
	P. major L.
	P. media L.
	P. urvillei Opiz (Plantago stepposa Kuprian.)
	Polygalaceae (4)წიწინაურისებრნი
	Polygala alpicola Rupr. წიწინაური
	P. amoenissima Tamamsch.
	P. caucasica Rupr.
	P. transcaucasica Tamamsch.
	Polygonaceae (21) მატიტელასებრნი
	Fagopyrum tataricum (L.) Gaertn. [Polygonum tataricum L.] წიწიბურა
	Fagopyrum tataricum elatior R. Br. ex Meissn. თათრული წიწიბურა
	Polygonum alpestre C.A. Mey. მატიტელა
	P. amphibim L. წყლის დვალურა
	P. aviculare L. ჩვეულებრივი მატიტელა
	P. carneum K. Koch დვალურა
	P. convolvulus ყანის ჭლექი
	P. dumetorum L. ღობისძირა
	P. dzhawachischwilii Charkev.(P. alpinum All.)
	P. heterophyllum Lindm
	P. hydropiper L წალიკა
	P. nodosum Pers.
	P. panjutinii Chark.
	P. persicaria L. ბოსტნის წალიკა
	P. viviparum L.
	Rumex acetosa L. მჟაუნა
	R. acetosella L.
	R. alpinus L. მთის ღოლო
	R. crispus L. ჩვეულებრივი ღოლო
	R. scutatus L. ლახტარა
	Primulaceae (18) ფურისულისებრნი
	Anagallis arvensis L. საპონელა
	Androsace albana Stev.
	A. chamaejasme Wulf.
	A. maxima L.
	A. villosa L.
	Cyclamen vernum Sweet [C. coum Mill. subsp. caucasicum (C. Koch) O Schwarz p.p.] ყოჩივარდა
	Lysimachia verticillaris Spreng. ხახვთესლა
	Primula algida Adam. ფურისულა
	P. amoena M. Bieb.
	P. auriculata Lam.
	O P. bayernii Rupr.
	P. cordifolia Rupr.
	P. darialica Rupr.
	O P. farinifolia Rupr.
	O P. kusnetzovii Fed.
	O P. luteola Rupr.
	P. macrocalyx Bunge დიდჯამა ფურისულა
	P. ruprechtii Kusn.
	Pyrolaceae (6)მსხალიჭასებრნი
	Moneses uniflora (L.) A.Gray [Pyrola uniflora L.]
	Monotropa hypopithys L.ტყის სანთელა
	Orhtilia secunda (L.) House [Pyrola secunda L.; Ramischia secunda (L.) Garcke]
	Pyrola media Sw. მსხალიჭა
	P. minor L.
	P. rotundifolia L
	Ranunculaceae (20) ბაიასებრნი
	Anemone caucasica Willd.ex Rupr ფრინტა
	A. fasciculata L.
	A. ranunculoides L.
	A. speciosa Adams ex G. Pritz.
	Batrachium divaricatum (Schrank) Schur Holarkt. წყლის ბაია
	O Pulsatilla violacea Rupr. Eucauc. მედგარი
	Ranunculus arvensis L. ყანის ბაია
	R. baidarae Rupr.
	R. buhsei Boiss. [R. astrantiifolius (Rupr.) Boiss. & Bal.; R. trisectilis Ovcz.; R scherosii Kem: Nath.]
	R. caucasicus M. Bieb. [R. szowitsianus Boiss.; R. merovensis Grossh.; R osseticus Ovcz.; R. transcaucasicus Kem.-Nath.]
	O R. crassifolius (Rupr.) Grossh.
	R. elegans K. Koch
	R. lingua L.
	R. oreophilus M. Bieb. (R. acutilobus Ledeb.; R. acutidentatus Rupr.; R. makaschwilii Kem.-Nath.)
	R. oxyspermus M. Bieb.
	R. repens L. ნიახური
	R. tebulossicus Prima
	Thalictrum alpinum L.
	Th. buschianum Kem.-Nath.
	Th. foetidum L. სამატლე
	Rhamnaceae (4)ხეჭრელასებრნი
	Frangula alnus Mill. ხეჭრელი
	Rhamnus depressa Grub.
	Rh. cathartica L ხეშვი
	Rh. pallasii Fisch. & C.A.Mey.
	Rosaceae (58) ვარდისებრნი
	Agrimonia eupatoria L. ბირკავა
	Alchemilla caucasica Bus. მარმუჭი
	A. chlorosericea (Bus.) Juz. (A. sericea Willd. subsp. chlorosericea Bus.)
	A. epipsila Juz. Cauc-As. min.
	A. glabricaulis Lindl.
	A. retinervis Bus.
	A. sericata Reichenb. ex Bus.
	A. sericea Willd.
	Cerasus incana (Pall.) Spach [Amigdalus incana Pall.] მენახირის ბალი
	Comarum palustre L. წყლის მარწყვა-ბალახი
	Cotoneaster integerrimus Medik. ჩიტაკომშა
	C. racemiflorus (Desf.) Booth ex Bosse [Mespilus racemiflora Desf.]
	Crataegus kyrtostyla Fingerh. წითელი კუნელი
	O Dryas caucasica Juz. კაკბის ბალახი
	Filipendula ulmaria (L.) Maxim. (Spiraea ulmaria L.) ქაფურა
	F. vulgaris Moench.
	Fragaria vesca L. მარწყვი
	Geum rivale L. ნიგვზისძირა
	G. urbanum L.
	Malus orientalis Uglitz. მაჟალო
	Padus avium Mill. [P racemosa (Lam.) Gilib.] შოთხვი
	Potentilla argentea L. მარწყვა-ბალახი
	P. crantzii (Crantz) Beck et Fritsch (Fragaria crantzii Crantz)
	P. erecta (L.) Raeusch. ოთხფურცელა მარწყვა-ბალახი
	P. gelida C.A.Mey.
	P. inclinata Vill.
	P. micrantha Ram.
	P. recta L.
	P. reptans L.
	P. ruprechtii Boiss.
	P. rupestris L. (P. foliosa Somm. & Levier)
	Poterium polygamum Waldst. & Kit.
	Prunus divaricata Ledeb. ტყემალი
	Pyrus caucasica Fed. პანტა
	Rosa boissieri Crep.
	O R. tuschetica Boiss.
	O Rosa buschiana Chrshan.
	R. canina L. ასკილი
	R. corymbifera Borkh.
	O R. didoensis Boiss.
	R. galuschkoi Demurova
	R. iberica Stev. ex Bieb.
	R. mollis Smith
	R. oplisthes Boiss
	O R. oxyodon Boiss.
	R. pimpinellifolia L. [R. spinosissima L.]
	R. pulverulenta M. Bieb.
	O R. tuschetica Boiss.
	Rubus idaeus L. [R. buschii Grossh. ex Sinjkova] ჟოლო
	R. saxatilis L. ხახამა
	Sibbaldia parviflora Willd. ფესვმაგარა
	S. semiglabra C.A.Mey.
	Sorbus buschiana Zinserl. ცირცელი
	S. caucasigena Kom. ex Gatsch. [S. aucuparia auct.] Cauc.
	S. graeca (Spach.) Hedl. ამპურა
	S. hajestana Gabr. სომხური ამპურა
	S. subfusca tomentosa (Ledeb.) Boiss. Cauc. S Khevsureti (Khadu) გოგოსა
	Spyraea hypericifolia L. გრაკლა
	Rubiaceae (12) ენდროსებრნი
	Asperula humifusa (M. Bieb.) Bess. (Galium humifusum M. Bieb.) ფხუწა
	A. odorata L. ტყის ჩიტისთვალა
	A. prostrata (Adam) K. Koch [Crucianella Asperula albovii Manden.]
	Cruciata coronata (Sibth. & Smith) Ehrend
	C. glabra (L.) Ehrend. [Valantia glabra L.; Galium vernum Scop.]
	C. laevipes Opiz. [Galium cruciata (L.) Scop.; G. chersonense (Willd.) Roem. & Schult.]
	Galium album Miller [G. erectum auct.; G, aureum auct.; G. calcareum (Albov) Pobed.] ენდრონიკა
	G. articulatum Lam. [G. geniculatum Roem. & Schult.]
	G. brachyphyllum Roem. et Schult.
	G. vailantii DC. [G. spurium auct. non L.; G. aparine auct. non L.]
	G. valantioides M. Bieb.
	G. verum L. მინდვრისნემსა
	Salicaceae (9) ტირიფისებრნი
	Populus tremula L. ვერხვი
	Salix caprea L. მდგნალი
	S. elbursensis Boiss.
	S. excelsa S. G. Gmel.
	O S. kazbekensis A.Skvorts.
	S. kuznetzowii Laksch. ex Goerz
	S. pantosericea Goerz Cauc.
	S. pentrandoides A. Skvorts.
	S. pseudomedemii E. Wolf
	S a n t a l a c e a e (1) სანდალოზისებრნი
	Thesium alpinum L.
	Saxifragaceae (12)ფხიჯასებრნი
	Chrysosplenium alternifolium L. მჭამელა
	Saxifraga cartilaginea Willd. [S. paniculata Mill. subsp. cartilaginea (Willd.) D.A. Webb.] ფხიჯა
	S. cymbalaria L. (S. huetiana auct. non Boiss.)
	S. exarata Vill
	S. flagellaris Willd. ex Sternb. [S. aspera auct. cauc. non L.]
	S. juniperifolia Adams
	S. kolenatiana Regel
	S. moschata Wulf.
	S. pseudolaevis Oetting. [S. laevis Bieb. var. pseudolaevis (Oetting.) Engl.]
	S. ruprechtiana Manden
	S. sibirica L.
	S. subverticillata Boiss
	Scrophulariaceae (65) მავნამალასებრნი
	Digitalis ferruginea L. ფუტკარა
	Euphrasia amblyodonta Juz. კორდისკბილა
	O E. caucasica Juz. [E. regelii Wettst.]
	E. daghestanica Juz.
	E. hirtella Jord.
	E. pectinata Ten. [E. georgica Kem.-Nath.]
	E. petiolaris Wettst.
	E. woronowii Juz.
	Lathraea squamaria L. ჩაწყობილა
	Linaria genistifolia (L.) Mill. [Antirrhinum genistifolium L.; Linaria pontica Kuprian.; L. caucasigena Kem.-Nath.; L. kantschavelij Kem.-Nath.; L. iberica Kem.-Nath.; L. imerethica Kem.-Nath] სელიჭა
	O L. meyeri Kuprian. [L. rupestris C.A.Mey.] N. Khevsureti, Tusheti.
	Melampyrum arvense L. ყანის სანთელა
	M. caucasicum Bunge
	Pedicularis armena Boiss. & Huet სატილია
	P. atropurpurea Nordm.
	P. caucasica M. Bieb.
	P. condesata M. Bieb. Cauc-As. min.
	P. crassiristris Bunge
	P. eriantha (Boiss. & Buhse) T.N.Pop. [P. comosa L. var. eriantha Boiss. & Buhse]
	P. nordmanniana Bunge
	P. sibthorpii Boiss. Cauc-As. min.
	P. wilhelmsiana Fisch.
	Rhinanthus minor L. [Alectorolophus minor (Erhr.) Wimm.] ხრიალა
	O R. schischkinii Vass.
	R. subulatus (Stern.) Soo
	Rhynchocorys elephas (L.) Griseb. [Rhinanthus elephas L.] საყურე
	Scrophularia divaricata Ledeb. შავწამალა
	S. grossheimii Schischk.
	S. lateriflora Trautv.
	O S. minima M. Bieb.
	S. olympica Boiss. [S. caucasica Somm. & Levier]
	S. orientalis L.
	S. ruprechtii Boiss.
	S. scopolii Hoppe ex Pers
	S. umbrosa Dumort. [Scrophularia alata Galib.]
	S. variegata M. Bieb.
	Verbascum georgicum Benth. ქერიფქლა
	V. gnaphalodes M. Bieb.
	V. gossypinum M. Bieb.
	V. laxum Filas. & Jav.
	V. phlomoides L.
	V. phoeniceum L.
	V. pyramidatum M. Bieb.
	V. speciosum Schrad.
	V. thapsus L.
	V. wilhelmsianum K. Koch
	Veronica anagalis- aquatica L. ჩაღანდრი
	V. arvensis L.
	V. beccabunga L.
	V. caucasica M. Bieb. [V. ossetica Stev.]
	V. chamaedrys L.
	V. dillenii Crantz
	V. filiformis Smith
	V. gentianoides Vahl.
	V. multifida L.
	V. officinalis L. დედოფლისთითა
	V. orientalis Mill.
	V. peduncularis M. Bieb.
	O V. petraea (M. Bieb.) Stev [V mthiuletica Kem.-Nath.].
	V. polita Fries. ბოსტნის ია
	O V. propinqua Boriss.
	V. schistosa E.Busch
	V. serpyllifolia L.
	O V. telephiifolia Vahl. subsp. glareosa Fisch.
	V. verna L.
	S o l a n a c e a e (4) ძაღლყურძენასებრნი
	Datura stramonium L. ლემა
	Hyosciamus niger L. შავი ლენცოფა
	Physochliana orientalis (M. Bieb.) D. Don
	Solanum persicum Willd. ex Roem. ძაღლყურძენა
	Tamaricaceae (1) იალღუნისებრნი
	Myricaria bracteata Royle (M. alopecuroides Schrenk) იალღუნი
	Thymelaeaceae (2) მაჯაღვერისებრნი
	Daphne glomerata Lam. (D. imerica C. Koch) წიბა
	D. mezereum L. მაჯაღვერი
	Tiliaceae (2) ცაცხვისებრნი
	Tilia cordata Mill. წვრილფოთოლა ცაცხვი
	T. begoniifolia Ste. [T.caucasica Rupr. f. Begoniifolia (Stev.) Ig. Vassil.] კავკასიური ცაცხვი
	Ulmaceae (1)თელისებრნი
	Ulmus eliptica C. Koch თელადუმა
	Urticaceae (5) ჭინჭრისებრნი
	Parietaria debilis Forst. კედლისპირა
	P. judaica L.
	P. micrantha Ledeb.
	P. serbica Panc.
	Urtica dioica L. ჯინჭარი
	Vacciniaceae (2) მანანისებრნი
	Vaccinium myrtillus L. შავი მოცვი
	V. vitis-idaea L. Holarkt წითელი მოცვი
	Valerianaceae (8)კატაბალახასებრნი
	O Pseudobetckea caucasica (Hoeck) Lincz. [Betckea caucasica Boiss.]
	Valeriana alliariifolia Adam. კატაბალახა
	V. alpestris Stev.
	O V. cardaminenes M. Bieb.
	V. officinalis L.
	V. saxicola C.A.Mey.
	V. tiliaefolia Troitzk. Cauc.
	Valerianella dentata (L.) Pollich მაშა-სალათი
	V e r b e n a c e a e (1) ცოცხანასებრნი
	Verbena officinalis L. ცოცხანა
	Violaceae (13) იისებრნი
	Viola alba Bess. [V scotophylla Jord.] ია
	V. arvensis Murr. ყანის ია
	V. caucasica Kolenati (V. biflora auct.non L.)
	V. canina L.
	V. kitaibeliana Schult. ჩიტის ია
	V. kupfferi Klok. [V. tricolor L. var. caucasica Kupffer]
	V. minuta M. Bieb.
	V. montana L.
	V. occulata Lehm.
	V. odorata L.
	V. rupestris F.W. Schmidt [V. arenaria DC.]
	V. somchetica K. Koch
	Monocotyledones ერთლებნიანები
