„2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე"

3/31/2025 საქართველოს სახალხო დამცველი ირაკლი ფაღავას N6 0144 თბილისი, საქართველო ცხელი ხაზი:1481(24/7) www.ombudsman.ge ელ-ფოსტა: info@ombudsman.ge PUBLIC DEFENDER OMBUDSMAN OF GEORGIA 31 მარტი 2025 წ. KA000022778691225 № 25/2603 საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარეს ბატონ შალვა პაპუაშვილს ბატონო შალვა, „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 22-ე მუხლის პირველი პუნქტისა და საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 163-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, წარმოგიდგენთ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშს 2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ. დანართი: 392 გვერდი. პატივისცემით, საქართველოს სახალხო დამცველი file:///tmp/tomcat8-tomcat8-tmp/568486b5-0a68-4fc8-be56-18e91e8d2be8.html ლევან იოსელიანი 1/1

2-7833/25 10-06-2025 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2025 წლის 6 ივნისის სხდომაზე მოისმინა და განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (№1-2574/25; 01.04.2025). გიგზავნით კომიტეტის დასკვნას და საქართველოს დადგენილების პროექტს აღნიშნული ანგარიშის თაობაზე. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე რატი იონათამიშვილი თბილისი 0118, რუსთაველის გამზ. № 8 საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679, ელ-ფოსტა contact@parliament.ge პარლამენტის

2-7832/25 10-06-2025 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილ ანგარიშზე „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (№1-2574/25; 01.04.2025) საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2025 წლის 6 ივნისის სხდომაზე მოისმინა და განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“. აღნიშნულ ანგარიშში მიმოხილულია და გაანალიზებულია ქვეყანაში არსებული ვითარება ადამიანის უფლეებბის რეალიზაციის მხრივ. გამახვილებულია ყურადღება ადამიანის უფლებათა დაცვის მიმართულებით არაერთი წინგადადგმულ ნაბიჯზე და ამავდროულად იდენტიფიცირებულია გამოწვევებიც, რომლებიც დაძლევას საჭიროებს. დადებითი ტენდენციების კუთხით ანგარიშში გამოკვეთილია რიგი მიმართულებები, კერძოდ: მისასალმებელია „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში შეტანილი ცვლილებები სასამართლო აქტების ხელმისაწვდომობის ნაწილში. თბილისი 0118, რუსთაველის გამზ. № 8 საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679, ელ-ფოსტა contact@parliament.ge ახალი რეგულაციით, აქტების ხელმისაწვდომობის სრულიად ახალი, ბევრად გამარტივებული მოდელი დადგინდა. ამავე დროს, კანონმდებლობის დონეზე გამარტივდა სასამართლოს გადაწყვეტილებების საჯარო ინფორმაციის სახით მიღება; მისასალმებელია 2024 წლის 29 მაისს „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონში შეტანილი ცვლილება, რომლითაც პოლიტიკური ნეიტრალიტეტის პრინციპის აშკარა დარღვევად არ მიიჩნევა სასამართლო რეფორმის შესახებ, მართლმსაჯულების სისტემის ფუნქციონირების გაუმჯობესების თაობაზე ან/და სამართლის განვითარების სხვა საკითხზე მოსამართლის მეცნიერული ან/და ანალიტიკური მსჯელობა; პოზიტიური ნაბიჯი გადაიდგა 2024 წელს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით, რის საფუძველზეც მოსამართლის თანხმობის გარეშე მივლინების საერთო ვადა 4 წლიდან შემცირდა 3 წლამდე; მისასალმებელია გენერალური პროკურატურის გადაწყვეტილება, რომლითაც სრულად გასაჯაროვდა „ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ შეტყობინების თაობაზე“ 2022 წლის 4 ნოემბრის ბრძანება; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პროკურატურა განაგრძობს შეუწყნარებლობის მოტივით და, მათ შორის, რელიგიური ნიშნით მოტივირებული დანაშაულებების თაობაზე მონაცემების გამოქვეყნებას; დადებითად ფასფება, რომ ჩატარდა შესაბამისი სამუშაოები რელიგიური უმცირესობების საკულტო ნაგებობების აღდგენა-რესტავრაციის მიმართულებით; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პარლამენტმა „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღებისას გაითვალისწინა საქართველოს სახალხო დამცველის პოზიცია და ოჯახური დანაშაულისთვის მსჯავრდებული პირის მიმართ ამნისტიის გავრცელების საკითხის გადაწყვეტისას, მოსამართლეს დაზარალებულის პოზიციის გარკვევა დაევალა ზეპირი მოსმენით გამართულ სასამართლო სხდომაზე, ბრალდებულის, მსჯავრდებულის და მისი ადვოკატის დაუსწრებლად; დადებითად ფასდება გადაწყვეტილება, რომ 2024 წელს გაგრძელდა ციფრული სწავლების დანერგვა პენიტენციურ დაწესებულებებში; მისასალმებელია, რომ რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოპაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა უკვე მოეწყო და პატიმრებს ჰქონდათ შესაძლებლობა ესარგებლათ ვიდეოპაემნის უფლებით; დადებითად ფასდება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ, საანგარიშო პერიოდში, არასრულწლოვანი ბრალდებულებისა და მსჯავრდებულებისთვის ადგილობრივი და საერთაშორისო ზარებისთვის სასაუბრო დროის დაფინანსება თვის განმავლობაში 60 წუთის ხანგრძლივობით; აღსანიშნავია, რომ პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პრაქტიკასთან მიმართებით შენარჩუნებულია გასული წლის დადებითი ტენდენცია და შეიძლება ითქვას, რომ ადგილობრივი საბჭოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები, ძირითადად, დასაბუთებულია და ამ მიმართულებით სისტემური ხარვეზები არ იკვეთება; ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში, სადაც პრევენციული ვიზიტები განხორციელდა, უზრუნველყოფილი იყო ექიმი თერაპევტის მომსახურება; მისასალმებელია, რომ უვადო თავისუფლების აღკვეთისა და საშეღავათო მექანიზმების თაობაზე საქართველოში არსებული მარეგულირებელი ნორმები შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს; გასული წლის მსგავსად, დადებითად ფასდება ის ფაქტი, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთათვის გამოყოფილ დროებითი განთავსების ცენტრში მყოფი პირებისთვის ხელმისაწვდომია ტელეფონი და ინტერნეტი, ასევე შეუძლიათ მიიღონ მნახველი და ამანათი; მისასალმებელია, დადგენილებით, რომ ცენტრალურმა უზრუნველყო საარჩევნო ოკუპირებული კომისიამ, შესაბამისი ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებული პირების მონაცემების ერთიან საარჩევნო სიაში შეყვანა; 2024 წელს, გლობალური ინდექსის თანახმად, ქალთა ეკონომიკური მონაწილეობისა და შესაძლებლობების მაჩვენებლით, საქართველო 68-ე ადგილიდან 54-ე ადგილზე დაწინაურდა; მისასალმებელია, რომ ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების კუთხით, სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული ღონისძიებები ხორციელდება. აღსანიშნავია, რომ მიკრომეწარმეობის მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, 2024 წელს დადასტურებული სესხების რაოდენობის 60% და მოცულობის 59% ქალ მეწარმეებზე მოდის, ან ისეთ მეწარმე სუბიექტებზე, რომელთა 100% წილის მფლობელი ქალია; დადებითად ფასდება, რომ ქალთა მონაწილეობის გაძლიერების მიმართულებით მშვიდობისა და უსაფრთხოების პროცესებში, ინსტიტუციურ დონეზე, მნიშვნელოვანი პროგრესი შეინიშნება; მისასალმებელია, რომ 2024 წელს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის დამატებითი თავშესაფარი და კრიზისული ცენტრები გაიხსნა; საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში ამოქმედებულია „მობილური იუსტიციის სახლი“, რომელიც მიზნად ისახავს კონფლიქტით დაზარალებული ქალებისა და გოგოების სოციალურ და ეკონომიკურ გაძლიერებას; 2024 წელს, საყოველთაო ღონისძიებები პირველადი მნიშვნელოვანი წვლილი ჯანდაცვის ჯანდაცვის შეიტანა პროგრამის სისტემის ჯანდაცვის ფარგლებში, გატარდა რეფორმირებისთვის, სისტემის რამაც გაუმჯობესებაში, განსაკუთრებით, მოსახლეობისთვის ხელმისაწვდომი მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის ამაღლებაში; დადებითად უნდა პაციენტებისათვის შეფასდეს სამედიცინო სახელმწიფოს სერვისების უზრუნველყოფის ძალისხმევა. და მხრიდან ონკოლოგიური მედიკამენტებით ფინანსური მათ შორის, მნიშვნელოვანია ონკოლოგიური მედიკამენტების პაციენტისადმი მიწოდების სქემის დანერგვის ღონისძიებები. დადებითად ფასდება საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენციის მიზნით პაპილომა ვირუსის (HPV) საწინააღმდეგო ვაქცინაციის უფასო სერვისი, რომლითაც სარგებლობენ როგორც ქალები, ისე კაცები; აღსანიშნავია, რომ ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების წინააღმდეგ გატარებული ღონისძიებების მიმართულებით მიღწეულია მნიშვნელოვანი პროგრესი; საანგარიშო წელს განახლდა შინამეურნეობების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგია, რაც გულისხმობს მეთოდოლოგიის მეტ შესატყვისობას თანამედროვე სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებთან. განახლებული მეთოდოლოგია მეტად უზრუნველყოფს მოწყვლადი ოჯახების გამოვლენას და ჩართვას საარსებო შემწეობის პროგრამაში; დადებითად ფასდება საქართველოს მთავრობის ინიციატივა უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახ(ებ)ის განსახლების მიზნობრივი სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ; 2024 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, 125 უსახლკარო ოჯახს უკვე გადაეცა საცხოვრებელი ბინა სარგებლობის უფლებით; შშმ პირთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობისა და მათთვის თანაბარი საარჩევნო გარემოს ხელშეწყობის მიზნით, საქართველოს პარლამენტის 2024 წლის 26 ოქტომბრის საარჩევნო პროცესების შესახებ ინფორმაცია მისაწვდომი იყო სხვადასხვა ტიპის შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირისთვის. შშმ ამომრჩეველთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობის ხელშეწყობის მიზნით, გადამზადება გაიარეს საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრებმა. სიახლე იყო მხარდაჭერის მიმღები პირების საჭიროებების შესახებ საინფორმაციო-სასწავლო მოდულის შემუშავებაც; დადებითად ფასდება პასუხისმგებელი უწყებების მხრიდან გარკვეული ღონისძიებების გატარება შშმ პირთა უფლებების/ღირსების პატივისცემის საკითხებზე ცნობიერების ასამაღლებლად და შესაბამისი პირების გადასამზადებლად, რთული ქცევის მქონე 10-დან 18 წლამდე არასრულწლოვანთა რეფერირების პროგრამებში ჩასართავად და შშმ პირთა საჭიროებებზე მორგებული ტექნოლოგიური გადაწყვეტის შესამუშავებლად; გარკვეული ნაბიჯები მრავალპროფილური გადაიდგა კლინიკების ფსიქიკური მოდელის ფსიქიატრიული სერვისების/ფსიქოსოციალური გაძლიერებისა და პანსიონური ჯანმრთელობის სერვისების დანერგვის, სტაციონარგარე რეაბილიტაციის კომპონენტების მომსახურების სტანდარტის შემუშავების მიმართულებით; დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტომ სხვადასხვა პროექტის ფარგლებში 2024 წელს განახორციელა 94 სკოლის სრული და 200-მდე სკოლის ნაწილობრივი რეაბილიტაცია, დაასრულა 3 სკოლის სამშენებლო სამუშაოები და ასევე, დაიწყო 11 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების პროექტირება/მშენებლობა; 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების გადამზადება; ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (ე.წ. 1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის საჯარო სამსახურებში გათვალისწინებულია სტაჟირება. მისასალმებელია, რომ 2024 წლიდან საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით სტაჟირება ანაზღაურებადი გახდა; 2024 წელს დამტკიცდა ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების ახალი დოკუმენტი, რომელიც ქმნის სათანადო ნორმატიულ საფუძველს ადამიანის უფლებათა სწავლებისთვის; დადებითი სიახლეა საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს მიერ 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების ენებზე 35 საკანონმდებლო აქტის თარგმნა და ვებგვერდზე განთავსება; 2024 წელს გაორმაგდა ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაზე აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი ზოგადი უნარების ტესტების საფუძველზე ჩარიცხული სტუდენტების დაფინანსება. ამ დადებითი სიახლის შედეგად დაფინანსებული სტუდენტების რაოდენობა გაიზარდა; მისასალმებელია, რომ საზოგადოებრივი მაუწყებელი უზრუნველყოფს საინფორმაციო გამოშვებების აზერბაიჯანულ და სომხურ ენაზე თარგმნას და განთავსებას სხვადასხვა პლატფორმებზე, რაც ხელს უწყობს ინფორმაციის ფართო აუდიტორიამდე მიღწევას; აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში (კორპუსების სართულებზე, სატელეფონო საუბრების ოთახებში და ა.შ.) რამდენიმე ენაზე, მათ შორის, სომხურად და აზერბაიჯანულად არის გამოკრული ინფორმაცია პატიმრის უფლებებისა და მოვალეობების, ასევე, მომსახურების შესახებ. უზრუნველყოფილია ქვეყანაში მოქმედი სხვადასხვა დაწესებულების ცხელი ხაზის ნომრების მისაწვდომობა. ამასთან, სხვადასხვა დაწესებულებაში მზადდება მრავალენოვანი ბროშურები რეაბილიტაციისა და სამედიცინო სერვისების შესახებ. გარდა ამისა, მსჯავრდებულებისთვის მიმდინარეობს ქართული ენის სასწავლო კურსები; სამხედრო ნაწილებში ვიზიტების დროს სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს არ მიუღია ინფორმაცია ზემდგომი ან სხვა სამხედრო მოსამსახურის მხრიდან სამხედრო მოსამსახურის მიმართ ჩადენილი ფიზიკური ძალადობის შესახებ; მისასალმებელია, რომ საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის ძალებში განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ სამხედრო ნაწილში არ გამოვლენილა მწვავე ინფრასტრუქტურული გამოწვევები. აღნიშნული ანგარიშის გაანალიზების პროცესში შესწავლილი იქნა მასში არსებული რეკომენდაციების ადრესატი უწყებების წერილობითი მოსაზრებები ანგარიშის თაობაზე. ანგარიშის შესწავლისას გამოიკვეთა სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაციები, რომლებსაც იზიარებს კომიტეტი და მიიჩნევს, რომ ანგარიშში იდენტიფიცირებული გამოწვევების დასაძლევად, რელევანტური უწყებების მიმართ, საქართველოს პარლამენტის მიერ გაცემულ უნდა იქნეს შემდეგი დავალებები: საქართველოს მთავრობა: სახალხო დამცველის ინფორმაციით, პრობლემად რჩება პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა.  შეიმუშაოს სამოქმედო გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავს პატიმრების რაოდენობის შემცირებას და ამ პროცესში გაითვალისწინოს როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის N R (99) 22 რეკომენდაციები ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორის მიერ მომზადებული PC-CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტი ციხის გადატვირთულობის შესახებ; ანგარიშის შესაბამისად, სახელმწიფო საშინაო ვალის პრობლემათა შემსწავლელ სახელმწიფო კომისიას სახელმწიფო საშინაო ვალის ანაზღაურების მექანიზმთან დაკავშირებით რეკომენდაციები და გადაწყვეტილებები არ მიუღია. ამასთან, წინა წლის მაჩვენებელთან შედარებით საქართველოს მუნიციპალიტეტებში კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებულ პირთა რიცხვი არ შეცვლილა.  შეიმუშაოს საქართველოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით აღიარებული საშინაო ვალის ანაზღაურების წესი, მათ შორის, განსაზღვროს პირველ რიგში დასაკმაყოფილებელ პირთა რიგითობა და დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღიარებული ვალდებულებების შესრულების ეფექტიანი მექანიზმი; ანგარიში ეხება საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურების საკითხს.  შეისწავლოს საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანი; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის ეროვნული რეფერირების პროცედურების დოკუმენტის (ეროვნული რეფერალური მექანიზმი) ზოგადი ხასიათი თანასწორობის ნიშნით დაცვისათვის სახელმწიფო ვერ ჩადენილი უზრუნველყოფს ძალადობის უწყებების მიერ ქალთა პრევენციისა გადასადგმელ და და მამაკაცთა მსხვერპლთა კოორდინირებულ მოქმედებას.  ეროვნული რეფერირების მექანიზმის ქმედითობისა და ეფექტიანობის უზრუნველსაყოფად, კოორდინაცია გაუწიოს უწყებებს ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის მიზნით გასატარებელი ღონისძიებებისთვის სტანდარტული ოპერაციული პროცედურების (სოპ) შემუშავებისა და განახლების პროცესში; ანგარიშის მიხედვით, ქალთა მონაწილეობა გადაწყვეტილებების მიღებაში ადგილობრივ დონეზე კვლავ გამოწვევად რჩება. ამას ხშირად განაპირობებს ცნობიერების ნაკლებობა და ქალთა ჩართულობის მხარდამჭერი ინიციატივების სიმცირე.  უზრუნველყოს ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის მიმართულებით ეროვნული სამოქმედო გეგმების შემუშავების პროცესის ინკლუზიურობა ყველა შესაბამისი დაინტერესებული მხარის ჩართულობითა და მათთვის სათანადო დროისა და რესურსების გამოყოფით და გათვალისწინებით; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ სამოქმედო გეგმა ქალთა და მამაკაცთა თანასწორობის შესახებ ცნობიერების ამაღლებაზე ნაკლებად არის ორიენტირებული და მხოლოდ ერთ აქტივობას მოიცავს, მაშინ როდესაც მოსახლეობაში კვლავ ძლიერად გავრცელებულია ისეთი სტერეოტიპები, რომლებიც ხელს უწყობს ქალთა მიმართ ძალადობის გაღრმავებას.  უზრუნველყოს, რომ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის სამომავლო სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებდეს საზოგადოებრივი ცნობიერების ასამაღლებელ კამპანიას, რომელიც მიმართული იქნება ქალთა მიმართ ძალადობის შესახებ ინფორმირებულობის გაზრდასა და სტერეოტიპების შემცირებაზე; ანგარიშის თანახმად, ეროვნული კანონმდებლობა წყალზე უფლებას მხოლოდ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ჭრილში განიხილავს და არა სრულფასოვანი უფლებრივი მიდგომით. სოფლად, მიუხედავად ინფრასტრუქტურის არსებობისა, წყალი მოსახლეობას ხშირად არ მიეწოდება. საქართველოს კანონები და არსებული წესები არ უზრუნველყოფს მოქალაქეთა ჩართულობას წყალთან დაკავშირებულ გადაწყვეტილებებში.  წყალზე წვდომის უფლების რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად, „ხედვა 2030, საქართველოს განვითარების სტრატეგიით“ გათვალისწინებული მიზნების მისაღწევად გააგრძელოს სამოქმედო გეგმების დამტკიცების პროცესი და მოახდინოს მისი შესრულების მონიტორინგი; ანგარიშის მიხედვით, მიუხედავად განსხვავებული მდგომარეობისა სოფლებში და მუნიციპალიტეტებში, წყალმომარაგების სისტემასთან დაკავშირებული მრავალი პრობლემა საერთო ხასიათს ატარებს. წყლის მიწოდება ხშირ შემთხვევაში არ არის ცენტრალიზებული და სტაბილური. მცირე რაოდენობის სოფლებს ემსახურება ლიცენზიანტი კომპანიები, უმრავლესობას კი — არალიცენზიატები. წყლის სახლში შეყვანა ხშირად არ იძლევა მის სრულფასოვნად ხელმისაწვდომობის გარანტიას — ზოგ ადგილს, მიუხედავად დაქსელვისა, წყალი თვეების განმავლობაში არ მიეწოდება.  გააძლიეროს თვითმმართველობათა რესურსული შესაძლებლობები, მიზანმიმართულად და შედეგზე ორიენტირებულად, წყალზე უფლების რეალიზაციის ეფექტიანად და თანდათანობით გაუმჯობესებისათვის, ასევე, თანასწორობის უზრუნველსაყოფად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 2024 წელსაც არ განახლებულა საქართველოს კატასტროფის რისკების შემცირების ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა, რომელიც 2017-2020 წლებისთვის იყო დამტკიცებული.  2025 წელს შეიმუშაოს და დაამტკიცოს საქართველოს კატასტროფის რისკის შემცირების განახლებული ეროვნული სტრატეგია და მისი სამოქმედო გეგმა; ანგარიშის მიხედვით, გამოწვევას წარმოადგენს ის, რომ უწყებათაშორისი კომიტეტი არ აღრიცხავს, საკონსულტაციო საბჭოს წევრი ორგანიზაციები შშმ პირთა წარმომადგენლები არიან თუ არა, რის გამოც ვერ ხდება შეფასება, დაცულია თუ არა დებულებით განსაზღვრული პროპორცია და უზრუნველყოფილია თუ არა მათი მონაწილეობა გადაწყვეტილებების მიღებაში.  მთავრობის 2021 წლის 29 ნოემბრის N 551 დადგენილების შესაბამისად, გააგრძელოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის საკონსულტაციო საბჭოში შემავალი შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების შესახებ ინფორმაციის აღრიცხვა; ანგარიშის თანახმად, 2024 წელს არ გამართულა საქართველოს მთავრობის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი კომიტეტის სხდომა.  შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნისა და დებულების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 29 ნოემბრის N 551 დადგენილებით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად, გააგრძელოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი კომიტეტის სხდომების გამართვა. სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, არის შემთხვევები, როცა შესაძლო ძალადობის შესახებ ინფორმირების მიუხედავად, ქალის მკვლელობის თავიდან აცილება ვერ ხერხდება. სახალხო დამცველის მონიტორინგი აჩვენებს, რომ ფემიციდის საფუძველი ხშირად სტერეოტიპული შეხედულებებია ქალის როლზე; ასევე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს განათლებისა და დასაქმების პრობლემა, რაც საკითხის კომპლექსურ ხასიათს უსვამს ხაზს და სახელმწიფო პოლიტიკის დაგეგმვისას გასათვალისწინებელია.  კრიტიკულად გააანალიზოს პრევენციის არსებული სისტემა ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის შეუწყნარებლობით მოტივირებული მკვლელობის და მკვლელობის მცდელობის საქმეებთან დაკავშირებით და საკვანძო უწყებების, მათ შორის, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, საქართველოს ჯანმრთელობისა განათლების, და სოციალური მეცნიერებისა და დაცვისა და ახალგაზრდობის სამინისტროების მონაწილეობით იმუშაოს პრევენციის სისტემის დახვეწაზე; საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო: №2 პენიტენციურ დაწესებულებაში ბრალდებულების მსჯავრდებულებისგან სრულად იზოლირების შესაძლებლობა იქნება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამოქმედო გეგმის ფარგლებში დაგეგმილი ინფრასტრუქტურული ღონისძიებების განხორციელების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ერთსა და იმავე სისხლის სამართლის საქმეზე ბრალდებულები თავსდებიან ცალ-ცალკე, მუშაობა უნდა გაგრძელდეს ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან სრულად იზოლირების უზრუნველსაყოფად.  მაქსიმალურად უზრუნველყოს ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან N2 პენიტენციურ დაწესებულებაში იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; პენიტენციურ დაწესებულებათა სპეციფიკის გათვალისწინებით, სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში მიმდინარეობს რაოდენობის უზრუნველყოფის კონცეფციის თანამშრომელთა ოპტიმალური შემუშავება, გულისხმობს რაც ინდივიდუალურ მიდგომას თითოეული დაწესებულების ინფრასტრუქტურის, პენიტენციური ტიპისა და დაწესებულებისთვის, რეჟიმის გათვალისწინებით თანამშრომელთა მოზიდვისა და შესაბამისად, რაოდენობის ზრდის უზრუნველყოფას. უკანასკნელ წლებში შეიმჩნევა პენიტენციურ სამსახურში მოსამსახურეთა რაოდენობის მატების ტენდენცია, თუმცა კვლავ რჩება ახალი თანამშრომლების მოზიდვის საჭიროება. გააგრძელოს  მუშაობა, პენიტენციური დაწესებულებების სპეციფიკის გათვალისწინებით, პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების თანამშრომელთა რაოდენობის გასაზრდელად; სამართლებრივი აქტებით მოწესრიგებულია როგორც დეესკალაციის ოთახში, ისე სამარტოო საკანში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მოთავსებასთან დაკავშირებული საკითხები და პენიტენციური დაწესებულებები სწორედ ამ სამართლებრივი აქტების შესაბამისად ახორციელებენ ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო საკანში განთავსებისთვის საჭირო პროცედურებს და შესაბამის მონიტორინგს. მნიშვნელოვანია, რომ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტი სისტემატურ რეჟიმში ახორციელებდეს პენიტენციურ დაწესებულებებში მიმდინარე სამუშაო პროცესის საკანონმდებლო მოთხოვნებთან შესაბამისობის კონტროლს, სამსახურებრივი შემოწმებებისა და სისტემური მონიტორინგის ფარგლებში, რაც ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო საკანში მოთავსების პროცედურასთან აქტებით დადგენილი სტანდარტების (უსაფრთხო) მიმართებითაც უნდა განხორციელდეს.  შესაბამისი სამართლებრივი სრულყოფილად აღსასრულებლად, დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას პერიოდულად განახორციელოს შესაბამისი მონიტორინგი;  პერიოდულად განახორციელოს დეესკალაციის ოთახში პატიმრის მოთავსებისას სამედიცინო პერსონალის ჩართულობის მონიტორინგი; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში აქტიურად მიმდინარეობს მსჯელობა არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებების განსაზღვრისა და არსებული გამოწვევების დაძლევის გზებთან დაკავშირებით. შემუშავების პროცესშია არასრულწლოვან ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე გათვლილი სპეციალური სარეაბილიტაციო დაწესებულების მნიშვნელოვანია, რომ ეს ინფრასტრუქტურული კონცეფცია მაქსიმალურად კონცეფცია. ითვალისწინებდეს არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებებს.  