	Alismataceae (1) წყლისმრავალძარღვასებრნი
	Alisma plantago-aquatica L. წყლის მრავალძარღვა
	Alliaceae (8) ხახვისებრნი
	Allium albidum Fisch. ex Bieb. [A. albidum Fisch. ex Bieb. subsp. caucasicum (Regel) Stearn] ხახვი
	O A. chevsuricum tscholokaschvili (A. gunibicum Miscz. & Grossh. p.p. sensu Kudrjaschova)
	A. fuscoviolaceum Fomin
	A. kunthianum Vved.
	A. rupestre Stev. [A. paniculatum L. subsp. rupestre (Stev.) K. Richt.] Cauc-As.min.
	A. saxatile M. Bieb. (A. ruprechtii Boiss.)
	A. szovitsii Regel
	A. victorialis L.
	A m a r y l l i d a c e a e (1) ნარგიზისებრნი
	Galanthus caucasicus (Bal.) A. Grossh. თეთრყვავილა
	A r a c e a e (1) ნიუკასებრნი
	Arum orientale M. Bieb. (A. elongatum Stev.) ნიუკა
	C o l c h i c a c e a e (3) უცუნასებრნი
	Merendera galghana Otschiauri ენძელა
	M. raddeana Regel
	M. trigyna (Stev. ex Adams) Stapf.
	C o n v a l l a r i a c e a e (3) შროშანისებრნი
	Convallaria majalis L. subsp. transcaucasica (Utkin ex Grossh.) Bordz. Cauc- As. min. შროშანა
	Polygonatum glaberrimum K. Koch სვინტრი
	P. verticillatum (L.) მთის სვინტრი
	Cyperaceae (52) ისლისებრნი
	Blysmus compressus (L.) Panz. ex Link (Scirpus compressus L.)
	Bulbostylis tenerrima Fisch. & C.A. Mey. ex Grossh.
	Carex acrifolia V. Krecz. [C. enervis C.A.Mey. subsp. acrifolia (V. Krecz.) Egor.] ისლი
	C. acutiformis Ehrh.
	C. canescens L.
	C. capillaris L.
	C. capitellata Boiss. et Bal.
	C. caryophyllea Latourr.
	C. caucasica Stev.
	C. chordorrhiza Ehrh.ex L.
	C. contigua Hoppe (C. spicata Huds. nom. ambig.)
	C. digitata L.
	C. diluta M. Bieb.
	C. divisa Huds.
	C. divulsa Stokes
	C. echinata Mmurray
	C. halleriana Asso
	C. hirta L.
	C. humilis Leyss. (C. buschiorum Krecz.).buschiorum V. Krecz.
	C. kotschyana Boiss. & Hohen. [C. orbicularis Bott subsp. kotschyana (Boiss. et Hohen.) Kukkonen]
	C.lachenalii Schkhur. (C. leporina L. nom. ambig)
	C. liparocarpos subsp. bordzilowskii (V. Krecz.) Egor.
	C. medwedewii Lesk.
	C. meinshauseniana V. Krecz.
	C. melanostachya M. Bieb. ex Willd (C. ripariiformis Litv.).
	C. michellii Host
	C. micropodioides V. Krecz. (C. pyrenaica auct.)
	C. muricata L. [C. cuprina (Sandor ex Heuff.) Th. Nendtv. ex A. Kerner]
	C. otrubae Podp. (C. compacta Lam.)
	C. pallescens L.
	C. panicea L.
	C. polyphylla Kar. & Kir.
	C. pseudocyperus L.
	C. remota L.
	C. riparia Curt.
	C. rupestris All.
	C. szovitsii V. Krecz
	C. sylvatica Huds.
	C. tomentosa L.
	C. transcaucasica Egor. (C. dacica auct.non Heuff.)
	C. tristis M. Bieb. (C. brachystachys auct. non Schrank)
	C. vesicaria L. (C. inflata Huds.)
	Eleocharis austriaca Hayek.(E. leptostilopodiata) Zinserl p.p.) ლისი
	E. palustris (L.) Roem et Schult. (Scirpus palustris L.)
	Eriophorum latifolium Hoppe.
	E. vaginatum L.
	Isolepis setacea (L.) R. Br. [Schoenoplectus setaceus (L.) Palla] ხახვისფოჩა
	K. persica Kuk. et Bornm.
	Scirpus sylvaticus L. ლელქაში
	D i o s c o r i a c e a e (1) დიოსკორეასებრნი
	Tamus communis L. ძაღლის სატაცრი
	H y a c i n t a c e a e (6)
	Muscari pallens ( M. Bieb.) Fisch. [Hyacinthus pallens Bieb.; Pseudomuscari pallens (M. Bieb.) Garbari; Muscari stoloniferum Charkev.] ყაზახა
	M. szovitsianum Baker (M. neglectum sensu Losinsk.)
	Ornithogalum schmalhausenii Albov ძაღლნიორა
	O. sigmoideum Fr. et Sint.
	Puschkinia scilloides Adams
	Scilla siberica Haw. ცისთვალა
	Iridaceae (7) ზამბახისებრნი
	Crocus adamii Gay ზაფრანა
	C. speciosus M. Bieb. სოსანი ზაფრანა
	Gladiolus caucasicus Herb. [G. communis auct. non L.] ხმალა
	G. tenuis M. Bieb.
	Iris furcata M. Bieb. ზამბახი
	I. reticulata M. Bieb. [Iridodictyum reticulatum (Bieb.) Rodionenko
	I. sibirica L.
	Juncaceae (11) ჭილისებრნი
	Juncus articulatus L. (J. lampocarpus Ehrh. ex Hoffm.) ჭილი
	J. atratus Krock.
	J. compressus Jacq.
	J. bufonius L.
	J. effusus L.
	J. tenuis Willd.
	Luzula forsteri (Smith) DC. (Juncus forsteri Smith). ისლურა
	L. multiflora (Ehrh. et Retz. ) Lej. (Juncus multiflora Ehrh.)
	L. polosa (L.) Willd. (Juncus pilosus L.)
	L. stenophylla Steud. [L. pseudosudetica (V. Krecz.) V.Krecz.) V. Krecz.]
	L. spicata (L.) DC. (Juncus spicatus L.)
	J u n c a g i n a c e a e (2)
	Triglochin maritimum L.
	T. palustris L.
	Liliaceae (10) შროშნისებრნი
	Fritillaria collina Adams [F. lutea Bieb. non Mill.; F. biebersteiniana Charkev. F. ophioglossifolia Freyn & Sint.] ღვინა
	F. latifolia Willd. (F. dzhabavae A. Khokhr.)
	Gagea anisanthos K. Ko ჩიტისთვა
	G. chanae Gross
	G. glacialis K. Koch
	G. lutea (L.) Ker-Gawl. (Ornithogalum luteum L.)
	G. sulphurea Miscz.
	O Lilium monadelphum M. Bieb. subsp. georgicum (Manden.) Gagnidze (L. georgicum Manden.) შროშანი
	L. szovitsianum Fisch. & Ave-Lall. [L. monadelphum Bieb. var. szovitsianum (Fisch. & Ave-Lall.) Elwes]
	Lloydia serotina (L.) Reichenb. (Bulbocodium serotinum L.)
	M e l a n t h i a c e a e (1)
	Veratrum lobelianum Bernh. [V. album L. subsp. lobelianum (Bernh.) Schuebl. & Martens] შხამა
	Orchidaceae (20) ჯადვარისებრნი
	Anacamptis pyramidalis (L.) Rich. (Orchis pyramidalis L.)
	Cephalanthera longifolia (L.) Fritsch. [Serapias helleborine L. var. longifolia L.]
	C. rubra (L.) Rich. (Serapias rubra L.)
	Coeloglossum viride (L.) C. Hartm.
	Dactylorhiza euxina (Newski) Czer.
	D. flavescens (K. Koch) Holub (Orchis flavescens K. Koch)
	D. urvilleana (Steud.) H. Baumann & Kunkele (Orchis urvilleana Steud.; O. triphylla C. Koch; O. amblioloba Nevski)
	Epipactis helleborine (L.) Crantz. (Serapias helleborine L., p.p.; Epipactis latifolia (L.) All.]
	Goodyera repens (L.) R.Br. (Satyrium repens L.) ტყის მრავალძარღვა
	Gymnodenia conopsea (L.) R.Br.(Orchis conopsea L.)
	Herminium monorchis (L.) R.Br. (Ophrys monorchis L.)
	Listera cordata (L.) R.Br. (Ophrys cordata L.)
	Neottia nidus-avis (L.) Rich. (Ophrys nidus ‒ avis L.) ჩიტიბუდა
	Ophrys caucasica Woronow ex Grossh. ფუტკრის დედა
	O. oestrifera M. Bieb. (O. cornuta Stev.)
	Orchis coryophora L. ჯადვარი
	O. mascula (L.) L. (O. morio L. O. pinetorum Boiss. & Kotschy)
	Platanthera chlorantha (Cust.) Reichenb. (Orchis chlorantha Cust.) ორფოთოლა
	Traunsteinera globosa (L.) Reichenb.
	T. spaerica (M. Bieb.) Schlechter (Orchis sphaerica Bieb.)
	Poaceae (79) მარცვლოვანნი
	Agrostis capillaris L. ნამიკრეფია
	A. gigantea Roth (A. alba auct.)
	A. planifolia K. Koch
	A. tenuis Sibth. (A. capillaris auct.)
	Alopecurus glacialis K. Koch მელაკუდა
	A. laguroides Bal. (A. dasyanthus Trautv.)
	O A. tuscheticus Trautv.
	Anisantha sterilis (L.) Nevski (Bromus sterilis L.)
	Anthoxanthum alpinum A. et D.Love ყვითელთავთვა
	A. odoratum L. Holarkt.
	Avenella flexuosa (L.) Drej. [Aira flexuosa L.; Deschampsia flexuosa (L.) Nees; Lerchenfeldia flexusa (L.) Schur] .
	A. montana (L.) drej. [Aira montana L.; Deschampsia montana (L.) G. Don. Fil.; Avenella flexuosa subsp. montana (L.) A. & D. Love]
	Beckmannia eruciformis (L.) Host. (Phalaris eruciformis L.) ხუჭუჭა
	Botriochloa ischaemum (L.) Keng. ( Andropogon ischaemum L.)
	Brachypodium pinnatum Beauv. (Bromus pinnatus L.) ბერსელა
	B. sylvaticum (Huds.) Beauv. (Festuca sylvatica Huds.)
	Briza elatior Sibth. & Smith (B. australis Prokud.) ცახცახა
	B. marcowiczii Woronow
	Bromopsis biebersteinii (Roem. & Schult.) Holub (Bromus biebersteinii Roem.& Schult.)
	B. riparia (Rehm.) Holub (Bromus riparius Rehm.)
	B. variegata (Bieb.) Holub (Bromus variegatus Bieb.; B. adjaricus Somm. et Levier)
	Calamagrostis arundinaceae (L.) Roth. (Agrostis arundinacea L.) ბრძამი
	O C. caucasica Trin.
	C. epigeos (L.) Roth. (Arundo epigeios L. ) ქასრა
	C. pseudophragmites (Hall. fil.) Koel. [Arundo pseudophragmites Hall. Fil.;
	Catabrosa aquatica (L.) Beauv. (Aira aquatica L.)
	Colpodium versicolor (Stev.) Schmalh. (Agrostis versicolor Stev.)
	Dactylis glomerata L. სათითურა
	Deschampsia caespitosa (L.) Beauv. (Aira caespitosa L.) მახრჩობელა
	Elytrigia caespitosa (K. Koch) Nevski (Agropyron gracillimum Nevski)
	E. repens (L.) Nevski (Triticum repens L.)
	Eragrostis minor Host ტეფი
	Festuca ovina L. წივანა
	F. rubra L. წითელი წივანა
	F. rupicola Heuff. [F. sulcata (Hack.) Nym. p.p.]
	F. sclerophylla Boiss. & Hohen.
	F. supina Schur.
	F. valesiaca Gaudin [F. sulcata (Hack.) Nym. p.p.]
	F. varia Haenke subsp. woronowii (Hack.) Tzvel. (F. woronowii Hack.; F. amethystina auct. non L.)
	Glyzeria fluitans (L.) R. Br. (Festuca fluitans L.)
	Helictotrichon adzharicum (Albov) Grossh. [Avena adzharica Albov ; Helictotrichon asiaticum (Roshev.) Grossh.]
	H. pubescens (Huds.) Pilg. (Avena pubescens Huds.)
	Hordeum violaceum Boiss. & Huet ბრინჯა-ქერი
	Koeleria caucasica (Domin) B.Fedtsch. (K. eriostachya Panc. subsp. caucasica Domin) კეწეწურა
	K. cristata (L.) Pers. [Aira cristata L.; Koeleria gracilis Pers.; K. macrantha (Ledeb.) Schult.
	K. luerssenii (Domin) Domin (K. gracilis Pers. subsp. luerssenii Domin)
	Lolium arvense With. (L. speciosum M.Bieb.) ნამკალა
	L. rigidum Gaudin
	Melica taurica K. Koch
	M. transsilvanica Schur
	M. uniflora Retz.
	Milium effusum L.
	Nardus stricta L. ძიგვა
	Phleum alpinum L. ტიმოთელა
	Ph. montanum K. Koch
	Ph. phleoides (L.) Karst. (Phalaris phleoides L.)
	Ph. pratense L. (Ph. betrolonii DC.)
	Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steud. (Arundo australis Cav.) ლელი
	Poa alpina L. თივაქასრა
	P. annua L. ერთწლოვანი თივაქასრა
	P. bulbosa L. ბოლქვიანი თივაქასრა
	P. caucasica Trin.
	P. iberica Fisch. & C. A. Mey.
	P. nemoralis L. ტყის თივაქასრა
	P. pratensis L.
	P. supina Schrad.
	P. supina Schrad.
	P. trivialis L.
	Sclerochloa dura (L.) Beauv.
	Secale cereale L. სარეველა ჭვავი
	Setaria viridis (L.) Beauv. (Panicum viride L.) მწვანე ძურწა
	S. verticillata (L.) Beauv. (Panicum verticillatum L.)
	Sorghum halepense (L.) Pers. (Holcus halepensis L.) შალაფა
	Stipa capillata L. წურწუმა
	S. daghestanica Grossh. ვაციწვერა
	S. pulcherrima K. Koch
	S. tirsa Stev. (S. stenophylla Czern.)
	Trisetum flavescens (L.) Beauv. (Avena flavescens L.) ოქროშვრია
	T. rigidum ( M. Bieb.) Roem. & Schult. (Avena rigida Bieb.)
	T. spicatum (L.) K. Richt.
	Potamogetonaceae (4) წყლისვაზისებრნი
	Potamogeton gramineus L. წყლის ვაზი
	P. natans L.
	P. pectinatus L.
	P. berchtoldii Fieb. (P. pusillus L.)
	T r i l l i a c e a e (2)
	Paris quadrifolia L ხარისთვალა
	P. incompleta M. Bieb.

დანართი 9: ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ძუძუმწოვრების ნუსხა

	ოჯახი	გვარი	ლათინური სახელწოდება	ქართული სახელწოდება	ინგლისური სახელწოდება	საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობები	კავკასიის ენდემები	IUCN წითელი ნუსხა	CITES	Bern Conven tion	CMS Bonn ANNEX	Bonn Convention Instruments	Habitat Directive
	Erinaceomorpha
1	Erinaceidae	Erinaceus	Erinaceus concolor	აღმოსავლეთევროპული ზღარბი	Southern White-breasted Hedgehog			LC		III
	Soricomorpha
2	Soricidae	Crocidura	Crocidura gueldenstaedtii	გრძელკუდა კბილთეთრა	Gueldenstaedt's Shrew					III
3			Crocidura leucodon	თეთრმუცელა კბილთეთრა	Bicoloured White-toothed Shrew			LC		III
4		Sorex	Sorex raddei	რადეს ბიგა	Radde's Shrew		*	LC		III
5			Sorex satunini	კავკასიური ბიგა	Caucasian Shrew		*	LC		III
6			Sorex volnuchini	ვოლნუხინის ბიგა	Caucasian Pygmy Shrew		*	LC		III
7		Neomys	Neomys teres	კავკასიური წყლის ბიგა	Transcaucasian Water Shrew			LC		III
8	Talpidae	Talpa	Talpa caucasica	კავკასიური თხუნელა	Caucasian Mole		*	LC
9			Talpa levantis	მცირე თხუნელა	Levant Mole		*	LC
	Chiroptera
10	Rhinolophidae	Rhinolophus	Rhinolophus hipposideros	მცირე ცხვირნალა	Lesser Horseshoe Bat			LC		II IV		EUROBATS	II
11	Vespertilionidae	Barbastella	Barbastella barbastellus	ევროპული მაჩქათელა	Western Barbastelle	VU		NT		II		EUROBATS	II
12		Eptesicus	Eptesicus serotinus	ჩვეულებრივი მეგვიანე	Serotine			LC		II		EUROBATS	IV
13		Myotis	Myotis blythii	ყურწვეტა მღამიობი	lesser mouse-eared bat			LC		II		EUROBATS	II
14			Myotis brandtii	ბრანდტის მღამიობი	Brandt’s Myotis			LC		II		EUROBATS	IV
15			Myotis emarginatus	სამფერი მღამიობი	Geoffroy's Myotis			LC		II		EUROBATS	II
16			Myotis mystacinus	ულვაშა მღამიობი	Whiskered Myotis			LC		II		EUROBATS	IV
17			Myotis nattereri	ნატრერის მღამიობი	Natterer’s Bat			LC		II		EUROBATS	IV
18		Nyctalus	Nyctalus leisleri	მცირე მეღამურა	Lesser Noctule			LC		II		EUROBATS	IV
19			Nyctalus noctula	წითური მეღამურა	Noctule			LC		II		EUROBATS	IV
20			Nyctalus lasiopterus	გიგანტური მეღამურა	Giant Noctule, Greater Noctule Bat			NT		II		EUROBATS	IV
21		Pipistrellus	Pipistrellus nathusii	ტყის ღამორი	Nathusius’ Pipistrelle			LC		II		EUROBATS	IV
22			Pipistrellus pipistrellus	ჯუჯა ღამორი	Common Pipistrelle			LC		III		EUROBATS	IV
	Lagomorpha
23	Leporidae	Lepus	Lepus europaeus	ევროპული კურდღელი	European Brown Hare			LC		III
	Rodentia
24	Sciurdae	Sciurus	Sciurus anomalus	კავკასიური ციყვი	Caucasian Squirrel	VU		LC		II			IV
25			Sciurus vulgaris	ჩვეულებრივი ციყვი	Eurasian Red Squirrel			LC		III
26	Gliridae	Glis	Glis glis (Myoxus glis)	ჩვეულებრივი ძილგუდა	Fat dormouse			LC		III
27		Dryomys	Dryomys nitedula	ტყის ძილგუდა	Forest Dormouse			LC		III			IV
28		Chionomys	Chionomys gud	გუდაურული მემინდვრია	Caucasian Snow Vole		*	LC
29			Chionomys roberti	მცირეაზიური მემინდვრია	Robert's Snow Vole		*	LC
30		Microtus	Microtus arvalis	ჩვეულებრივი მემინდვრია	Common Vole			LC
31			Microtus (Terricola) majori	ბუჩქნარის მემინდვრია	Major's Pine Vole		*	LC
32			Microtus (Terricola) daghestanicus	დაღესტნური მემინდვრია	Daghestan Pine Vole		*	LC
33		Mesocricetus	Mesocricetus raddei	იმიერკავკასიური ზაზუნა	Ciscaucasian Hamster		*	LC
34		Cricetulus	Cricetulus migratorius	ნაცრისფერი ზაზუნა	Grey Dwarf Hamster	VU		LC
35		Mus	Mus musculus	სახლის თაგვი	House Mouse			LC
36		Sylvaemus	Sylvaemus witherby (S.fulvipectus)	კავკასიური ტყის თაგვი	Steppe mouse			LC
37			Sylvaemus uralensis	მცირე ტყის თაგვი	Little mouse			LC
38		Rattuss	Rattus norvegicus	რუხი ვირთაგვა	Brown Rat			LC
	Carnivora
39	Canidae	Canis	Canis lupus	მგელი	Grey Wolf			LC	II	II			IV, V
40		Vulpes	Vulpes vulpes	მელა	Red Fox			LC	III
41	Ursidae	Ursus	Ursus arctos	მურა დათვი	Brown Bear	EN		LC	II	II			II*, IV
42	Mustelidae	Martes	Martes foina	კლდის კვერნა	Stone Marten, Beech Marten			LC	III	III
43			Martes martes	ტყის კვერნა	European Pine Marten			LC		III			V
44		Meles	Meles meles	მაჩვი	Eurasian Badger			LC		III
45		Mustela	Mustela nivalis	დედოფალა	Least Weasel			LC		III
46		Lutra	Lutra lutra	წავი	Eurasian Otter, Common Otter	VU		NT	I	II			II, IV
47	Felidae	Felis	Felis silvestris	ტყის კატა	Wild Cat			LC	II	II			IV
48		Lynx	Lynx lynx	ფოცხვერი	Eurasian Lynx	CR		NT	II	III			II, IV
49		Panthera	Panthera pardus	ჯიქი	Leopard	CR		NT	I	II
	Artiodactyla
50	Bovidae	Rupicapra	Rupicapra rupicapra	არჩვი, ფსიტი	Northern Chamois	EN		LC		III			V
51		Capra	Capra aegagrus	ნიამორი	Wild Goat, Bezoar Goat	CR		VU		II			II, IV
52			Capra cylindricornis	აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი	East Caucasian Tur, Dagestan Tur	VU	*	NT
53	Cervidae	Capreolus	Capreolus capreolus	ევროპული შველი	European Roe Deer			LC		III
54		Cervus	Cervus elaphus	კეთილშობილი ირემი	Red Deer	CR		LC		III

დანართი 10. : ფრინველების სახეობათა ნუსხა

	ოჯახი Family	გვარი Genera	ლათინური სახელწოდება Latin name	ქართული სახელწოდება Georgian Name	ინგლისური სახელწოდება English name	საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობები	კავკასიის ენდემები	IUCN წითელი ნუსხა	CITES	Bern Conven tion	CMS Bonn Annex	AEWA, Annex 2 ‒ II)	Birds Directive	ფრინველთა არსებობის სტატუსი
	Galliformes
1	Phasianidae	Alectoris	Alectoris chukar	კაკაბი	Chukar			LC		III			II	YR-R
2		Tetraogallus	Tetraogallus caucasicus	კავკასიური შურთხი	Caucasian Snowcock		*	LC		III				YR-R
3		Perdix	Perdix perdix	გნოლი	Grey Partridge			LC		III			II,IIIA	YR-R
4		Coturnix	Coturnix coturnix	მწყერი	Common Quail			LC		III	II		II	SB
5		Lyrurus	Lyrurus mlokosiewiczi (Tetrao mlokosiewiczi)	კავკასიური როჭო	Caucasian Grouse	VU	*	NT		III			I	YR-R
	Accipitriformes
6	Pandionidae	Pandion	Pandion haliaetus	შაკი	Osprey			LC	II	II	II		I	OV
7	Accipitridae		Gypaetus barbatus barbatus	კრავიჭამია	Lammergeier	VU		NT		III	II	II	I	YR-R
8			Neophron percnopterus	ფასკუნჯი	Egyptian Vulture	VU		EN	II	II	I		I	SB, PM
9			Pernis apivorus	ბოლოკარკაზი	EuropeanHoney-buzzard			LC	II	II	II		I	SB, PM
10			Aegypius monachus	სვავი	Cinereous Vulture	EN		NT	II	II	II		I	YR-V
11			Gyps fulvus	ორბი	Eurasian Griffon	VU		LC	II	II	II		I	OV
12			Clanga pomarina (former Aquila pomarina)	მცირე არწივი	Lesser Spotted Eagle			LC	II	II	II		I	SB, PM
13			Clanga clanga (former Aquila clanga)	მყივანი არწივი	Greater Spotted Eagle	VU		VU	II	II	I		I	PM
14			Hieraaetus pennatus	ჩია არწივი	Booted Eagle			LC	II	II	II		I	PM
15			Aquila nipalensis	ველის არწივი	Steppe Eagle			LC	II	II	II		I	PM
16			Aquila heliaca	ბეგობის არწივი	Imperial Eagle	VU		VU	I	II	I		I	PM r
17			Aquila chrysaetos	მთის არწივი	Golden Eagle	VU		LC	II	II	II		I	YR-R
18			Accipiter brevipes	ქორცქვიტა	Levant Sparrowhawk	VU		LC	II	II	II		I	PM
19			Accipiter nisus	მიმინო	Eurasian Sparrowhawk			LC	II	II	II		I	YR-R, PM
20			Accipiter gentilis	ქორი	Northern Goshawk			LC	II	II	II		I	YR-R, PM
21			Milvus migrans	ძერა	Black Kite			LC	II	II	II		I	PM
22			Buteo lagopus	ფეხბანჯგვ-ლიანი კაკაჩა	Rough-legged Hawk			LC	II	II	II		I	PM
23			Buteo buteo	კაკაჩა	Common Buzzard			LC	II	II	II		I	SB, PM
24			Buteo rufinus	ველის კაკაჩა	Long-legged Buzzard	VU		LC	II	II	II		I	OV
	Charadriiformes
25	Scolopacidae	Actitis	Actitis hypoleucos (Tringa hypoleucos)	მებორნე	Common Sandpiper			LC		II	II	II		SB, PM
26	Laridae		Larus michahellis		Yellow-legged Gull			LC		III				OV
27			Larus cachinnans	ყვითელფეხა თოლია	Caspian Gull (former Yellow-legged Gull)			LC		III		II	II	OV
	Columbiformes
28	Columbidae	Columba	Columba livia	გარეული მტრედი	Rock Dove			LC		III			II	YR-R
29			Columba oenas	გულიო	Stock Dove			LC		III			II	YR-R
30			Columba palumbus	ქედანი	Common Woodpigeon			LC		no			II, IIIA	YR-R
31		Streptopelia	Streptopelia turtur	ჩვეულებრივი გვრიტი	European Turtle-dove			LC		III	II		II	SB, PM
32	Cuculiformes
33	Cuculidae	Cuculus	Cuculus canorus	გუგული	Common Cuckoo			LC		III				SB, PM
34	Strigiformes
35	Strigidae	Otus	Otus scops	წყრომი	Common Scops-owl			LC	II	II				SB, PM
36		Bubo	Bubo bubo	ზარნაშო	Eurasian Eagle-owl			LC	II	II			I	YR-R
37		Athene	Athene noctua	ჭოტი	Little Owl			LC	II	II				YR-R
38		Strix	Strix aluco	თყის ბუ	Tawny Owl			LC	II	II				YR-R
	Caprimulgiformes
39	Caprimulgidae	Caprimulgus	Caprimulgus europaeus	უფეხურა	European Nightjar			LC		II			I	SB, PM
40	Apodiformes
41	Apodidae	Apus	Apus melba (Tachymarptis melba in BirdLife ChL)	მეკირია	Alpine Swift			LC		II				SB
42			Apus apus	ნამგალა	Common Swift			LC		III				SB, PM
	Coraciiformes
43	Meropidae	Merops	Merops apiaster	კვირიონი	European Bee-eater			LC		II	II			SB, PM
44	Coraciidae	Coracias	Coracias garrulus	ყაპყაპი	European Roller			NT		II	I, II		I	PM
45	Upupidae	Upupa	Upupa epops	ოფოფი	Eurasian Hoopoe			LC		II				SB, PM
	Piciformes
46	Picidae	Jynx	Jynx torquilla	მაქცია	Eurasian Wryneck			LC		II				PM
47		Dryobates	Dryobates minor (former Dendrocopos minor)	მცირე ჭრელი კოდალა	Lesser Spotted Woodpecker			LC		II				YR-R
48		Leiopicus	Leiopicus medius (former Dendrocopos medius)	საშუალო კოდალა	Middle Spotted Woodpecker			LC		II			I	OV
49			Dendrocopos major	დიდი ჭრელი კოდალა	Great Spotted Woodpecker			LC		II				YR-R
50		Dryocopus	Dryocopus martius	ხეკაკუნა	Black Woodpecker			LC		II			I	YR-R
51		Picus	Picus viridis	მწვანე კოდალა	Eurasian Green Woodpecker			LC		II				OV
	Falconiformes
52			Falco naumanni	ველის კირკიტა	Lesser Kestrel	CR		LC	II	II	I, II		I	PM
53	Falconidae	Falco	Falco tinnunculus	ჩვეულებრივი კირკიტა	Common Kestrel			LC	II	II	II		I	SB, PM
54			Falco vespertinus	თვალშავი	Red-footed Falcon	EN		NT	II	II	I, II		I	PM
55			Falco subbuteo	მარჯანი	Eurasian Hobby			LC	II	II	II		I	SB, PM
56			Falco cherrug	ბარი (გავაზი)	Saker Falcon	CR		EN	II	II	I, II		I	OV
57			Falco peregrinus	შევარდენი	Peregrine Falcon			LC	I	II	II		I	SB, PM
	Passeriformes
58	Laniidae	Lanius	Lanius collurio	ღაჟო	Red-backed Shrike			LC		II			1	SB, PM
59			Lanius minor	შავშუბლა ღაჟო	Lesser Grey Shrike			LC		II			1	SB, PM
60	Oriolidae	Oriolus	Oriolus oriolus	მოლაღური	Eurasian Golden-oriole			LC		II				SB, PM
61	Corvidae	Garrulus	Garrulus glandarius	ჩხიკვი	Eurasian Jay			LC		no			II	YR-R
62		Pyrrhocorax	Pyrrhocorax pyrrhocorax	წითელნისკარ-ტა მაღრანი	Red-billed Chough			LC		II			1	YR-R
63			Pyrrhocorax graculus	ყვითელნის-კარტა მაღრანი	Yellow-billed or Alpine Chough			LC		II				YR-R
64		Corvus	Corvus cornix	რუხი ყვავი	Hooded Crow			?		no				YR-R
65			Corvus corax	ყორანი	Common Raven			LC		III				YR-R
66	Alaudidae	Alauda	Alauda arvensis	მინდვრის ტოროლა	Eurasian Skylark			LC		III			II	YR-R
67		Lullula	Lullula arborea	ტყის ტოროლა	Wood Lark			LC		III			I	SB, PM
68		Eremophila	Eremophila alpestris	რქოსანი ტოროლა	Horned (Shore) Lark			LC		II				YR-R
69	Hirundinidae	Hirundo	Hirundo rupestris (former Ptyonoprogne rupestris)	კლდის მერცხალი	Crag Martin			LC		II				SB, PM
70			Hirundo rustica	სოფლის მერცხალი	Barn Swallow			LC		II				SB, PM
71		Delichon	Delichon urbica	ქალაქია მერცხალი	Northern House-martin			LC		II				SB, PM
72	Paridae	Periarus	Periarus ater (Parus ater)	შავი წივწივა	Coal Tit			LC		II				YR-R
73		Parus	Parus major	დიდი წივწივა	Great Tit			LC		II				YR-R
74		Cyanistes	Cyanistes caeruleus (Parus caeruleus)	ლურჯთავა წიწკანა	Eurasian Blue Tit			LC		II				YR-R
75	Aegithalidae	Aegithalos	Aegithalos caudatus	თოხიტარა	Long-tailed Tit			LC		III				YR-R
76	Sittidae	Sitta	Sitta europaea	ჩვეულებრივი ცოცია	Wood Nuthatch			LC		II				YR-R
77	Tichodromidae	Tichodroma	Tichodroma muraria	წითელფრთიანი კლდეცოცია	Wallcreeper			LC		II				YR-R
78	Certhiidae	Certhia	Certhia familiaris	ჩვეულებრივი მგლინავა	Eurasian Tree-creeper			LC		II				YR-R
79	Troglodytidae	Troglodytes	Troglodytes troglodytes	ჭინჭრაქა	Winter Wren			LC		II			?	YR-R
80	Cinclidae	Cinclus	Cinclus cinclus	ჩვეულებრივი წყლის შაშვი	White-throated Dipper			LC		II				YR-R
81	Phylloscopidae	Phylloscopus	Phylloscopus trochilus	ყარანა-მეგაზაფხულე	Willow Warbler			LC		II				PM
82			Phylloscopus collybita	ჭედია ყარანა	Common Chiffchaff			LC		II				SB, PM
83			Phylloscopus sindianus (Ph. lorenzii)	კავკასიური ყარანა	Mountain Chiffchaff			LC		III				SB, PM
84			Phylloscopus nitidus= Ph. trochiloides	ყვითელმუცე-ლა ყარანა	Bright-green Warbler			NT		III				SB? PM
85			Phylloscopus trochiloides	მწვანე ყარანა	Greenish Warbler			LC		II				SB
86	Acrocephalidae	Acrocephalus	Acrocephalus schoenobaenus	ჩახჩახა მეჩალია	Sedge Warbler			LC		II				SB, PM
87			Acrocephalus palustris	ჭაობის მეჩალია	Marsh Warbler			LC		II				SB, PM
88	Sylviidae	Sylvia	Sylvia atricapilla	შავთავა ასპუჭაკა	Blackcap			LC		II				SB, PM
89			Sylvia borin	ბაღის ასპუჭაკა	Garden Warbler			LC		II				SB, PM
90			Sylvia nisoria	მიმინოსებრი ასპუჭაკა	Barred Warbler			LC		II			I	SB, PM
91			Sylvia curruca	ჭვიტასპუჭაკა	Lesser Whitethroat			LC		II				SB, PM
92			Sylvia communis	რუხი ასპუჭაკა	Common Whitethroat			LC		II				SB, PM
93			Sylvia hortensis	მგალობელი ასპუჭაკა	Orphean Warbler			LC		II				PM
94	Muscicapidae	Muscicapa	Muscicapa striata	რუხი მემატლია	Spotted Flycatcher			LC		II	II			SB, PM
95		Erithacus	Erithacus rubecula	გულწითელა	European Robin			LC		II	II			SB, YR-R?
96		Ficedula	Ficedula parva	მცირე მემატლია	Red-breasted Flycatcher			LC		II	II		I	SB, PM
97		Phoenicurus	Phoenicurus phoenicurus	ჩვეულებრივი ბოლოცეცხლა	Common Redstart			LC		II	II			SB, PM
98			Phoenicurus erythrogastrus (Ph. erythrogaster)	წითელმუცელა ბოლოცეცხლა	White-winged or Guldenstadt's Redstart	VU		LC		III	II			YR-R
99			Phoenicurus ochruros	შავი ბოლოცეცხლა	Black Redstart			LC		II	II			YR-R
100		Monticola	Monticola saxatilis	ჭრელი კლდის შაშვი	Rufous-tailed Rock-Thrush			LC		II	II			SB
101		Saxicola	Saxicola rubicola (S.torquatus)	შავთავა ოვსადი	Common Stonechat			LC		II	II			SB, PM
102			Saxicola rubetra	მდელოს ოვსადი	Whinchat			LC		II	II			SB, PM
103		Oenanthe	Oenanthe oenanthe	ჩვეულებრივი მეღორღია	Northern Wheatear			LC		II	II			SB, PM
104			Oenanthe isabellina	ბუქნია მეღორღია	Isabelline Wheatear			LC		II	II			SB, PM
105	Turdidae	Turdus	Turdus torquatus	თეთრყელა შაშვი	Ring Ouzel			LC		II				YR-R
106			Turdus merula	შავი შაშვი	Eurasian Blackbird			LC		III			II	YR-R
107			Turdus philomelos	წრიპა	Song Thrush			LC		III			II	YR-R
108			Turdus viscivorus	ჩხართვი	Mistle Thrush			LC		III			II	YR-R
109	Prunellidae	Prunella	Prunella collaris	ალპური ჭვინტაკა	Alpine Accentor			LC		II				YR-R
110			Prunella modularis	ტყის ჭვინტაკა	Hedge Accentor (Dunnock)			LC		II				YR-R
111	Motacillidae	Motacilla	Motacilla cinerea	მთის ბოლოქანქარა (ბზეწვია)	Grey Wagtail			LC		II				YR-R
112			Motacilla alba	თეთრი ბოლოქანქარა	White Wagtail			LC		II				YR-R
113		Anthus	Anthus pratensis	მდელოს მწყერჩიტა	Meadow Pipit			LC		II				PM
114			Anthus trivialis	ტყის მწყერჩიტა	Tree Pipit			LC		II				SB, PM
115			Anthus spinoletta	მთის მწყერჩიტა	Water Pipit			LC		II				PM
116	Emberizidae	Emberiza	Emberiza cia	მთის გრატა	Rock Bunting			LC		II				YR-R, PM
117			Emberiza hortulana	ბაღის გრატა	Ortolan Bunting			LC		III			I	PM
118			Emberiza calandra (Miliaria calandra)	მეფეტვია	Corn Bunting			LC		III				YR-R, SB, PM, WV
119	Fringillidae	Fringilla	Fringilla coelebs	სკვინჩა	Chaffinch			LC		III				YR-R, PM
120		Pyrrhula	Pyrrhula pyrrhula	სტვენია	Eurasian Bullfinch			LC		III				YR-R
121		Carpodacus	Carpodacus erythrinus	ჩვეულებრივი კოჭობა	Common Rosefinch			LC		II				SB
122			Carpodacus rubicilla	დიდი კოჭობა	Great Rosefinch	VU		LC		III				YR-R
123		Chloris	Chloris chloris (Carduelis chloris)	მწვანულა	European Greenfinch			LC		II				SB, PM
124		Spinus	Spinus spinus (Carduelis spinus)	ჩივჩავი	Eurasian Siskin			LC		II				YR-R
125		Carduelis	Carduelis carduelis	ჩიტბატონა	European Goldfinch			LC		II				YR-R, PM
126			Carduelis flavirostris	მთის ჭვინტა	Twite			LC		II				YR-R
127			Carduelis cannabina	ჭვინტა	Eurasian Linnet			LC		II				YR-R
128		Serinus	Serinus pusillus	თავწითელა მთიულაა	Fire-fronted Serin			LC		II				YR-R
129		Coccothraustes	Coccothraustes coccothraustes	ჩვეულებრივი კულუმბური	Hawfinch			LC		II				YR-R, PM
130	Passeridae	Passer	Passer domesticus	სახლის ბეღურა	House Sparrow			LC		III				YR-R
131		Petronia	Petronia petronia	კლდის ბეღურა	Rock Sparrow or Petronia			LC		II				YR-R