არასრულწლოვან ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე სპეციალური სარეაბილიტაციო კონცეფციის შემუშავების გათვალისწინებული დაწესებულების პროცესში არასრულწლოვან გათვლილი ინფრასტრუქტურული მაქსიმალურად იქნეს ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებები;  გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება ბავშვზე მორგებული გარემოს და მასთან უწყვეტი უზრუნველყოფისთვის პენიტენციურ მულტიდისციპლინური სპეციალური დაწესებულებებში, სივრცეების სადაც მუშაობის შესაქმნელად არასრულწლოვანები იმ არიან მოთავსებული; კანონმდებლობის თანახმად, დეესკალაციის ოთახის ინფრასტრუქტურა უნდა უზრუნველყოფდეს უსაფრთხოებას. იქ მოთავსებული დეესკალაციის ოთახებში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის უსაფრთხო გარემოს დახვეწის თვალსაზრისით, სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა მომავალშიც უნდა განაგრძობს საკითხის შესწავლა/ანალიზი და იმავდროულად, ყველა დაწესებულებაში მუდმივ რეჟიმში უნდა გააგრძელოს სათანადო სამუშაოები.  დეესკალაციის ოთახში შექმნას კიდევ უფრო უსაფრთხო გარემო; დეესკალაციის ოთახსა მოთავსებისას პენიტენციური მდგომარეობის გეგმური და სამარტოო კოდექსით სისტემური (უსაფრთხო) დადგენილი მონიტორინგი საკანში პატიმრის სტანდარტების ხორციელდება დაცვის წინასწარ დამტკიცებული წლიური გეგმის მიხედვით. ასევე სხვადასხვა დაწესებულებებში ჩატარებულია არაგეგმიური თემატური სისტემური მონიტორინგი, რის თაობაზეც მომზადდა და დამტკიცდა შესაბამისი ანგარიში. მნიშვნელოვანია, ზემოაღნიშნულ საკითხზე მონიტორინგის განხორციელება გაგრძელდეს საჭიროებისამებრ.  საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს მონიტორინგი დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო პენიტენციური (უსაფრთხო) კოდექსით საკანში დადგენილი პატიმრის მოთავსებისას სტანდარტების სრულყოფილი დებულებების მიხედვით იმპლემენტაციის მიზნით; პენიტენციური დაწესებულებების ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სხვა ბრალდებულთაგან/მსჯავრდებულთაგან განცალკევებით მოთავსების ვადა შეიძლება გახანგრძლივდეს თითოეული არაუმეტეს 90 დღისა. მოქმედი არაერთხელ, კანონმდებლობით, ბრალდებული/მსჯავრდებული განცალკევებით თავსდება საფრთხის აღმოფხვრამდე, იმდენი დღით რამდენი დღეც საჭირო იქნება ბრალდებულის/მსჯავრდებულის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, დაწესებულების დირექტორი უფლებამოსილია ზემოაღნიშნული ვადის ამოწურვამდე მიიღოს გადაწყვეტილება გამოყენებული უსაფრთხოების ღონისძიების შეწყვეტის ან მისი ვადის გაგრძელების თაობაზე. ამდენად, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის ბრალდებულთაგან/მსჯავრდებულთაგან განცალკევებით სხვა მოთავსების ვადა დამოკიდებულია იმაზე, თუ როდის აღმოიფხვრება ღონისძიების გამოყენების საფუძველი. ეს ვადა შესაძლოა იყოს 14 დღეზე ნაკლებიც. შესაბამისად, ვადა მორგებულია ყოველ ინდივიდუალურ მდგომარეობას.  უზრუნველყოს, რომ დაწესებულების ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დირექტორმა განცალკევებით დაკავშირებული უსაფრთხოების ღონისძიების გადაწყვეტილება მოთავსებასთან შეწყვეტის თაობაზე მიიღოს ამ ღონისძიების გამოყენების საფუძვლის აღმოფხვრისთანავე, დაუყოვნებლივ; სრული შემოწმებისას პატიმრის სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლება არ ხდება. მიუხედავად აღნიშნულისა, სახალხო დამცველი უკვე არაერთ ანგარიშში ითხოვს, რომ სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების მოთხოვნა უნდა აიკრძალოს. შესაბამისად, უნდა გაძლიერდეს ამ საკითხის მარეგულირებებლი დებულებების აღსრულების მონიტორინგი  საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს პენიტენციური დაწესებულებების დებულებების იმ ნორმების აღსრულების მონიტორინგი, რომლებიც პატიმრის სრული შემოწმებისას მისი სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების საკითხს არეგულირებს; სისტემური მონიტორინგის ფარგლებში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე.წ. ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკის შესწავლა და დარღვევის გამოვლენის საკითხი წარმოდგენილი იყო საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2021, 2022 და 2023 წლების ანგარიშებშიც და ყველა შემთხვევაში იუსტიციის სამინისტრომ თოთოეულთან მიმართებით დააფიქსირა უწყების პოზიცია. აღნიშნული მოთხოვნა მეორდება სახალხო დამცველის 2024 წლის ანგარიშშიც.  საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე. წ. ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკის მონიტორინგი და დარღვევის გამოვლენის შემთხვევაში მოახდინოს შესაბამისი რეაგირება; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ერთ-ერთ მთავარ გეგმას მცირე ზომის პენიტენციური დაწესებულებების მშენებლობა წარმოადგენს. საამისოდ სპეციალური პენიტენციური სამსახური აქტიურად ახორციელებს პენიტენციური სისტემის მცირე დაწესებულებებად დაყოფისთვის საჭირო სამუშაოებს. დაგეგმილია მცირე ზომის ახალი დაწესებულების მშენებლობისთვის საჭირო მოსამზადებელი სამუშაოების განხორციელება 2025 წელს.  გააგრძელოს ღონისძიებები პენიტენციური სისტემის შედარებით მცირე პენიტენციურ დაწესებულებებად დაყოფისა და დაბალანსებული ინფრასტრუქტურის შექმნის მიზნით; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსა და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პრიორიტეტია პენიტენციური სისტემის შემდგომი ინფრასტრუქტურული განვითარება და საუკეთესო ევროპული და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი პენიტენციური დაწესებულებების ფუნქციონირების უზრუნველყოფა. ამ მიზნით არაერთი ნაბიჯი გადაიდგა, თუმცა კვლავ გადაუჭრელია №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში ე. წ. ბარაკის ტიპის საცხოვრებლების სრულად გაუქმების საკითხი  გააგრძელოს ღონისძიებების დაწესებულებაში ე. წ. განხორციელება ბარაკის ტიპის პენიტენციურ №17 საცხოვრებლების სრულად გასაუქმებლად; პენიტენციური კოდექსით გათვალისწინებული ვალდებულება სრულდება ეტაპობრივად და ყველა პენიტენციური დაწესებულების ინფრასტრუქტურა მოეწყობა იმგვარად, რომ 2026 წლის პირველი იანვრიდან ერთ ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა გაუთანაბრდეს მსჯავრდებულთა საცხოვრებელ ფართს – არანაკლებ 4 კვ.მ-ს. ამჟამად, ბრალდებულთა შემცირებული რაოდენობიდან გამომდინარე, პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თითოეული ბრალდებული ფაქტობრივად უზრუნველყოფილია 4 კვ.მ საცხოვრებელი ფართობით, თუმცა ეს შეიძლება იყოს დროებითი, ამიტომ ღონისძიებები უნდა გაგრძელდეს.  უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თითოეული ბრალდებულის 4 კვ. მ საცხოვრებელი ფართობით დაკმაყოფილება პენიტენციური კოდექსით განსაზღვრულ ვადაში; სპეციალური პენიტენციური სამსახური, პენიტენციურ დაწესებულებათა სპეციფიკის გათვალისწინებით, მუშაობს თანამშრომელთა ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის გეგმაზე. უკანასკნელ წლებში შეიმჩნევა პენიტენციურ სამსახურში ექთნების რაოდენობის ზრდის ტენდენცია, რაც უნდა შენარჩუნდეს.  პენიტენციურ დაწესებულებებში ექთნების ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის მიზნით გააძლიეროს ღონისძიებები არსებულ ვაკანტურ თანამდებობებზე შესაბამისი სპეციალისტების მოსაზიდად; ექიმ-სპეციალისტის (ამბულატორიულ) ამბულატორული კონსულტაცია ინტერვენციას. მომსახურება (მათ უპირატესად პენიტენციურ შორის, მიეკუთვნება გეგმურ სისტემაში გეგმური სპეციალისტის კონსულტაცია) ხორციელდება 1 თვის ვადაში. მნიშვნელოვანია, რომ საჭიროების შემთხვევაში, კონსულტაციის მოლოდინის დრო გონივრულ ვადას არ აღემატებოდეს.  უზრუნველყოს ექიმ-სპეციალისტთა კონსულტაციების სიხშირის ისე განსაზღვრა, რომ პაციენტს შესაბამისი სამედიცინო მომსახურება მიეწოდოს გონივრულ ვადაში; პენიტენციურ სისტემაში გეგმური სამედიცინო მომსახურება ხორციელდება 4 თვის ვადაში. გეგმური სამედიცინო რეფერალის ლოდინის დრო უნდა შეესაბამებოდეს სტანდარტში გაწერილ ვადებს.  უზრუნველყოს გეგმური სამედიცინო „პენიტენციურ დაწესებულებაში რეფერალის სამედიცინო განხორციელება მომსახურების გაწევის სტანდარტების, სპეციფიკური საჭიროებების მქონე პირთათვის სამედიცინო მომსახურების გაწევის დამატებითი სტანდარტების, პრევენციული მომსახურების პაკეტისა და სამედიცინო მომსახურებისთვის აუცილებელი საბაზისო მედიკამენტების ნუსხის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 15 თებერვლის №381 ბრძანებით განსაზღვრულ ვადებში; პენიტენციური სისტემის ბენეფიციარებისთვის ხელმისაწვდომია ჯანდაცვის სისტემაში არსებული სახელმწიფო პროგრამები. სამსახური მუდმივ რეჟიმში მუშაობს სხვა პროგრამების დანერგვაზე.აღსანიშნავია, რომ №5 პენიტენციურ დაწესებულებაში მსჯავრდადებულებს, ჯანდაცვის სამინისტროსა და თბილისის მერიის ორგანიზებით, გაეწიათ სხვადასხვა სახის არაგეგმური სამედიცინო მომსახურებები, როგორიცაა სკრინინგი და ექიმ-სპეციალისტების მომსახურება.სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება უნდა გაგრძელდეს უწყვეტ რეჟიმში.  გააგძელოს პენიტენციურ სახელმწიფო პროგრამით დაწესებულებებში განსაზღვრული ჯანმრთელობის ასაკობრივი დაცვის ჯგუფებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; სამედიცინო პერსონალსა და პატიმარს შორის შეხვედრები უნდა განხორციელდეს კონფიდენციალურ გარემოში, როგორც წესი, ვიზუალური ან/და ელექტრონული მეთვალყურეობის გარეშე. შემოწმებაზე მესამე პირის დასწრება დაუშვებელია, გარდა გამონაკლისი შემთხვევისა – თუ ექიმი, თავისი ან პაციენტის უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, საჭიროდ მიიჩნევს დაწესებულების მოსამსახურის დასწრებას და მაშინაც სამედიცინო შემოწმება უნდა ჩატარდეს დაწესებულების შესაბამისი მოსამსახურის მხოლოდ ვიზუალური მეთვალყურეობით, მოსმენის გარეშე. საკითხი დარეგულირებულია, თუმცა მისმა შემდგომმა შესწავლამ შესაძლოა გამოავლინოს არსებული სტანდარტის დახვეწის შესაძლებლობა. შეისწავლოს სამედიცინო პერსონალსა და პატიმარს შორის შეხვედრების  მაქსიმალურად კონფიდენციალურ უსაფრთხოების დაცვით გარემოში, გამართვის ექიმის საკითხი ან/და არსებული პაციენტის სტანდარტის დახვეწისა და ამაღლების უზრუნველსაყოფად; იუსტიციის სამინისტროს სსიპ „ციფრული მმართველობის სააგენტოსთან“ ერთად, სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში მიმდინარეობს სამედიცინო ელექტრონული მოდულის შესაქმნელად საჭირო ანალიტიკური სამუშაოები, რომლის შედეგადაც უნდა ინტეგრირდება შეიქმნას სამედიცინო ელექტრონული ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა პროგრამა, განახლებულ რომელიც საინფორმაციო ბაზაში (OIS).  გააგრძელოს მუშაობა, რათა ბრალდებულთა /მსჯავრდებულთა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის სისტემატიზაციისთვის პენიტენციურ სისტემაში დანერგოს ჯანმრთელობის შესახებ ელექტრონული ჩანაწერების სისტემა; პატიმართა ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული საკითხები სრულად გათვალისწინებულია ფსიქიკური ჯანდაცვის ახალ სტანდარტში. ამ ეტაპზე მიმდინარეობს მუშაობა შესაბამის სამოქმედო გეგმაზე, რომელთან ერთად უნდა დამტკიცდეს ფსიქიკური ჯანდაცვის ახალი სტანდარტიც და მონიტორინგის მექანიზმიც. მნიშვნელოვანია, რომ არსებული და ახალი სტანდარტის აღსრულების მონიტორინგი პერიოდულად ხორციელდებოდეს.  პერიოდულად განახორციელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის ინსტრუმენტის ფუნქციონირების მონიტორინგი; სამართლებრივი აქტების ახალ პენიტენციურ კოდექსთან ჰარმონიზაციის პროცესში ფსიქიატრიულ მულტიდისციპლინურ გუნდთან დაკავშირებულ საკითხებზე შესაძლებელია, გაიმართოს დამატებითი მსჯელობა. ეს საკითხები სრულად გათვალისწინებულია ფსიქიკური ჯანდაცვის ახალ სტანდარტში.  უზრუნველყოს, რომ სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანდაცვის სტანდარტის ამოქმედებისათვის საჭირო პროცედურები; მსჯავრდებულს დაწესებულებაში მოთავსებისთანავე უტარდება სამედიცინო შემოწმება, რომელიც, ასევე, მოიცავს ფსიქიკური ჯანმრთელობის შემოწმებას. ამბულატორიული ფსიქიატრიული საჭიროებების მქონე პირებს ფსიქიატრებთან ერთად, პაციენტის ინდივიდუალური საჭიროებიდან გამომდინარე, დახმარებას უწევენ სომატური პროფილის ექიმები, ექთნები, ფსიქოლოგები და სოციალური მუშაკები. სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების საჭიროების გამოკვეთის შემთხვევაში, სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს პაციენტი გადაჰყავს სამოქალაქო ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ან №18 პენიტენციურ დაწესებულებაში, სადაც უკვე ექიმ-ფსიქიატრი უწევს მულტიდისციპლინური ზრუნვის პროცესს კოორდინაციას. მნიშვნელოვანია, რომ ყველა შემთხვევაში, მათ შორის დეესკალაციის ოთახში მოთავსების გახანგრძლივების საჭიროებისას, პაციენტის მოთავსების გარემო შეესაბამებოდეს მის საჭიროებებს.  დეესკალაციის ოთახში დაყოვნების ფსიქიკური პრობლემების რეკომენდაციის გახანგრძლივების აუცილებლობისას, მქონე შემთხვევაში, მსჯავრდებული, დაუყოვნებლივ გადაიყვანონ ფსიქიატრის ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების საჭიროებებზე მორგებულ გარემოში; ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის სამედიცინო მომსახურების გაწევა ხორციელდება ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში ქვეყანაში დადგენილი სამედიცინო მომსახურების მოთხოვნების შესაბამისად. ბრალდებული/მსჯავრდებული პენიტენციურ დაწესებულებაში მისვლისთანავე გადის სამედიცინო შემოწმებას. პაციენტს მკურნალობის დაწყებამდე, მკურნალობის პროცესში პერიოდულად და დინამიკაში უტარდება ყველა საჭირო კლინიკურ-ლაბორატორიული გამოკვლევა.  პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ჯანმრთელობის დასაცავად, საჭიროების შესაბამისად, შეუფერხებლად გააგრძელოს მათთვის სათანადო კლინიკურ-ლაბორატორიული კვლევების ჩატარება; პენიტენციურ კოდექსთან სამართლებრივი აქტების ჰარმონიზაციის პროცესში მიმდინარეობს, მათ შორის, „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დამამცირებელი დაზიანების მოპყრობის აღრიცხვის წესის შედეგად დამტკიცების შესახებ“ 2020 წლის 20 ნოემბრის №663 ბრძანებაში განსახორციელებელ ცვლილებებზე მუშაობა და პენიტენციურ კოდექსში განხორციელებული ცვლილებები აისახება ხსენებულ ბრძანებაშიც. პრიორიტეტულად  უზრუნველყოს „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №663 ბრძანების პენიტენციური კოდექსის 139-ე მუხლით სამედიცინო (ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის მომსახურების გაწევა და მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის კონტროლი) დადგენილ სტანდარტებთან შესაბამისობა; სპეციალური პენიტენციური სათარჯიმნო/მთარგმნელობით დაწესებულებები სამსახური მომსახურებას. უზრუნველყოფილია ყოველწლიურად შესაბამისად, ყიდულობს პენიტენციური სათარჯიმნო/მთარგმნელობითი მომსახურებით. დაწესებულებაში მიღების დროს ბრალდებულს/მსჯავრდებულს დაუყოვნებლივ, (წერილობით) მიეწოდება ინფორმაცია უფლება-მოვალეობების შესახებ, მათთვის გასაგებ ენაზე, საჭიროების შემთხვევაში ხდება სათარჯიმნო მომსახურების პენიტენციურ გამოყენება. დაიბეჭდა ბროშურები, ყველა დაწესებულებაში საინფორმაციო დაფებზე გამოკრულია ინფორმაცია ბროშურების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით ქართულის გარდა 6 ენაზე, ასევე, ბროშურები განთავსებულია დაწესებულებების ბიბლიოთეკებში. დაწესებულებებში ხელმისაწვდომია ბროშურების აუდიო ვერსიები, ჩაწერილი CD (კომპაქტ) დისკზე, ქართულ და 5 უცხო ენაზე. პენიტენციურ დაწესებულებებში გახსნილი იუსტიციის სახლის მომსახურებებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით ზემოაღნიშნულ 6 ენაზე ითარგმნა მომსახურებების ჩამონათვალი და ყველა თანმდევი ინფორმაცია. სერვისის მიღებისას მსჯავრდებულს სათარჯიმნო მომსახურებით უზრუნველყოფს სპეციალური პენიტენციური სამსახური.  გააგრძელოს საჭიროების შემთხვევაში ყველა უცხოენოვანი პატიმრის უზრუნველყოფა თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაციის მიწოდება პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და მარეგულირებელი ნორმების შესახებ; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტის თანამშრომლებისთვის შემუშავდა და ჩატარდა ტრენინგები სხვადასხვა თემაზე და გადამზადდა სამედიცინო პერსონალის დიდი ნაწილი. პერსონალის გადამზადება უნდა მიმდინარეობდეს მუდმივად.  გააგრძელოს პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალის გადამზადება პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლების საშუალებით; სამსახურებრივი შემოწმებების ფარგლებში, მონიტორინგის დეპარტამენტი სისტემატურად ახორციელებს დაწესებულებებში მიმდინარე სამუშაო პროცესის საკანონმდებლო მოთხოვნებთან შესაბამისობის, მათ შორის, ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა გასეირნების უფლებით სარგებლობის კონტროლს. დასახელებული საკითხის მონიტორინგი დაგეგმილია და გონივრულ პერიოდში განხორციელდება.  გააგრძელოს პერიოდული სისტემური შემოწმების გზით N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში გასეირნების მოთავსებულ უფლებით ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სარგებლობის მონიტორინგი და მიერ საჭიროების შემთხვევაში მიიღოს შესაბამისი ზომები; პენიტენციურ სისტემაში აქტიურად მიმდინარეობს მუშაობა პენიტენციურ დაწესებულებაში ახალმოთავსებული ბრალდებულისთვის სატელეფონო ბარათის გადაცემამდე, მის მიერ მოთხოვნის შემთხვევაში, ცხელ ხაზზე დაკავშირების შესაძლებლობის კონკრეტულ გეგმაზე.  გონივრულ ვადაში შეიმუშაოს შესაბამისი გეგმა და უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებაში ახლად მოთავსებული ბრალდებულისთვის სატელეფონო ბარათის გადაცემამდე, მის მიერ მოთხოვნის შემთხვევაში, ცხელ ხაზზე დაკავშირების შესაძლებლობის მიცემა; სპეციალური სპეციფიკის პენიტენციური გათვალისწინებით, სამსახური, პენიტენციურ თანამშრომელთა დაწესებულებათა ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის გეგმაზე მუშაობს. სპეციალური პენიტენციური სამსახური თანამშრომელთა მოზიდვის მიზნით, აგრეთვე, სისტემატურად აცხადებს კონკურსებს ვაკანტური თანამდებობების დასაკავებლად. კონკურსები ცხადდება საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – საჯარო სამსახურის ბიუროს ოფიციალურ ვებგვერდზე – www.hr.gov.ge. ასევე, აქტიურად მიმდინარეობს სამუშაო პირობებისა და გარემოს, აგრეთვე, სხვადასხვა სოციალური პაკეტის გაუმჯობესების მიზნით მუშაობა (მათ შორის, შრომის ანაზღაურების პროცენტული ზრდა. მიუხედავად ზემოაღნიშნული და სხვა გატარებული ღონისძიებებისა, სოციალური მუშაკებსა და ფსიქოლოგებთან ფაკავშირებით პრობლემა კვლავ აქტუალურია.  პენიტენციურ დაწესებულებებში სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის მიზნით გააძლიეროს ღონისძიებები არსებულ ვაკანტურ თანამდებობებზე შესაბამისი სპეციალისტების მოსაზიდად; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსა და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პრიორიტეტია პენიტენციური სისტემის შემდგომი ინფრასტრუქტურული განვითარება და საუკეთესო ევროპული და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი პენიტენციური დაწესებულებების ფუნქციონირების უზრუნველყოფა, რისთვისაც მიმდინარეობს სამსახურის მუშაობა. ყველა დღეის მდგომარეობით, პენიტენციურ სპეციალური დაწესებულებაში (გარდა პენიტენციური №2 და №8 დაწესებულებებისა), ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სასეირნო სივრცეები მოწყობილია პენიტენციური დაწესებულებების ეზოების ტერიტორიებზე, მიწის დონეზე. აღსანიშნავია, რომ ახალი დაწესებულებების დაპროექტებისა და მშენებლობის პროცესში გათვალისწინებულია ზემოხსენებული რეკომენდაცია და სასეირნო სივრცეების მოწყობა ხორციელდება დაწესებულების ტერიტორიაზე, მიწის დონეზე.  გააგრძელოს დახურული ტიპის და განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში სასეირნო ეზოების საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად მოწყობა; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტის თანამშრომლებისთვის შემუშავდა და ჩატარდა ტრენინგი თემაზე „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/ მსჯავრდებულთა დაზიანების დოკუმენტირება“. სსიპ „საქართვლოს იუსტიციის სასწავლო ცენტრმა“ „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების დოკუმენტირების“ შესახებ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტისთვის 2024 წლის ივლისში ჩაატარა ერთი ტრენინგი, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო 13-მა პირმა.  გააგრძელოს სამედიცინო შემოწმებაზე პასუხისმგებელი ექიმებისთვის პატიმრის დაზიანებების სრულყოფილად აღრიცხვის, დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების შესახებ ტრენინგების ჩატარება, ამასთანავე, უზრუნველყოს, რომ შესაბამისმა სამსახურმა ზედამხედველობა გაუწიოს ექიმების მიერ ამ ტრენინგებით მიღებული უნარ-ჩვევების პრაქტიკაში გამოყენებას; პენიტენციური კოდექსის მიხედვით, დისციპლინური სახდელის მოქმედების (სატელეფონო საუბრის შეზღუდვა) პერიოდში, ასევე, სამარტოო საკანში მოთავსებულ ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უნარჩუნდება სატელეფონო საუბრის უფლება საქართველოს სახალხო დამცველის და იუსტიციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის ცხელი ხაზის სატელეფონო ნომრებზე დასაკავშირებლად; საჭიროა მსჯელობის დაწყება აღნიშნული კატეგორიის პატიმრებისთვის ადვოკატთან დაკავშირების შესაძლებლობის მიცემაზე.  იმსჯელოს და წარმოადგინოს არგუმენტირებული პოზიცია პატიმრის მიმართ დისციპლინური სახდელისა და უსაფრთხოების ღონისძიების გამოყენების პერიოდში მის მიერ ტელეფონით ადვოკატთან დაკავშირების უფლების მინიჭების მიზანშეწონილობის შესახებ; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომელთა პროფესიული ზრდა და მომზადება, ასევე, პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფ ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე ზრუნვა იუსტიციის სამინისტროს ერთ-ერთი პრიორიტეტია, რის უზრუნველსაყოფადაც ხდება პენიტენციურ დაწესებულებათა პერსონალის საჭიროებისამებრ მომზადება და გადამზადება. შექმნილია სპეციალური უნივერსალური სასწავლო მოდულები, მათ შორის, კრიზისული სიტუაციების მართვასთან დაკავშირებით, რომლებსაც სსიპ „საქართველოს იუსტიციის სასწავლო ცენტრი“ ახორციელებს. გადამზადდა ასობით თანამშრომელი, რაც 2025 წლის პერიოდშიც გაგრძელდება.  გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრებთან მომუშავე პენიტენციური კვალიფიკაციის დაწესებულებების ამაღლების მიზნით შესაბამისი შესაბამისი პერსონალის ტრენინგ-მოდულების შემუშავება და პერსონალის გადამზადება; აღნიშნულ საკითხებთან დაკავშირებით, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტს 2023 წელს ჩატარებული აქვს არაგეგმური თემატური სისტემური მონიტორინგი. ამასთან, სისტემატურ რეჟიმში, მათ შორის, სამსახურებრივი შემოწმებების ჩატარების გზით, მონიტორინგის დეპარტამენტი სწავლობს მითითებულ საკითხებს და რეაგირებს სათანადოდ. ბრალდებულები/მსჯავრდებულები უზრუნველყოფილნი არიან ფურცლით, კალმითა და კონვერტით.  უზრუნველყოს საჩივრების პენიტენციურ დაწესებულებებში კონფიდენციალურად პერიოდულად შეისწავლოს გაგზავნა აღნიშნული და პატიმრების მიერ მონიტორინგის გზით უფლების რეალიზაციის მდგომარეობა; ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში მოთავსება, ისევე როგორც დეესკალაციის ოთახში მოთავსება, წარმოადგენს უსაფრთხოების ღონისძიების ერთ-ერთ სახეს. სამართლებრივი აქტებით მოწესრიგებულია როგორც დეესკალაციის ოთახში, ისე სამარტოო საკანში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მოთავსებასთან დაკავშირებული საკითხები და პენიტენციური დაწესებულებები სწორედ ამ სამართლებრივი აქტების შესაბამისად ახორციელებენ ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო საკანში განთავსებისთვის საჭირო პროცედურებსა და შესაბამის მონიტორინგს.  გააგრძელოს დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას სათანადო გადაწყვეტილებების მიღება პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში აქტიურად მიმდინარეობს მსჯელობა არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებების განსაზღვრისა და არსებული გამოწვევების დაძლევის გზებთან დაკავშირებით. მიმდინარეობს მუშაობა არასრულწლოვან ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე გათვლილი სპეციალური სარეაბილიტაციო დაწესებულების ინფრასტრუქტურულ კონცეფციაზე. აღნიშნული ინფრასტრუქტურული პროექტის მიზანია, არასრულწლოვანთა საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით, გაუმჯობესდეს და კიდევ უფრო გაიზარდოს რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციისთვის საჭირო აქტივობები, განათლების მიღების, სხვადასხვა პროფესიის დაუფლებისა და შემდგომი დასაქმების შესაძლებლობები.  გააგრძელოს მუშაობა, ბრალდებული რათა და სრულწლოვანებისგან უზრუნველყოფილ მსჯავრდებული განცალკევებული, იქნეს თითოეული არასრულწლოვნისთვის მათზე მორგებული გარემო, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს; პენიტენციური ჯანდაცვა მეთოდოლოგიურად ინტეგრირებულია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჯანდაცვის სისტემაში. ყველა ის სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის დადგენილებით და რომელსაც კურირებს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო (C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამა, აივ ინფექცია/შიდსის პროგრამა, ტუბერკულოზის სახელმწიფო პროგრამა და ა.შ.), პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემაში ხორციელდება სამოქალაქო სექტორის საავადმყოფოების იდენტურად. ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, სპეციალური პენიტენციური სამსახური გამოთქვამს მზადყოფნას, კიდევ უფრო ინტენსიურად ითანამშრომლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციური სამსახური იცავს ყველა რეგულაციას, რომელიც სამოქალაქო სექტორის სამედიცინო მიმართულებითაა შემუშავებული. ამასთან, სამსახური ყოველდღიურად თანამშრომლობს სასწრაფო დახმარების ბრიგადასთან სამოქალაქო სექტორის მსგავსად სთავაზობს ყველა სერვისს და პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემაში ჩართულ პირებს.  გააგრძელოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა თანამშრომლობა და სოციალური დაცვის პენიტენციური ჯანდაცვის მის სამინისტროსთან სისტემაში შემდგომი შესაძლო ინტეგრაციის მიზნით; მსჯავრდებულთა შეფასება ხორციელდება იუსტიციის მინისტრის №320 ბრძანების მე-13 პუნქტით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმებით. შესაძლებელია გაიმართოს დამატებითი მსჯელობა კრიტერიუმების გაფართოების თაობაზეც.  გააგრძელოს მუშაობა „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო პენიტენციური საქვეუწყებო სამსახურის დაწესებულების ადგილობრივი − საბჭოების სპეციალური მიერ სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმების გასაფართოებლად; პენიტენციურ სისტემაში ყოველწლიურად უფრო პოპულარული ხდება უმაღლესი განათლების მიღება სასჯელის მოხდის პერიოდში. ახალი პენიტენციური კოდექსის მიხედვით, უმაღლეს განათლებაზე ხელმისაწვდომობის უფლება მიენიჭა ყველა ტიპის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულს, მათ შორის, ციფრულ სწავლებაზე (გარდა საშიშროების მაღალი რისკის მსჯავრდებულისა). დაგეგმილია პენიტენციურ დაწესებულებებში ციფრული სწავლების ეტაპობრივად დანერგვა.  გააგრძელოს ციფრული სწავლების პენიტენციურ დაწესებულებაში, ეტაპობრივად გარდა დანერგვა ყველა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებისა; სარეაბილიტაციო პროგრამებში ჩართულობის მოტივაციის ასამაღლებლად პენიტენციურ სისტემაში დანერგილია სხვადასხვა ღონისძიებები. ამ საკითხისადმი პატიმრის დამოკიდებულება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ინფორმაციას პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭოს წევრებისთვის ან მსჯავრდებულ პირთა შეწყალების საკითხის განხილვისას. სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში აქტიურად მიმდინარეობს საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის შესწავლა სხვადასხვა სარეაბილიტაციო ღონისძიებაში მსჯავრებულთა ჩართვის მოტივაციის შექმნის მექანიზმებთან დაკავშირებით, მისი ქართული პენიტენციურის სისტემის სპეციფიკაზე მორგების მიზნით.  გააგრძელოს მსჯავრდებულების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო ღონისძიებაში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად ისეთი მექანიზმების მოძიება, დახვეწა და გაძლიერება, რომლებიც უშუალო გავლენას მოახდენს დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე; მსჯავრდებულთა სისტემაში რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის მიმდინარე პერიოდისთვის მიზნით დანერგილია 21 პენიტენციურ ფსიქო-სოციალური სარეაბილიტაციო პროგრამა, ასევე, დანერგილია ფსიქო-სოციალური ტრენინგები. 2024 წელს №2 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებში გაიხსნა ახალი სარეაბილიტაციო სივრცეები, რომლებიც მსჯავრდებულებს თავისუფალი დროის ნაყოფიერად გატარების და სხვადასხვა მიმართულებით ცოდნის გაღრმავების შესაძლებლობას აძლევთ. სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩართულ პატიმართა რაოდენობა ყოველწლიურად იზრდება.  გააგრძელოს ინტენსიური მუშაობა მომზადება-გადამზადების კურსების, დასაქმების პროექტებისა და მათში ჩართულ პირთა რაოდენობის გასაზრდელად; პენიტენციურ დაწესებულებებში სოციალური მუშაკები მუშაობენ შემთხვევის მართვის მეთოდით, რომელიც ხორციელდება სახელმწიფო ენაზე. იმ შემთხვევაში, თუ ქართული ენის არმცოდნე მსჯავრდებული გამოთქვამს სურვილს, ჩაერთოს შემთხვევის მართვაში, რისკისა და საჭიროების შეფასების ეტაპზე შეფასება შესაძლოა, განხორციელდეს თარჯიმნის დახმარებით. შეფასების შედეგად, ქართული ენის საჭიროების გამოკვეთის „მსჯავრდებულთა შემთხვევაში, პროფესიული ხდება მომზადებისა და გადამისამართება გადამზადების სსიპ ცენტრთან“, რომელიც პენიტენციურ სისტემაში ქართული ენის სერვისის მომწოდებელია. №16 პენიტენციურ სახელმწიფო დაწესებულებაში ენის მყოფი შემსწავლელი კურსი უცხოელი გაიხსნა. მსჯავრდებულებისთვის კურსის ფარგლებში ისინი შეისწავლიან ქართულად წერა-კითხვას. სსიპ „მსჯავრდებულთა პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების ცენტრი“ ინტენსიურად მუშაობს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან ქართული ენის შემსწავლელი კურსების პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგვის მიზნით.  გააგრძელოს უცხოენოვანი მსჯავრდებულების სარეაბილიტაციო ღონისძიებებში ჩასართავად შესაბამისი შემთხვევის მართვის პროცესში შეფასების ეტაპზე მათთვის თარჯიმნის დახმარება და უზრუნველყოს ქართული ენის შემსწავლელი კურსების პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგვა მსჯავრდებულთა სურვილის შემთხვევაში ქართული ენის სწავლების ხელშეწყობის მიზნით; სპეციალური პენიტენციური სამსახური ახორციელებს სხვადასხვა ღონისძიებას პატიმარი საქართველოს მოქალაქის მიერ, აგრეთვე უცხოელისა და მოქალაქეობის არმქონე პირის მიერ საერთაშორისო ზარის განხორციელების ფასის შესამცირებლად. აღსანიშნავია, რომ ყველა არასრულწლოვან ბრალდებულს/მსჯავრდებულს 2024 წლის პირველი აპრილიდან ყოველი თვის განმავლობაში აქვს 1-საათიანი უფასო ლიმიტი როგორც საერთაშორისო, ისე ადგილობრივი მიმართულებით განხორციელებულ ზარებზე.  გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება პატიმარი საქართველოს მოქალაქის მიერ, რომლის ოჯახიც ქვეყნის ფარგლების გარეთ ცხოვრობს, აგრეთვე უცხოელისა და მოქალაქეობის არმქონე პირის მიერ საერთაშორისო ზარის განხორციელების ფასის შესამცირებლად; პენიტენციურ განხორციელება სისტემაში შესაძლებელია პატიმართა მიერ ყოველდღიურად. საერთაშორისო მნიშვნელოვანია ზარების აღნიშნული შესაძლებლობის მუდმივად გაგრძელების უზრუნველყოფა  გააგრძელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში საერთაშორისო ზარის ყოველდღე განხორციელების უზრუნველყოფა; 2024 წლის პირველი იანვრიდან პენიტენციური კოდექსით განისაზღვრა მსჯავრდებულის მიერ ვიდეოპაემნის უფლებით სარგებლობის უფლება და რაოდენობა. პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფ მსჯავრდებულს შეიძლება მიეცეს ვიდეოპაემნით ორგანიზებას სარგებლობის მისი პენიტენციური უფლება. წერილობითი დაწესებულება. მსჯავრდებულთან თანხმობის რაც შეეხება ვიდეოპაემნის საფუძველზე უზრუნველყოფს ვიდეოპაემნების საზღვარგარეთ განხორციელების შესაძლებლობას, ეს დაკავშირებულია ადამიანურ და მატერიალურტექნიკურ რესურსებთან. ზემოაღნიშნულის აუცილებლობაზე იმსჯელებს სპეციალური პენიტენციური სამსახური.  გააგრძელოს მსჯავრდებულთან ვიდეოპაემნით სარგებლობის წესის დახვეწის შესაძლებლობის შესწავლა, ვიდეოპაემნის უფრო აქტიურად და ხშირად განხორციელების შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად; ყველა პენიტენციური დაწესებულება, მათ შორის, №3, №6 და №12 პენიტენციური დაწესებულებები, აღჭურვილია ვიდეოპაემნის ორგანიზებისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურით და ხორციელდება ვიდეოპაემნები.  განახორციელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოპაემნის უფლებით სარგებლობის მონიტორინგი; მონიტორინგის დეპარტამენტის მიერ ინტენსიურ რეჟიმში გრძელდება პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიმოწერის უფლების რეალიზაციის მდგომარეობის შემოწმება/კონტროლი, ხოლო სამსახურებრივი შემოწმების გზით გადაცდომის დადასტურების დისციპლინური შემთხვევაში, პასუხისმგებლობის დადგება საკითხი. კონკრეტული პირ(ებ)ის ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის უფლება უზრუნველყოფილია საჩივრის ყუთების მეშვეობით, რომლებშიც ისინი თვითონვე ათავსებენ საჩივრებს. დაცულია გამგზავნი პირის კონფიდენციალურობა.  უზრუნველყოს, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა გააგრძელოს: o პერიოდული შემოწმების გზით პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტების გამოვლენა; o სტატისტიკის წარმოება პატიმართა მიმოწერის უფლების კუთხით დამრღვევი პირების მიმართ გამოვლენილი დარღვევების შესახებ; o პატიმართა მიმოწერის უფლების პასუხისმგებლობის დაკისრება; ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სატელეფონო საუბრების კონფიდენციალურობის გაუმჯობესების მიზნით 2025 წლიდან დაგეგმილია სათანადო ღონისძიებების გატარება, შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მოწყობის მიზნით. ამ ეტაპზე, №5 დაწესებულებაში განხორციელდა სატელეფონო კაბინების მონტაჟი. ასევე, რიგ დაწესებულებებში ამ ეტაპზე დამონტაჟებულია შესაბამისი კაბინები. პენიტენციური სამსახურის ინფრასტრუქტურული განვითარების გეგმა ითვალისწინებს ეტაპობრივად ყველა დაწესებულების აღჭურვას მსგავსი კაბინებით.  ეტაპობრივად აღჭურვა პატიმართა უზრუნველყოს შესაბამისი ყველა პენიტენციური ინფრასტრუქტურით, სატელეფონო საუბრების რომელიც დაწესებულების უზრუნველყოფს კონფიდენციალურ გარემოში მიმდინარეობას; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ შემუშავებულია „საქმისწარმოების ინსტრუქციის“ პროექტი. აღნიშნული პროექტის მე-7 მუხლის თანახმად, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სახელზე შემოსული პირადი წერილის პირველად დამუშავებას უზრუნველყოფს საქმისმწარმოებელი, რაც გულისხმობს საფოსტო-საკურიერო სამსახურის მიერ ჩაბარებას, კონვერტის დარეგისტრირებას ელექტრონული დოკუმენტბრუნვის სისტემაში და სამსახურის მსჯავრდებულთა რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის დეპარტამენტის შესაბამისი მოსამსახურისათვის გადაცემას, რაც დასტურდება ჟურნალში ხელმოწერით, ხოლო სამსახურის მსჯავრდებულთა რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის დეპარტამენტის თანამშრომელი უზრუნველყოფს მიღებული პირადი კორესპონდენციის ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის ჩაბარებას, რაც დასტურდება მიღების ბარათზე ხელმოწერით. გარდა აღნიშნულისა, მნიშვნელოვანია, რომ ნორმატიულ დონეზე დარეგულირდეს პატიმრის მიერ ღია წერილის გაგზავნის პროცედურებიც.  ნორმატიულ დონეზე განსაზღვროს მექანიზმი, რომლითაც უზრუნველყოფილი იქნება პატიმრის მიერ ღია წერილის გაგზავნის ფაქტების აღრიცხვა შემდეგი პროცედურების დაცვით: o შემთხვევის ადმინისტრატორის მიერ ღია წერილის მიღების/ჩაბარების დროს 2 ეგზემპლარად შედგება და ბეჭდით დადასტურდება დოკუმენტი, რომელშიც პატიმრის თანდასწრებით შეიტანება შემდეგი ინფორმაცია: წერილის ავტორის სახელი და გვარი; წერილის მიმღები შემთხვევის ადმინისტრატორის სახელი და გვარი; წერილის ჩაბარების თარიღი; წერილის ადრესატი; ფურცლების რაოდენობა; o დოკუმენტის ორივე ეგზემპლარს ხელს მოაწერენ პატიმარი და შემთხვევის ადმინისტრატორი; o შევსებული დოკუმენტის ერთი ეგზემპლარი პატიმარს გადაეცემა, ხოლო მეორე ეგზემპლარი შემთხვევის ადმინისტრატორთან დარჩება; მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, პენიტენციურ დაწესებულებებში ხანმოკლე პაემანი, როგორც წესი, ხორციელდება სპეციალურ ოთახებში, მინის გამყოფი ბარიერის მეშვეობით. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ სამსახურის მიერ დაგეგმილია ხანმოკლე პაემნებში არსებული მინის ბარიერით მოწყობილი ინფრასტრუქტურა გადაკეთდეს ისე, რომ ყველა მსგავს დაწესებულებაში შეიქმნას ორივე სახის ხანმოკლე პაემნის სივრცეები, როგორც მინის ბარიერით, ისე მის გარეშე. ამჟამად მინის ბარიერის გარეშე ხანმოკლე პაემანი ხორციელდება №5, №11 და №16 პენიტენციურ დაწესებულებებში. დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებთან მიმართებით, მათი სპეციფიკის გათვალისწინებით (წარმოადგენს დახურული ტიპის დაწესებულებას, რომელშიც განთავსებული არიან მომეტებული რისკის მსჯავრდებულები), მსჯავრდებულთა და ხანმოკლე პაემანზე შემსვლელ პირთა ფუნქციონირების უსაფრთხოების დაცვისა უზრუნველსაყოფად და დაწესებულების მიზანშეწონილია ნორმალური ხანმოკლე პაემნების განხორციელება მინის ბარიერის მეშვეობით.  გააგრძელოს ღონისძიებები, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს პენიტენციურ დაწესებულებებში ხანმოკლე პაემნის მინის ბარიერის გარეშე, ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების ნორმების დაცვით განხორციელება; მსჯავრდებული, როგორც წესი, სასჯელს იხდის მის ან მისი ახლო ნათესავის საცხოვრებელ ადგილთან ყველაზე ახლოს მდებარე, შესაბამისი ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში, გარდა პენიტენციური კოდექსის 52-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული შემთხვევებისა.  მაქსიმალურად უზრუნველყოს პატიმრის იმ პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსება, რომელიც მისი ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარეობს; დღეისთვის საქართველოს პენიტენციურ სისტემაში ფუნქციონირებს ერთი №5 ქალთა სპეციალური დაწესებულება, რომლის რესურსი სრულად უზრუნველყოფს ქალ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა განთავსებას და ამ მხრივ დასავლეთ საქართველოში ქალთა მცირე დაწესებულების მოწყობის საჭიროება არ არსებობს. თუმცა, მიზანშეწონილია საკითხის შესწავლა პატიმრის ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებაში მისს მოთავსების კონტექსტში.  შეისწავლოს დასავლეთ საქართველოში ქალთა მცირე დაწესებულების მოწყობის მიზანშეწონილობის საკითხი, რაც შესაძლებელს გახდის პატიმარი ქალის მოთავსებას მისი ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებაში; პენიტენციურ დაწესებულებაში ამანათის შეგზავნასთან დაკავშირებით არსებულ რეგულაციებში ნებისმიერი ცვლილება პენიტენციური სამსახურის მიერ დროულად ეცნობება ბრალდებულებს/მსჯავრდებულებს და მათი ოჯახის წევრებს. იმავდროულად, მნიშვნელოვანია, ასეთი მიდგომა გაგრძელდეს, ამასთან შეტყობინება განხორციელდეს გონივრული ვადით ადრე, როდესაც ადგილი აქვს ამანათების შეგზავნის შეზღუდვების დროებით მოხსნას.  უზრუნველყოს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებმა გონივრული ვადით ადრე მიაწოდონ ინფორმაცია პატიმრებს და მათი ოჯახის წევრებს ამანათების შეგზავნის შეზღუდვების დროებით მოხსნასთან დაკავშირებით; სსიპ - აღსრულების ხელშეკრულების ეროვნულ რეგისტრაციის“ ბიუროში პროექტი მომზადებულია და „სასყიდლიანი საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად მიმდინარეობს მუშაობა ცალკეული დებულების საბოლოოდ დახვეწისა და შემდგომი მოქმედებების განხორციელების მიზნით.  უზრუნველყოს „სასყიდლიანი ხელშეკრულების რეგისტრაციის“ პროექტის გონივრულ ვადებში დასრულება და კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემდგომი პროცედურების განხორციელება; გაერო-ს ქალთა ორგანიზაციას 2025 ფარგლებში დაგეგმილი აქვს თანამშრომლობა ძალადობრივი წელს მიმდინარე პენიტენციურ ქცევის კორექციის პროექტის სისტემასთან პროგრამის (PRIA) გასაუმჯობესებლად. სამუშაო მოიაზრებს პროგრამის განახლება/გაუმჯობესებას, შეფასების დანერგვასა სისტემის განთავსებულ და მეუღლეზე/პარტნიორზე პილოტირებას. პენიტენციურ მოძალადე სისტემაში მსჯავრდებულებისთვის ფსიქოლოგის ან სოციალური მუშაკის მიერ ხდება ქცევის კორექციის პროგრამის შეთავაზება, რომლის დროსაც ფორმდება პროგრამაში ჩართულობის თანხმობის/უარის ოქმი. ყველა დახასიათებაში, რომელიც მსჯავრდებულის საშეღავათო საკითხს ეხება, აღინიშნება მსჯავრდებულის მზაობა ქცევის პროგრამაში ჩართულობაზე მიღწეული შედეგებით ან უარი შეთავაზებაზე, რაც თავისთავად მსჯავრდებულის ცვლილების მოტივაციის მაჩვენებელია და მნიშვნელოვანი ინფორმაციაა ადგილობრივი საბჭოს წევრებისთვის ან შეწყალების საკითხის განხილვისას. დახასიათებაში ინფორმაციის ასახვის გარდა, პრაქტიკაში დაინერგა ქცევის პროგრამის კურსდამთავრებულების წახალისებაზე წარდგინება, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წახალისების ერთ-ერთი ფორმით.  განაგრძოს ქმედითი ნაბიჯები ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამების გასაუმჯობესებლად და მოძალადე მსჯავრდებულთა ჩართულობის გასაზრდელად, მათ შორის, ეფექტიანი წახალისების სისტემის დანერგვით; პენიტენციურ დაწესებულებაში გინეკოლოგიური/რეპროდუქციული სერვისის მყოფი ქალებისთვის სხვა მსგავსად, სამედიცინო ჩვენებით ჩასატარებელი აბორტი ფინანსდება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ.  უზრუნველყოს, რომ სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს სამედიცინო ჩვენებით ჩასატარებელი აბორტის დაფინანსება, პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი ქალებისთვის სხვა გინეკოლოგიური სერვისის მსგავსად; უკანონო მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის (გამოსახლების) საქმეებთან დაკავშირებით წარმოების რიგითობის განსაზღვრისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს ყველა შესაძლო შემთხვევა, რაც წარმოების მიმდინარეობისას შესაძლოა, ქმნიდეს საქმეთა პრიორიტეტულად აღსრულების საფუძველს.  „სხვისი მფლობელობიდან ან/და სარგებლობიდან უძრავი ქონების გამოთხოვის შესახებ სააღსრულებო საქმეების აღსრულების რიგითობის განსაზღვრისას გაითვალისწინოს მხარეთა უფლებრივი, სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობა, მესაკუთრის უფლების აღდგენის გაუმართლებელი დაყოვნების გამორიცხვით; სსიპ იუსტიციის „საქართველოს შესაძლებლობის მქონე პირთა სასწავლო უფლებების ცენტრმა“ შესახებ შეზღუდული საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წარმომადგენლებისა და მასწავლებლებისთვის 2024 წელს ჩაატარა 36 ტრენინგი, რომლებშიც მონაწილება მიიღო 677-მა პირმა.  გააგრძელოს შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წამომადგენლებისა და მასწავლებლებისთვის; სპეციალური პენიტენციური სათარჯიმნო/მთარგმნელობით დაწესებულებები სამსახური მომსახურებას. უზრუნველყოფილია ყოველწლიურად შესაბამისად, ყიდულობს პენიტენციური სათარჯიმნო/მთარგმნელობითი მომსახურებით. სამსახურსა და მთარგმნელობით კომპანიას შორის გაფორმებული სათარჯიმნო/მთარგმნელობითი მიხედვით, მომსახურების დაწესებულებას. მომსახურების გაწევის მნიშვნელოვანია ადგილი შესყიდვის მოიცავს ხელშეკრულების ყველა არაქართულენოვანი პენიტენციურ პატიმრებისთვის ინფორმაციის მიწოდება ქართული ენის შემსწავლელი კურსის შესახებ, ასევე მათი უფლება-მოვალეობების, მათდამი მოპყრობის წესებისა და სხვა რეგულაციების თაობაზე.  უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის ქართული ენის შემსწავლელი კურსის შესახებ ინფორმაციის მათთვის გასაგებ ენაზე მიწოდება ინდივიდუალურად ბუკლეტების გადაცემით, ასევე ამგვარი შესაძლებლობის შესახებ ინფორმაცია მათთვის გასაგებ ენებზე გამოაკრას პენიტენციური დაწესებულების საცხოვრებელი კორპუსების კედლებზე;  უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე პატიმრის მიმართ მოსამსახურეთა მოპყრობის, პატიმრის მიერ ინფორმაციის მიღებისა და საჩივრის შეტანის, დისციპლინური სამართალწარმოების წესების, დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლებისა და სახეების, ასევე რეაბილიტაციარესოციალიზაციისა და სამედიცინო მომსახურების შესახებ ინფორმაციის თარგმნა და განთავსება პენიტენციური დაწესებულებების ბიბლიოთეკაში, დაწესებულების კორპუსის სართულებზე, გასეირნების სივრცეებთან, სატელეფონო საუბრების ოთახებში;  უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი იმ პატიმრებისთვის, რომლებიც არ ფლობენ/სათანადოდ არ ფლობენ ქართულ ენას, მათთვის გასაგებ ენაზე ბუკლეტების მომზადება პატიმრის უფლებამოვალეობების შესახებ და გადაცემა; პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრებს შორის ინტერეთნიკური კონფლიქტები არ დაფიქსირებულა, თუმცა, ასეთის პრევენციისთვის მიზანშეწონილია საკითხის საფუძვლიანად შესწავლა.  შეისწავლოს პატიმრებს შორის ინტერეთნიკური კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად გრძელვადიანი გეგმის შემუშავების საჭიროების საკითხი; მნიშვნელოვანია ინდივიდუალურ ბავშვებთან საჭიროებებზე ინტერდისციპლინური, ორიენტირებული განგრძობითი ინტერვენციის და სერვისი მიმართული იყოს როგორც ყველა ასაკის ბავშვებზე, ისე მათ ოჯახებსა და უახლოეს გარემოცვაზე.  გააგრძელოს ბავშვებთან ინტერდისციპლინური, განგრძობითი და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირებული ინტერვენციის სერვისი, რომელიც მიმართული იქნება როგორც ბავშვებზე, ისე მათ ოჯახებსა და უახლოეს გარემოცვაზე, როგორც 14 წლამდე, ასევე, სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ასაკს მიღწეული ბავშვებისთვის. საქართველოს პროკურატურა: ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო პერიოდში, რუსეთის ფედერაციის მიერ 2023 წელს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე საქართველოს მოქალაქის - თამაზ გინტურის მკვლელობის გამოძიების მიმართულებით ხელშესახები პროგრესი არ დგინდება.  უზრუნველყოს თამაზ გინტურისა და ლევან დოთიაშვილის თავისუფლების უკანონო აღკვეთის, თამაზ გინტურის განზრახ მკვლელობისა და ცეცხლსასროლი იარაღის მართლსაწინააღმდეგო შეძენა, შენახვა, ტარების ფაქტებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; 2023 წელს, კურორტ შოვში განვითარებული სტიქიური მოვლენების თაობაზე გამოძიება მიმდინარეა და მოპოვებული ინფორმაციისა და მტკიცებულებების შესაბამისად, შესაძლებელია, დღის წესრიგში დადგეს სისხლის სამართლის საქმეზე კვალიფიკაციის შეცვლის საკითხი.  უზრუნველყოს 2023 წელს კურორტ შოვში განვითარებულ სტიქიურ მოვლენაზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა და მტკიცებულებების შესაბამისად, სისხლის სამართლის საქმეზე კვალიფიკაციის შესაძლო დაზუსტება; მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მხრიდან ი.წ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით.  უზრუნველყოს მოქალაქე ი.წ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, 2024 წლის აპრილიმაისის პერიოდის საპროტესტო აქციის მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. უზრუნველყოს 2024 წლის აპრილი-მაისის პერიოდში მიმდინარე საპროტესტო  აქციების მონაწილეთა ძალადობით მიმართ გადამეტების სამსახურებრივი შესაძლო ფაქტზე უფლებამოსილების მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, 2024 წლის ნოემბრიდან 2025 წლის მარტამდე პერიოდში მიმდინარე საპროტესტო აქციების მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებისა და ძალადობის მუქარით, ჟურნალისტებისათვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის შესაძლო ფაქტებზე.  უზრუნველყოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, 2024 წლის ნოემბრიდან 2025 წლის მარტამდე პერიოდში მიმდინარე სამსახურებრივი საპროტესტო აქციების უფლებამოსილების მონაწილეთა ძალადობით მიმართ გადამეტებისა და ძალადობის მუქარით, ჟურნალისტებისათვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის შესაძლო ფაქტებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; სახალხო დამცველის დაკვირვების საფუძველზე, არსებობს წუხილი საგამოძიებო ორგანოების მიერ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 156-ე მუხლის (დევნა) არაერთგვაროვნად გამოყენების თაობაზე.  შესაბამისი ღონისძიებ(ებ)ის გატარების გზით ხელი შეუწყოს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლის (დევნა) გამოყენების სამართლის საქმეზე, 2024 156-ე ერთგვაროვანი პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის წლის საპარლამენტო არჩევნების შესაძლო გაყალბების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1643 მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. გამოძიების ფარგლებში ჩატარებულია 800-მდე საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედება, გამოკითხულია 400-მდე პირი. გარდა ამისა, წინასაარჩევნო პერიოდში და არჩევნების დღეს ჩადენილ შესაძლო დანაშაულებზე, ამ ეტაპზე, სისხლისსამართლებრივი დევნა დაწყებულია 5 პირის მიმართ, დაზარალებულად ცნობილია 12 ფიზიკური და 1 იურიდიული პირი.  უზრუნველყოს 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნებთან (წინასაარჩევნო პერიოდსა და არჩევნების დღეს ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედებები) დაკავშირებულ სისხლის სამართლის საქმეებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა და სავარაუდო დაზარალებულთა საპროცესო უფლებების დაცვა; ანგარიშის თანახმად, სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიების მიმართულებით, გასული წლის მსგავსად, კვლავ იკვეთება პრობლემები სავარაუდო შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილი დანაშაულების გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების პროცესში.  გააგრძელოს თანამშრომელთა გადამზადება მოტივირებული დანაშაულების გამოძიებისთვის შეუწყნარებლობით მათი კვალიფიკაციის ასამაღლებლად. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო: სახალხო დამცველი, წინა წლების მსგავსად, კვლავ ამახვილებს ყურადღებას პოლიციის მიერ პირის ინფორმირებაზე მისი უფლებების შესახებ. ანგარიშის თანახმად, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული ინტერვიუების შედეგებზე დაყრდნობით, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ არსებობს გარკვეული გამოწვევები დაკავებულ პირებისთვის უფლებების განმარტების კუთხით.  