დანართი 11. ქვეწარმავლების და ამფიბიების ჩამონათვალი

	ოჯახი Family	ლათინური სახელწოდება Latin name	ქართული სახელწოდება Georgian Name	ინგლისური სახელწოდება English name	საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობები	კავკასიის ენდემები	IUCN წითელი ნუსხა	CITES	Bern Convention	Bonn Convention	Habitat Directive
	Squamata
1		Anguis colchica (former A.fragilis)	ბოხმეჭა	Slow Worm			ჯერ არ არის შეფასებული		III
2		Darevskia caucasica	კავკასიური ხვლიკი	Caucasian Rock Lizard		*	LC		III
3		Darevskia derjugini	ართვინის ხვლიკი	Derjugin's Lizard		*	NT		III
4		Darevskia rudis	ქართული ხვლიკი	Spiny-Tailed Lizard		*	LC		III
5		Lacerta agilis	მარდი ხვლიკი	Sand Lizard			LC		II		IV
6		Coronella austriaca	სპილენძა	Smooth Snake			?		II		IV
7		Natrix natrix	ჩვეულებრივი ანკარა	Ring Snake			LR/LC		III
8		Natrix tessellata	წყლის ანკარა	Dice Snake			LC		II		IV
9		Vipera dinniki	დინიკის გველგესლა	Dinnick's Viper	VU	*	VU		III
10		Bufo verrucosissimus	კავკასიური გომბეშო	Caucasian Toad		*	LC		III
11		Bufotes variabilis (Bufo viridis)	მწვანე გომბეშო	European Green Toad			DD		II		IV
12		Hyla arborea	ჩვეულებრივი ვასაკა	European Tree Frog			LC		II		IV
13		Rana macrocnemis	მცირეაზიური ბაყაყი	Caucasian Wood Frog		*	LC		III
14		Pelophylax ridibundus
15		(Rana ridibundus)	ტბორის ბაყაყი	Eurasian Marsh Frog			LC		III		V

დანართი 12. ფშავ-ხევსურეთში გავრცელებული პეპლები

	ლათინური სახელწოდება	ქართული სახელწოდება	წითელი ნუსხა
1.	Manduca atropos, L.	სფინქსი "მკვდართავა"	EN B2cii
2.	Parnassius nordmani, Men.	კავკასიური აპოლონი	EN B1a
3.	Proserpinus proserpina, Pal.	სფინქსი პროზერპინა
4.	Pterogon gorgoniades, Hb.	ჯუჯა სფინქსი	VU B2cii
5.	Utetheisa pulehella, L.	დაწინწკლული დათუნელა
6.	Callimorpha dominula, L.	დათუნელა ბანოვანი
7.	Callimorpha quadripunctaria, Pod.	დათუნელა ჰერა	VU B2cii
8.	Catocala fraxini, L.	ცისფერბაფთიანი ხვატარი
9.	Isochora viridissima, Stgr.	ალპური მწვანე ხვატარი
10.	Papilio machaon, L.	მაქაონი
11.	Iphiclides podalirius, L.	პოდალისი (მერცხლისკუდა)
12.	Parnassius apollo, L.	აპოლონი	VU IUCN
13.	Parnassius mnemosyne, L.	მნემოზინა (შავი ანუ ტყის აპოლონი)
14.	Colias caucasica, Stgr.	კავკასიური ყვითელა
15.	Anthocharis gruneri, Herrich-Schäffer	გრუნერის აისი	VU B2cii
16.	Zegris eupheme, Esp.	ეიფემი
17.	Erebia graucasica, Jachontov	კავკასიური შავტუხა
18.	Erebia melancholica, Herrich-Schäffer	მელანქოლიური შავტუხა
19.	Libithia celtis, Laicharting	ცხვირანა
20.	Boloria (pales) caucasica, Stgr.	კავკასიური სადაფი
21.	Lycaena dispar, Haworth	არაფარდი მრავალთვალა
22.	Maculinea arion, L.	არიონი
23.	Eudia pavonia, L.	ღამის მცირე ფარშევანგთვალა	VU B2cii
24.	Rethera comarovi, Chr.	კომაროვის სფინქსი
25.	Allancastra caucasica, Schl.	კავკასიური ზერინთია	VU IUCN
26.	Tomares romanovi, Chr.	რომანოვის ცისფერა	VU B2cii
27.	Polyommates daphnis, Den at Schiff.	ცისფერი მელეაგრი	VU B2cii
28.	Hesperia comma, L.	ვერცხლისფერხალებიანი დიდთავა

დანართი 13. დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული კავკასიისა და მცირე აზიის ენდემური სახეობები

რიგი/ოჯახი	ლათინური სახელწოდება	ქართული სახელწოდება	ინგლისური სახელწოდება	საქართველოს წითელი ნუსხა	IUCN წითელი ნუსხა	კავკასიის ენდემური სახეობები
ძუძუმწოვრები
Soricomorpha	Sorex satunini	კავკასიური ბიგა	Caucasian Shrew		LC	კავკასიონის მთავარი ქედი, კავკასიონის დასავლეთი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი
	Sorex volnuchini	ვოლნუხინის მცირეკავკასიური ბიგა	Caucasian Pygmy Shrew		LC	კავკასიონის მთავარი ქედი, მცირე კავკასიონი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი
	Sorex raddei	რადეს ბიგა	Radde's Shrew		LC	კავკასიონის მთავარი ქედი (დას. და ცენტრალური ნაწილი), მცირე კავკასიონი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილის აღმოსავლეთი მხარე (დოგუყარადენიზ დაღლარი)
	Neomys teres	კავკასიური წყლის ბიგა	Transcaucasian Water Shrew		LC	კავკასიონის ყელი, მთათაშორისი დაბლობის გამოკლებით, ჩრდილოეთ კავკასია
	Talpa caucasica	კავკასიური თხუნელა	Caucasian Mole		LC	კავკასიონის მთავარი ქედის დასავლეთი ნაწილი და მცირე კავკასიონი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი
	Talpa levantis	მცირე თხუნელა	Levant Mole		LC	ჩრდილოეთ კავკასიის დასავლეთი ნაწილი, კავკასიონი, ჩრდილოეთ ირანი და ალბორცის მთები ირანში, მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი და ბალკანეთის ნახევარკუნძულის აღმოსავლეთ ნაწილი.
Rodentia	Sciurus anomalus	კავკასიური ციყვი	Caucasian Squirrel	VU	LC	კავკასიონის მთავარი ქედისა და მცირე კავკასიონის მთების ფართოფოთლოვანი ტყეები, მცირე აზიის ნახევარკუნძულის სანაპირო ზონა, მცირე აზიის დასავლეთი ნაწილი, ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ სანაპირო, ზაგროსის მთების დასავლეთი ფერდობები ირანსა და ცენტრალურ ანატოლიაში
	Chionomys gud	გუდაურული მემინდვრია	Caucasian Snow Vole		LC	კავკასიონის მთავარი ქედი, დასავლეთ მცირე კავკასიონის გამოყოფილი ქედი (ქედები ‒ მესხეთის ქედი. არსიანის ქედი და თრიალეთის ქედის დასავლეთ ნაწილი) და დოგუყარადენიზ დაღლარის მთების აღმოსავლეთ ნაწილი და ტოპელუს ქედი თურქეთში.
	Chionomys roberti	მცირეაზიური მემინდვრია	Robert's Snow Vole		LC	კავკასიონის მთავარი ქედი, მცირე კავკასიონის დასავლეთ ნაწილი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი
	Microtus majori	ბუჩქნარის მემინდვრია	Major's Pine Vole		LC	კავკასიონის მთავარი ქედის დასავლეთ და ცენტრალური ნაწილი, მცირე კავკასიონი (მთლიანად), მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილის აღმოსავლეთ მხარე, და შავი ზღვის სანაპირო (კოლხეთის დაბლობის გამოკლებით)
	Microtus daghestanicus	დაღესტნური მემინდვრია	Daghestan Pine Vole		LC	კავკასიონის მთავარი ქედი, მცირე კავკასიონი და სომხეთის ზეგანი
	Sylvaemus witherbyi	კავკასიური ტყის თაგვი	Steppe mouse		LC	ყირიმი, კავკასიონის ყელი, ჩრდილოეთ კავკასია, მცირე აზიის ნახევარკუნძული, სომხეთის ზეგანი, ლიბანი და ჩრდილოეთ ირანი.
Artiodactyla	Capra cylindricornis	აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი	East Caucasian Tur, Dagestan Tur	VU	NT	კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური და აღმოსავლეთი ნაწილი
ფრინველები
Galliformes	Tetraogallus caucasicus	კავკასიური შურთხი	Caucasian Snowcock		LC	კავკასიონის მთავარი ქედის მთაგრეხილი
	Lyrurus mlokosiewiczi (საქართველოს წითელი ნუსხის მიხედვით Tetrao mlokosiewiczi)	კავკასიური როჭო	Caucasian Grouse	VU	NT	კავკასიონის მთავარი ქედი, მცირე კავკასიონი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილის აღმოსავლეთი მხარე
ქვეწარმავლები
Squamata	Darevskia caucasica	კავკასიური ხვლიკი	Caucasian Rock Lizard		LC	კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური და აღმოსავლეთი მხარის სამხრეთი და ჩრდილოეთი ფერდობები.ქედის დიდი ნაწილი მდებარეობს საქართველოს ფარგლებში.
	Darevskia rudis	ქართული ხვლიკი	Spiny-Tailed Lizard		LC	კავკასიონის დასავლეთი ნაწილი, სურამის ქედი, კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთი ფერდობები საქართველოს საზღვრების ფარგლებში; მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი.
	Vipera dinniki	დინიკის გველგესლა	Dinnick’s Viper	VU	VU	კავკასიონის მთავარი ქედის დასავლეთი და ცენტრალური ნაწილი.
ამფიბიები
Anura	Bufo verrucosissimus	კავკასიური გომბეშო	Caucasian Toad		LC	მცირე კავკასიონის დასავლეთი ნაწილი, სურამის ქედი, კავკასიონის მთავარი ქედის დასავლეთ ნაწილის სამხრეთ ფერდობები; კასპიის ზღვის სამხრეთი სანაპირო.
	Rana macrocnemis	მცირეაზიური ბაყაყი	Caucasian Wood Frog		LC	მცირე კავკასიონის დასავლეთი ნაწილი, სურამის ქედი, კავკასიონის მთავარი ქედი; მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი.
	Pelodyets caucasicus	კავკასიური ჯვრიანა	Caucasian Parsley Frog		NT	კავკასიონის ყელის დასავლეთ ნაწილის მთისწინები, კოლხეთის დაბლობის მახლობლად, პოონტოს მთების უკიდურეს აღმოსავლეთი ნაწილი (ტრაპიზონიდან საქართველოს საზღვრამდე), კავკასიონის მთავარი ქედის დასავლეთ კიდეზე აფხაზეთში და რუსეთში;და გამოცალკავებული პოპულაცია ლაგოდეხის დაცულ ტერიტორიაზე.

დანართი 14. კულტურული მემკვიდრეობის ნიმუშთა ნუსხა

I. ხევსურეთი შატილის თემი
ა. შატილისხევი
სოფ. შატილი. ციხე-სოფელი, შუა საუკუნეები. სასაზღვრო გამაგრებული სოფელი, მთის ტრადიციული სამოსახლოების დღემდე შემორჩენილი უნიკალური ნიმუში შემორჩენილი ურბანული სტრუქტურებით, ციხე-სახლებით, კოშკებით, საცხოვრებელ-საკულტო კომპლექსებით
სოფ. შატილი. ციხე-სოფელი, შუა საუკუნეები. სასაზღვრო გამაგრებული სოფელი, მთის ტრადიციული სამოსახლოების დღემდე შემორჩენილი უნიკალური ნიმუში შემორჩენილი ურბანული სტრუქტურებით, ციხე-სახლებით, კოშკებით, საცხოვრებელ-საკულტო კომპლექსებით
სოფ. შატილი, მთავარანგელოზის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საქვაბე, გალავანი და ორი კოშკი).
სოფ. შატილი, წმინდა გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი და სასანთლე კოშკი).
სოფ. შატილი, ღვთისმშობლის ჯვარი (ზედა), გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, სამეურნეო ნაგებობა, გალავანი და ორი კოშკი).
სოფ. შატილი, ღვთისმშობლის ხატი, “ზღურბლის ანგელოზი” (ქვედა), გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, სამეურნეო ნაგებობა, გალავანი და ორი კოშკი).
სოფ. შატილი, ქაჩუს ციხე, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. შატილი, ციხე-სახლი (ქვითკირი), გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. შატილი, სალოცავი „თავადი გორის ანგელოზი“. ბრინჯაოს ხანა, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. შატილი, სამძივანაის გორის ნამოსახლარი, ძვ. წ. III ათასწლეულის I ნახევარი. არქეოლოგიური ძეგლი. კოორდინატები: ზედა საზღვარი – X 0512503 / Y 4722846; ქვედა მდინარის ნაპირთან – X 0512539 / Y 4722662
ნასოფლარი ანატორი, ნასოფლარი და კოშკი, შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ანატორი, აკლდამები, გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ანატორი, სამაროვანი, XI-XV სს., კოორდინატები: X 0514765 / Y 4724036
ნასოფლარი ანატორი, ეკლესია მარიამწმინდა, IX-X სს.
ნასოფლარი ანატორი, ღვთისმშობლის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (სამი კოშკი)
ნასოფლარი გურო, სანების ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. შატილიდან 7.5 კმ-ით სამხრეთ-დასავლეთით.
ნასოფლარი გურო, განაპირა კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი გურო, შუა კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი გურო, აღმოსავლეთი კოშკი, XVII-XVIII სს.
სოფ. გიორგიწმინდა, ციხისგორის (ციხეთგორის) სამაროვანი, ძვ. წ. III ათასწლეული.ს I ნახევარი. კოორდინატები: X 0510029 / Y 4719590.
სოფ. გიორგიწმინდა, ნამოსახლარი, ადრე და გვიანი ბრინჯაოს ხანა.
სოფ. გიორგიწმინდა, ციხისგორის (ციხეთგორის) ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (კოშკი, გაურკვეველი ნაგებობა, სასანთლე კოშკი, კოშკის ნანგრევი და სადროშე კოშკი).
სოფ. გიორგიწმინდა, ნასოფლარი ქავი, საგინას ციხე, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. გიორგიწმინდა, ნასოფლარი ქავი, აკლდამები, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (სამი აკლდამა)
ნასოფლარი კისტანი, ციხე-სოფელი, გვიანი შუა საუკუნეები. არღუნის ხეობაში, რთულ რელიეფზე განთავსებული გააზრებული ურბანული სტრუქტურის მქონე მნიშვნელოვანი გამაგრებული დასახლება
ნასოფლარი კისტანი, ნახარელა ღვთისმშობლის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საჯარე, საქვაბე, ორი კოშკი, დარბაზი, ორი საზარე კოშკი).
ნასოფლარი კისტანი, ავთანდილაანთ (ათანდილაანთ) ციხე, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ორი ციხე-სახლი, გალავანი).
ნასოფლარი კისტანი, აბულეთაურთ ციხე, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ციხე-კოშკი, ციხე-სახლი და გალავანი).
ნასოფლარი კისტანი, ჯვარი, I და II უბანი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (სალუდე და დარბაზი).
ნასოფლარი ჭეჭყეთი, ციხე-სახლი, გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ჭეჭყეთი, კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ჯვარისკარი, ჯვარისკარის სამაროვანი (ქაცუაურთ სასაფლაო), XII-XIV სს. კოორდინატები: X 0507034 / Y 4712072
ნასოფლარი ლებაისკარი, ხუთსართულიანი ციხე-კოშკი, შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ლებაისკარი, თამარისძეთა ციხე-სახლი (ქვიტკირი), გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ლებაისკარი, ღვთისმშობლის დარბაზული ეკლესია. XIX ს.
ნასოფლარი ლებაისკარი, ჯვარი „ხვაფა“, შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი და კოშკი).
ბ. მიღმახევი
სოფ. მუცო, ციხე-სოფელი, შუა საუკუნეები. უმნიშვნელოვანესი გამაგრებული დასახლება შემორჩენილი ურბანული სტრუქტურით, მდ. ანდაქის ხების შუაწელზე, მაღალ კდოვან მთაზე.
სოფ. მუცო, ბროლისკალოს ჯვარი (გიორგი ბროლისგორისა), გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. მუცო, სალოცავი “ჯვარნი“, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. მუცო, თორღვაის კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. მუცო, თორღვაის ციხე-სახლი გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. მუცო, კოშკიანი ციხე-სახლი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. მუცო, ჩოლოყანთ კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. მუცო, აკლდამები, შუა საუკუნეები.
სოფ. მუცო, აკლდამები (ქვედა ფერდზე), შუა საუკუნეები.
სოფ. მუცო, ბორჩაშვილების ციხე-სახლი, გვიანი შუა საუკუნეები
სოფ. მუცო, სამაროვანი, ადრებრინჯაოს ხანა, კოორდინატები: X 0517221 / Y 4717073.
სოფ. ხონე, მთავარანგელოზის ჯვარი, ქვედა კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ხონე, მთავარანგელოზის ჯვარი, ზედა კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ხახაბო, ქვედა, შუა და ზედა უბნები, შუა საუკუნეები.
სოფ. ხახაბო, თავადი ბეღლის ანგელოზის ხატი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საქვაბე, საზარე კოშკი, ბეღელი).
სოფ. ხახაბო, სალოცავი “კვინტილა ვაკის ანგელოზი“, შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საზარე და კოშკი)
სოფ. ხახაბო, ციხე-სახლი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ხახაბო, ჭალის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. არდოტი, სალოცავი “თავადი მთავარანგელოზი“, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზის ყარაული, ბეღელი, საქვაბე-საკოდე, დარბაზი, კოშკი და სხვა ნაგებობები)
სოფ. არდოტი, სალოცავი “თავადი მთავარანგელოზი“, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზის ყარაული, ბეღელი, საქვაბე-საკოდე, დარბაზი, კოშკი და სხვა ნაგებობები)
სოფ. არდოტი, ეკლესია, XIX ს.
სოფ. არდოტი, სალოცავი გიორგი სომხოზგორისა, ღთიშობელი, “ღთის საყვარელი”, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, კოშკი, ორი მცირე ნიში, აკლდამები).
სოფ. არდოტი, დანიუხეს ნამოსახლარი, გვიანბრინჯაოს ხანა. კოორდინატები: X 0515811 / Y 4713455.
სოფ. არჭილო, ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. მდ. არჭილოსხევისა და ანდაქის შესართავთან.
სოფ. ანდაქი, წმ. გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები.
II. ხევსურეთის (ბარისახოს) თემი
ა. არხოტის ხევი
სოფ. ამღა, სალოცავი რკენისჯვარი, ზენახატი, შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, დროშათ საბრძანი, საქვაბე და საჯარე)
სოფ. ამღა, სალოცავი “იახსარი სვეტად ჩამოსული“, იგივე სვეტის ანგელოზის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ბეღელი, საზარე კოშკი, დროშათ საბრძანი, კოშკი, გალავანი).
სოფ. ამღა, სალოცავი „ლაღი იახსარი“, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ბეღელი, საზარე კოშკი, გალავანი).
სოფ. ამღა, ხოგაის მინდიას ნასახლარი საბეკური, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ამღა, გაგათ (წიკლაურების) ციხე-სახლი (ქვიტკირი), გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ამღა, ქავისკარის კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ახიელი, ხარათ ციხე (ცისკარაულების კოშკი), გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ახიელი, ჯაჭველი გიორგი ხმელისგორისა (წმ. გიორგის ჯვარი), გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, კოშკები, საქვაბე).
სოფ. ახიელი, ბათაკათ ციხე-სახლი (ქვითკირი), XIX ს.
სოფ. ახიელი, არხოტისჯვარი, იგივე მთავარანგელოზის სათემო ჯვარი, შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ციხე-სახლი, საქვაბე, საქვევრე, სასანთლე და საზარე კოშკები).
სოფ. ახიელი, წმ. გიორგის ეკლესია. XIX ს.
სოფ. ახიელი, სამაროვანი, VIII-X სს.
ნასოფლარი ჭიმღა, ქორია თეთრაულის კოშკი. გვიანი შუა საუკუნეები.
ბ. პირაქეთა ხევსურეთი
სოფ. ბარისახო, შურისციხის სამაროვანი, არქეოლოგიური ძეგლი, XII-XIII სს. კოორდინატები: ჩრდ.-აღმ. საზღვრის ‒ X 0494272 / Y 4702410, ჩრდ.-დას. საზღვრის ‒ X 0494211 / Y 4702424, სამხრ.-აღმ. საზღვრის ‒ X 0494307 / Y 4702302
სოფ. ბარისახო, ზედა უბანი, კოშკი (ქვიტკირი), XX ს. დასაწყისი.
სოფ. ბარისახო, ზედა უბანი, ღვთისმშობლის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, სასანთლე კოშკი).
სოფ. ბარისახო, ქვედა უბანი, საქვაბე, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ბარისახო, ქვედა უბანი, კვირაე თელის ანგელოზის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საქვაბე, დარბაზი, სასანთლე კოშკი, “კვრივი“)
სოფ. ხახმატი, გიორგი ბოსლოვნის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, სასანთლე, საზარე კოშკი, ძველი დარბაზი, დანგრეული კოშკი).
სოფ. ხახმატი, წმ. გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, “ქალების სანათლავი“, კოშკი, სამი სასანთლე კოშკი, კოშკი ‒ “მწევრის საფლავი“).
სოფ. ხახმატი, კოშკი “ფერაულთ ციხე“, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ხახმატი, სამაროვნები, X-XII სს.
სოფ. ჭალაისოფელი (ჭალისოფელი), წისქვილი, გვიანი შუა საუკუნეები ლიქოკის ხეობა.
სოფ. ჭალაისოფელი (ჭალისოფელი), იახსარის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, ე. წ. “თამარის კოშკი“, ორი სასანთლე კოშკი, გაურკვეველი დანიშნულების მოზრდილი ნაგებობის ნაშთი).
სოფ. ჭალაისოფელი (ჭალისოფელი), კარატის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. საკულტო ცენტრი კარატის მთის წვერზე (დარბაზი, საქვაბე, საზარე კოშკი, 3 სასანთლე კოშკი).
სოფ. ჭალაისოფელი (ჭალისოფელი), კარატის ჯვარი, ე. წ. თამარის კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები. კოშკი კარატის მთაზე, საკულტო ცენტრის სიახლოვეს.
სოფ. ჭალაისოფელი (ჭალისოფელი), ციხე-სახლი (ქვითკირი), გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ჭალაისოფელი (ჭალისოფელი), სალოცავი ციხისჯვარი, ციხე-სახლი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ჭალაისოფელი (ჭალისოფელი), შუბნურის წმინდა გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები, კომპლექსში შედის დარბაზი, საქვაბე, საზარე კოშკი, კვადრატული გეგმის კოშკი, ორი ერთმანეთზე მიდგმული კოშკი, ყორეთი შემოსაზღვრული მოზრდილი კოშკის ნანგრევი.
სოფ. გველეთი, ადგილისდედა ღვთისმშობელი პირქუშის “საბრძანისითურთ“, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსში შედის ღვთაება პირქუშის საბრძანისი კოშკი, მეორე კოშკი “ადგილისდედა ღვთისმშობელი“ და საქვაბე.
სოფ. გველეთი, მთავარანგელოზის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ორსართულიანი სახელოსნო, ბეღელი, დროშის საბრძანისი კოშკი, მოზრდილი კოშკი და მიწაში ჩასმული ხუთი სამანი).
სოფ. დათვისი, ღვთისმშობლის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, საზარე).
სოფ. დათვისი, დათვისის ჭალა, (პირველი) წისქვილი, XIX-XX საუკუნე.
სოფ. დათვისი, დათვისის ჭალა, (მეორე) წისქვილი, XIX-XX საუკუნე.
სოფ. დათვისი, დათვისის ჭალა, (მესამე) წისქვილი, XIX-XX საუკუნე.
სოფ. დათვისი, საცხოვრებელი სახლი, XX ს.
სოფ. დათვისი, სალოცავი “ადგილის დედა“, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. აჭე, ღვთისმშობლის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები, მდ. ლიქოკისწყლის მარჯვენა ნაპირზე. კომპლექსში შედის ღვთისმშობლის ჯვარის დარბაზი, ორი საზარე კოშკი, კოშკი, საქვაბე.
სოფ. აჭე, ბადაქვილო ‒ ციხე-სახლი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ბაცალიგო, დარბაზული ეკლესია, XIX საუკუნე.
სოფ. ბაცალიგო, თინიბექაურთ კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები. ციხე-სახლი (ქვიტკირი).
სოფ. ბაცალიგო, პირქუშის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, სასანთლე კოშკი, საზარე კოშკი).
სოფ. ბაცალიგო, სასანთლე კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ბოქჩვილო (ბოჩქვილო, ბაქვჩილო), ჯვარი, კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, საზარე კოშკი, კოშკი).
სოფ. ბოქჩვილო (ბოჩქვილო, ბაქვჩილო), ციხე-სახლი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ბოქჩვილოს (ბოჩქვილო, ბაქვჩილო) ჭალა, სამაროვანი, შუა საუკუნეები.
სოფ. კარწაულთა, კამურთის ნამოსახლარი და სამაროვანი, განვითარებული შუა საუკუნეები. მდ. ლიქოკისხევის მარჯვენა ფერდზე. კოორდინატები: X 0495350 / Y 4703168
სოფ. აკუშო, წმინდა გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ ფერდზე, მდ. აკუშოსხევზე. კომპლექსი (სალოცავი კოშკი, სასანთლე კოშკი).
სოფ. აკუშო, კოპალას ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, ბეღელი და კოშკი).
სოფ. აკუშო, ღვთისმშობლის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, გალავანი).
სოფ. კიმხი, ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ქობულო, კარატის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. მდებარეობს აკუშოსხევისა და ლიქოკისხევის წყალგამყოფის ჩრდილოეთ კალთაზე, კომპლექსი, (დარბაზი, საზარე კოშკი).
სოფ. მოწმაო, მთავარანგელოზის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი და საქვაბე).
სოფ. მოწმაო, ნაციხარი, ადრეული შუა საუკუნეები.
სოფ. მოწმაო, პირქუშის ნიში, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საქვაბე და სასანთლე კოშკი).
სოფ. ჩირდილი, ღვთისმშობლის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, კოშკი, საზარე კოშკი).
სოფ. ჩირდილი, “დევების ნასოფლარი“, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ჩირდილი, წმინდა გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საზარე, საქვაბე, შენობის ნაშთი).
სოფ. უკანახო, ფუძის ანგელოზის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საქვაბე, დარბაზი, საზარე, ეკლესია).
სოფ. უკანხადუ, სანების ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საქვაბე, სახელოსნო-საკოდე, ბეღელი, მცირე კოშკი და მოზრდილი კოშკი ‒ კვრივი)
სოფ. უკანხადუ, კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ღულე (ღული), კოპალას ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, დროშათსაბრძანისი კოშკი, საზარე და კოშკი “ადგილის დედა”).
სოფ. ღულე (ღული), სამაროვანი, ადრეული შუა საუკუნეები. არქეოლოგიური ძეგლი, კოორდინატები: X 0495272 / Y 4707934
სოფ. გუდანი, ზენუბანი, გუდანის ჯვარი, “ბერი ბაადური“, გვიანი შუა საუკუნეები. ხევსურეთის საკულტო ცენტრი. კომპლექსში შედის საქვაბე, ბეღელი, ბეღლის კარი და სხვა.
სოფ. გუდანი, ქვენუბანი, ნახარელა ღვთისმშობლის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი და საქვაბე, საზარე კოშკი, პატარა კოშკები).
სოფ. ჭორმეშავი, ხელსამძივარის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საწოლა, კვადრატული გეგმის კოშკი, საზარე, ზედა საზარე, კოშკი ‒ “ქალების სანათლავი“ და ორი ციხე-სახლი).
სოფ. ჭორმეშავი, ლიშნის ბორცვის სალოცავი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ჭორმეშავი, ხმელი გორის წმინდა გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საწოლა- საქვაბე, დარბაზი, სასანთლე კოშკი, კოშკი).
სოფ. აყნელი, “სახმთო ჯვარი“, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ხატის დარბაზი და საქვაბე).
სოფ. აყნელი, “სახმთო ჯვარი“, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ხატის დარბაზი და საქვაბე).
სოფ. წინხადუ, სანების ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ხატის დარბაზი, საზარე კოშკი, მეორე კოშკი და შენობის ნანგრევი).
სოფ. წინხადუ, სანების ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ხატის დარბაზი, საზარე კოშკი, მეორე კოშკი და შენობის ნანგრევი).
სოფ. ზეისტეჩო, კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ატაბე, სალოცავი “კვირიას ჯვარი”, გვიანი შუა საუკუნეები.
ადგილი სანე, სასიგნალო კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ბლო, წმინდა გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, ეკლესია და საზარე კოშკი).
სოფ. ბლო, სალოცავი “მთავარანგელოზის ჯვარი“, გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ხორნაულთა, კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ხორნაულთა, მთავარანგელოზის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საქვაბე, ბეღელი, კოშკი).
სოფ. როშკა, ციხე-სახლი (ქვიტკირი), გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. როშკა, დიდგორის წმინდა გიორგის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ხატის დარბაზი, საქვაბე, საზარე და სასანთლე კოშკი).
სოფ. როშკა, მთავარანგელოზის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, ბეღელი, ორი სასანთლე კოშკი, საზარე და საბრძოლო კოშკი).
სოფ. როშკა, ეკლესია, XIX საუკუნე.
ნასოფლარი ქმოსტი, სალოცავი “ჯვარნი“. გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ორბეულთა, ეკლესია, VIII-IX სს.
ნასოფლარი ორბეულთა, ადგილი საკვირაო, სასანთლე კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები. კოორდინატები: X 0496304 / Y 4712937
ნასოფლარი ხიტალე, პეტრე მოციქულის ჯვარი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (საქვაბე, დარბაზი, კოშკი).
სოფ. ღელისვაკე, ადგილისდედა ღვთისმშობლის ჯვარი, ბრინჯაოს ხანა, გვიანი შუა საუკუნეები.
ნასოფლარი ოხერხევი, “ჯვარნი“, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საქვაბე, სასანთლე კოშკი, კედლის ფრაგმენტი)
ნასოფლარი კალოთანა, სალოცავი “სამება კარის მეზობელი”, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (დარბაზი, საკოდე, სალუდე).
ნასოფლარი კვირაწმინდა (კვირიწმინდა), შუა საუკუნეები.
სოფ. ბისო, კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები. კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფი ქედის სამხრეთი კალთა.
სოფ. ბისო, ციხე-სახლები (ქვითკირები), კომპლექსი (ოთხი სახლი), გვიანი შუა საუკუნეები.
სოფ. ბუჩუკურთა, მთავარანგელოზის ჯვარი და ღვთისმშობლის ხატი, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსი (ხატი, დარბაზი, საქვაბე, საზარე კოშკი).