გააგრძელოს ადმინისტრაციული უფლებების განმარტების წესით პრაქტიკის დაკავებული პირისთვის შესწავლა ნაკლოვანებების და მისი გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია ადვოკატთან დაკავშირების მოთხოვნის დოკუმენტირების კუთხით არსებულ მდგომარეობაზე და აღნიშნულია, ადვოკატებს ხშირად დაკავებულების ოჯახის წევრები უკავშირდებიან. რომ ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ ერთეული შემთხვევების გარდა, სისხლის სამართლის წესით დაკავების შემთხვევაში, ოჯახი ინფორმირებულია დაკავების თაობაზე. უზრუნველყოს,  რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა გააგრძელოს დაკავებული პირის მიერ თავისი ოჯახისთვის ან ადვოკატისთვის მისი დაკავების დოკუმენტირების შესახებ შეტყობინების პრაქტიკაზე მოთხოვნის სათანადოდ შერჩევის პრინციპით შემთხვევითი დაკვირვება; ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია პოლიციის დაწესებულებებში ადვოკატთან კონფიდენციალური გასაუბრების საკითხზე და აღნიშნულია, რომ დაკავებულები ადვოკატს ძირითადად ღია, სამუშაო სივრცეში ხვდებიან, სადაც პოლიციის თანამშრომლები იმყოფებიან და ამდენად, დაკავებულ პირსა და ადვოკატს შორის შეხვედრების კონფიდენციალურად გამართვა სირთულეებთან არის დაკავშირებული.  გააგრძელოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებულ პირსა და ადვოკატს შორის შეხვედრების კონფიდენციალურად გამართვის პრაქტიკაზე დაკვირვება და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ანგარიშის თანახმად, 2024 წლის მდგომარეობით სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებდა დროებითი მოთავსების 23 იზოლატორში, თუმცა სამედიცინო პერსონალი 24 საათის განმავლობაში მხოლოდ 16 იზოლატორში მორიგეობდა. 7 დროებითი მოთავსების იზოლატორში კვლავ არ იყო სამედიცინო პუნქტი და დაზიანებების დოკუმენტირებას ახდენდნენ სასწრაფო დახმარების ექიმები.  გაზარდოს იმ დროებითი მოთავსების იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებს; ანგარიშის თანახმად, 2024 წელს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ შესწავლილი საქმეების ნაწილში გამოიკვეთა დროებითი მოთავსების იზოლატორების ექიმების მიერ დაზიანებების არასრულყოფილად აღწერის შემთხვევები. ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ პრევენციული ჯგუფის წევრების მიერ ნანახი ფოტოების ხარისხი არ იყო დამაკმაყოფილებელი, კერძოდ, ფოტოები იყო ბუნდოვანი, არასაკმარისი ან ზედმეტი განათების პირობებში გადაღებული. სახალხო დამცველის შეფასებით, სირთულეები გამოიკვეთა გადაღებული და კომპიუტერებში შენახული ფოტომასალის მარტივად მოძიების კუთხითაც.  უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ახლად დასაქმებული ექიმების გადამზადება დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ; სახალხო დამცველი ვიდეოჩანაწერებთან დაკავშირებით, წლებია გასცემს რეკომენდაციებს ნორმატიული აქტით დასარეგულირებელ ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა, მოქალაქეებთან ურთიერთობისას სამხრე კამერებით და პოლიციის ავტომანქანაში დაკავებულის ყოფნისას ვიდეოგადაღების ვალდებულება და გონივრული ვადით მასალის შენახვა. 2024 წელს, ნორმატიულ დონეზე ამ მხრივ ცვლილება არ განხორციელებულა. ანგარიშის თანახმად, პრაქტიკაში კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტისა თანამშრომლები მოქალაქეებთან პატრულ და ინსპექტორები/ცენტრალური ტერიტორიული ურთიერთობისას ორგანოების ვიდეოგადაღებას იშვიათად იყენებენ.  თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა ტერიტორიული ორგანოებისა და კრიმინალური პოლიციის თანამშრომლების სამხრე კამერებით აღჭურვის საკითხზე;  პატრულ-ინსპექტორთა განხორციელებისას მომზადებისა გააგრძელოს მათი და გადამზადების მოქალაქეებთან პროგრამების ურთიერთობის პროცესის ვიდეოგადაღების კომპონენტის სწავლება;  თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა პოლიციის ავტომანქანების შიდა და ვიდეომეთვალყურეობის სისტემით აღჭურვის საკითხზე; გარე პერიმეტრის  თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა დაკავებული პირის პოლიციის ავტომანქანაში ყოფნის პერიოდის უწყვეტი ვიდეოგადაღების საკითხზე; ანგარიშის თანახმად, გარკვეული ხარვეზები გამოვლინდა ადმინისტრაციული დაკავების ოქმების შევსებისას მათში ისეთი სახის ინფორმაციის მითითების კუთხით, როგორიცაა: ადგილი ჰქონდა თუ არა დაკავების დროს დაკავებულის მხრიდან წინააღმდეგობის გაწევას; მიმართეს თუ არა იძულების ზომას და რა ფორმით.  უზრუნველყოს, შეისწავლოს რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა სამართალდარღვევის „ადმინისტრაციული საქმეებთან დაკავშირებით სამინისტროს უფლებამოსილი პირების მიერ შესადგენი დოკუმენტების ფორმების დამტკიცებისა და შევსება-წარმოების წესის განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 15 აგვისტოს №625 ბრძანებით დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის შევსების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ანგარიშის თანახმად, მნიშვნელოვანია დაკავებულ პირთა აღრიცხვის ჟურნალების და დროებითი მოთავსების იზოლატორში გადასაყვან პირთა აღრიცხვის გამართული წარმოება, ისევე როგორც შინაგან საქმეთა სამინისტროს ყველა პოლიციის დეპარტამენტისთვის, სამმართველოსა და განყოფილებისთვის ერთიანი ჟურნალის ფორმის შემუშავება, სადაც აღინუსხება მოქალაქეთა შენობაში შესვლისა და შენობის დატოვების თარიღი და დრო, ასევე შესვლის მიზანი.  გააგრძელოს დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნების და დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესაყვან პირთა აღრიცხვის წარმოების პრაქტიკის შესწავლა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომლების რეგულარული სწავლების მნიშვნელობაზე ადამიანის უფლებებსა და სამსახურებრივი უფლებამოსილების დაკავშირებულ საკითხებზე. ეფექტიანად განხორციელებასთან  გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომლების სწავლება ადამიანის უფლებებსა და სამსახურებრივი უფლებამოსილების ეფექტიანად განხორციელებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე; საანგარიშო პერიოდში სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ განხორციელებული მონიტორინგის ვიზიტების დროს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს განთავსებული მიგრაციის პირებიდან დეპარტამენტის 11 იყო დროებითი არასრულწლოვანი. განთავსების სახალხო ცენტრში დამცველის შეფასებით, მათ არ აქვთ შეთავაზებული მრავალფეროვანი აქტივობები და მხოლოდ ტელევიზორის ყურება შეუძლიათ. სახალხო დამცველი ასევე ყურადღებას ამახვილებს ცენტრში სოციალური მუშაკისა და ფსიქოლოგის მუდმივი ხელმისაწვდომობის აუცილებლობაზე, ასევე, ბავშვთა საჭიროებებზე მორგებული გარემოსა და ბავშვებისთვის მარტივ ენაზე უფლებებისა და გასაჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის მიწოდების აუცილებლობაზე.  მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გააგრძელოს არასრულწლოვანთა და მცირეწლოვან ბავშვთა საჭიროებებზე მორგებული გარემოს შექმნაზე ორიენტირებული ღონისძიებების განხორციელება;  უზრუნველყოს, რომ მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში არასრულწლოვანის მოთავსების შემთხვევაში ცენტრში მუდმივად იმყოფებოდეს ფსიქოლოგი და მას ჰქონდეთ არასრულწლოვანთან პირადი კონტაქტის შესაძლებლობა, აგრეთვე, უზრუნველყოს, რომ არასრულწლოვნის მიმართ ადმინისტრაციული საქმისწარმოების ფარგლებში ყველა მოქმედება ხორციელდებოდეს სოციალური მუშაკის ჩართულობით;  მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გაიზარდოს არასრულწლოვანთა სუფთა ჰაერზე გასეირნების დრო და არასრულწლოვნებს შეეთავაზოთ მათზე მორგებული აქტივობები, მათ შორის, საგანმანათლებლო აქტივობები;  მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსებული არასრულწლოვნებისთვის უზრუნველყოს მათთვის გასაგებ, მარტივ ენაზე უფლებებისა და გასაჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება; ანგარიშის თანახმად, მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის ადმინისტრაცია დაწესებულებისთვის გამოწვევებთან დამახასიათებელი გამკლავებას ღონისძიებების პენიტენციური გატარებით ცდილობს, კერძოდ, განთავსებული პირების განცალკევებით მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში, სადაც საცხოვრებელ ფლიგელთან შედარებით ბევრად მძიმე პირობებია.  გააგრძელოს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის თანამშრომელთა სწავლება კონფლიქტების პრევენციისა და მართვის საკითხებზე;  უზრუნველყოს, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლის საფუძველზე მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსება გამოიყენებოდეს უკიდურესი ღონისძიების სახით და იმავდროულად, უზრუნველყოს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა შეისწავლოს მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; სახალხო დამცველი ყურადღებას ამახვილებს შესაძლო დანაშაულის ფაქტების გამოძიების განმახორციელებელ სხვა საგამოძიებო უწყებასთან საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხრიდან თანამშრომლობის მნიშვნელობაზე გამოძიების ეფექტიანად წარმართვისთვის.  საქართველოს სისხლის გათვალისწინებული წესით სამართლის ითანამშრომლოს საპროცესო კოდექსით შესაბამის საგამოძიებო სამსახურთან; სახალხო დამცველის მრავალწლიანი რეკომენდაციაა პოლიციელებისთვის სავალდებულო იყოს საპოლიციო ღონისძიებისას სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენება. 2022 წელს სახალხო დამცველმა ამ მიზნით კონსტიტუციური სარჩელითაც მიმართა საკონსტიტუციო სასამართლოს.  შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა საპოლიციო ღონისძიებების განხორციელებისას სამხრე ვიდეოკამერების გამოყენების საკითხზე; ანგარიშის თანახმად, 2024 წლის გაზაფხულის საპროტესტო აქციების თანადროულად საპროტესტო აქციების მონაწილეებსა და აქტივისტებს უცნობი ნომრებიდან მასობრივად ურეკავდნენ, რასაც თან ახლდა სიტყვიერი შეურაცხყოფა და მუქარა. აღნიშნულ ფაქტებთან დაკავშირებით დაწყებულია გამოძიება.  გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიება გაზაფხულის აქციების პარალელურად განხორციელებული ე.წ. სატელეფონო მუქარების საქმეზე; ანგარიშის თანახმად, ზამთრის და გაზაფხულის აქციების პერიოდში დაფიქსირდა აქტივისტებზე და პოლიტიკოსებზე ფიზიკური ძალადობის ფაქტები, რომლებზეც დაიწყო გამოძიება.  გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიება მოქალაქეებსა და პოლიტიკოსებზე თავდასხმის ფაქტებზე. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ გასული წლების მსგავსად, კვლავ შეუსრულებელია სახალხო დამცველის რეკომენდაცია და ნორმატიულად არ განსაზღვრულა სპეციალურ ოპერაციაში მონაწილე სამართალდამცავთა მიერ სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენების ვალდებულება და სპეციალური ოპერაციისას სამხრე კამერის გამოყენების წესი. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო: საქართველოს სახალხო დამცველი ანგარიშში კვლავ ამახვილებს ყურადღებას საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფებში არაფორმალური და კოლექტიური სასჯელების გამოყენების პრევენციის აუცილებლობაზე. სახალხო დამცველი, წინა წლების მსგავსად, აუცილებლად მიიჩნევს სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის მხრიდან აღნიშნული მიმართულებით შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებების განხორციელებას.  გააგრძელოს სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა. ანგარიშის თანახმად, კვლავ გამოწვევადაა დასახელებული თავდაცვის ძალებში ჩარიცხული პირადი შემადგენლობის ინფორმირების საკითხი მათი უფლებების, მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე. გააგრძელოს  საქართველოს შემადგენლობისათვის თავდაცვის ადამიანის ძალების უფლებებისა და პირადი მოვალეობების და გასაჩივრების მექანიზმების შესახებ ინფორმაციის მიწოდება, მათ შორის, მარტივად გასაგები ენით (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირებების გარეშე) დაწერილი ბროშურის გავრცელებისა და ამ ინფორმაციის მათთვის ხელმისაწვდომ ადგილებში გამოკვრის გზით. საქართველოს სახალხო დამცველი მიესალმება იმ ფაქტს, რომ საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის ძალებში განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ სამხედრო ნაწილში არ გამოვლენილა მწვავე ინფრასტრუქტურული გამოწვევები. იმავდროულად, ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია ცალკეული ინფრასტრუქტურული პრობლემის გამოსწორებისა და რიგ საცხოვრებელ საკნებში სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების გაუმჯობესების აუცილებლობაზე. ანგარიშში ასევე ყურადღება გამახვილებულია სამხედრო მოსამსახურეების ინვენტარით უზრუნველყოფის აუცილებლობაზე. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროში ინფრასტრუქტურის განვითარების  გეგმების შესაბამისად, სარემონტო/სამშენებლო გააგრძელოს სამუშაოები, პირადი შენობა-ნაგებობების შემადგენლობისათვის სანიტარიულ-ჰიგიენური კვანძების მოწყობა და სამხედრო მოსამსახურეების ინვენტარით უზრუნველყოფა. ანგარიშის თანახმად, ზოგიერთ სამხედრო ნაწილში ვიზიტების დროს არ იყო წყლის დისპენსერი და სამხედრო მოსამსახურეებს სასმელი წყლის ავსება ონკანებიდან ერთჯერადი ბოთლებით უწევდათ.  გააგრძელოს საჭიროებიდან საქართველოს გამომდინარე, თავდაცვის წყლის ძალების ქვედანაყოფების დისპანსერების შესყიდვის ღონისძიებები. ანგარიშში, სამხედრო ნაწილებში განხორციელებული ვიზიტების დროს, სამხედრო მოსამსახურეებთან ჩატარებული გასაუბრებების შედეგებზე დაყრდნობით აღნიშნულია, რომ სამხედრო მოსამსახურეების ნაწილთან მიმართებით კვლავ არსებობს სახანძრო უსაფრთხოების სწავლების აუცილებლობა არსებული სტანდარტის მოთხოვნათა შესაბამისად.  გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობისთვის სახანძრო უსაფრთხოების სწავლება არსებული სტანდარტების შესაბამისად. ანგარიშის თანახმად, წინა წლების მგავსად, 2024 წელსაც კვლავ დღის წესრიგში იდგა სამხედრო ნაწილების სამედიცინო პუნქტებსა და ლაზარეთებში სამედიცინო პერსონალისთვის განკუთვნილი ვაკანსიების შევსების საკითხი.  შეიუნარჩუნოს სამედიცინო პერსონალის ზრდის ტენდენცია. ამასთან, გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფებში ვაკანტური თანამდებობების დაკომპლექტებისთვის სამედიცინო პერსონალის მოძიების/შერჩევის/დანიშვნის პროცესი. საქართველოს სამხედრო სახალხო ნაწილებში დამცველი დასაქმებული ანგარიშში სამედიცინო ყურადღებას ამახვილებს პერსონალის უწყვეტი გადამზადებისა და მათთვის პროფესიული ტრენინგების განგრძობადად ორგანიზების მნიშვნელობაზე.  გააგრძელოს სამხედრო ნაწილების სამედიცინო პერსონალის გადამზადება პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლების საშუალებით. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სამხედრო მოსამსახურეებს კვლავ არ უნაზღაურდებათ 50 პროცენტით ტრანსპორტირების და კომუნალური ხარჯები, როგორც ეს გათვალისწინებულია საქართველოს კანონმდებლობით.  გააგრძელოს შესაბამის უწყებებთან თავდაცვის ძალების პირად კონსულტაციები შემადგენლობაზე საქართველოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შეღავათების გასავრცელებლად. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის, ზოგადად უზრუნველყოფილი იყო საინფორმაციო საშუალებებზე ხელმისაწვდომობა. იმავდროულად, ანგარიშში, უფროსი სერჟანტი ზაზა ფერაძის სახელობის საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრის წვევამდელებთან განხორციელებული გასაუბრების შედეგებზე დაყრდნობით აღნიშნულია, რომ სამხედრო მოსამსახურეებს ექმნებოდათ გარკვეული სირთულეები გარე სამყაროსთან კონტაქტისა და საინფორმაციო საშუალებებზე წვდომის კუთხით.  გააგრძელოს სამხედრო მოსამსახურეების საკომუნიკაციო და საინფორმაციო საშუალებებთან ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა სამხედრო სამსახურის გავლის თავისებურების გათვალისწინებით არასამუშაო საათებში. საქართველოს უსაფრთხოების სამსახური:  საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით შესაბამის შეხვედრებზე და საერთაშორისო ფორმატებში განაგრძოს სამართალდამრღვევი პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხზე მუშაობა. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო: 2024 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტი მოიცავს იმ პაციენტების სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფას, რომლებიც გადიან სტაციონარულ მომსახურებას. საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამით განსაზღვრულია გადაუდებელი სამედიცინო მომსახურება, გეგმური სამედიცინო მომსახურება კი თანადაფინანსებას ითვალისწინებს, რაც ისედაც ფინანსური რესურსის არმქონე პაციენტებისთვის დამატებითი ხარჯია.  შეისწავლოს სამედიცინო ფსიქიატრიულ მომსახურების სტაციონარში მოთავსებული თანაგადახდისა და პაციენტების სერვისებზე ხელმისაწვდომობის საკითხი. მისასალმებელია, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2024 წლის სახელმწიფო პროგრამაში გათვალისწინებულია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მყოფ პირთა გადაუდებელი ქირურგიული და თერაპიული სტომატოლოგიური, ასევე გეგმიური სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფის საკითხი. აღნიშნული სერვისების შეუფერხებლად მიწოდებისთვის მნიშვნელოვანია, შესწავლილ იქნეს „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის N385 დადგენილებით დამტკიცებული „ზოგადი ანესთეზიით სტომატოლოგიური საქმიანობის/მომსახურების სანებართვო პირობების“ დაცვით სტომატოლოგიური მომსახურების უზრუნველყოფის საკითხი ფსიქიტრიულ დაწესებულებებში.  შეისწავლოს „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის N385 დადგენილებით დამტკიცებული „ზოგადი ანესთეზიით სტომატოლოგიური დაცვით საქმიანობის/მომსახურების სტომატოლოგიური მომსახურების სანებართვო პირობების“ უზრუნველყოფის საკითხი ფსიქიტრიულ დაწესებულებებში. ანგარიშში გამოკვეთილია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული შესაბამისი გამოვლენისა ასაკობრივი და ჯგუფის სკრინინგის პაციენტებისთვის სახელმწიფო დაავადებათა პროგრამით ადრეული გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საჭიროება. (პროგრამა ითვალისწინებს საშვილოსნოს ყელის კიბოს, ძუძუს კიბოს, კოლორექტული კიბოს სკრინინგს სკრინინგულ კვლევებს სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფებისთვის, რომელთა შორის იგულისხმება ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირებიც). პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ბედიანის შშმ პირთა პანსიონსატის ვიზიტის შემდგომ ანგარიშში (2024 წ.) აღნიშნულია, რომ 2024 წელს რამდენიმე ბენეფიციარს ჩაუტარდა სკრინინგული გამოკვლევა, თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ ყველა ბენეფიციარს შესთავაზონ და ჩაუტარონ სკრინინგული გამოკვლევები.  შეისწავლოს პაციენტებისთვის ფსიქიატრიულ ჯანმრთელობის დაწესებულებებში დაცვის მოთავსებული სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საკითხი. ფსიქიატრიული დაწესებულებები არ აღრიცხავენ იმ პაციენტთა გარდაცვალებას, რომლებიც ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო გადაყვანილები იყვნენ სხვა საავადმყოფოში. ამის მიზეზად კვლავ სახელდება ის, რომ პაციენტის გაწერის შემდეგ, დაწესებულებას აღარ აქვს პაციენტის მდგომარეობის მონიტორინგის ვალდებულება. სამედიცინო დოკუმენტაციის შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ პრობლემურია ასევე, პაციენტთა გარდაცვალების ზუსტი მიზეზების დადგენა, რადგან არ ტარდება ექსპერტიზა. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დაცული ჩანაწერები, ამ თვალსაზრისით, არაინფორმატიულია და მითითებულია სიკვდილის სხვა დაუზუსტებელი და არაზუსტად განსაზღვრული მიზეზები.  განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და ფსიქიატრიული დაწესებულებიდან გადაყვანილი პაციენტის გარდაცვალების კონკრეტული შემთხვევების შესწავლა, პაციენტთათვის გაწეული სამედიცინო დახმარების ხარისხის კუთხით. 2024 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტი მოიცავს წამლის გვერდითი ეფექტების კონტროლის უზრუნველყოფას იმ პაციენტებისთვის, რომლებიც გადიან სტაციონარულ მომსახურებას. თუმცა, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ გამოწვევაა ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა. მნიშვნელოვანია, სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტომ, რომელიც ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მონიტორინგის განმახორციელებელი უწყებაა, შეისწავლოს დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა, რაც აუცილებელია ანტიფსიქოზური მკურნალობის სტრატეგიის სწორად შერჩევისთვის. საანგარიშო პერიოდში მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, მიმდინარეობს პროტოკოლების გადახედვა გვერდითი მოვლენების გამოსავლენად და მათ სამართავად საჭირო კვლევების გამოსაკვეთად. ამის შემდეგ, სსიპ - სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტო შეძლებს შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელებას.  დაავალოს სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს, შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა ანგარიშის თანახმად, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტები არ არიან სრულად დაცულნი პერსონალის მხრიდან არასათანადო მოპყრობისგან. მნიშვნელოვანია, რომ პერსონალის საქმიანობის ხარისხის შეფასების მიზნით, დაწესებულებებში განხორციელდეს მონიტორინგი, რომელიც გამოავლენს და აღკვეთს დაწესებულებებში პერსონალის მიერ პაციენტების მიმართ ძალადობის, მათ შორის ინექციებისა და მედიკამენტების ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთების ფაქტებს.  საჭიროების შემთხვევაში, პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის კონკრეტულ შემთხვევებზე განხორციელოს შესაბამისი რეაგირება. ანგარიშის მიხედვით, სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის ვიზიტებისას გამოიკვეთა, რომ სპეციალისტების მხრიდან არ პაციენტების მიუთითებდნენ ხდება პაციენტებთან აქტიური კომუნიკაცია. პერსონალის გულგრილობაზე მათ მიმართ. ასევე, აღნიშნავდნენ, რომ როდესაც რაიმე საჭიროება აქვთ, მათ არ უსმენენ და ინექციით ემუქრებიან. ის გარემოება, რომ ამ დრომდე არ არის შემუშავებული და დანერგილი ფსიქიატრიულ დეტალური დაწესებულებები ინსტრუქცია, პერსონალის უარყოფითად პაციენტებთან აისახება ურთიერთობის ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე.  სამინისტრომ შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს. 2024 წელს კვლავ პრობლემური იყო პაციენტთა შორის კონფლიქტების, სიტყვიერი და კონკრეტული ფიზიკური ძალადობის სტრატეგიის შემთხვევები. არარსებობის ძალადობის პირობებში, პრევენციის ფსიქიატრიული დაწესებულებები სათანადოდ ვერ უმკლავდებიან ამ კუთხით არსებულ პრობლემებს. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არ ხდება დაპირისპირებების გამომწვევი მიზეზების შესწავლა და პრევენცია, არც უკვე განხორციელებულ კონფლიქტებს მოჰყვება სათანადო რეაგირება. ამასთან, ძალადობის მსხვერპლი პაციენტები არ იღებენ ფსიქოთერაპიულ მხარდაჭერას და სამართლებრივ დახმარებას.  სამინისტრომ შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების ქმედითი მექანიზმი, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; უწყების მიმართ გაცემული არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად დღემდე არ არის შემუშავებული სავალდებულო, და დანერგილი კრიზისული ფსიქიატრიული შემთხვევების დაწესებულებებისთვის პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი დაწესებულებების მიერ სიტუაციის ესკალაციის რისკების მინიმუმამდე შესამცირებლად, რათა საჭირო აღარ გახდეს უკიდურესი ზომების მიღება.  შემუშავდეს და დაინერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმადე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტისათვის ფიზიკური პროცედურების შესახებ შემუშავდეს შეზღუდვის ინსტრუქცია, ფსიქიკური მეთოდების სადაც აშლილობის გამოყენების დეტალურად მქონე წესისა და განისაზღვრება ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტის მიმართ შეზღუდვის მეთოდის გამოყენების შემთხვევაში დაწესებულებების მიერ სავალდებულოდ გასატარებელი ღონისძიებები.  განიხილოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის შემუშავების საკითხი. ანგარიშის მიხედვით, 2023 წლისგან განსხვავებით, 2024 წლის განმავლობაში სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს არ მიუღია ინფორმაცია პაციენტთა იზოლირების შესახებ. თუმცა, 2023 წლის ანგარიშში მითითებული პრობლემა, რომელიც ბათუმის სამედიცინო ცენტრსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში პაციენტების სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკას ეხებოდა, სამინისტროს ჯერ კიდევ არ შეუსწავლია და, შესაბამისად, არც ზომები მიუღია მის აღმოსაფხვრელად.  განახორციელოს პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკის შესწავლა და საჭიროების შემთხვევაში, აღმოფხვრას განცალკევების პრაქტიკა. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ პაციენტთა ჩაკეტილ პალატებში ხანგრძლივად განთავსება უკიდურესად შემზღუდველია და შეუსაბამო ადამიანის უფლებებზე ორიენტირებულ უსაფრთხო და თერაპიულ ფსიქიატრიულ სტაციონარულ მომსახურებასთან.  განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახების შექმნის ვალდებულების მონიტორინგი, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვადებში ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟების მიერ, სტაციონარში პაციენტების არანებაყოფლობით გადაყვანისას, მათი უფლებების დაცვის მიზნით მნიშვნელოვანია, 112-ის ბრიგადის ექიმებისთვის შემუშავდეს პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად გაითვალისწინებს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრის, პაციენტისთვის თავისუფლების შეზღუდვის საფუძვლისა და მისი უფლებების განმარტების შესახებ საკითხებს.  შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან (112) შემოსული ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟებისთვის შეიმუშაოს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრისა და პაციენტის უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, პაციენტის ნებაყოფლობითი მკურნალობისათვის სტაციონარში მოთავსება ხდება მისი თხოვნით ან/და ინფორმირებული თანხმობით, რაც დადასტურებული უნდა იქნეს სამედიცინო დოკუმენტაციაში პაციენტის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის ხელმოწერით. ნებაყოფლობითი მკურნალობის არსი გულისხმობს იმასაც, რომ პაციენტს ნებისმიერ დროს უნდა შეეძლოს სტაციონირებაზე ინფორმირებული თანხმობის უკან გამოთხოვა და ფსიქიატრიული დაწესებულების დატოვება. ფსიქიატრიული დაწესებულებები არანებაყოფლობითი სტაციონარული დახმარებისთვის აუცილებელი სამართლებრივი პროცედურების ამოქმედებას თავს არიდებენ. მათგან თავის არიდების მიზნით, დაწესებულებები პაციენტებს ფორმალურად, ნამდვილი ნების გამოვლენის გარეშე აწერინებენ ხელს ინფორმირებულ თანხმობაზე და დე ფაქტო უზღუდავენ თავისუფლებას. პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ დაწესებულებაში, ერთი პირიც კი არ ყოფილა არანებაყოფლობითი მკურნალობის სამართლებრივი სტატუსით, მაშინ როდესაც არაერთი პაციენტი ღიად გამოთქვამდა დაწესებულების დატოვების სურვილს. ყოველივე აღნიშნული მიუთითებს პაციენტის ნების უგულებელყოფაზე, ასევე, ფსიქიატრიული დაწესებულებების ინტერესზე, გვერდი აუარონ პაციენტის დაცვის სამართლებრივ გარანტიებს. განახორციელოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების  მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის კონკრეტული შემთხვევების შესწავლა, რის შესაბამისადაც, შემხვედრი საჭიროების გათვალისწინებით, შეიმუშაოს ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევების ინსტრუქცია. „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონით ინფორმირებული თანხმობა სტაციონარში მოთავსებისა და მკურნალობის შესახებ დადასტურებული უნდა იქნეს სამედიცინო წარმომადგენლის მოთავსებაზე დოკუმენტაციაში ხელმოწერით. პაციენტის ანგარიშში თანხმობა კვლავ პაციენტის ან მისი კანონიერი აღნიშნულია, რომ სტაციონში გაიგივებულია თანხმობასთან, რაც სამართლებრივად გაუმართლებელია მკურნალობაზე და გამორიცხავს იმის შესაძლებლობას, რომ პაციენტმა თანხმობა განაცხადოს სტაციონირებაზე, მაგრამ არ ეთანხმებოდეს შეთავაზებულ მკურნალობას ან კონკრეტული მკურნალობის მეთოდებს. მონიტორინგის შედეგების მიხედვით, უმეტეს შემთხვევაში, პაციენტები მონაწილეობას არ იღებენ საკუთარი მკურნალობის დაგეგმვასა და შეფასებაში. მათი უმეტესი ნაწილისთვის უცნობია მკურნალობის სქემა, მედიკამენტების სახელწოდებები და მათი გვერდითი ეფექტები. პაციენტისგან ინფორმირებული წერილობითი თანხმობის მიღება მნიშვნელოვანია მკურნალობის როგორც დაწყების, ისე გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ეტაპებზე.  გადახედოს „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესს“, პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე № IV-300-12/ა ფორმის შევსების აუცილებლობის შესწავლის თვალსაზრისით. ანგარიშში კვლავ აღნიშნულია ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმის შემუშავებისა და დამტკიცების საჭიროების შესახებ.  შეისწავლოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ამჟამად მოქმედი ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმის ცვლილების საჭიროება. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების გაწევა მიიღწევა ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის უზრუნველყოფით, რაც ქმნის ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე პაციენტის ინფორმირების საჭიროებას.  გადახედოს ამჟამად მოქმედი ინფორმირებული თანხმობის ფორმის ცვლილების საჭიროებას, ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე პაციენტის ინფორმირების ჭრილში. ფსიქიატრიული დახმარების ბიო-ფსიქო-სოციალური მიდგომით ფსიქიატრიული დახმარებისა გაწევისას მნიშვნელოვანია, სტაციონირებაზე თანხმობის მიღების შემდეგ, სტაციონარმა პაციენტს მიაწოდოს ზუსტი და ამომწურავი ინფორმაცია ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალური კომპონენტებზე და თითოეულ კომპონენტზე მიიღოს პაციენტის გაცნობიერებული თანხმობა. გადაიხედოს  არსებული ფსიქიატრიული მარეგულირებელი დაწესებულების გარემო, რომელიც ვალდებულებას, შეეხება სტაციონირებაზე თანხმობის მიღების შემდეგ, პაციენტს მიაწოდოს ზუსტი და ამომწურავი ინფორმაცია ფსიქიატრიული კომპონენტებზე და დახმარების ბიოფსიქოსოციალურ კომპონენტზე მიიღოს თითოეულ პაციენტის გაცნობიერებული თანხმობა. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ სახეზეა პერსონალის მხრიდან პაციენტების მიმართ მათი ნების საწინააღმდეგოდ ინექციების გაკეთებისა და მედიკამენტების ძალით მიწოდების პრაქტიკა. შეისწავლოს  ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ინექციებისა და მედიკამენტების, ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთების კონკრეტული შემთხვევები და გააუმჯობესოს მათი პრევენციის და მონიტორინგის მექანიზმები. „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს ნებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული კანონის დახმარებისას, მიხედვით, სტაციონარში მოთავსებული პაციენტი აღჭურვილია მნიშვნელოვანი სამართლებრივი გარანტიებით, მათ შორის უფლებით - ხანმოკლე ვადით დატოვოს სტაციონარი. კანონის თანახმად, პაციენტის ზემოაღნიშნული აუცილებლობისას, უფლება უსაფრთხოების შესაძლებელია მიზნით, შეიზღუდოს ექიმის უკიდურესი მიერ მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე, რაც უნდა აისახოს სამედიცინო დოკუმენტაციაში. ანგარიშის მიხედვით სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ შპს „აღმოსავლეთ საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში“ განხორციელებული ვიზიტებისას გამოვლინდა, რომ ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტებს ყოველგვარი წერილობითი დასაბუთების გარეშე ეზღუდებათ სტაციონარიდან გაწერის ვადით დატოვების გარეშე, სტაციონარის ხანმოკლე შესაძლებლობა, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით.  შეისწავლოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების არსებული პრაქტიკა და მექანიზმები, სტაციონარიდან გაწერის გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით. ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები ის პაციენტები, რომლებიც ითხოვენ გაწერას და რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი სამართლებრივი ფსიქიატრიული საფუძველი, დახმარების დაუყოვნებლივ პროცედურის უნდა გაწერონ გამოყენების სტაციონარიდან. მიუხედავად ამისა, 2024 წელს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ შპს საქართველოს „აღმოსავლეთ ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში“ განხორციელებული ვიზიტებისას გამოვლინდა, ყველა პაციენტი ფორმალურად ნებაყოფლობით იმყოფებოდა დაწესებულებაში, თუმცა როგორც გასაუბრებისას, ასევე სამედიცინო ჩანაწერებით დასტურდებოდა, რომ არაერთი პაციენტი უშედეგოდ ითხოვდა გაწერას. 2024 წელს დაფიქსირდა 2 პაციენტის დაწესებულებიდან გაქცევის მცდელობაც, რომელიც შემდგომ უკან დააბრუნეს. უზრუნველყოს სტაციონარში 6 თვეზე მეტი ხნით მოთავსებული პაციენტების  საჭიროებებისა და მათი დაწესებულებიდან გაწერისა და სათემო სერვისებზე გადამისამართების შესაძლებლობის შეფასება. არასათანადო მოპყრობისაგან დასაცავად მნიშვნელოვანია უზრუნველყოფილ იქნეს პაციენტების ინფორმირებულობა სტაციონარის შინაგანაწესისა და მათი უფლებების შესახებ, მათ შორის, პაციენტებისთვის მისაწვდომ ადგილებში საინფორმაციო დოკუმენტების განთავსებისა და ამ ინფორმაციის პაციენტებისთვის გასაგები ენით განმარტების გზით.  შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა და საჭიროების შემთხვევაში, შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, უზრუნველყონ სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ რეგულარულად პაციენტის გასაგები ენით, ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის და პაციენტის უფლებების თაობაზე. საანგარიშო პერიოდში, წინა წლების მსგავსად, გამოწვევას წარმოადგენდა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობა ითვალისწინებს პაციენტის უფლებას, შეიტანოს საჩივარი და განცხადება სასამართლოსა და სხვა სახელმწიფო დაწესებულებებში, პაციენტის მიერ ამ მექანიზმების გამოყენების პროცედურა ნორმატიულ დონეზე კვლავ არ არის გაწერილი.  შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის მისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, „შეზღუდვა არის უკიდურესი, გამონაკლისი ზომა, რომელიც გამოიყენება, როდესაც პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ან სხვისი (გარშემომყოფთა) დაზიანების საფრთხე გარდაუვალია და მისი თავიდან აცილება პაციენტის სიტყვიერი დამშვიდებით ან მედიკამენტებით მკურნალობით შეუძლებელია.“ ანგარიშის მიხედვით, პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების აქტიურად გამოყენების მიუხედავად, ყველა ეს შემთხვევა არ დოკუმენტირდება. შემოწმებულ დაწესებულებში ასევე პრობლემურია გამოყენებული შეზღუდვის მეთოდების დასაბუთება, რაც ზრდის თვითნებობის რისკს. არც 2024 წელს და არც გასულ წლებში, სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს პრევენციული ვიზიტების დროს, არასდროს უნახავს სამედიცინო ბარათში განთავსებული დოკუმენტირებული და დასაბუთებული გადაწყვეტილება პაციენტის უფლების შეზღუდვის შესახებ.  სამინისტრომ მონიტორინგის გზით შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, „შეზღუდვა არის უკიდურესი, გამონაკლისი ზომა, რომელიც გამოიყენება, როდესაც პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ან სხვისი (გარშემომყოფთა) დაზიანების საფრთხე გარდაუვალია და მისი თავიდან აცილება პაციენტის სიტყვიერი დამშვიდებით ან მედიკამენტებით მკურნალობით შეუძლებელია.“ ანგარიშის მიხედვით, პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების აქტიურად გამოყენების მიუხედავად, ყველა ეს შემთხვევა არ დოკუმენტირდება. შემოწმებულ დაწესებულებში ასევე პრობლემურია გამოყენებული შეზღუდვის მეთოდების დასაბუთება, რაც ზრდის თვითნებობის რისკს.  კონკრეტული საჭიროების არსებობისას, სამინისტრომ, მონიტორინგის გზით, შეისწავლოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების კანონიერება და დასაბუთებულობა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ არ არის დანერგილი პაციენტის მიმართ ჩადენილი შესაძლო ძალადობის დოკუმენტირებისა და საგამოძიებო უწყებაში შეტყობინების გაგზავნის სამართლებრივი მექანიზმი. დაზიანებების შესახებ დოკუმენტაცია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ქაოსურად ან საერთოდ არ იწარმოება.  შეისწავლოს და საჭიროების შემთხვევაში, გააუმჯობესოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დოკუმენტაციის წარმოების სპეციფიკური წესები, სადაც გათვალისწინებული იქნება პაციენტთა სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირების და საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების წესები ანგარიშში, წინა წლების მსგავსად შეფასებულია ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში პაციენტთა უფლებების დაცვისა და მომსახურების ხარისხის შეფასების მონიტორინგის მნიშვნელობა უზრუნველყოფის და ხაზგასმულია, ჰოსპიტალგარე ფსიქიატრიული სახელმწიფო დახმარების ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმის შექმნის საჭიროება.  გადახედოს ჰოსპიტალგარე ფსიქიატრიული სახელმწიფო მომსახურების ხარისხისა ზედამხედველობის და უფლებების და დაცვის მონიტორინგის არსებულ მექანიზმებს, შეაფასოს მათი ეფექტურობა და, საჭიროების შემთხვევაში, დაიწყოს მუშაობა ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმის მომზადებაზე სახალხო დამცველი არაერთ ანგარიშში უთითებს, რომ საყურადღებოა მედიკამენტ „ზოპინის“ (აქტიური ნივთიერება „კლოზაპინი“) გამოყენება, როგორც სხვა ანტიფსიქოზურ და განსხვავებული ჯგუფის ფსიქოტროპულ მედიკამენტებთან ერთად, ისე მონოთერაპიის სახით, რადგან შესაძლებელია განვითარდეს გვერდითი ეფექტები. მნიშვნელოვანია, დაწესებულების თანამშრომლებს ჩაუტარდეთ სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომელთაც შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ.  უზრუნველყოს დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ გვერდითი „კლოზაპინის“ ეფექტები, რომლებმაც, შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; 2024 წელს, წინა წლების მსგავსად, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გამოწვევას წარმოადგენდა პერსონალის არასაკმარისი კვალიფიკაცია და მათი გადამზადების საკითხი რაც უარყოფითად აისახება ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე, ამასთან, არასათანადო მოპყრობის რისკებს ქმნის.  უზრუნველყოს სანებართვო პირობების მონიტორინგი ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების/ტრენინგების კუთხით, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: დეესკალაციის ტექნიკები, ფსიქიკურ აშლილობათა მართვა, პაციენტის უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, განსაკუთრებით, ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრების და პრაქტიკაში განსახორციელებლად საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავების მიმართულებით. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ საანგარიშო წელს მონახულებულ ინსტიტუციებში გამოიკვეთა, რომ ადგილი აქვს საყოფაცხოვრებო ნიადაგზე ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტებს და ძალადობას. კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგიის არარსებობის პირობებში პერსონალი მათგან მომდინარე საფრთხეების გამოვლენას ვერ ახერხებს.  შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებისთვის შემუშავდეს ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგია; ანგარიშის მიხედვით, საცხოვრისების უმეტეს ნაწილში, სადაც პრევენციული ვიზიტები განხორციელდა, საყოფაცხოვრებო პირობები და ზოგადი სანიტარიულჰიგიენური მდგომარეობა მეტნაკლებად დამაკმაყოფილებელია, თუმცა ზოგიერთ საცხოვრისში არსებული პირობები ვერ უზრუნველყოფს ბენეფიციართათვის კეთილმოწყობილ, სუფთა და, რიგ შემთხვევებში, უსაფრთხო გარემოს. შესაბამისად, ადეკვატური სერვისის უზრუნველყოფას.  შეისწავლოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის თავშესაფარში, ასევე, ბედიანის და ძევრის შშმ პირთა პანსიონატებში ბენეფიციართა საცხოვრებელი პირობები, დეინსტიტუციონალიზაციის მათ შორის, შესაძლებლობა და ბენეფიციართა მიიღოს შესაბამისი კვლავ გამოვლინდა გადაწყვეტილება საანგარიშო პერიოდში, წინა წლების მსგავსად ბენეფიციართა ნების საწინააღმდეგოდ საცხოვრისებში მოთავსების შემთხვევების შესწავლის საჭიროება.  გადაიხედოს შშმ პირთა საცხოვრის სერვისებში ბენეფიციარების განთავსების რეგულაციებს და გაიზარდოს პერიოდული რეაგირების სიხშირე არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის უმნიშვნელოვანესი გარანტიაა გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. ანგარიშის მიხედვით, 2024 წელს კვლავ გამოწვევა იყო ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და შშმ პირთა საცხოვრისებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა.  შესწავლილ იქნეს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების უფლებრივი მდგომარეობა, გასაჩივრების არსებული პრაქტიკის კუთხით. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ თავშესაფრების და საცხოვრისების ბენეფიციარები სარგებლობენ საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამით, რაც სომატური ჯანმრთელობის პრობლემების მკურნალობის დროს თანადაფინანსებას ითვალისწინებს. აღნიშნული ხარჯების გაწევა კი თავად ბენეფიციარს ან მის ოჯახს უწევს. მნიშვნელოვანია, გადაიდგას ქმედითი ნაბიჯები, რათა თავშესაფრებში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე.  შეისწავლოს სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი და საჭიროების შემთხვევაში, გადადგას ქმედითი ნაბიჯები, რათა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე. ანგარიშში გამოკვეთილია თავშესაფარსა და საცხოვრისში მყოფი ბენეფიციარებისთვის დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და სკრინინგ პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საჭიროება (პროგრამა გულისხმობს შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფებისთვის საშვილოსნოს ყელის კიბოს, ძუძუს კიბოს, კოლორექტული და პროსტატის კიბოს სკრინინგს). შეისწავლოს ბენეფიციარებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო  პროგრამით განსაზღვრული გამოკვლევების ჩატარების ასაკობრივი საკითხი ჯგუფებისთვის და სკრინინგული საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი პროგრამაში ჩართვის ხელშეწყობა ანგარიშში ხაზგასმულია ანტიფსიქოზური მედიკამენტების მონიტორინგის მნიშვნელობა ანტიფსიქოზური მკურნალობის სტრატეგიის სწორად შერჩევისთვის და აღნიშნულია, ფსიქოტროპული მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვის მიზნით თავშესაფრებისა და საცხოვრისების ბენეფიციარებს რეგულარულად უნდა უტარდებოდეთ ლაბორიატორიული კვლევები. შეისწავლოს საცხოვრისის სერვისებში მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების  მართვის პრაქტიკა, საჭიროების შემთხვევაში, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები ანგარიშში ხაზგასმულია, ბენეფიციარებისთვის დამატებით რომ თავშესაფრების ხარჯებთანაა და საცხოვრისების დაკავშირებული დანიშნული მედიკამენტების შეძენა, რადგან დაწესებულებების უმრავლესობაში ადგილზე აქვთ მხოლოდ გადაუდებელი თერაპიული მედიკამენტები, მიუხედავად იმისა, რომ საცხოვრისის სერვისის მიმწოდებლისთვის სტანდარტით არ არის განსაზღვრული ვალდებულება, სერვისში იქონიოს გადაუდებელი თერაპიული მედიკამენტების მარაგი. დაწესებულებების ნაწილის განმარტებით, გადაუდებელი მედიკამენტების შეძენა დაწესებულების ბიუჯეტიდან ხდება, ნაწილი კი განმარტავს, რომ დაწესებულების მენეჯმენტი მედიკამენტებს საკუთარი ფინანსური სახსრებით ყიდულობს. ზოგჯერ მართვის მენეჯერები ბენეფიციარების პენსიიდან ყიდულობენ გადაუდებელ მედიკამენტებს. მედიკამენტის საკმარისი მარაგის უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია, გაანალიზებული იქნას განვლილი პერიოდის მედიკამენტების ხარჯვის მონაცემები და შედეგები გათვალისწინებული იქნას მედიკამენტების შესყიდვისას და დაწესებულების მომარაგებისას.  ყველა ტიპის საცხოვრისის სერვისის მიმწოდებლისთვის განისაზღვროს ვალდებულება ადგილზე იქონიონ გადაუდებელი მედიკამენტების მარაგი, ბენეფიციართა საჭიროების შესაბამისად ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების უფლებების დაცვის მექანიზმები ხარვეზიანია. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მონიტორინგიდან ირკვევა, რომ ამ დაწესებულებების ბენეფიციარებს არ აქვთ ინფორმაცია არც საკუთარი უფლებების და არც უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ. შედარებით უკეთესი მდგომარეობაა საოჯახო ტიპის სახლებში და შშმ პირთა სათემო სახლებში, სადაც ბენეფიციარები მეტნაკლებად ფლობენ ინფორმაციას სერვისის შესახებ და გამოკრულია სახალხო დამცველის ცხელი ხაზის და სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოს ნომრები, თუმცა დარღვეული უფლების გასაჩივრების გზები მათთვისაც უცნობია.  დაავალდებულოს საცხოვრისის სერვისის სერვისებში მიმწოდებლები მყოფ მოახდინონ ბენეფიციართა შშმ პირთა ინფორმირება მათი უფლებების და უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ; გასაჩივრების მექნიზმების ეფექტიანად გამოყენებისთვის მნიშვნელოვანია ბენეფიციარების სათანადოდ ინფორმირება. ანგარიშის მიხედვით, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მონიტორინგიდან ირკვევა, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარებს არ აქვთ ინფორმაცია არც საკუთარი უფლებების და არც უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ.  განაგრძოს საცხოვრისის ზედამხედველობის სერვისების პროცესის მიმწოდებლების გაძლიერება, მხრიდან, შშმ პირთა ბენეფიციართა უფლებებისა და ამ უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ ინფორმირების პრაქტიკის გაუმჯობესების მიზნით. ანგარიშის მიხედვით, წინა წლების მსგავსად ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ პრობლემურია თერაპიული აქტივობებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურისა და პირობების არარსებობა. მნიშვნელოვანია, სამინისტრომ სისტემური მონიტორინგის გზით გააკონტროლოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან, რომელიც 2023 წელს განახლდა და ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის გაიწერა დამატებითი მოთხოვნები.  გააგრძელოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობის კონტროლი სამედიცინო დაწესებულების საქმიანობის ნებართვის ლიცენზიისა გაცემის შესახებ და სტაციონარული დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან. ანგარიშში გამოიკვეთა ქმედითი ნაბიჯების გადადგმის საჭიროება პენიტენციურ დაწესებულებებში დროული და ხარისხიანი სომატური ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების უზრუნველყოფის და პატიმრების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით არსებული მდგომარეობის გაუმჯობესების მიმართულებით  იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად, მოახდინოს იმ შესაძლო რისკების დაზღვევის საკითხის განხილვა, რაც შესაძლოა უკავშირდებოდეს პენტენციური ჯანდაცვის დამოუკიდებლად ფუნქციონირებას. ანგარიში აფასებს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პირადი და ოჯახური ცხოვრების თავისუფლების დაცვის კუთხით, მათ შორის, გარე სამყაროსთან კონტაქტის თვალსაზრისით არსებულ მდგომარეობას და აღნიშნავს, რომ კვლავ არის ფსიქიატრიული დაწესებულებები, სადაც პაციენტების მნახველების მისაღებად არ არის ხელმისაწვდომი სათანადო ინფრასტრუქტურა. მნიშვნელოვანია, რომ ყველა დაწესებულებაში უზრუნველყოფილი იქნეს პაციენტის და მასთან მისული პირის შეხვედრისთვის კონფიდენციალური სივრცე.  განახორციელოს კონფიდენციალური ფსიქიატრიულ სივრცის დაწესებულებებში შექმნის ვალდებულების კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვადებში შეხვედრების მონიტორინგი, ანგარიშის მიხედვით, საანგარიშო პერიოდში სრულად შენარჩუნდა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში/ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში გარე სამყაროსთან კონტაქტის კუთხით არსებული ყველა გამოწვევა. მათ შორის, კვლავ პრობლემურია პაციენტების/ ბენეფიციარების მხრიდან ტელეფონებით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობის კუთხით არსებული მდგომარეობა. აღნიშნული ხელს უშლის როგორც გარე სამყაროსთან კონტაქტის გაუმჯობესებას, ასევე მათ ფსიქოსოციალურ რეაბილიტაციას. შეისწავლოს  ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში, ასევე, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტების/ბენეფიციარების მხრიდან ტელეფონებით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობის მიმართულებით არსებული მდგომარეობა და პრობლემის არსებობის შემთხვევაში მის აღმოსაფხვრელად გადადგას ქმედითი ნაბიჯები. ანგარიშის მიხედვით, გამოიკვეთა საჭიროება ქმედითი ნაბიჯების გადადგმისა იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვების უზრუნველსაყოფად, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება, რათა დაცული იყოს პაციენტების ჯანმრთელობის დაცვის ინტერესები და გამოირიცხოს რელიგიის თავისუფლებაში გაუმართლებელი ჩარევა. შეისწავლოს  არსებული მარეგულირებელი გარემო და საჭიროების შემთხვევაში, გადადგას ნაბიჯები იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვების უზრუნველსაყოფად, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება. ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ფიზიკურ გარემოზე, ინფორმაციაზე, კომუნიკაციის საშუალებებზე, სამედიცინო და სხვადასხვა სერვისზე წვდომა. ასევე პრობლემურია, სამედიცინო საქმიანობაში ჩართული კადრების გადამზადების საკითხი, რაც არა მარტო ღირსეული და კონფიდენციალური სერვისის მიღებას გამორიცხავს, არამედ, ხშირ შემთხვევაში, საჭირო სამედიცინო მომსახურებაზე უარის თქმის მიზეზიც ხდება.  ჩაატაროს კვლევა სამედიცინო დაწესებულებებსა და სერვისებზე შშმ პირთა მისაწვდომობის საჭიროებების შესწავლის მიზნით. ასევე, უზრუნველყოს სამედიცინო საქმიანობაში ჩართული პირების მნიშვნელოვანი ნაწილის გადამზადება შშმ პირებთან კომუნიკაციის საკითხებში, მათთვის ღირსებაზე დამყარებული კონფიდენციალური სერვისის მისაწოდებლად. გასული წლების მსგავსად, 2024 წელს კვლავ პრობლემური იყო დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და ახალგაზრდებისთვის ინფორმაციის ნაკლებობა სოციალური და ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებისა და რესურსების შესახებ;  გააგრძელოს და არსებული რესურსების შესაძლებლობის გეოგრაფიულად გააფართოოს საინფორმაციო კამპანიები ფარგლებში, დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და ახალგაზრდებისთვის სოციალური და ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებისა და რესურსების შესახებ. კვლავ გამოწვევაა საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლების ეფექტიანი განხორციელება და ფსიქოლოგიურ სერვისებზე წვდომა.  გააგრძელოს და არსებული რესურსების შესაძლებლობის ფარგლებში, გააუმჯობესოს საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში რეპროდუქციული და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის პროგრამები. მისასალმებელია, საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენციის მიზნით პაპილომა ვირუსის (HPV) საწინააღმდეგო ვაქცინაციის უფასო სერვისის უზრუნველყოფა, რომლითაც სარგებლობა კაცებსაც შეუძლიათ. მიუხედავად იმისა, რომ ჯანდაცვის უწყებამ იმუშავა საინფორმაციო კამპანიის კუთხით, ვაქცინაციის შესახებ ინფორმირებულობა მოსახლეობაში კვლავ დაბალია. კვლავ იკვეთება ვაქცინაციასთან დაკავშირებით ექიმებშიც. მცდარი შესაბამისად, შეხედულებები, როგორც მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობაში, მათ სახელმწიფომ გააფართოოს საინფორმაციო შეხვედრების რაოდენობა გეოგრაფიული დაფარვის გზით. შორის, რეგულარულად აწარმოოს რეგიონებში ცნობიერების ამაღლების შეხვედრები  პაპილომა ვირუსის აცრისა და სკრინინგ პროგრამების შესახებ. 2024 წელს, „სოფლის ექიმის“ სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, პირველადი ჯანდაცვის მომსახურებაზე მოსახლეობის ხელმისაწვდომობაზე ჩატარებული მონიტორინგის მიხედვით გამოიკვეთა, რომ ცალკეული სოფლის სამედიცინო დაწესებულებები არასაკმარისად არის აღჭურვილი, ვერ აკმაყოფილებს უსაფრთხო და მაღალი ხარისხის ჯანდაცვის უზრუნველსაყოფად საჭირო მინიმალურ სტანდარტებს. აღნიშნული აფერხებს მომსახურების მიწოდების ეფექტიანობას და უსაფრთხოებას, ასევე, ამძაფრებს ჯანმრთელობის მოსახლეობისთვის, რომელიც, უთანასწორობას, ჯანდაცვის განსაკუთრებით, სერვისებზე სოფლის ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით, ისედაც არახელსაყრელ მდგომარეობაში იმყოფება.  უზრუნველყოს პირველადი ჯანდაცვის სერვისების განვითარების მკაფიო, დროში გაწერილი, შესრულების ინდიკატორების და მონიტორინგის მექანიზმის მქონე ერთიანი გეგმის დანერგვის ეტაპობრივი მონიტორინგი, რომელიც ხელს აღმოფხვრას შეუწყობს როგორც ხელმისაწვდომობისა და რეგიონალური უთანასწორობის მომსახურების ხარისხში, ისე სერვისების დაფინანსების ეფექტიანობის გაუმჯობესებას, პროფესიული კადრების მოზიდვასა და მათი კვალიფიკაციის ამაღლებას, რაც საბოლოოდ, გაზრდის სისტემის ეფექტიანობას და პაციენტებზე ორიენტირებულობას 2023 წელს, „დიაბეტის მქონე ბავშვთა უფლებების ხელშეწყობა" პროექტის ფარგლებში ჩატარებული კვლევების საფუძველზე გამოიკვეთა დიაბეტის მართვის სახელმწიფო პროგრამის სისტემატური მონიტორინგის ფარგლებში, მკაფიო შესრულების ინდიკატორების მომზადების საკითხი. გაკეთდა სათანადო დასკვნები და მომზადდა რეკომენდაციები საქართველოში ჯანდაცვის პოლიტიკაზე გადაწყვეტილებების მიმღებთათვის. კვლევის დროს გამოკვეთილი პრობლემური საკითხები დღემდე სახეზეა და გადაჭრას საჭიროებს.  მომზადდეს დიაბეტის მართვის სახელმწიფო პროგრამის მონიტორინგის ინსტრუმენტები (პაციენტთა გავლენის, რეგისტრაციის, შედეგისა გლუკოზის და პროცესის ინდიკატორებით კონტროლის, გართულებების პრევენციისა და კმაყოფილების მაჩვენებლები), უზრუნველყოს შედეგების რეგულარული გამოქვეყნება და გამჭვირვალობა, ჯანდაცვის პერსონალს ჩაუტაროს ტრენინგები და გაზარდოს პაციენტთა ჩართულობა პაციენტებისათვის სამედიცინო ინფორმირებულობის კამპანიების საშუალებით სახელმწიფოს მხრიდან ონკოლოგიური სერვისების და მედიკამენტებით ფინანსური უზრუნველყოფის კუთხით გაწეული ძალისხმევის მიუხედავად, კიბოთი დაავადებული პაციენტების წინაშე კვლავ დგას პრობლემა აუცილებელ მედიკამენტებზე მათი თანაბრად ხელმისაწვდომობის შესახებ. აღსანიშნავია, რომ დღეს მოქმედი სახელმწიფო პროგრამების მიღმა რჩება გვერდითი მოვლენების მართვის და ფსიქოლოგიური სერვისების დაფინანსების საკითხიც. კიბოს ყოვლისმომცველი მოვლა უნდა მოიცავდეს არა მხოლოდ ფიზიკურ მკურნალობას, არამედ ფსიქოლოგიურ და ემოციურ მხარდაჭერასაც პაციენტების ცხოვრების საერთო ინკლუზიური ხარისხის მიდგომის გასაუმჯობესებლად. შემუშავება, რომელიც აუცილებელია გააერთიანებს ამ უფრო კრიტიკულ ასპექტებს ონკოლოგიური დახმარების ერთიან სტრუქტურულ ჩარჩოში. მკურნალობასა  და მედიკამენტებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, განახორციელოს მონიტორინგი ონკოლოგიური პაციენტების ყოვლისმომცველი სერვისების მხარდასაჭერად (გვერდითი ეფექტების მკურნალობისა და ფსიქოლოგიური დახმარების ჩათვლით), ასევე, გაზარდოს მკურნალობის ინოვაციური მეთოდების დაფინანსება. ანგარიშის მიხედვით, სოციალური დაცვის სისტემის გამოწვევები კვლავ სახეზეა. 2022 წელს დამტკიცდა შინამეურნეობების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების ახალი სატესტო მეთოდოლოგია. მოწოდებული ინფორმაციით, უწყებამ დაიწყო მუშაობა ახალი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის პროექტზე; 2023 წელს - არსებული ფორმულის კრიტერიუმების გადახედვასა და მოდელირებაზე სხვადასხვა პარამეტრით, რათა სისტემას უკეთ დაენახა შემთხვევების ჩართვა; შესატყვისება საჭიროებები და თავიდან აერიდებინა არასაჭირო განახლდა ცვლადების მეთოდოლოგია, რომელიც მეტად თანამედროვე სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებს და მეტად უზრუნველყოფს მოწყვლადი ოჯახების გამოვლენას და ჩართვას პროგრამაში. თუმცა, ამ ეტაპზე, ახალი მეთოდოლოგიით ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებას კვლავ სატესტო სახე აქვს. შესაბამის  კვლევებზე დაყრდნობით და მოსახლეობის სოციალურ- ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, მიიღოს ზომები ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის ეტაპობრივი გადახედვისა და განახლებისათვის საანგარიშო წელს კვლავ სახეზეა უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტის დასადგენად სათანადო რეკომენდაციების შემუშავების საჭიროება. შესაბამის კომპეტენტურ სამსახურებთან ერთად, შეიმუშაოს რეკომენდაციები  უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტის დასადგენად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება ამ მომსახურების მენიუს კალორაჟი, კვების ხარისხი, უსაფრთხოება, სანიტარიულ-ჰიგიენურ მოთხოვნები, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა-აღჭურვა, ჰიგიენური ნორმების დაცვა და სხვა საკითხები. გამოწვევაა შშმ პირებისთვის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი ღონისძიებების სიმწირე, მათთვის აუცილებელი აბილიტაცია/რეაბილიტაციის სერვისების მისაწვდომობა, რაც განპირობებულია მომსახურებების გეოგრაფიული დაფარვის, არასაკმარისი დაფინანსების ან/და კვალიფიციური სპეციალისტებით უზრუნველყოფის კუთხით არსებული პრობლემებით. კვლავ არ არსებობს საჭირო რეაბილიტაციის პროგრამები ზრდასრული შშმ პირებისათვის, მათ შორის, აუტიზმის მქონე ადამიანებისთვის უზრუნველყოს  ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა რეაბილიტაციის სერვისების იმგვარი ცვლილება, რაც შესაძლებელს გახდის როგორც ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ცენტრების, ისე მომსახურებაში ჩართული ბენეფიციარების რიცხვის საჭიროებისამებრ გეგმაზომიერ ზრდას. ქვეყანაში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამის ბიუჯეტის ყოველწლიური ზრდის მიუხედავად, სფეროში არსებული სისტემური პრობლემები კვლავ მოუგვარებელი რჩება. ფსიქიატრიულ სტაციონარულ დაწესებულებებში კვლავ მწვავედ დგას საწოლფონდის დეფიციტის პრობლემა. უკიდურესად გადატვირთული პალატები არ იძლევა პირადი სივრცის დაცვისა პაციენტთა მკურნალობის შესაძლებლობას მათი ღირსების დაცვის პირობებში.  ფსიქიატრიული პროცესში, სტაციონარული სხვადასხვა საწოლების მეთოდების განხილული იქნეს მულტიპროფილურ განყოფილებების გახსნის გზა), დეფიციტის მეშვეობით (მ.შ. აღმოფხვრის შესაძლებელია საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული სტაციონარული საწოლების დეფიციტის აღმოფხვრას. ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია, რომ 2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმა კვლავ შეფერხებით სრულდება.  გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების დროული განხორციელება, მათ შორის, 2024 წელს განსახორციელებელ და შეუსრულებელ აქტივობებზე მიდევნება და მათი დროული შესრულება. კვლავ პრობლემურია „დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის“ სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილე სამედიცინო დაწესებულებების ადაპტირების საკითხი შშპ პირებისთვის.  შეისწავლოს „დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის“ სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილე სამედიცინო დაწესებულებების შშპ პირებისთვის ადაპტირების საკითხი, უზრუნველყოს მონიტორინგი და საჭიროების შემთხვევაში, კანონდმებლობით გათვალისწინებული ღონისძიებების გატარება. დღის წესრიგში კვლავ დგას სამედიცინო დაწესებულებების შშმ პირთათვის ადაპტირებისა და სამშობიარო/ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების ექიმებისა და ექთნების გადამზადების საკითხი.  უზრუნველყოს სამშობიარო/ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების ექიმებისა და ექთნების გადამზადების მონიტორინგი შშმ პირთა სპეციფიკის გათვალისწინებით გამოწვევად რჩება „ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი ტექნიკური რეგლამენტის“ განახლებისა და სკოლა-პანსიონის ზრუნვის სტანდარტის ინტეგრირების პროცედურების ბოლომდე დასრულების საკითხი.  უზრუნველყოს „ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი ტექნიკური რეგლამენტის“ განახლება და სკოლა-პანსიონის ზრუნვის სტანდარტის ინტეგრირების პროცედურების ბოლომდე დასრულება; 2023 წლიდან ქვეყანაში ხორციელდება შშმ პირის სტატუსის დადგენის ბიოფსიქოსოციალური (ბფს) მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებული ღონისძიებები, თუმცა, ამ მიზნით შექმნილი სამოქმედო გეგმის ანალიზი ცხადყოფს, რომ ეს პროცესი დროში ჭიანურდება. სამოქმედო დოკუმენტით გათვალისწინებული აქტივობების დიდი ნაწილის შესრულება დაგვიანებით დაიწყო და მათი დასრულება გეგმით განსაზღვრულ ვადებში ვერ ხერხდება. რიგი აქტივობები, რომლებიც 2023-2024 წლებში უნდა დასრულებულიყო, ჯერ კიდევ არ დაწყებულა  შშმ პირთა შეზღუდვის აქტიური ჩართულობით, სტატუსის დადგენის უზრუნველყოს მექანიზმის შესაძლებლობის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმის დადგენილ ვადებში შესრულება. საანგარიშო პერიოდში გამოიკვეთა განსხვავებული მიდგომა პირის შესაძლებლობის შეზღუდვის არსებული სტატუსის აღიარებასთან დაკავშირებით, რაც მოქალაქეთა ნაწილს აბრკოლებს სხვა უფლების რეალიზების პროცესში. კერძოდ, საქმე ეხება სსიპ საპენსიო სააგენტოსათვის მიმართვისას წარმოქმნილ პრობლემას, რომელიც შესაძლებლობის შეზღუდვის საფუძვლით პენსიის ერთიანი გადახდით დანიშვნის გამო, დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან გასვლის მოთხოვნისას წარმოიქმნება. ამ მიზნით პირმა უნდა წარადგინოს შესაბამისი სამედიცინო დაწესებულების მიერ გაცემული სტატუსის დამადასტურებელი დოკუმენტი, მიუხედავად იმისა, რომ ამ პირებს სტატუსი უვადოდ აქვთ განსაზღვრული 2007 წლამდე მოქმედი ბიუროების მიერ. მსგავსი პრობლემების მქონე მოქალაქეები, სქემიდან გასვლის მიზნებისთვის, იძულებულნი ხდებიან შემოწმება თავიდან გაიარონ, რისთვისაც დამატებითი რესურსი (დრო, ფინანსური ხარჯი) უნდა გასწიონ, ან უარი თქვან კანონით გარანტირებული უფლების რეალიზებაზე.  შეისწავლოს იმ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების საკითხი, რომელთაც სტატუსი 2007 წლამდე მოქმედი ბიუროების მიერ უვადოდ აქვთ დადგენილი, უზრუნველყოს დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან მათი გასვლის ოპტიმალური გზების გამონახვა, რათა ბენეფიციართა უფლების რეალიზაცია მოხდეს ნაკლები ბიუროკრატიული პროცედურით. ანგარიშის მიხედვით, ბავშვთა დაწესებულებების მომსახურების გამოწვევები შორის, (მათ რეზიდენტული ეფექტიანობის რთული ქცევისა და და მხარდამჭერი შემოწმებისას ფსიქიკური გამოიკვეთა ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე ბავშვებზე ორიენტირებული მხარდამჭერი სარეაბილიტაციო სერვისების სიმწირის და მათი გეოგრაფიული მისაწვდომობის კუთხით არსებული გამოწვევები), რომლებიც ნათლად აჩვენებს არსებული სერვისების გაძლიერების, საჭიროებას, რაც მნიშვნელოვანი ხელმშემწყობი ფაქტორია ბავშვის განვითარებისა და საუკეთესო ინტერესების რეალიზებისთვის.  დაიწყოს მუშაობა ბავშვებისთვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ადიქციის დაძლევის და სარეაბილიტაციო მომსახურებების გაძლიერების კუთხით, რათა შეიქმნას ბავშვზე მორგებული, რეგიონული და თემზე დაფუძნებული სერვისები, მათ შორის, კრიზისული ინტერვენციის, ადიქციის მართვის, პრევენციისა და რეაბილიტაციის პროგრამები, რაც იქნება მისაწვდომი, კონფიდენციალური და კულტურულად მგრძნობიარე, ბავშვთა საჭიროებებზე სათანადოდ გადამზადებული სპეციალისტებით. პრობლემურია, რომ აჭარის რეგიონში მწვავე საჭიროების მიუხედავად, მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში გათვალისწინებული სადღეღამისო თავშესაფარი ჯერაც არ გახსნილა, აღარც დღის ცენტრი ფუნქციონირებს  მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, აჭარის რეგიონში ამოქმედდეს 24-საათიანი თავშესაფარი და დღის ცენტრი. ხანდაზმულთა უფლებების ჭრილში ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ საანგარიშო წელს ხანდაზმულთა სადღეღამისო კერძო დაწესებულებებში არ ხორციელდებოდა სახელმწიფო ზედამხედველობა, რის შედეგადაც, მსგავსი ტიპის დაწესებულებებში, მაღალი იყო უფლებების დარღვევის რისკი. ასევე პრობლემურია, რომ არ არსებობს მათი საქმიანობის მარეგულირებელი სამართლებრივი აქტი და არც სახელმწიფოს მიერ დადგენილი მინიმალური სტანდარტების (სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალური სტანდარტების დამტკიცების შესახებ, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 23 ივლისის №01-54/ნ ბრძანება) შესრულებაა მათთვის სავალდებულო, რაც განაპირობებს ასეთ დაწესებულებებში ხანდაზმულთა ზრუნვის თვითნებურად და არსებული რესურსების ფარგლებში წარმართვას.  იდენტიფიცირებული საჭიროების გამოკვეთის საფუძველზე, შეისწავლოს ხანდაზმულთა 24-საათიანი დაწესებულებისთვის მომსახურების მომსახურების განმახორციელებელი მინიმალური სტანდარტების ეფექტიანობა და საჭიროების შემთხვევაში, განახორციელოს შესაბამისი ღონისძიებები ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე, ასევე საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაზე ინფორმირების კუთხით არსებული ბარიერები მნიშვნელოვნად არის დაკავშირებული ენის ბარიერთან, ვინაიდან, ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებთან დაკავშირებული ინფორმაცია, სამედიცინო პერსონალისა თუ მოსახლეობისთვის მიწოდებული საინფორმაციო ხასიათის ბუკლეტები, ჩატარებული საინფორმაციო შეხვედრები თუ ტრენინგები, ძირითადად მხოლოდ ქართულ ენაზეა ხელმისაწვდომი. ანგარიშის მიხედვით, იმ მუნიციპალიტეტების შემთხვევაშიც კი, რომლებსაც აქვთ აღნიშნულ საკითხებზე გარკვეული საინფორმაციო ხასიათის შეხვედრების ჩატარების გამოცდილება, პრობლემურია მათი არარეგულარული ხასიათი, მოსახლეობის მხოლოდ მცირე ნაწილის მოცვა და ასევე ვიწრო გეოგრაფიული არეალი. ინფორმირების ნაკლებობა, მათ შორის, ვლინდება, ერთი მხრივ, ზოგადად მისაწვდომი ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების შესახებ ინფორმაციის არქონაში, ხოლო, მეორე მხრივ, იმაზე ინფორმირების ნაკლებობაშიც, თუ ჯანმრთელობის დაცვის რომელი სერვისი ფინანსდება სახელმწიფო ან მუნიციპალურ დონეზე და სხვ.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე საინფორმაციო შეხვედრების ჩატარების გზით, რეგულარულად, სამედიცინო პერსონალის მაქსიმალური ჩართულობით უზრუნველყოს მათი ინფორმირება სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის დაცვის თითოეული სერვისის შესახებ;  განახორციელოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ტერიტორიულ დაცვის ერთეულებში სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის სერვისების შესახებ ინფორმირების გაზრდა, კომუნიკაციის სხვადასხვა მეთოდის გამოყენებით. 2024 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმ ეკომიგრანტი ოჯახების რაოდენობა, რომლებსაც სტიქიით დაზარალების გამო სახელმწიფომ საცხოვრებელი შეუსყიდა. კერძოდ, საანგარიშო წელს 531 ეკომიგრანტ ოჯახს შეუსყიდეს საცხოვრებელი სახლი, 2023 წ. 376 ოჯახს, რაც დადებით ტენდენციად უნდა ჩაითვალოს. თუმცა, პრობლემურია, რომ არც 2024 წელს გაზრდილა თითოეული დაზარალებული ოჯახისათვის საცხოვრებლის შესასყიდად გათვალისწინებული ფინანსების ლიმიტი.  არსებული საბაზრო ფასების განიხილოს ეკომიგრანტთა მხედველობაში საცხოვრებელი მიღების სახლების საფუძველზე, შესყიდვისთვის დაწესებული ლიმიტის გაზრდის საკითხი სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად იკვეთება სსდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის დაწესებულების ტერიტორიაზე მოქმედ კერძო საწარმოში დასაქმებული მსჯავრდებულების შრომითი უფლებების შესწავლილი საჩივრების საფუძველზე, სახალხო დარღვევის ფაქტები. დამცველი მიუთითებს პენიტენციური სამსახურის ტერიტორიაზე სამეურნეო სამუშაოებზე დასაქმებულ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სამუშაო დროის კანონმდებლობის შესაბამისად არ აღრიცხვის შესახებ.  სსდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დაწესებულებების ტერიტორიებზე როგორც სამეურნეო სამუშაოებზე, ისე იმავე ტერიტორიებზე კერძო საწარმოებში დასაქმებულ პირთა შრომითი უფლებების დაცვის შემოწმების მიზნით, ყოველწლიურად ჩატარდეს გეგმიური ინსპექტირება. ანგარიშის თანახმად, ინდივიდუალური საქმეების შესწავლის შედეგად ადგილი აქვს სოციალურ მუშაკთა მხრიდან ბავშვთა ქორწინების/ნიშნობის შემთხვევების მიმართ არაეფექტიან რეაგირებას. სისტემატურად გადამზადდნენ სოციალური მუშაკები ბავშვთა ქორწინებისა  და მათ მიერ განსახორციელებელი ღონისძიებების შესახებ. სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, ქყევანაში არ იწარმოება არჩევნებში მონაწილე შშმ პირთა შესახებ სრული სტატისტიკა, რაც აფერხებს შშმ პირთა არჩევნებში მონაწილეობას და აქტიური/პასიური საარჩევნო უფლების რეალიზებას. ანგარიშის მიხედვით, პრობლემას წარმოადგენდა უსინათლო პირებისთვის შეთავაზებული საარჩევნო ბიულეტენის შესავსები ჩარჩო/ფორმის დამოუკიდებლად გამოყენების საკითხი, ასევე სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი პირების რეგისტრაციის მისამართი, რომელიც არ შეესაბამებოდა ანგარიშის მიხედვით, ასევე ფაქტობრივ საცხოვრებელ ადგილს. გამოვლინდა, სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი ბენეფიციარების დიდ ნაწილისთვის არჩევნებში მონაწილეობის უფლების შესახებ ინფორმაციის არ ქონა. გააძლიეროს და გააუმჯობესოს არსებული ზომები, რათა უზრუნველყოს  სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი საარჩევნო უფლების მქონე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების აქტიური, ინფორმირებული და დამოუკიდებელი მონაწილეობა არჩევნებში. ანგარიშის თანახმად არასაკმარისია სათემო ინტერესების გათვალისწინებით, ფსიქოსოციალური, სერვისებში მცხოვრებთა პროფესიული ორიენტაციის, დასაქმების მხარდამჭერ სერვისებში ჩართვისა და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების მიხედვით გაძლიერებისკენ პრობლემურია ზრუნვის მიმართული ძალისხმევა. ანგარიშის სააგენტოს მხრიდან პოზიტიურ თანამშრომლობაზე ორიენტირებული დამოკიდებულებით სათანადო საინფორმაციო მხარდაჭერის გაწევა სერვისის მიმწოდებლებისთვის.  გააძლიეროს უკვე არსებული თანამშრომლობა სათემო სერვისების მიმწოდებლებთან და განავითაროს საინფორმაციო მხარდაჭერის პრაქტიკა ისე, რომ უფრო სრულად პასუხობდეს მათი საქმიანობის სპეციფიკას და ბენეფიციართა საჭიროებებს. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ რომ შშმ პირთა დაწესებულებებში სათანადოდ არ არის დაცული კონფიდენციალურობის სტანდარტი. მიუხედავად თანამშრომლებისთვის კონფიდენციალობის დაცვის ვალდებულება იმისა, რომ გაწერილია ხელშეკრულებებში, ისინი არ ფლობენ სრულყოფილ ინფორმაციას. ანგარიშის თანახმად, სათემო სერვისების საცხოვრისებში ძირითადად ადგილზეა სტანდარტით გათვალისწინებული დოკუმენტები (ჟურნალები), თუმცა ჟურნალები რიგ შემთხვევებში ცარიელია --ან ფრაგმენტულად იწარმოება. ანგარიშის მიხედვით, ასევე პრობლემურია ბენეფიციარების პირადი საქმეების წარმოების პრაქტიკა. სერვისების მოსარგებლეები არ არიან სათანადოდ ინფორმირებულები საკუთარი უფლებების თაობაზე და თითქმის არ სარგებლობენ ანონიმური უკუკავშირის საშუალებებით.  განაგრძოს სათემო სერვისების მომწოდებლებისთვის, მონიტორინგისა და ზედამხედველობის მიდგომით. პრაქტიკა, ასევე, მიმწოდებლების თანამშრომლობაზე გააუმჯობესოს მიერ მოქმედი ორიენტირებული ზედამხედველობა სტანდარტით სერვისების განსაზღვრული დოკუმენტაციის დეტალურად წარმოების წესის დაცვის უზრუნველსაყოფად და ხელი შეუწყოს ანონიმური უკუკავშირის მექანიზმის გამართულ და ეფექტურ ფუნქციონირებას ანგარიშის თანახმად, არასაკმარისია სერვისებში მცხოვრებთა ინტერესების გათვალისწინებით, ფსიქოსოციალური, პროფესიული ორიენტაციის, დასაქმების მხარდამჭერ სერვისებში ჩართვისა და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების გაძლიერებისკენ მიმართული ძალისხმევა. ანგარიშის მიხედვით, გასაძლიერებელია მუშაობა სერვისში განთავსებულ შშმ პირთა პოლიტიკურ, სპორტულ და კულტურულ ცხოვრებაში ჩასართავად. ასევე, პრობლემურია შშმ პირთა შრომის უფლების რეალიზების საკითხი, გამოწვევას წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობა და მათი ღია შრომის ბაზარზე დასაქმება.  გააძლიეროს ხელშეწყობა შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრები ბენეფიციარების სოციალური ინკლუზიის, ინდივიდუალური განვითარების და დამოუკიდებელი ცხოვრების მომზადების მიმართულებით, განსაკუთრებით კი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის, პროფესიული და უმაღლესი განათლების პროგრამებში ჩართვისა და შრომით ბაზარზე მათი შესაძლებლობების განვითარების მხარდაჭერის ინდივიდუალური საჭიროებებისა და გაძლიერებით, არსებული მათი სირთულეების გათვალისწინებით სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, სათანადოდ არ არის დაცული შშმ პირთა დაწესებულებებში კონფიდენციალობის სტანდარტი. რიგ დაწესებულებებში არ არსებობს კონფიდენციალური ინფორმაციის გავრცელებასთან დაკავშირებით წერილობითი ფორმები პერსონალისა და ბენეფიციარებისთვის. ანგარიშში აღნიშნულია, კონფიდენციალობის რომ მიუხედავად დაცვის იმისა, ვალდებულება რომ თანამშრომლებისთვის ძირითადად გაწერილია ხელშეკრულებებში, ისინი არ ფლობენ ამ საკითხზე სრულყოფილ ინფორმაციას.  გადახედოს კონფიდენციალური ინფორმაციის გაცემის შესახებ არსებულ ბენეფიციართა თანხმობის ფორმებს და საჭიროებისამებრ, უზრუნველყოს სერვისის მიმწოდებლებისთვის ამ საკითხზე კონსულტაციებისა და სუპერვიზიის ინტენსივობის ზრდა. სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, რიგ შემთხვევებში, შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრებ პირთა დაწესებულებების მდებარეობა და არსებული რეჟიმი, არ იძლევა თემში სათანადოდ ინტეგრაციისა და ინდივიდუალური მიდგომების შესაძლებლობებს. ანგარიშის თანახმად, შემოწმებული დაწესებულებების უმეტესობაში ინსტიტუციური ბუნებისთვის დამახასიათებელი დღის რეჟიმის არსებობა ვერ უზრუნველყოფს ინდივიდუალური ავტონომიის პატივისცემას და მცხოვრებთა დიფერენცირებული საჭიროებების დაკმაყოფილებას.  ბენეფიციართა მდგომარეობის გათვალისწინებით, უზრუნველყოს მხარდაჭერის შემდგომი გაძლიერება, შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრებ პირებთან ინდივიდუალური მუშაობის მიმართულებით, განსაკუთრებით, მომსახურების ინდივიდუალური გეგმების მომზადების პროცესში, შესაბამისი კონსულტაციების უზრუნველყოფის გზით სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, შემოწმებულ დაწესებულებებში შეინიშნება კადრების ნაკლებობა და ფუნქციური გადატვირთვა. ეს განსაკუთრებით თვალშისაცემია იქ, სადაც თავად პერსონალია დანიშნული სათემო სერვისებში მცხოვრებლების მხარდამჭერად. ანგარიშის თანახმად, რეგიონებში შეინიშნება კვალიფიციური კადრების მოძიების პრობლემა და ისეთი საკვანძო კადრების დეფიციტი, როგორებიცაა მომვლელი, ფსიქოლოგი და სოციალური მუშაკი.  