III. ფშავი

უკანაფშავის (შუაფხოს) თემი
სოფ. ნეძიხი, ბადრიანების სამაროვანი, II-IV სს. მდებარეობს სოფლიდან ჩრდილოეთით, მთის ფერდობზე, მდინარე ხორხის ხეობისკენ მიმავალ გზასთან.
სოფ. ნეძიხი, ბზიანის კომპლექსი: წმინდა გიორგის ორნავიანი ეკლესია VII-VIII სს., დარბაზული ეკლესია ‒ X ს., კოშკის, ნაგებობებისა და გალავნის ნანგრევები ‒ შუა საუკუნეები. მდებარეობს სოფლიდან ჩრდილოეთით 1 კმ-ზე, ტყეში.
სოფ. ნეძიხი, კოშკი და ნამოსახლარი, გვიანი შუა საუკუნეები. მდებარეობს სოფლის დასავლეთით მაღლობზე.
სოფ. ნეძიხი, სამაროვანი, ახ. წ. III-IV და IV-VII სს. მდებარეობს, მდ. არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, გზის გასწვრივ, ახალი დასახლების ტერიტორიაზე.
სოფ. ნეძიხი, ღვთისმშობლის ეკლესია, XI-XIII სს. მდებარეობს სოფლიდან დასავლეთით 200 მეტრში, ტყით დაფარულ ბორცვზე.
სოფ. ნეძიხი, წმინდა გიორგის ეკლესია, XIV-XVIII სს. დგას სოფლის სამხრეთით 1.5 კმ-ზე, "გაგუთად" წოდებულ ადგილზე.
სოფ. სწროფავი, ეკლესია, X ს. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით 1 კმ-ზე. მდ. ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე.
სოფ. სწროფავი, ეკლესია, X ს. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით 1 კმ-ზე. მდ. ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე.
სოფ. სწროფავი, საყვირალას წმ. გიორგის ეკლესიის კომპლექსი: წმ. გიორგის ეკლესია ‒ VIII-IX სს., დარბაზული ეკლესია ‒ განვითარებული შუა საუკუნეები, ეკვდერი, კოშკი, საცხოვრებელი ნაგებობები და გალავანი ‒ გვიანი შუა საუკუნეები. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით 2 კმ-ზე, მდინარეების ფშავის არაგვისა და ხორხეულის ხეობის გამყოფ ქედზე.
სოფ. სწროფავი, საცხოვრებელი კომპლექსი, მდებარეობს სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1 კმ -ზე, მდ. ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე.
სოფ. თვალივი, ეკლესია, გვიანი შუა საუკუნეები. დგას სოფლის განაპირას ჩრდილო-აღმოსავლეთით.
სოფ. თვალივი, ეკლესია, გვიანი შუა საუკუნეები. დგას სოფლის განაპირას ჩრდილოეთით, მდ. შარახევის მარცხენა ნაპირას.
სოფ. თვალივი, ადგილი ნაციხარი, ციხე, გვიანი შუა საუკუნეები. კომპლექსში შედის გალავანი, კოშკი და სხვა ნაგებობების ფრაგმენტები.
მაღაროსკარის თემი
სოფ. მაღაროსკარი, დარბაზული ეკლესია, X-XI სს., მდებარეობს ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე
სოფ. მაღაროსკარი, ნასოფლარი კართანი, ეკლესია, მდებარეობს ფშავის არაგვის მარცხენა ნაპირზე.
სოფ. მაღაროსკარი, ნასოფლარი კართანი, სამაროვანი, V –IX სს.
სოფ. მაღაროსკარი, სალაღოსწვერის ეკლესია, VIII -IX სს.
სოფ. მაღაროსკარი, წმ.გიორგის სარანაულთ ეკლესია, XIXს.
სოფ. წიფრანი, აკლდამა, შუა საუკუნეები. მდებარეობს სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით, ნამწვრების სერზე.
სოფ. წიფრანი, აკლდამა, შუა საუკუნეები. მდებარეობს სოფლის განაპირას, აღმოსავლეთით ადგილ ნაციხართან.
სოფ. წიფრანი, ნასოფლარი, შუა საუკუნეები. მდებარეობს სოფლის განაპირას დასავლეთით.
სოფ. წიფრანი, სამაროვანი, ახ. წ. II-IV სს. მდებარეობს სოფლის ქვემო უბანში, მდ. ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირას, ტერასაზე.
სოფ. გომეწარი, დარბაზული ეკლესია, VIII-IX სს. გუდამაყრის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდ. მაღაროსხევის მარცხენა ნაპირზე.
სოფ. გომეწარი, ღვთისმშობლის ეკლესია, XIX ს., სოფლის ცენტრში.
სოფ. გომეწარი, ნასოფლარი, შუა საუკუნეები, სოფლიდან ჩრდილო-დასავლეთით, 5 კმ-ში.
სოფ. გომეწარი, სიმაგრეულის ციხე, შუა საუკუნეები. სოფლის სამხრეთით, 1 კმ-ში, მაღალ მთაზე.
სოფ. გომეწარი, ყელყვითელას ციხე, განვითარებული შუა საუკუნეები. სოფლის ჩრდილოეთით, 1.5 კმ-ში.
სოფ. გუდრუხი, კოშკი, შუა საუკუნეები. მდებარეობს ყოფილი სოფლის ჩრდილოეთით, 1.5 კმ-ზე, მდ. კაწალხევის მარჯვენა ნაპირზე, ტყით დაფარულ, შემაღლებულ ადგილზე.
სოფ. გუდრუხი, ნამოსახლარი, XII-XIII სს., მდებარეობს ყოფილი სოფლის მიდამოებში, ადგილის დედად წოდებულ ტერიტორიაზე.
სოფ. გუდრუხი, სათაოს სამაროვანი, II-IV სს. და XII-XIV სს. მდებარეობს ყოფილ სოფელსა და ახალ სამანქანო გზას შორის.
სოფ. გუდრუხი, ღვთისმშობლის ეკლესია და ნამოსახლარი, X ს.
სოფ. გუდრუხი, კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები. სოფლიდან ჩრდილოეთით, 1.5 კმ-ში, მდ. კაწალხევის მარჯვენა ნაპირზე.
სოფ. გუდრუხი, ნამოსახლარი, XII-XIII სს. სოფლიდან ჩრდილოეთით, 1.5 კმ-ში, მდ.კაწალხევის მარჯვენა ნაპირზე.
სოფ. გუდრუხი, სათაოს სამაროვანი, III-IV და XII-XIV სს. სოფლიდან ჩრდილოეთით, 1.5 კმ-ში, მდ. კაწალხევის მარჯვენა ნაპირზე.
სოფ. გუდრუხი, კოშკი, გვიანი შუა საუკუნეები. სოფელსა და ახალ საავტომობილო გზას შორის.
სოფ. გუდრუხი, ღვთისმშობლის ეკლესია X ს. სოფლის თავზე, ადგილის დედად წოდებულ ტერიტორიაზე.
სოფ. ჩარგალი, დიყელის დარბაზული ეკლესია, შუა საუკუნეები. სოფლიდან 2 კმ-ში, სამხრეთით, ქედის სამხრეთ კალთაზე.
სოფ. ჩარგალი, დარბაზული ეკლესია, XIX ს-ის II ნახ. სოფლის სასაფლაოზე.
სოფ. ჩარგალი, ვაჟა-ფშაველას სახლ-მუზეუმი, სოფლის ცენტრში.
სოფ. შარახევი, ნასოფლარი ვედრეულები, გვიანი შუა საუკუნეები. მდებარეობს მდ. შარახევის მარჯვენა ნაპირზე.
სოფ. შარახევი, ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევები და სამაროვანი. გვიანი შუა საუკუნეები. მდებარეობს მდ. შარახევის მარჯვენა ნაპირზე.
სოფ. შარახევი. წმ. მარინეს ეკლესია, გვიანი შუა საკუნეები. დგას სოფლის განაპირას ჩრდილო-აღმოსავლეთით.

დანართი 15. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის შიდა ფუნქციური ზონირების რუკა

დანართი 16. დაცული ტერიტორიების შიდა ზონირების კოორდინატები

ა) ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის საზღვრების კოორდინატები:

N	X	Y	N	X	Y	N	X	Y	N	X	Y
1	520182.7	4699489.6	235	523069.2	4709644	469	509682.3	4728095	703	491333.9	4725366
2	520478.8	4699589.6	236	513665.2	4721129	470	509481.6	4727948	704	491135	4725231
3	520829	4699671.3	237	513627.1	4721204	471	508946.7	4727811	705	490830.2	4724909
4	520938	4699602.5	238	513542.9	4721324	472	507566.8	4728182	706	490110.5	4724376
5	521060.8	4699588.7	239	513581	4721635	473	507419.9	4728312	707	490038.5	4724253
6	521147.6	4699640.6	240	513691.1	4721919	474	507101.1	4728442	708	490068.2	4724071
7	521242.8	4699672.3	241	513796.9	4722029	475	506626.3	4728220	709	490228.6	4723738
8	521406.6	4699836.5	242	513987	4722347	476	505981.7	4727974	710	490231.8	4723664
9	521509.8	4700011.1	243	514101.7	4722543	477	505897.3	4727380	711	490184.1	4723607
10	521608.4	4700117.6	244	514116.6	4722694	478	504611.3	4726757	712	489907.9	4723614
11	521834.6	4700194.3	245	513983.2	4722924	479	505521.2	4726969	713	489174.5	4723322
12	522025.7	4700293.6	246	513811.8	4723009	480	496820.6	4732714	714	489057	4723156
13	522302.9	4700510.5	247	513775.7	4723127	481	496634.3	4732145	715	489091.9	4723083
14	522404.8	4700591.9	248	513921.8	4723265	482	496467.1	4731912	716	489622.2	4722820
15	522479.5	4700841.9	249	514106	4723447	483	496333.3	4731294	717	489707.1	4722534
16	522555.4	4700982	250	514340.6	4723976	484	496481.9	4731079	718	489476.9	4722443
17	522567.6	4701097.3	251	514441.6	4724092	485	496500.9	4730822	719	489117.1	4722427
18	522545.5	4701172.9	252	514578.7	4724210	486	496681.9	4730565	720	488624.9	4721993
19	522584	4701276.8	253	514738.9	4724027	487	496672.4	4730184	721	487624.8	4721909
20	522641.5	4701440.4	254	514834.1	4723892	488	496900.1	4730122	722	487122.1	4721401
21	522630	4701539.6	255	514863.7	4723676	489	497072.1	4729877	723	486783.7	4720828
22	522555.3	4701652	256	515016.1	4723388	490	497250.7	4729282	724	486150.5	4721225
23	522506.7	4701760.8	257	515130.4	4723324	491	497201.1	4729028	725	486532.7	4722579
24	522412.5	4701866.6	258	515264.7	4723117	492	497237.5	4728819	726	487009	4722613
25	522386	4702049.8	259	515435.2	4722918	493	497383.2	4728639	727	487396.3	4722484
26	522355.1	4702146.1	260	515414.1	4722719	494	497413.4	4728581	728	487989	4722585
27	522431.9	4702255.8	261	514865.9	4722317	495	497448.3	4728567	729	488080	4722841
28	522559.7	4702380.4	262	514508.1	4722160	496	497392.7	4728518	730	488359.4	4723250
29	522226.2	4702710.8	263	514280.4	4721694	497	497338.8	4728551	731	488448.3	4723411
30	522039	4702943.2	264	513545.7	4721005	498	497303.8	4728526	732	488997.5	4723605
31	521918.6	4703090.1	265	513414.4	4720937	499	497316.5	4728453	733	489010.7	4723797
32	521874	4703280.4	266	513204.6	4720545	500	497189.5	4728413	734	488944.6	4723988
33	521799.5	4703450.5	267	513052.5	4720308	501	497283.2	4728286	735	488990.9	4724332
34	521776.4	4703547.1	268	512936.1	4720031	502	497267.7	4728243	736	489143	4724498
35	521743.3	4703618.6	269	512756.2	4719316	503	497135.6	4728242	737	489500.2	4724620
36	521885.5	4703687.4	270	512718.1	4718653	504	497145.1	4728259	738	489675.5	4724914
37	521980.1	4703807.7	271	512644	4718384	505	497132.4	4728269	739	490052.5	4725143
38	522011.4	4704016.4	272	512637.5	4718167	506	497076.8	4728262	740	490264.2	4725189
39	522105.1	4704274.1	273	512638.8	4717289	507	497057.8	4728278	741	490561.8	4725172
40	522248.7	4704559.2	274	512519.9	4716769	508	497081.6	4728300	742	490628	4725417
41	522158.7	4704716.6	275	512404.8	4716543	509	497075.2	4728324	743	490565.1	4725841
42	522104.5	4704904.4	276	512169.8	4716564	510	496822.8	4728345	744	490452.7	4726098
43	522151.4	4705229.9	277	511941.2	4716803	511	496633.9	4728324	745	490684.2	4726290
44	522193.8	4705335.7	278	511549.8	4717948	512	496610.1	4728312	746	490991.8	4726313
45	522173.3	4705431	279	511253.3	4718897	513	496489.5	4728205	747	491569.7	4726289
46	522093.9	4705547.4	280	511145.4	4718943	514	496408.8	4728136	748	492202	4725834
47	522076	4705606.9	281	511016.2	4718886	515	496326.8	4728132	749	495112.8	4728244
48	522138.9	4705690.3	282	510954.9	4718729	516	496293.7	4728155	750	495173.8	4729101
49	522004.6	4705788.8	283	510937.9	4717967	517	496252.7	4728155	751	494972.8	4729974
50	521934.5	4705892.7	284	510937.9	4717601	518	496148.2	4728128	752	495786.3	4729931
51	521863	4706034.2	285	510733.9	4716319	519	495988.1	4728131	753	495878.6	4730025
52	521794.2	4706320.6	286	510704.8	4716626	520	495748.2	4728029	754	496332.6	4730146
53	521843.9	4706431.1	287	510437.5	4716885	521	495796.1	4727920	755	496417.6	4730207
54	521847.2	4706521.7	288	510547.2	4717169	522	495907.2	4727749	756	496443	4730389
55	521914	4706727.4	289	510504	4717781	523	496034	4727087	757	496341.4	4730580
56	521857.7	4706835.2	290	510258.5	4718463	524	496174.9	4726874	758	496227.1	4730650
57	521853.1	4706979.4	291	510028.2	4718634	525	496309.2	4726799	759	495883.2	4730680
58	521828.6	4707120.3	292	509769.5	4718670	526	496561	4726678	760	495697.9	4730682
59	521818.1	4707235.4	293	509587.5	4718497	527	496790.6	4726670	761	495547.6	4730722
60	521740.7	4707336	294	509469	4717798	528	496903.9	4726581	762	495395.2	4730912
61	521685.8	4707492.4	295	509098.5	4717142	529	497222.4	4726531	763	495206.6	4731037
62	521250.9	4707154.1	296	508999.1	4716763	530	497306	4726459	764	494866.1	4731069
63	520994	4706864.4	297	509233.2	4715740	531	497495.6	4726312	765	494588.8	4731022
64	521014.1	4706792.6	298	509234.9	4714883	532	497608.7	4726302	766	494342.6	4730841
65	521097.3	4706681.7	299	509750.3	4714689	533	497731.5	4726242	767	494146.8	4730590
66	521067.7	4706483.1	300	509704.8	4714321	534	497964.3	4726258	768	493478.9	4730094
67	521105.4	4706263.7	301	509800	4714140	535	498244.8	4726171	769	493568.6	4730033
68	521206.6	4706089.1	302	510164.4	4714115	536	498357.5	4726023	770	493770.6	4730027
69	521131.2	4705800.6	303	510303.3	4713975	537	498399.4	4725837	771	494033.2	4730103
70	521193.4	4705607.6	304	513569	4719985	538	498597.3	4725673	772	494143.4	4730093
71	521174.9	4705536.2	305	513573.2	4720181	539	498792	4725597	773	494254.8	4730134
72	521241	4705411.8	306	513744.6	4720429	540	499064	4725299	774	494360.1	4730020
73	521344.2	4705372.1	307	513660	4720689	541	499474.7	4724936	775	494511.1	4730052
74	521333.6	4705268.9	308	505757.4	4716150	542	499717	4724892	776	494577.6	4730004
75	521230.5	4705102.2	309	506113.5	4714347	543	500159.4	4725190	777	494600.7	4729905
76	521222.5	4705022.9	310	505990.8	4715096	544	500409.2	4725507	778	494513.1	4729862
77	521309.8	4704930.3	311	506659.5	4716199	545	500627.2	4725943	779	494480.4	4729773
78	521275.4	4704835	312	505836.7	4716185	546	501311.9	4725859	780	494389.1	4729837
79	521016.1	4704750.3	313	507650.4	4716371	547	501447.4	4725864	781	494426.9	4729756
80	520891.8	4704668.3	314	506334.1	4716182	548	501546.9	4725924	782	494402.4	4729683
81	520748.9	4704628.6	315	508032.7	4716398	549	501887.4	4726276	783	494263.7	4729692
82	520637.8	4704636.6	316	508204.7	4716381	550	502293.8	4726321	784	494229.4	4729673
83	520539.9	4704676.3	317	508296	4716242	551	502760.5	4726281	785	494306.7	4729632
84	520317.6	4704700.1	318	508312.8	4715906	552	503273.8	4726085	786	494379.3	4729557
85	520166.8	4704734.5	319	508386.7	4715772	553	503406.5	4725741	787	494272.9	4729447
86	520050.4	4704676.3	320	508412.2	4715640	554	503571.3	4725194	788	494412.1	4729419
87	519907.5	4704499	321	508391.1	4715560	555	503670.7	4725101	789	494424.9	4729354
88	519791.1	4704435.5	322	508438.7	4715443	556	504094	4725170	790	494367.1	4729239
89	519047.08	4704435.354	323	508358.3	4715341	557	504205.2	4725122	791	493980.2	4729239
90	518909.4	4704323.84	324	508145.5	4715224	558	504289.8	4724974	792	493997.6	4729162
91	518837.65	4704200.935	325	508091.6	4715162	559	504289.8	4724852	793	494055.7	4729124
92	518706.42	4704171.301	326	507991	4715122	560	503639	4724466	794	494082.4	4729063
93	518653.4	4704054.5	327	507959.3	4715058	561	503566	4724347	795	494154	4729075
94	518669.3	4703972.5	328	507867.2	4714972	562	503576.5	4723828	796	494244.1	4729038
95	518783.1	4703808.4	329	507838.5	4714843	563	503690.7	4723556	797	494395.2	4728970
96	518965.6	4703723.8	330	507705.3	4714801	564	503860.1	4723397	798	494320.6	4728854
97	519388.9	4703684.1	331	507529.6	4714746	565	504223.9	4723272	799	494232.6	4728847
98	519707	4703683.3	332	507516.9	4714658	566	504395	4723364	800	494381.8	4728738
99	520429	4703588.9	333	507535.9	4714612	567	504791.6	4723331	801	494385.8	4728635
100	520840.6	4703575.4	334	507513.7	4714601	568	505070.1	4723221	802	494331.4	4728610
101	520962	4703494.4	335	507433.3	4714632	569	505340.7	4723332	803	494497.6	4728439
102	521157.7	4703271.7	336	507364.5	4714605	570	505441.5	4723536	804	494218.6	4728468
103	521245.4	4703049	337	507258.3	4714466	571	505694.3	4723685	805	493967.1	4728558
104	521258.9	4702880.3	338	507084	4714360	572	505967.7	4723913	806	493746	4728550
105	521254.3	4702739.5	339	507039.6	4714316	573	493886.9	4717129	807	493870.2	4728277
106	521214.6	4702657.5	340	506889.5	4714245	574	494224.2	4717165	808	494031.7	4728284
107	520915.6	4702419.4	341	506190.9	4714115	575	495692.1	4716923	809	494090.6	4728250
108	520897.1	4702324.1	342	506619.6	4714115	576	496623.5	4717063	810	494113.1	4728182
109	521026.7	4702223.6	343	505825.4	4715447	577	496896	4717032	811	494266.3	4728109
110	521153.7	4702152.1	344	505757.1	4715625	578	497189.7	4716905	812	494320.5	4728004
111	521201.3	4702080.7	345	505647.6	4715716	579	497394.5	4717083	813	494567.5	4728022
112	521193.4	4702022.5	346	505630.1	4715912	580	497512.5	4717468	814	494836.8	4727875
113	521108.7	4702004	347	505658.7	4716011	581	497471.7	4718015	815	494948.4	4727932
114	520913	4702006.6	348	500170	4716730	582	497372.5	4718362	816	494976.3	4732786
115	520825.6	4701906.1	349	500296.5	4717123	583	497256.8	4718554	817	494950.5	4732714
116	520817.7	4701771.1	350	500520.9	4718385	584	497144.3	4718623	818	494960.7	4732603
117	520870.6	4701686.5	351	500622.5	4718656	585	497029.5	4718976	819	495059.9	4732509
118	520984.4	4701641.5	352	501299.8	4719498	586	496850.9	4719522	820	495164.5	4732452
119	521226.3	4701696.1	353	501755.9	4719969	587	496778.2	4719639	821	495562.9	4732290
120	521391.8	4701720.9	354	502159.2	4720315	588	496626	4719698	822	495497.1	4732239
121	521577.1	4701697	355	502566.5	4720853	589	496507	4719694	823	495572.1	4732148
122	521696.1	4701609.7	356	502819.6	4721293	590	496102.2	4719410	824	495563.9	4732086
123	521727.9	4701533	357	503204.8	4722258	591	495827	4719129	825	495185.5	4731821
124	521497.7	4701294.9	358	503475.3	4722411	592	495686.5	4718890	826	495236.2	4731742
125	521516.2	4701199.6	359	503939.4	4722461	593	495649.4	4718348	827	495272.5	4731654
126	521656.4	4701146.7	360	504496.3	4722656	594	495561	4718190	828	495398.6	4731593
127	521802	4701122.9	361	504682	4722656	595	495484.8	4718228	829	495659	4731104
128	521836.3	4701051.5	362	504894.1	4722402	596	495400	4718409	830	496138.8	4731138
129	521804.6	4700990.6	363	504901.7	4722052	597	495166	4719009	831	496086.7	4731234
130	521499.7	4700787.3	364	504833	4721833	598	495035.6	4718992	832	496059.6	4731321
131	521452.7	4700741.9	365	504655.2	4721516	599	494906	4718899	833	496155.1	4731659
132	521331	4700797.5	366	504608.7	4721219	600	494644.7	4718932	834	496212	4731870
133	521190.8	4700821.3	367	504645.7	4721029	601	494542.2	4718890	835	496220.3	4731972
134	521119.3	4700744.5	368	504745.1	4720730	602	494534.4	4718835	836	496269.1	4732051
135	521111.4	4700657.2	369	504929.7	4720461	603	494343.9	4718655	837	496348.8	4732112
136	521219.9	4700480	370	505400.4	4720069	604	494322.7	4718623	838	496383.4	4732251
137	521256.9	4700442.9	371	505718.8	4720026	605	494322.7	4718591	839	496456.5	4732305
138	521264.8	4700366.2	372	506111.5	4719966	606	494287.8	4718510	840	496472.3	4732419
139	521065.9	4700353.8	373	506543.3	4720000	607	494265.5	4718398	841	496529.5	4732524
140	520738.3	4700453.5	374	506797.6	4719850	608	494135.4	4718322	842	496513.6	4732651
141	520637.8	4700435	375	507046.3	4719739	609	494014.4	4718180	843	496260.2	4732808
142	520455.2	4700260.4	376	507237.6	4719594	610	493816	4718074	844	496013.9	4732813
143	520240.9	4700188.9	377	507377.3	4719344	611	493586.5	4717869	845	495849.9	4732837
144	519986.9	4699990.5	378	507224.9	4719124	612	493613	4717624	846	495759.5	4732888
145	519914	4699833.3	379	507157.1	4719052	613	493695.7	4717340	847	495693	4732870
146	519933.8	4699678.7	380	507123.3	4718870	614	495705.9	4724806	848	495294.7	4732839
147	520035.4	4699570.7	381	507076.7	4718696	615	495867.3	4725356	849	496541.3	4732739
148	522011.84	4709963.657	382	507237.6	4718404	616	496061.5	4725822	850	497280.5	4732733
149	522313	4710551.3	383	507398.4	4718243	617	496029.8	4726095	851	498187.3	4732345
150	522899.4	4711427.2	384	507432.3	4718104	618	495959.9	4726323	852	498384.5	4731948
151	523067.3	4711584.9	385	507241.8	4718019	619	495998	4726628	853	498491.7	4731453
152	523319.4	4712139	386	507051.3	4718061	620	496048.8	4726673	854	499095.3	4730952
153	523455.1	4712326.7	387	506911.6	4718066	621	497490.3	4725936	855	499632.7	4729894
154	523782.6	4712954.7	388	506784.6	4717989	622	498017.3	4725822	856	500633.1	4728840
155	523850	4713231.3	389	506585.6	4717943	623	498366.6	4725288	857	501403.6	4728533
156	523789.3	4713528.2	390	506335.9	4717960	624	498715.8	4724952	858	502495.1	4727563
157	523451.9	4713852.1	391	505887.1	4718044	625	499401.4	4723975	859	502315.6	4727802
158	523256.2	4713956.5	392	505256.4	4717989	626	499719.1	4723275	860	502514.9	4726961
159	522797.5	4714573.6	393	504782.2	4717757	627	499782.6	4722717	861	502761.8	4726602
160	522439.8	4715255.7	394	504596	4717511	628	499763.6	4722266	862	502949.9	4726502
161	522163.1	4715491.8	395	504456.3	4717414	629	499611.2	4721275	863	503548.6	4726470
162	521792	4715626.8	396	504041.4	4717316	630	499725.5	4720920	864	511133	4728347
163	521535.6	4715836	397	503850.9	4717253	631	499858.8	4720767	865	512097.7	4728186
164	521407.4	4716065.4	398	503694.3	4717075	632	499922.3	4720520	866	512900	4728199
165	521292.7	4716436.5	399	503660.4	4716863	633	499935	4719637	867	512968.6	4727784
166	520908	4716625.4	400	503821.3	4716575	634	499865.2	4718246	868	513209.5	4727374
167	520685.4	4716571.5	401	503715.4	4716076	635	499757.2	4717630	869	521837.4	4710136
168	520219.8	4716180.1	402	503533.4	4715979	636	499342.1	4716761	870	514231.2	4721478
169	520111.8	4715943.9	403	503135.4	4715344	637	499209.2	4716656	871	513927.9	4721226
170	520030.8	4715525.6	404	502771.4	4714988	638	498673.4	4716750	872	513788.2	4721070
171	519835.2	4715343.4	405	502453.9	4714670	639	498213.2	4716723	873	513735.9	4721075
172	519592.2	4715296.1	406	501919.7	4714693	640	498066.9	4716779	874	516278.5	4723622
173	519490.8	4715348.6	407	501786.2	4714906	641	497884	4717300	875	517642	4722964
174	519809	4717106.6	408	501770.4	4715255	642	497769.7	4718538	876	517671.8	4722629
175	519916.9	4717513	409	501802.1	4715504	643	497534.7	4719237	877	518589.5	4721650
176	519955	4718116.2	410	501548.1	4715869	644	497534.7	4719669	878	518964.5	4721076
177	519760.9	4719506.7	411	501325.9	4716351	645	497674.4	4719929	879	519264.7	4720792
178	519578.7	4719614.7	412	501183	4716472	646	497826.8	4720062	880	519415	4720356
179	519396.6	4719641.7	413	500860.2	4716531	647	497858.6	4720323	881	519970.7	4719417
180	519008.9	4719538.6	414	500357.5	4716483	648	497928.4	4720494	882	519658.9	4719818
181	518773.9	4719519.6	415	500225.2	4716552	649	498177.9	4720804	883	520036.4	4719181
182	518564.4	4719443.4	416	511597.1	4726910	650	498279.5	4721274	884	520306.1	4718861
183	518380.2	4719462.4	417	511170.8	4726604	651	498241.4	4721553	885	520576.6	4718342
184	518183.4	4719691	418	511128.7	4726408	652	498292.2	4722429	886	520680.5	4717794
185	518164.3	4719881.5	419	511057.9	4726337	653	498139.8	4722969	887	520783.5	4717588
186	518208.8	4720021.2	420	510987.3	4726244	654	497268	4723231	888	520813.2	4717431
187	518316.7	4720129.2	421	510754.6	4726100	655	496781	4723933	889	520868.5	4717032
188	518822.9	4720350.5	422	510697.3	4726025	656	496290.1	4724647	890	521218.6	4716869
189	518896.2	4720439	423	510760.2	4725939	657	495991.7	4724653	891	521651.5	4716907
190	518896.2	4720540.6	424	511114.1	4725770	658	495422.2	4725867	892	522045.3	4717051
191	518432.6	4721328	425	511154.5	4725717	659	495535.7	4726176	893	522140.6	4717051
192	518064.3	4721689.9	426	511249.8	4725672	660	495654.7	4727078	894	522638.2	4716942
193	517594.4	4721918.5	427	511366.2	4725663	661	495610.8	4727433	895	523028.9	4716948
194	517245.2	4722293.2	428	511779.1	4725006	662	495439.3	4727872	896	522934.6	4716692
195	517110.2	4722942.3	429	511909.5	4724944	663	495041	4728070	897	522997.6	4716367
196	517026.76	4723044.936	430	511977.3	4724986	664	495131.4	4727901	898	523153.2	4716102
197	516220.3	4723110.024	431	512010.1	4725120	665	494932.5	4727793	899	523159.2	4715852
198	515777.39	4723051.286	432	511982.4	4725521	666	494761	4727812	900	522911.1	4715466
199	515524.98	4723270.362	433	511775.1	4726210	667	494519.2	4727956	901	522932.8	4715200
200	515137.47	4723907.256	434	506308.1	4724618	668	494084.5	4727843	902	523510.8	4714863
201	515216.64	4724596.304	435	506316.5	4724940	669	493925.4	4727768	903	523810.4	4714524
202	514890.66	4724403.469	436	506579	4725355	670	493864.1	4727671	904	524538.6	4713152
203	525364.8	4712719	437	506791.6	4725630	671	493964.4	4727708	905	525379.1	4712817
204	525387.1	4712556.6	438	507222.3	4726072	672	494003.4	4727653	906	510956.1	4716131
205	525205	4712195.1	439	507892.9	4726217	673	494124.8	4727687	907	511128.1	4716922
206	525142.1	4712078.7	440	508377.6	4726357	674	494193.4	4727681	908	511117.5	4716491
207	525046.3	4711927.4	441	508642.2	4726559	675	494027.4	4727573	909	510952.1	4713706
208	524894.8	4711827.4	442	508614.8	4726934	676	494007.5	4727501	910	511311.5	4714088
209	524882.1	4711698	443	508754.9	4727107	677	494128	4727488	911	512895.2	4715916
210	524822.7	4711618.9	444	508851	4727128	678	494315.2	4727562	912	513511.1	4716837
211	524762.3	4711574.2	445	509229.8	4727100	679	494298.6	4727492	913	513640	4719772
212	524778.1	4711428.9	446	510045.4	4727408	680	494246.3	4727331	914	513265.9	4718344
213	524720.2	4711325.8	447	510304.3	4727493	681	494125.4	4727299	915	513358.5	4717153
214	524642.4	4711255.1	448	510659.9	4727641	682	494227	4727243	916	513312.2	4718086
215	524594.8	4711238.4	449	510931.1	4727717	683	494308.9	4727204	917	512228.4	4715230
216	524571	4711088.4	450	511159.3	4727749	684	494302.7	4727153	918	511445.6	4714524
217	524686.1	4710994.8	451	511286.5	4727717	685	494209.2	4727102	919	495304.6	4718545
218	524723.4	4710909.8	452	511820.7	4727754	686	494236.5	4727002	920	495244.3	4718816
219	524691.6	4710817	453	512102.5	4727584	687	494157.9	4726819	921	495954.3	4731091
220	524570.2	4710783.6	454	512226.3	4727564	688	494012.1	4726835	922	495738.4	4731133
221	524538.2	4710730.4	455	512361.7	4727497	689	493774.8	4726778	923	499339.9	4730599
222	524447.7	4710645.6	456	512503.6	4727083	690	493596.6	4726780	924	511723.3	4725049
223	524381.5	4710632.4	457	512402.8	4726026	691	493511.8	4726823	925	511896.7	4725201
224	524248.6	4710563.6	458	512382.4	4725502	692	493402.2	4726844	926	511702.2	4725232
225	524206.2	4710520.6	459	512347.5	4725051	693	493326.9	4726910	927	511637.4	4725316
226	524048.8	4710484.2	460	512394.2	4724907	694	493276.3	4726798	928	511826.6	4725352
227	523843.8	4710424.7	461	512489.5	4724881	695	493259.8	4726636	929	511631.5	4725415
228	523732.6	4710413.5	462	512830.8	4724973	696	493324.1	4726500	930	511514.4	4725517
229	523649.3	4710323.5	463	512963.1	4725214	697	493172.1	4726403	931	511599	4725584
230	523505.1	4710246.1	464	512944.6	4725389	698	493807.9	4726139	932	511495.9	4725606
231	523335.1	4710093.3	465	512910.2	4725611	699	494458.8	4725814	933	519309.5	4704531
232	523249.8	4710039.7	466	513092.7	4726310	700	494612.3	4725724	934	494278.9	4725991
233	523167.7	4709892.9	467	513233	4726646	701	492430.4	4725506	935	494893	4725827
234	523084.4	4709731.5	468	513256.8	4727050	702	492079	4725421	936	495262.5	4729317

ბ) ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის საზღვრები მოიცავს ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიის იმ ნაწილს, რომელიც არ არის განსაზღვრული აღნიშნული დოკუმენტის დანართი 16-ის „ა“პუნქტით.

დანართი 17: ზურმუხტის ტერიტორიის „არხოტი GE0000002” სტანდარტულ მონაცემთა ფორმა

1. ტერიტორიის საიდენტიფიკაციო მონაცემები

დამტკიცებული ტერიტორია: არხოტი ‒ GE0000002

ფართობი: 79786.32813 ჰა

C ტიპი	ტერიტორიის კოდი : GE0000002
კლასიფიკაცია		მონაცემი
ტერიტორიის წარდგენის თარიღი განსაკუთრებული კონსერვაციის საჭიროების მქონე ტერიტორიად (ზურმუხტი):		2011-11
ტერიტორიის კანდიდატად აღიარების თარიღი:		არ არის მონაცემი
ზურმუხტის  ტერიტორიის დამტკიცება		2018-11
განსაკუთრებული კონსერვაციის საჭიროების მქონე ტერიტორიად გამოცხადების ეროვნული სამართლებრივი მითითება		წერილი №9539/01 ‒ საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო

2. ტერიტორიის მდებარეობა

გრძედი	განედი	ტერიტორიის სიგრძე [კმ]:
44.9503	42.6736	0.0
ფართობი ჰექტარში	საზღვაო ფართობი[%]	ბიოგეოგრაფიული რეგიონ(ებ)ი
79786.32813	0.0	ალპური (100%)

3. ეკოლოგიური ინფორმაცია

3.1 ჰაბიტატის ტიპები და მათი შეჯამება:

	ბერნის კონვენციის რეზოლუცია 4-ს ჰაბიტატის ტიპი					ჰაბიტატის მდგომარეობა ტერიტორიაზე
კოდი	FP	NP	დაფარულობა [ჰა]	გამოქვაბული [რიცხვობრივად]	მონაცემების ხარისხი	A|B|C|D	A|B|C
						წარმოდგენა	მსგავსი ფართობი	კონსერვაცია	გლობალური მაჩვენებელი
C3.55 კენჭოვანი მდინარისპირების მეჩხერი მცენარეულობა					G	B	B	C	C
C3.62 მცენარეულ საფარს მოკლებული მდინარის კენჭოვანი ნაპირები					G	B	B	C	C
D4.2 მაღალმთის ფუძე წყალსატევთა და მდინარეთა ნაპირები მდიდარი არქტიკულ- ალპური ფლორით				0	G	C	C	B	B
E1.2 მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა საფარი კირქვიანებზე და სტეპი ფუძე სუბსტრატებზე				0	G	C	C	C	C
F9.1 მდინარისპირა ბუჩქნარი					G	B	B	C	C
G1.12 ბორეო-ალპური ჭალის პარკული ტყეები				0	G	B	C	B	C
G1.6 წიფლნარი				0	G	B	B	A	C

• PF: ჰაბიტატის ტიპებისთვის, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ როგორც არაპრიორიტეტული, ასევე პრიორიტეტული ფორმა, შეიყვანეთ "X" სვეტში PF  

• NP: იმ შემთხვევაში, თუ ჰაბიტატის ტიპი აღარ არსებობს საიტზე, ცხრილში  შეიყვანეთ: „X“ (არჩევითი)

• დაფარულობა: ათწილადი  ღირებულების შეყვანა 

• ქვაბული: მოიცავს ჰაბიტატების  A1.44, A3, A4 და H1 ტიპებს. : შეიყვანეთ ქვაბულების რაოდენობა, თუ დაახლოებითი ფართობი ცნობილი არ არის.

•  მონაცემთა ხარისხი: G = „კარგი“ (მაგალითად: კვლევებზე დაყრდნობით); M = „საშუალო“ (ნაწილობრივ მონაცემებზე და კვლევებზე დაყრდნობით); P = „ცუდი“ (უხეში გამოთვლით)

3.2 ბერნის კონვენციით დაცული, მე-6 რეზოლუციის სახეობები 

ჯგუფი: A =ამფიბიები, B = ფრინველები, F = თევზები, I = უხერხემლოები, M = ძუძუმწოვრები, P =მცენარეები, R = რეპტილიები

• S: იმ შემთხვევაში, თუ სახეობებზე მონაცემები არის სენსიტიური და ის არ უნდა იყოს ხელმისაწვდომი საჯაროდ, შეიყვანეთ ‒ დიახ

• NP:  თუ სახეობა აღარ ბინადრობს მოცემულ საიტზე: x (არჩევითი)

• ტიპი: p=მუდმივი, r=რეპროდუქციული, c=კონცენტრაცია, w=გამოზამთრების (მცენარეთა და არაიმიგრაციულ სახეობათათვის გამოიყენეთ მუდმივი (P)) 

• ერთეული: i=ინდივიდი, p=წყვილად ან სხვა ერთეულებად, დამოკიდებულად რიცხოვნობის სტანდარტიზებულ  ერთეულებზე და კოდებზე, მე-12 და მე-17  მუხლების გათვალისწინებით (ფრინველთა და დაა ჰაბიტატების დირექტივები) 

• სიხშირის კატეგორიები (Cat.): C=საერთო, R=იშვიათი, V=ძალიან იშვიათი, P=არსებული – შევავსოთ თუ მონაცემის ხარისხი არის არასრულფასოვანი (DD) რიცხოვნობის მონაცემთან ერთად.

• მონაცემთა ხარისხი: G = „კარგი“ (მაგალითად: კვლევებზე დაყრდნობით); M = „საშუალო“ (ნაწილობრივ მონაცემებზე და კვლევებზე დაყრდნობით); P = „ცუდი“ (უხეში გამოთვლით), DD = „არასრულფასოვანი მონაცემი“ (გამოიყენეთ მხოლოდ ეს კატეგორია, თუ უხეში გამოთვლითაც კი არ გვაქვს სავარაუდო რიცხოვნობის მონაცემი, დატოვეთ გრაფა ცარიელი. გრაფა „სიმრავლის კატეგორიები“ მაინც უნდა იყოს შევსებული.

სახეობები					რიცხოვნობა სატზე							ტერიტორიის შეფასება
ჯგუფი	კოდი	სამეცნიერო სახელწოდება	სენსიტიურობა	აღარ ბინადრობს	ერთეული	ზომა		ერთეული	Cat.	მონაცემის ხარისხი	A|B|C|D		A|B|C
						მინიმალური	მაქსიმალური		C/R/V/P		რაოდენობა		კონსერვაცია	Iso.	გლობ. მაჩვენებლები
B	A079	სვავი Aegypius monachus			p	0	0		P		C		C	C		C
P	1939	Agrimonia pilosa			p	0	0		P		C		C	C		C
B	A091	მთის არწივი Aquila chrysaetos			p	0	0		P		C		C	C		C
B	A404	ბექობის არწივი Aquila heliaca			c	0	0		P		A		B	C		C
B	A509	ველის არწივი Aquila nipalensis			c	0	0		P		A		B	C		C
F	1143	ჭანარი Barbus capito			w	0	0		P		C		C	C		C
B	A215	ზარნაშო Bubo bubo			p	0	0		P		C		C	C		C
B	A403	ველის კაკაჩა (გრძელფეხა კაკაჩა) Buteo rufinus			c	0	0		P		C		C	C		C
I	1078	Callimorpha quadripunctaria			c	0	0		P		C		C	C		C
M	1352	მგელი Canis lupus			p	0	0		P		C		C	C		C
M	1352	მგელი Canis lupus			c				P		C		C	C		C
M	1352	მგელი Canis lupus			w				P		C		C	C		C
M	1352	მგელი Canis lupus			r				P		C		C	C		C
M	1372	ნიამორი Capra aegagrus			p	0	0		P		A		A	B		B
M	1372	ნიამორი Capra aegagrus			r				P		A		A	B		B
M	1372	ნიამორი Capra aegagrus			c				P		A		A	B		B
M	1372	ნიამორი Capra aegagrus			w				P		A		A	B		B
B	A231	ყაპყაპი Coracias garrulus			c	0	0		P		A		B	C		C
B	A101	წითელთავა შავარდენი Falco biarmicus			c	0	0		P		A		C	C		C
B	A095	მცირე კირკიტა (ველის კირკიტა) Falco naumanni			c	0	0		P		A		C	C		C
B	A103	ჩვეულებრივი შავარდენი Falco peregrinus			p	0	0		P		C		C	C		C
B	A097	წითელფეხა შავარდენი Falco vespertinus			c	0	0		P		A		B	C		C
B	A076	ბატკანძერი (წვერიანი სვავი, ყაჯირი, კრავიჭამია) Gypaetus barbatus			p	0	0		P		C		C	C		C
B	A078	ორბი Gyps fulvus			p	0	0		P		C		C	C		C
I	1933	Hesperia comma catena			c	0	0		P		C		B	C		C
B	A092	ჩია არწივი Hieraaetus pennatus			c	0	0		P		A		B	C		C
B	A338	ჩვეულებრივი ღაჟო Lanius collurio			c	0	0		P		A		B	C		C
B	A339	შავშუბლა ღაჟო Lanius minor			c	0	0		P		A		B	C		C
P	1758	Ligularia sibirica			p	0	0				B		B	B		C
M	1355	წავი Lutra lutra			p	0	0		P		C		C	C		C
M	1355	წავი Lutra lutra			c				P		C		C	C		C
I	1060	მჟაუნას მრავალთვალა Lycaena dispar			c	0	0		P		C		C	C		C
M	1361	ფოცხვერი Lynx lynx			r				P		C		C	C		C
M	1361	ფოცხვერი Lynx lynx			w				P		C		C	C		C
M	1361	ფოცხვერი Lynx lynx			p	0	0		P		C		C	C		C
M	1361	ფოცხვერი Lynx lynx			c				P		C		C	C		C
B	A230	კვირიონი Merops apiaster			c	0	0		P		A		B	C		C
M	1307	ყურწვეტა (წვეტყურა) მღამიობი Myotis blythii			p	0	0		P		C		C	C		C
M	1321	სამფერი მღამიობი Myotis emarginatus			r	0	0		P		B		B	B		C
B	A077	ფასკუნჯი Neophron percnopterus			c	0	0		P		A		C	C		C
B	A094	შაკი Pandion haliaetus			c	0	0		P		A		B	C		C
M	2023	ჯიქი (ლეოპარდი) Panthera pardus			c	0	0		P		C		C	C		C
B	A072	კრაზანაჭამია (ირაო) Pernis apivorus			c	0	0		P		A		B	C		C
B	A346	წითელნისკარტა მაღრანი Pyrrhocorax pyrrhocorax			p	0	0		P		C		C	C		C
M	1303	მცირე ცხვირნალა Rhinolophus hipposideros			p	0	0		P		B		B	B		C
M	1303	მცირე ცხვირნალა Rhinolophus hipposideros			r	0	0		P		B		B	B		C
M	1354	მურა დათვი Ursus arctos			c				P		C		C	C		C
M	1354	მურა დათვი Ursus arctos			r				P		C		C	C		C
M	1354	მურა დათვი Ursus arctos			w				P		C		C	C		C
M	1354	მურა დათვი Ursus arctos			p	0	0		P		C		C	C		C
P	2172	მაღალი მოცვი Vaccinium arctostaphylos			p	0	0		P		C		C	C		B
R	2008	კავკასიური გველგესლა Vipera kaznakovi			p	0	0		P		C		C	C		C

4. ტერიტორიის აღწერა 

4.1 ზოგადი ტერიტორიის მახასიათებლები

ჰაბიტატის კლასი	% დაფარულობა
N11	20.0
ჰაბიტატის მთლიანი დაფარულობა	20

5. ტერიტორიის დაცვის სტატუსი 

5.1 დანიშნულების ტიპები ეროვნულ და რეგიონულ დონეზე:

კოდი	დაფარულობა [%]
GE02	90.0

6. ტერიტორიის მართვა

6.1 ტერიტორიის მართვაზე პასუხისმგებელი ორგანო

ორგანიზაცია:	დაცული ტერიტორიების სააგენტო
მისამართი:	ვლადიმერ წითლანაძის I შესახვევი, №1, თბილისი

6.2 მართვის გეგმა:
არსებობს რეალური მენეჯმენტის გეგმა:

	დიახ
X	მომზადების პროცესში
	არა