გააძლიეროს მხარდაჭერა შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში შესაბამისი სპეციალისტების ჩართვის გზით (განსაკუთრებით მომვლელის, ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკისა და თერაპევტების) და უზრუნველყოს დასაქმებული კადრების „პროფესიული გადაწვის“ პრევენციის მექანიზმების განვითარება, რაც ხელს შეუწყობს მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის გამოიკვეთა პერსონალის მნიშვნელოვნად ზრდას სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, გადამზადების საჭიროება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების, ქცევის პოზიტიური მართვის, ვერბალური დეესკალაციის ტექნიკების, პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის, ალკოჰოლური საშუალებების ჭარბად მოხმარების პრევენციის, მხარდაჭერის ინსტიტუტის მოცულობისა და მისი პრაქტიკული გადამზადება, შეზღუდული რეალიზების საკითხებზე.  გააძლიეროს პერსონალის სისტემატური შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების, ქცევის პოზიტიური მართვის, დეესკალაციის ვერბალური ტექნიკების, პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის, ალკოჰოლური საშუალებების ჭარბი მოხმარების პრევენციის, ინფორმაციის კონფიდენციალურობის დაცვის და მხარდაჭერის ინსტიტუტის მოცულობისა და პრაქტიკული რეალიზების მიმართულებით. სახალხო დამცველი ანგარიშში სათემო სერვისებში არსებულ მდგომარეობაზე საუბრისას, აღნიშნავს, რომ სერვისებით მოსარგებლეები არ არიან სათანადოდ ინფორმირებულები საკუთარი უფლებების და უფლებების დაცვის მექანიზმების თაობაზე. შესაბამისად, ეს უარყოფითად აისახება მათ კეთილდღეობაზე.  გადაიხედოს არსებული მექანიმზები და გააძლიეროს სერვისებით მოსარგებლეთა ცნობიერების ამაღლება, მათი უფლებებისა და უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ, ინფორმირების გაზრდისა და უფლებების აქტიური რეალიზების ხელშეწყობის მიზნით სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, შემოწმებულ მეურვეობა- მზრუნველობის დაწესებულებებში შეინიშნება კადრების ნაკლებობა და ფუნქციური გადატვირთვა. ეს განსაკუთრებით თვალშისაცემია იქ, სადაც თავად პერსონალია დანიშნული მცხოვრებლების მხარდამჭერად. რეგიონებში შეინიშნება კვალიფიციური კადრების მოძიების პრობლემა და ისეთი საკვანძო კადრების დეფიციტი, როგორებიცაა მომვლელი, ფსიქოლოგი და სოციალური მუშაკი.  გაგრძელდეს მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოში დასაქმებული სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის ზრდის პოზიტიური დინამიკა და თანმიმდევრულად დაინერგოს პროფესიონალთა გადინების პრევენციის მექანიზმი. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ბავშვები დაწესებულებაში თავს უსაფრთხოდ გრძნობენ, თუმცა იკვეთება ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის საჭიროება. ანგარიშის მიხედვით ბავშვები ბოლო წლებში უზრუნველყოფილი არიან საბაზო საჭიროებებით, აქვთ დასვენების მეტი შესაძლებლობა, პირადი სივრცე, დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების პროცესი, თუმცა, დაწესებულების ფიზიკური გარემო, კვლავ ვერ ქმნის და არ შეესაბამება ოჯახური გარემოს მსგავს პირობებს.  მეტად გაუმჯობესდეს ნინოწმინდის პანსიონში მცხოვრები ბავშვებისთვის ოჯახურ გარემოსთან მაქსიმალურად მიახლოებული საცხოვრებელი პირობები სახალხო დამცველის ანგარიშით თანახმად, ეკომიგრანტთა უფლებრივ მდგომარეობაზე საუბრისას, კვლავ ყურადღება გამახვილებულია იმ გარემოებაზე, რომ არც 2024 წელს დასრულებულა 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი სახლების კერძო საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. სახახლო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია, გადაწყვეტილების დროულად მიღება და 2025 წელს პროცესის დასრულება.  განაგრძოს, 2004-2012 წლებში, განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი ანგარიშის მიხედვით სახალხო დამცველი კვლავ გამოწვევად მიიჩნევს შშმ პირთა შრომის უფლების რეალიზებას, მათი კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობას და ღია შრომის ბაზარზე დასაქმებას. ანგარიშის თანახმად შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დასაცავად, სახელმწიფოს მიერ, ბოლო წლების განმავლობაში გატარებული გარკვეული პოზიტიური ღონისძიებების მიუხედავად, კვლავაც რჩება მნიშვნელოვანი გამოწვევები, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების სოციალური ინკლუზიისა და თანასწორობის უზრუნველყოფის მიმართულებით. პრობლემაა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ფიზიკურ გარემოზე, ინფორმაციაზე, კომუნიკაციის საშუალებებზე, სამედიცინო და სხვადასხვა სერვისზე წვდომა.  გააძლიეროს მუშაობა დამსაქმებელთა ცნობიერების ამაღლების, მათ შორის, გონივრული სამუშაო მისადაგების ადგილებზე ინდივიდუალური პრინციპის გამოყენებასთან დაკავშირებით; შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მხარდაჭერის სერვისების/თანამედროვე პირთა დამხმარე ტექნოლოგების დანერგვისა და დროებითი წამახალისებელი მექანიზმების შემუშავების მიმართულებით. საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირები და ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირები და საქართველოში კანონიერ საფუძველზე მყოფი უცხო ქვეყნის მოქალაქეები, როგორც სპეციალური სტატუსის მქონე ბენეფიციარები, მხოლოდ სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოსათვის მიმართვის შემთხვევაში რეგისტრირდებიან სისტემაში. ამდენად დარეგისტრირების შემდგომ, მნიშვნელოვანია ბენეფიციარებმა დასაქმების შესახებ ინფორმაცია worknet.gov.ge -ზე მიიღონ მათთვის გასაგებ ენაზე, რათა ხელი მიუწვდებოდეთ ადგილობრივ დონეზე მუნიციპალურ სერვისებზე, რაც საიტზე ინფორმაციის სხვადასხვა ენაზე გავრცელებითაა შესაძლებელი.  უზრუნველყოს შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაზე worknet.gov.ge ეროვნული უმცირესობებისთვის ხელმისაწვდომობის გაზრდა, სხვადასხვა მექანიზმების მეშვეობით, მათ შორის, ინფორმაციის სხვადასხვა ენაზე გავრცელების გზით ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სააგენტო არ აწარმოებს სტატისტიკას იმის შესახებ, თუ სამუშაოს მაძიებლად რეგისტრირებული პირებიდან რამდენია ლტოლვილის ან ჰუმანიტარულის სტატუსის, თავშესაფრის მაძიებელი ან საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირი. სააგენტოს არც ამ პროგრამის მეშვეობით დასაქმებულ უცხოელ პირთა შესახებ აქვს სტატისტიკური მონაცემები. ამდენად, უცნობია, როგორია დაინტერესება და რამდენად მაღალია დასაქმების მაჩვენებელი ამ პირებში. ინტეგრაციის, კერძოდ კი დასაქმების მაჩვენებლის შესაფასებლად, საქართველოს სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია ამ ტიპის სტატისტიკური მონაცემების დამუშავება.  დაამუშაოს სტატისტიკური საინფორმაციო სისტემაზე მონაცემები - შრომის ბაზრის მართვის რეგისტრირებული/ worknet.gov.ge დასაქმებული/დასაქმების შეთავაზების მქონე პირების მოქალაქეობისა და საქართველოში მათი სტატუსის (ჰუმანიტარული სტატუსის/ ლტოლვილის სტატუსის/თავშესაფრის მაძიებლის/ საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირის) მიხედვით. სახალხო დამცველი ანგარიშში აღნიშნავს, რომ სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს მიერ სახალხო დამცველის აპარატისათვის მოწოდებული ინფორმაციით, 2025 წელს მხოლოდ ქუთაისში იქნება შესაძლებელი დევნილთა გრძელვადიანი განსახლება ახალაშენებულ ან/და რეაბილიტირებულ შენობებში. დანარჩენ ქალაქებში კი, გრძელვადიანი განსახლების პროცესი 2026 წელს განხორციელდება. სახალხო დამცველს მნიშვნელოვანად მიაჩნია, რომ ისედაც გაჭიანურებული გრძელვადიანი განსახლების პირობებში სააგენტომ ყველა შესაძლებლობა გამოიყენოს მშენებლობის დროულად დასასრულებლად, ამავე დროს, კვარტალურად მოახდინოს დევნილი ოჯახების ინფორმირება მიმდინარე მშენებლობებთან და დასრულების სავარაუდო თარიღებთან დაკავშირებით.  უზრუნველყოს დევნილი ოჯახების ინფორმირება, შესაბამის ვებგვერდზე ინფორმაციის განახლებით, ან სხვა ფორმით, მიმდინარე მშენებლობისა და მშენებლობის პროცესის მიმდინარეობის შესახებ. სახახლო გაჭიანურებული დამცველის მოსაზრებით გრძელვადიანი მნიშვნელოვანია, განსახლების პირობებში რომ ისედაც სააგენტომ ყველა შესაძლებლობა გამოიყენოს თბილისში, ზუგდიდში, რუსთავსა და ბორჯომში სამშენებლო სამუშაოების დროულად დასასრულებლად და შემდგომში დევნილთა განსასახლებლად;  განაგრძოს მიმდინარე დასასრულებლად და სამშენებლო შემდგომში სამუშაოების დევნილთა დროულად გრძელვადიანად განსასახლებლად განსახორცილებელი ღონისძიებები წარმოდგენილი ანგარიშით მიხედვით, პრობლემურია ე.წ. ნგრევადი ობიექტების დახურვის საკითხი. სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ საანგარიშო წლის მონაცემებით არცერთი ე.წ. „ნგრევადი ობიექტი“ არ დახურულა და არცერთი ე.წ. ნგრევად ობიექტში მცხოვრები ოჯახი არ ყოფილა განსახლებული და უზრუნველყოფილი უსაფრთხო საცხოვრებლით.  გადაუდებელი საჭიროების შემთხვევაში, ე.წ. ნგრევად ობიექტებში მცხოვრები დევნილები უზრუნველყოს უსაფრთხო საცხოვრებლით. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2024 წელს იმიგრანტთა ინტეგრაციის პროგრამებს რამდენიმე ახალი მიმართულება დაემატა. თუმცა, სახალხო დამცველი თვლის, რომ ბენეფიციარებისათვის ინფორმაციის მიწოდება და სერვისებით სარგებლობა, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტომ უნდა მოახდინოს ვებგვერდზე ინფორმაციის ბენეფიციართათვის გასაგებ ენაზე თარგმნით.  ინფორმაცია იმიგრანტთა ინტეგრაციის პროგრამების თაობაზე, გაავრცელოს სოციალური ქსელისა და ვებგვერდის საშუალებით, რამდენიმე ენაზე. სახალხო დამცველის ანგარიშის პროგრამების გაფართოება უდავოდ მნიშვნელოვანია თანახმად იმიგრანტთა წინგადადგმული ბენეფიციარებისათვის ინფორმაციის ნაბიჯია, საინტეგრაციო თუმცა, მიწოდება ასევე სხვადასხვა პლატფორმიდან. საქართველოს სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს საკომუნიკაციო პლატფორმის დროულად ამუშავებას, რათა ხელი ინტეგრაციის პროცესს.  ამუშავდეს იმიგრანტთა ინტეგრაციის საკომუნიკაციო პლატფორმა შეეწყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებები, განსაკუთრებით დიდი ზომის, კვლავ გადატვირთულია. ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმართა რაოდენობის ზრდის ფონზე, აუცილებელია სტაციონარული მომსახურების გაფართოება და დროული, ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფა, რადგან მოთხოვნა ამ მომსახურებაზე მუდმივად იზრდება. დღემდე არ დამტკიცებულა ამბულატორიული ფსიქიატრიული სერვისების სტანდარტები (ზოგადად) და სათანადოდ არ კონტროლდება მიწოდებული სერვისების მოცულობა და ხარისხი. გააკეთოს სისტემური ანალიზი სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების  სფეროში მომდევნო 10 წლის განმავლობაში, ფსიქიატრიულ სტაციონარულ საწოლებზე სავარაუდო მოთხოვნის თაობაზე და შეიმუშაოს კონკრეტული გეგმა, რომელიც ორიენტირებული იქნება სხვადასხვა ლოკაციაზე სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების მიწოდებაზე, მათ შორის, ამბულატორიული ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის შესაძლებლობაზე; პრაქტიკაში პრობლემად გამოიკვეთა კომპენსაციის გაცემის სპეციალური რეგულაციების არარსებობა მოძალადის გარდაცვალების ან შეურაცხადობის შემთხვევაში. ამ პროცედურების არარსებობა ცალკეულ შემთხვევებში შეუძლებელს ხდის მსხვერპლთა მიერ სახელმწიფოს მხრიდან კომპენსაციის მიღებას. ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის  გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესში შეისწავლოს არსებული ნაკლოვანებები და მიღებული შედეგების მიხედვით დაგეგმოს მათი აღმოფხვრის გზები; ქვეყანაში არსებულ სოციალურ საცხოვრისებში ვითარება კვლავ რთულია — არ ხდება ბენეფიციართა ალტერნატიული საცხოვრებლით უზრუნველყოფა, საცხოვრებელი პირობები სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის საფრთხის შემცველია. ზოგიერთი შენობა უკანონოდაა დაკავებული და ფაქტობრივად სოციალური გამოცდილების შესაბამისი საცხოვრისის ფუნქციას ასრულებს.  შეიმუშაოს საუკეთესო საერთაშორისო სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები; 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობისთვის სპეციფიკური პროგრამები არ განხორციელებულა. არსებული სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც სამუშაოს ორიენტირებული, მაძიებელთა არ პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლებაზეა ეროვნული უმცირესობების სპეციფიკურ აქცენტირებს საჭიროებებზე, მათ შორის ენობრივი ბარიერების დაძლევაზე. ამის შედეგად, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების შრომით ბაზარზე კონკურენტუნარიანობა არ გაუმჯობესებულა. 2024 წელს, გარკვეული აქტივობები განხორციელდა, თუმცა მათი რაოდენობა და გეოგრაფიული გავრცელება არ იყო საკმარისი.  ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი სამუშაოს მაძიებლების კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად განახორციელოს მათ სპეციფიკურ საჭიროებებზე მორგებული აქტივობები. სახალხო დამცველის ანგარიშის შესაბამისად, შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ პაციენტების მიმართ თანამშრომლების მხრიდან უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტების გამოძიების ეფექტიანობას ამრუდებს შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ ვიდეოსამეთვალყურეო სისტემის დაარქივება/შენახვის ფუნქციის არქონა.  საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის გათვალისწინებით, განსაზღვროს ფსიქიატრიულ სტაციონარულ დაწესებულებებში ვიდეოჩანაწერების დაარქივების ვადა; პაციენტებისათვის ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნა უნდა ხორციელდებოდეს საქართველოში აღიარებული დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევების, აგრეთვე, პაციენტის მკურნალობისა და რეაბილიტაციის ინდივიდუალური გეგმის შესაბამისად.  შეისწავლოს სედაციური ფსიქოტროპული მედიკამენტების მოხმარება და მოახდინოს მკურნალობის ტაქტიკის პროტოკოლებთან შესაბამისობის შეფასება; საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო: ანგარიშის მიხედვით, წლიდან წლამდე იკლებს მოსწავლეების რაოდენობა ოკუპირებულ რეგიონებში. მშობლიურ ენაზე განათლების ხელმისაწვდომობა კვლავ ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს გამოწვევად რჩება. ოკუპირებული გალისა და ახალგორის ყველა სკოლაში დაწყებით კლასებში სრულად აიკრძალა ქართულ ენაზე სწავლება და მშობლიური ენა, უცხო ენისა და ლიტერატურის საგნად გადაკეთდა. გააგრძელოს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ  ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებულ ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის; სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შესთავაზოს ქართული ენის სასწავლო პროგრამები; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2024 წელს ქორწინების მიზეზით 43 მოსწავლეს (38 გოგო 5 ბიჭი) შეუწყდა ან შეუჩერდა მოსწავლის სტატუსი. თუმცა სტატისტიკური მონაცემი, შესაძლოა, რეალურ სურათს არ ასახავდეს, რადგან სწავლის მიტოვების საფუძვლები ამომწურავად არ მიეთითება. განსაკუთრებით საყურადღებოა „მშობლის განცხადების“ საფუძველზე მოსწავლის სტატუსის შეწყვეტა, რომლის უკან, რიგ შემთხვევაში, სწორედ ბავშვთა ქორწინების მოტივი დგას. მინისტრის  ბრძანებით წარმომადგენლებისთვის პროცედურები (სოპ) დააამტკიცოს ერთიანი ბავშვთა სკოლის ადმინისტრაციის სტანდარტული ქორწინების შემთხვევების ოპერაციული გამოვლენის, ეფექტიანი რეაგირებისა და გადამისამართების შესახებ; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, ინკლუზიური განათლების უზრუნველყოფის მიზნით, ინკლუზიური განათლების გაძლიერების, მანდატურის სამსახურში ინკლუზიური განათლების კომპონენტის ტრანზიციის, სკოლამდელი და ზოგადი განათლების დაწესებულებების თანამშრომლებისთვის შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარების მიუხედავად, გამოწვევები რჩება პროფესიული განათლების საფეხურზე დამატებითი საჭიროებების მქონე პირების საჭიროებების გამოსავლენი მექანიზმების შემუშავებისა და ამ პირების შეფასების მექანიზმების ყველა საჯარო პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში დანერგვის მიმართულებით.  უზრუნველყოს შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების (5 ტრენინგი) ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციისა და მასწავლებლებისთვის (არანაკლებ 50 პირის მონაწილეობით); ანგარიშში აღნიშნულია ბავშვთა მიმართ სკოლაში სხვადასხვა ფორმით ძალადობის, ფიზიკური, ემოციური და ინტელექტუალური დასჯის გამოვლენილი შემთხვევები. ბავშვის უფლებათა დეპარტამენტის საქმისწარმოების შედეგები ცხადყოფს დროში გაჭიანურებულ რეაგირებას, ეს არა მხოლოდ დაცვის მექანიზმის არაეფექტიანობაზე, არამედ, ბავშვის მიერ დაცვის უფლების სათანადო რეალიზების შეუძლებლობაზეც მიუთითებს. ამასთანავე, დისციპლინური წარმოების პროცესში ბავშვთა ინფორმირებული მონაწილეობა, კონფიდენციალობის უზრუნველყოფა, გაკიცხვისგან დაცვა, ემოციურად უსაფრთხო გარემოს შექმნა და არასრულწლოვანთა უფლებების ეფექტიანი რეალიზება გამოწვევად რჩება.  გადაამზადოს საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წარმომადგენლები და მასწავლებლები ბავშვთა გამოხატვის თავისუფლებისა და მისი რეალიზების თაობაზე, ასევე, ამ პროცესში ბავშვთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მხრივ საგანმანათლებლო დაწესებულებათა როლის შესახებ; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ბილინგვური განათლება ეროვნულ უმცირესობათა სრულფასოვანი სამოქალაქო ინტეგრაციის აუცილებელი საფუძველია. 1-ლი ნოემბრის მდგომარეობით, არაქართულენოვანი ჯგუფებით დაკომპლექტებული 2024 წლის დაწესებულება, რომელთაგან ბილინგვური საქართველოში პროგრამა საჯარო არის 65 სკოლამდელი მხოლოდ 34 ბაღში ხორციელდება. არაერთგვაროვანია სკოლამდელი დაწესებულებების პრაქტიკა, რაც, მათ შორის, შესაბამისი კადრების დეფიციტითაც არის გამოწვეული. ადრეული და სკოლამდელი განათლების კონტექსტში ასევე გამოწვევაა შესაბამისი დაწესებულებების ტერიტორიული მისაწვდომობა. ამაზე მიანიშნებს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული სოფლების ნაწილში ბაღების არარსებობა.  ეროვნული ტერიტორიულ უმცირესობებით ერთეულში კომპაქტურად გააფართოოს დასახლებულ სკოლამდელი ყველა ბილინგვური პროგრამების დაფარვის არეალი; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, 2023 წელს მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმ სასწავლო დაწესებულებების რიცხვი, სადაც დანერგილია ბილინგვური სწავლება. კერძოდ, 2023-2024 სასწავლო წლისთვის პროგრამაში ჩართული იყო 184 საჯარო სკოლა, მაშინ, როცა 2022-2023 სასწავლო წელს ამ პროგრამაში ჩართული სკოლების რიცხვი 41-ს შეადგენდა. თუმცა 2024-2025 სასწავლო წელს დადებითი დინამიკა არ შენარჩუნებულა. კერძოდ, 2024-2025 სასწავლო წელს ბილინგვური განათლების მოდელში ჩართულია 169 საჯარო სკოლა. სტატისტიკური მონაცემებით, საქართველოში ჯამში 290 არაქართულენოვანი სკოლა/სექტორია. არაერთგვაროვანია ბილინგვური სწავლების პრაქტიკა სკოლებში, რაც, მათ შორის, შესაბამისი კადრების დეფიციტით არის გამოწვეული. სკოლების მიხედვით განსხვავებულია კონსულტანტი მასწავლებლებისა და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების დასაქმების პრაქტიკა. გამოწვევად რჩება წვდომა მასწავლებლის და მოსწავლის ორენოვან სახელმძღვანელოებზე, ორენოვანი დამხმარე რესურსების შემუშავება და სხვ.  იმ სკოლებში, სადაც სწავლა მიმდინარეობს ეროვნული უმცირესობების ენაზე, დანერგოს ბილინგვური სწავლების მოდელი; შეიმუშაოს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო სასკოლო სახელმძღვანელოები; მოამზადოს/გადაამზადოს ორენოვანი პედაგოგები; ანგარიშის აზერბაიჯანული ლიტერატურის მიხედვით, და კვლავ რუსულენოვანი სახელმძღვანელოების გამოწვევაა საქართველოს სკოლებისთვის მშობლიური შედგენის, გამოცემისა და სომხური, ამ ენისა და საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით წარმართვის საკითხი. აზერბაიჯანული ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები საქართველოს აზერბაიჯანისგან გადმოეცემა საჩუქრად, ხოლო სომხური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები - სომხეთისგან. ხშირ შემთხვევაში, სახელმძღვანელოები ან მოძველებულია, ან არ არის მორგებული ქართულ სასწავლო სისტემაზე.  განახორციელოს ქმედითი ღონისძიებები საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად; ანგარიშის მიხედვით, მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირსობების მშობლიური ენა 2015 წლიდან ისწავლება. მცირერიცხოვანი ეთნიკური უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო გრიფირებული სახელმძღვანელოების შექმნა და შესაბამისი ენების პედაგოგების მომზადება, გასული წლების მსგავსად, კვლავ გამოწვევაა.  ხელი შეუწყოს სათემო ორგანიზაციებს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო სასწავლო რესურსების ხელმისაწვდომობისა და, აგრეთვე, პედაგოგთა გადამზადებისთვის; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, 2023 წლის მსგავსად, მოსახლეობის ნაწილს ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაზე ჩარიცხვის გზებთან დაკავშირებით არასწორი ინფორმაცია აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ ქართულ ენაში მომზადების პროგრამაზე ჩასარიცხად აუცილებელი და სავალდებულო არ არის აბიტურიენტებს დამთავრებული ჰქონდეთ სომხურენოვანი სკოლა/სექტორი, საზოგადოების დაკავშირებით მცდარი ინფორმაცია აქვს. აზერბაიჯანულენოვანი მათი ან ნაწილს ამ საკითხთან აზრით, ქართულენოვან სკოლაში/სექტორში სწავლის შემთხვევაში, აბიტურიენტები ამ პროგრამაზე ჩარიცხვას ვერ შეძლებენ.ეს, როგორც აზერბაიჯანულენოვან, ისე სომხურენოვან თემში, ამ პროგრამის შესახებ ცნობიერების ამაღლებისკენ მიმართული მუშაობის გააქტიურების საჭიროებაზე მიუთითებს.  ბილინგვური პროგრამების პოპულარიზაციის მიზნით, განახორციელოს სტუდენტური და მოსწავლეთა გაცვლითი პროგრამები ქვეყნის ფარგლებს შიგნით; სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ადრეული და სკოლამდელი განათლების კონტექსტში გამოწვევაა მისაწვდომობა. ამაზე შესაბამისი მიანიშნებს დაწესებულებების ეროვნული ტერიტორიული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული სოფლების ნაწილში ბაღების არარსებობა. მაგალითად, ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელსა და ეთნიკური დაბაში უმცირესობის მხოლოდ 1 მოსახლეობით სკოლამდელი დასახლებულ აღზრდის 39 დაწესებულება ფუნქციონირებს. თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებები არ არის. წალკის მუნიციპალიტეტში ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში მხოლოდ ერთი საბავშვო ბაღი და ორი შერეული ბაღი ფუნქციონირებს. რაც შეეხება კახეთის რეგიონს, საანგარიშო პერიოდში ეთნიკურად დასახლებულ პუნქტებში ჯამში მხოლოდ 18 საბავშვო ბაღი ფუნქციონირებდა, რაც კახეთის რეგიონში ეროვნული უმცირესობებით დასახლებული ტერიტორიული ერთეულების რაოდენობას არ შეესაბამება. უზრუნველყონ  სკოლამდელი განათლებისა და სასკოლო მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში. ანგარიშის მიხედვით, სახელმძღვანელოების წელს არ გამოცხადებულა სასკოლო კონკურსი და შესაბამისად, შემდგარა 2024 გრიფირების არ რეცენზირების პროცესი. საგანი „მე და საზოგადოება“ მოძველებული, 2018 წელს გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოებით ისწავლება, რაც აფერხებს ზოგადი განათლების სახელმწიფო პოლიტიკის მიზნების რეალიზებას. მართალია, მასწავლებლებს უფლება აქვთ ზემოხსენებული საგნის თემების სწავლებისას გამოიყენონ ნებისმიერი დამხმარე რესურსი, მათ შორის, გზამკვლევები თუმცა გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოების როლი სასწავლო პროცესში უმნიშვნელოვანესია.  უზრუნველყოს გრიფირების გამოცხადება საგნისთვის, „მე და საზოგადოება“, სახელმძღვანელოს შესარჩევად, ან უზრუნველყოს მისი შეთანხმება დადგენილი წესით; სახალხო დამცველის მითითებით, გრიფირებული მასალების პარალელურად, ან მათ ნაცვლად, სკოლა ვალდებულია სამინისტროსთან შეთანხმებული სახელმძღვანელოებით ასწავლოს. სასკოლო სახელმძღვანელოების შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის წევრებისთვის შემუშავებული არ არის განგრძობადი, სავალდებულო ტრენინგ-პროგრამა ადამიანის უფლებებში. ამავე დროს, შესაფასებელ მასალაზე ჯგუფის წევრთა კომენტარები ელექტრონული ფოსტის მეშვეობით ზიარდებოდა და არა ერთიანი სხდომის ფარგლებში. შესაბამისად, არც შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის სხდომის აუდიო-ვიდეო ოქმი იწარმოებოდა. სასკოლო  სახელმძღვანელოს შეთანხმების პროცესში უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა საკითხებზე განგრძობადი, სავალდებულო ტრენინგპროგრამების შემუშავება და ჩატარება შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის ყველა წევრისთვის; ანგარიშის მიხედვით, საბაზო-საშუალო საფეხურის მასწავლებლის განათლების დარგობრივი მახასიათებლის ცოდნისა და გაცნობიერების კომპონენტში ადამიანის უფლებათა ნაწილი ისეა ინტეგრირებული, რომ პროგრამის განმახორციელებელ დაწესებულებას არ დაეკისროს სტუდენტის მიერ, მაგალითად, ბავშვის უფლებათა ცოდნის ფაქტობრივი ასპექტის შემოწმების ვალდებულება. სასწავლო პროცესის შეფასების ნაწილში არ არის ინტეგრირებული კურსდამთავრებულში ადამიანის უფლებათა ჭრილით სწავლის შედეგის შეფასების ცოდნა. ასევე, პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში არ არის მითითებული, რომ იგი აღიარებს ადამიანის უფლებათა პატივისცემის მნიშვნელობას პოზიტიური და უსაფრთხო სასწავლო გარემოს ფორმირებაში. მსგავსი გამოწვევების წინაშე დგას მასწავლებლის მომზადების პროგრამისა და დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების პროგრამის დარგობრივი მახასიათებლები. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, დოკუმენტის ცოდნისა და გაცნობიერების კომპონენტში კურსდამთავრებული აღწერს საჭიროა და მსჯელობს დაემატოს ადამიანის მითითება, რომ უფლებათა/ბავშვის უფლებათა ძირითად პრინციპებზე. ამავე დროს, სასწავლო პროცესის დაგეგმვის, წარმართვისა და შეფასების ნაწილში დაემატოს ადამიანის უფლებათა კომპონენტი იმგვარად, რომ კურსდამთავრებულმა ადამიანის უფლებათა პრინციპების გამოყენება შეძლოს როგორც დაგეგმვის, ისე წარმართვისა და შეფასების ნაწილში. ამასთანავე, პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში, პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების ასპექტში, დაემატოს, რომ კურსდამთავრებული აღიარებს ადამიანის უფლებათა პრინციპების მნიშვნელობას პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების პროცესში.  შეიტანოს ცვლილებები: o „ზოგადი განათლების განათლების საბაზო-საშუალო უმაღლესი განათლების საფეხურის მასწავლებლის დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 19 დეკემბრის MES 5 24 0001633146 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; o „ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2023 წლის 5 დეკემბრის №1646651 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 7 24 0001477052 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; o „მასწავლებლის მომზადების მახასიათებლის დამტკიცების უმაღლესი შესახებ“ განათლების სსიპ - დარგობრივი განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 30 მაისის №597510 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 8 24 0001477053 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; ცვლილებათა შედეგად განისაზღვროს შემდეგი: o ცოდნის გაცნობიერების კომპონენტში დაემატოს მითითება, რომ კურსდამთავრებული აღწერს და მსჯელობს ადამიანის უფლებათა/ბავშვის უფლებათა ძირითად პრინციპებზე; o სასწავლო დაემატოს პროცესის დაგეგმვის, ადამიანის კურსდამთავრებულმა წარმართვისა უფლებათა ადამიანის და კომპონენტი უფლებათა შეფასების ნაწილს იმგვარად, პრინციპების რომ გამოყენება შეძლოს როგორც დაგეგმვის, ისე წარმართვისა და შეფასების ნაწილში; o პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში, პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების ასპექტში, დაემატოს, რომ კურსდამთავრებული აღიარებს ადამიანის უფლებათა პრინციპების მნიშვნელობას პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების პროცესში. სახალხო დამცველის ინფორმაციით, ინკლუზიური განათლების უზრუნველყოფის მიზნით, ინკლუზიური განათლების გაძლიერების, მანდატურის სამსახურში ინკლუზიური განათლების კომპონენტის ტრანზიციის, სკოლამდელი და ზოგადი განათლების დაწესებულებების თანამშრომლებისთვის შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარების მიუხედავად, გამოწვევები რჩება პროფესიული განათლების საფეხურზე დამატებითი საჭიროებების მქონე პირების საჭიროებების გამოსავლენი მექანიზმების შემუშავებისა და ამ პირების შეფასების მექანიზმების ყველა საჯარო პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში დანერგვის მიმართულებით. უზრუნველყოს დამატებითი საჭიროებების მქონე ჯგუფების საჭიროებების  შეფასების სისტემის დანერგვა პროფესიული განათლების საფეხურზე; ანგარიშის მიხედვით, არაქართულენოვან სკოლებში/ სექტორებში ქართული ენის სწავლების საქმიანობასთან ხელშესაწყობად, ერთად, ბილინგვური განსაკუთრებით განათლების სპეციალისტების მნიშვნელოვანია კონსულტანტი მასწავლებლების როლიც. წინა წლების მსგავსად, კახეთის, ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონებში მივლენილი მასწავლებლების რაოდენობრივ მაჩვენებელთა დინამიკა თანაფარდობაში არ არის ამ რეგიონების არაქართულენოვან სკოლებთან/ სექტორებთან. 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება სპეციალისტების გადამზადება. თუმცა, და ბილინგვური ეროვნული განათლების უმცირესობების წარმომადგენელთა სრული სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო ენის სწავლება გაძლიერდეს როგორც სკოლამდელი განათლების, ისე ზოგადი განათლების ეტაპზე. ასევე, აუცილებელია გაიზარდოს ბილინგვური განათლების დანერგვის გეოგრაფიული არეალი, შემუშავდეს საჭირო ორენოვანი სახელმძღვანელოები და სხვ.  ცენტრის საქმიანობის უზრუნველყოფილი გეოგრაფიული არეალისა პროგრამების ფარგლებში და ცენტრის მიერ გადამზადებული მასწავლებლების რაოდენობა გაზარდოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; სახალხო დამცველი მიესალმება იმ ფაქტს, რომ 2023 წელთან შედარებით, 2024 წელს სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის მობილური ჯგუფი 36 ახალ ლოკაციაზე დაემატა. მიუხედავად ამისა, მობილური ჯგუფების გეოგრაფიული არეალი ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ტერიტორიულ ერთეულებს სრულად კვლავ არ მოიცავს. მართალია, მობილური ჯგუფები ბენეფიციართა მოთხოვნით იქმნება, მაგრამ საამისოდ, მათი მოქმედების გეოგრაფიული არეალის გასაზრდელად, მნიშვნელოვანია საზოგადოებას სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის საქმიანობის შესახებ ინფორმაცია აქტიურად და ინტენსიურად მიეწოდებოდეს.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში უზრუნველყოს სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამის პოპულარიზაცია და გააფართოოს ამ პროგრამის განხორციელების, მათ შორის, მობილური ჯგუფების საქმიანობის გეოგრაფიული არეალი. საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო: სახალხო დამცველის ინფორმაციით, საანგარიშო პერიოდში, სსიპ საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ არაერთი ღონისძიება გაატარა რელიგიურ უმცირესობათა რელიგიური დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რეაბილიტაციის მიზნებისათვის. აღნიშნული მცდელობების მიუხედავად, კვლავაც რჩება არაერთი ეკლესია თუ მეჩეთი, რომელსაც მინიჭებული აქვს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი, სავალალო მდგომარეობაშია და საჭიროებს რეაბილიტაციას.  სარესტავრაციო რელიგიურ ძეგლების უმცირესობათა მდგომარეობის რელიგიური შესაბამისად, გააგრძელოს დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რეაბილიტაციის პროცესი; სახალხო დამცველის გათვალისწინებით, ინფორმაციით, კულტურული საერთაშორისო მემკვიდრეობის შეთანხმებების დარგში არსებული კანონმდებლობის ჰარმონიზაციისა და ყველა შესაბამისი თემის ადეკვატურად ასახვის მიზნით, კულტურული მემკვიდრეობის კოდექსის შემუშავების აუცილებლობაზე მიუთითებს კულტურის სტრატეგია 2025. გასული წლების მსგავსად, არც საანგარიშო წელს წარდგენია საქართველოს პარლამენტს ხსენებული კოდექსის პროექტი. საქართველოს კულტურის სამინისტროს განმარტებით, უწყება მუშაობს კანონის პროექტებზე კულტურის სფეროს სხვადასხვა მიმართულებით.  უზრუნველყოს კულტურის სფეროს მარეგულირებელ სამართლებრივ აქტებზე მუშაობის პროცესის გამჭვირვალობა; ანგარიშის მიხედვით, საანგარიშო პერიოდში არ შექმნილა სამინისტროს ოფიციალური ვებგვერდი. სახალხო კულტურული მემკვიდრეობის მართვის დამცველი ამახვილებს გამჭვირვალობისა და ყურადღებას ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის მიზნით, ოფიციალური ვებგვერდის შექმნისა და ყველა საჭირო ინფორმაციის/ დოკუმენტაციის ხელმისაწვდომობის საჭიროებაზე. იმავე მიზნებიდან გამომდინარე, საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს ვებგვერდი კვლავ საჭიროებს განახლებას.  უზრუნველყოს ადმინისტრაციული ორგანოების ოფიციალური ვებგვერდების შექმნა/განახლება და ონლაინ პლატფორმებზე უწყებების საქმიანობასთან დაკავშირებული ინფორმაციისა და დოკუმენტაციის ხელმისაწვდომობა; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ეროვნული უმცირესობების სრულყოფილი სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია მათი კულტურის დაცვა და პოპულარიზაცია. თუმცა, სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების რიცხვი კვლავ დაბალია. ასევე, კვლავ პრობლემურია ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მნიშვნელობის შენობა-ნაგებობების მდგომარეობა, რომლებიც მრავალი წელია საჭიროებენ გამაგრებით და სარეაბილიტაციო სამუშაოებს. მათ შორის, საგულისხმოა აზერბაიჯანული დრამატული თეატრი, რომლის რეაბილიტაცია, არც 2024 წელს განხორციელებულა. თუმცა, ამ ნაწილში დადებითად უნდა აღინიშნოს თბილისის პეტროს ადამიანის სახელობის სომხური პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრის სამშენებლო სამუშაოების დასრულება.  სამინისტროს/სსიპ შემოქმედებითი საქართველოს პროგრამ(ებ)ის ფარგლებში გაითვალისწინოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობის, კულტურული ღონისძიებების განხორციელების ხელშემწყობი მიმართულებები;  გააძლიეროს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა-ინვენტარიზაცია და გააგრძელოს ამ ძეგლების კონსერვაცია ან/და რესტავრაცია; საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო: სახალხო დამცველის აღნიშნავს, რომ რუსეთის სასაზღვრო ძალების მიერ დაწესებული ფორმალური რეჟიმი ადგილობრივი მოსახლეობის გადაადგილებას ზღუდავს და გამშვები პუნქტები ხშირად გაუფრთხილებლად იკეტება.  აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ და მისმა საოკუპაციო რეჟიმებმა, საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნით და ე.წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით, დაიცვან მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; ანგარიშის მიხედვით, საოკუპაციო რეჟიმი კვლავ განაგრძობს ე.წ. საზღვრის უკანონო კვეთისთვის პირთა დაკავებების უკანონო პრაქტიკას. სახალხო დამცველი აღნიშნულ ფაქტს მოსახლეობის უფლებების უხეშ დარღვევად აფასებს და საერთაშორისო სადამკვირვებლო მისიების ოკუპირებულ ტერიტორიებზე დაშვების აუცილებლობაზე ამახვილებს ყურადღებას.  აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე;  საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით შესაბამის შეხვედრებზე და საერთაშორისო ფორმატებში განაგრძოს სამართალდამრღვევი პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხზე მუშაობა; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად ინფორმაციული შეხვედრებისა და სხვადასხვა მხარის მონაწილეობისა, კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალები აცხადებენ, რომ ქალთა ჩართულობა სამშვიდობო პროცესებში კვლავ გამოწვევაა.  გააგრძელოს სამშვიდობო პროცესებში კონფლიქტით დაზარალებული ქალების მიერ დასახელებულ საკითხებზე რეაგირება ყველა არსებული როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო მექანიზმების გამოყენებით, მათ შორის მოლაპარაკებების ფორმატებში მათი დაყენებით. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო: სახალხო დამცველის მოსაზრებით, ეკონომიკური მონაწილეობა განსაკუთრებით პრობლემურია სოფლად მცხოვრები, დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისთვის. ქალები მრავალგზის აღნიშნავდნენ სოციალური და ეკონომიკური დაიკმაყოფილონ სერვისების ნაკლებობას, საჭიროებები. ქალების რაც უზღუდავთ შესაძლებლობას თქმით, ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში ქალებისთვის პროფესიული გადამზადების ტრენინგებს არ აქვს სტაბილური და გრძელვადიანი ხასიათი.  გაზარდოს სოფლად მცხოვრებ ქალებთან, როგორც დამწყებ, ისე გამოცდილ მეწარმეებთან, მეწარმეობის შესახებ საინფორმაციო შეხვედრებისა და ტრენინგების რაოდენობა, მათ შორის, გეოგრაფიული დაფარვის გზით. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო: ანგარიშის მიხედვით, 2014 წელს დამტკიცებული სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტი მიღების შემდეგ არ განახლებულა, რაც ეწინააღმდეგება საერთაშორისო სტანდარტების პროგრესულად გაუმჯობესების მოთხოვნას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია პერიოდულად აახლებს რეკომენდაციებს სასმელი წყლის ხარისხზე, მათ შორის ქიმიური და ბიოლოგიური ნივთიერებების ლიმიტებზე. ბოლო, 2022 ნივთიერებების ჩამონათვალიც გააფართოვა. წლის ცვლილებებმა ქიმიური  შეისწავლოს საქართველოს მთავრობის 2014 წლის №58 დადგენილებით დამტკიცებული სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტის შესაბამისობა ჯანმოს უახლეს (2022 წლის) სახელმძღვანელო მითითებებთან სასმელი წყლის ხარისხის შესახებ და უზრუნველყოს შესაბამისი ნორმატიული აქტის შემუშავება და მიღება. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატი: სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად ინფორმაციული შეხვედრებისა და სხვადასხვა მხარის მონაწილეობისა, კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალები აცხადებენ, რომ ქალთა ჩართულობა სამშვიდობო პროცესებში კვლავ გამოწვევაა.  გააგრძელოს სამშვიდობო პროცესებში კონფლიქტით დაზარალებული ქალების მიერ დასახელებულ საკითხებზე რეაგირება ყველა არსებული როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო მექანიზმების გამოყენებით, მათ შორის მოლაპარაკებების ფორმატებში მათი დაყენებით; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანობა შეზღუდულია, ვინაიდან სტაჟირების მოთხოვნები მიმღები დაწესებულებების მიმართ მკაფიოდ არ არის ჩამოყალიბებული. მონაწილეებისთვის ასევე არ არის განსაზღვრული სტაჟირების მოსალოდნელი შედეგები. დანერგილი არ არის შეფასების ინსტრუმენტები. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ 2023 წელს დაიწყო ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებული შედეგებისა რეგიონების და ახალგაზრდებისთვის ზეგავლენის შესწავლა საშეღავათო ბენეფიციართა პოლიტიკის შესაძლებლობების განვითარების თვალსაზრისით, აღნიშნული კვლევა ჯერაც დაუსრულებელია.  გაატაროს შესაბამისი მიზანმიმართული ღონისძიებები სამიზნე სეგმენტში „1+4 სტაჟირების პროგრამის“ უზრუნველსაყოფად. მუნიციპალიტეტის ორგანოები: შესახებ ცნობადობის ამაღლების ანგარიშის თანახმად, მუნიციპალიტეტების/სოფლების მხოლოდ მცირე რაოდენობას აწვდის წყალს ლიცენზიანტი კომპანია და იმ სოფლების უმრავლესობაში, სადაც შემოწმება ჩატარდა, მოსახლეობას არალიცენზიატი მიმწოდებელი ამარაგებს. არსებული  რესურსების ეფექტიანად გამოყენებითა და სახელმწიფო უწყებებთან თანამშრომლობით, უმოკლეს ვადებში დაგეგმონ და გადადგან ქმედითი ნაბიჯები, ყველა მუნიციპალიტეტში წყალმომარაგების ლიცენზირებული მიმწოდებლის მიერ უზრუნველსაყოფად; ანგარიშის მიხედვით, პრობლემები გამოვლინდა წყალზე უფლების თითქმის ყველა კრიტერიუმთან დაკავშირებით. მათ შორის, განსაკუთრებულად მწვავეა: არასაკმარისი ოდენობის წყალზე წვდომა; განსხვავებული ოდენობის წყალზე წვდომა, როგორც სხვადასხვა, ასევე ერთ დასახლებაში; მაქსიმალური ძალისხმევა გაწიონ მოქალაქეების, მათ შორის, ქალების,  ხანდაზმულების, შშმ პირებისა და სხვა ჯგუფების საჭიროებათა გამოსაკვლევად და დასაკმაყოფილებლად წყალზე წვდომის კუთხით; ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია დიდი მანძილი საცხოვრებელ სახლსა და საუბნო წყაროს/ონკანს/ჭას ინფრასტრუქტურა; ალტერნატიული შორის; დაუცველი მომარაგება მისასვლელად ჯგუფების საკუთარი ინტერესთა ხარჯებითა და გაუმართავი საგზაო გაუთვალისწინებლობა; ძალისხმევით; წყლის მიუღებელი ფერი/გემო/სუნი.  ალტერნატიული გზებით უზრუნველყონ იმ მოქალაქეთა წყალმომარაგება, რომელთაც არ აქვთ წვდომა პირადი და საყოფაცხოვრებო მიზნებისთვის საჭირო მინიმალური ოდენობის წყალზე. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ, 60-მდე უფასო სასადილოში 2022 წელს ჩატარებული მონიტორინგის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა ასევე შეეხებოდა მენიუებს, კერძოდ, სერვისის მიწოდებისას გათვალისწინებული არ ყოფილა ბენეფიციართა კვებითი საჭიროებები.  კალორიების აუცილებელი დღიური ოდენობის და სადილის ენერგეტიკული ღირებულების გათვალისწინებით, უზრუნველყონ უფასო სასადილოების მენიუს შედგენა და სეზონის მიხედვით შეცვლა;  შეიმუშაონ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული უფასო სასადილოების მონიტორინგის დოკუმენტი, სადაც გათვალისწინებული იქნება მონიტორინგისას საკვების ხარისხის და კალორაჟის კონტროლი; სახალხო დამცველის მოსაზრებით, შესაძლოა, სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ მუნიციპალიტეტებს ეთხოვოთ, ეკომიგრაციის პრევენციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ სააგენტოსათვის ინფორმაციის მიწოდება.  საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს − გარემოს ეროვნულ სააგენტოს და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველოს მიაწოდონ ინფორმაცია ეკომიგრაციის პრევენციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ; ანგარიშის თანახმად, ადრეული და სკოლამდელი განათლების კონტექსტში პრობლემურია შესაბამისი დაწესებულებების ტერიტორიული მისაწვდომობა. ამაზე მიანიშნებს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული სოფლების ნაწილში ბაღების არარსებობა. მაგალითად, ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ეთნიკური უმცირესობის მოსახლეობით დასახლებულ 39 სოფელსა და დაბაში მხოლოდ 1 სკოლამდელი აღზრდის მუნიციპალიტეტში დაწესებულება ეთნიკური ფუნქციონირებს. უმცირესობებით თეთრიწყაროს დასახლებულ სოფლებში სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებები არ არის. წალკის მუნიციპალიტეტში ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში მხოლოდ ერთი საბავშვო ბაღი და ორი შერეული ბაღი ფუნქციონირებს. რაც შეეხება კახეთის რეგიონს, საანგარიშო პერიოდში ეთნიკურად დასახლებულ პუნქტებში ჯამში მხოლოდ 18 საბავშვო ბაღი ფუნქციონირებდა, რაც კახეთის რეგიონში ეროვნული უმცირესობებით დასახლებული ტერიტორიული ერთეულების რაოდენობას არ შეესაბამება.  უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის უზრუნველყონ სკოლამდელი მუნიციპალიტეტების განათლებისა და სასკოლო მერიებმა მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, 2023 წლისგან განსხვავებით, საანგარიშო პერიოდში არ გაზრდილა იმ სკოლამდელი აღზრდისა და ზოგადი განათლების დაწესებულებების რიცხვი, სადაც ბილინგვური განათლების პროგრამა მოქმედებს. ამავე დროს, უნდა აღინიშნოს, რომ 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების გადამზადება. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა სრული სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო ენის სწავლება გაძლიერდეს როგორც სკოლამდელი განათლების, ისე ზოგადი განათლების ეტაპზე. უზრუნველყონ,  რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხის და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; ანგარიშის თანახმად, ეროვნული უმცირესობებით ყველაზე კომპაქტურად დასახლებული 6 მუნიციპალიტეტიდან, მხოლოდ დმანისისა და ახალქალაქის მუნიციპალიტეტების ვებგვერდები ითარგმნება ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე. რაც შეეხება სოციალურ ქსელებს, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაცია მხოლოდ ახალქალაქის, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის მერიის სოციალურ ქსელში თავსდება. უზრუნველყონ,  რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების ქსელების გვერდებზე ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებისა განთავსებული ინფორმაციის და მერიებმა სოციალური მისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; სახალხო დამცველის მოსაზრებით, ენობრივი ბარიერი მნიშვნელოვან წინაღობას ქმნის ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობის წარმომადგენლებისთვის კუთხითაც. ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნული უმცირესობების სერვისებზე მისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით ენის ბარიერის აღმოფხვრასთან ერთად, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ გამოწვევების აღმოფხვრა, რომლებიც უკავშირდება ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე ინფორმირებას.  უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების მიერ მიღებული საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) მისაწვდომობა მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ კვლავ რთულია ვითარება ქვეყანაში არსებულ სოციალურ საცხოვრისებში. გორის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების სოციალურ საცხოვრისებში მყოფი პირების ალტერნატიული საცხოვრებლით უზრუნველსაყოფად კვლავ არ გადადგმულა მნიშვნელოვანი ნაბიჯები და ამ მიმართულებით, არსებითი პროგრესი კვლავ არ შეინიშნება.  უზრუნველყონ, რომ გორის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სოციალურ საცხოვრისებში მცხოვრები ადამიანები უზრუნველყონ ადამიანის ღირსეული ცხოვრების შესაბამისი ალტერნატიული საცხოვრებლით. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია სახალხო დამცველის ინფორმაციით, საფრთხის შემცველია თბილისში, ორხევში, მუხაძის ქ. №12-ში მდებარე სოციალური საცხოვრისის მდგომარეობა. როგორც 2023 წლის ანგარიშში აღინიშნა, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება საცხოვრისში მცხოვრები ოჯახების ბინის ქირით უზრუნველყოფის, და შემდგომში, ბენეფიციარებისთვის საცხოვრებელი ფართების სარგებლობის უფლებით გადაცემასთან დაკავშირებით. ეს ინიციატივა სახალხო დამცველმა დადებითად შეაფასა. ამჟამად, ჩვენ ხელთ არსებული ინფორმაციით, საცხოვრისში რეგისტრირებული 73 ოჯახიდან წარმოდგენილი საჭირო დოკუმენტების საფუძველზე 2025 იანვრისთვის ბინის ქირით უზრუნველყოფილია 53 ოჯახი, ხოლო დარჩენილია 21 ოჯახი.  გამოიჩინოს შესაბამისი ძალისხმევა, მათ შორის, სპეციალისტების დახმარებით წარმართოს ინტენსიური მოლაპარაკებები ორხევში, მუხაძის ქ. №12-ში მდებარე სოციალურ საცხოვრისში ამ დრომდე მყოფ პირებთან შენობის დატოვებასთან და ქირის პროგრამაში ჩართვასთან დაკავშირებით; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ პროცესში შშმ პირთა შეფერხებულია კონვენციის განხორციელების მონაწილეობის უზრუნველსაყოფად, ცენტრალურ და ადგილობრივ დონეზე არსებული მექანიზმების საქმიანობა.  უზრუნველყოს ქალაქ თბილისის მერთან არსებული შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საკონსულტაციო საბჭოს ეფექტიანი ფუნქციონირება. მათ შორის: o უმოკლეს ვადებში განაახლოს საბჭოს შემადგენლობა; o უზრუნველყოს საბჭოს უპირატესად შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციებით და შშმ პირებით დაკომპლექტება; o უზრუნველყოს საბჭოს სხდომების გამართვა დებულებით გათვალისწინებული პერიოდულობით. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველო: სახალხო დამცველის ინფორმაციით, კვლავ პრობლემურია პროცესებზე სისტემური მუშაობის დაწყება გეოლოგიური და გრძელვადიანი პრევენციული ღონისძიებების დანერგვა. ანგარიშის მიხედვით, გასაძლიერებელია სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ ბიულეტენებსა თუ ინდივიდუალურ დასკვნებში გეოლოგიური პროცესების პრევენციის აღსრულების საკითხზე ზედამხედველობა, მუნიციპალიტეტების და სხვა მიზნით უწყებების გაცემული რეკომენდაციების ასევე, უნდა გაგრძელდეს მხრიდან შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებების გატარების თაობაზე სააგენტოსათვის ინფორმაციის მიწოდება. კომუნიკაციის ეს ფორმა გაზრდის უწყებების მუშაობის ეფექტიანობას და შედეგებს ამ მიმართულებით.  გააგრძელოს მუნიციპალიტეტებისა და სხვა უწყებების მიმართვების საფუძველზე ვიზუალური საინჟინრო-გეოლოგიური დასკვნების მომზადება, რომლებშიც შეფასებული საცხოვრებელი მიმდებარე სახლების, იქნება საკარმიდამო ტერიტორიების შესაბამისი მოქალაქეთა მიწის გეოდინამიკური რეკომენდაციები ოჯახების (კომლების) ნაკვეთებისა მდგომარეობა გადაუდებელი და და მათი გასცეს ღონისძიებების განსახორციელებლად. საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭო: ანგარიშის მიხედვით, 2024 წლის პირველი იანვრიდან ამოქმედდა „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში შეტანილი ცვლილებები სასამართლო აქტების ამოქმედებული ხელმისაწვდომობის ზემოაღნიშნული შესახებ. საკანონმდებლო ამ ეტაპისთვის რეგულაციები არ არის სასამართლო აქტების პროაქტიულად გამოქვეყნების ნაწილში. მიუხედავად საკანონმდებლო რეგულაციისა, საანგარიშო პერიოდში, სასამართლო აქტები სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილებების გამოქვეყნებისთვის შექმნილ სპეციალურ ვებგვერდზე - http://ecd.court.ge/ , არ გამოქვეყნებულა.  უზრუნველყოს, კანონმდებლობის დაცვით, სასამართლო აქტების პროაქტიული გამოქვეყნება; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, დაცვის უფლებით ეფექტიანი სარგებლობის პრობლემა კვლავ შენარჩუნებულია დისტანციური სასამართლო პროცესების მიმდინარეობისას. ამ ეტაპზე, სასამართლო სისტემაში დისტანციური სხდომების გამართვის პროგრამაში (Cisco Meeting Server (CMS)) ადვოკატსა და ბრალდებულს შორის კონფიდენციალური კომუნიკაციის ფუნქციონალი კვლავ არ დანერგილა.  გააუმჯობესოს დისტანციური სასამართლო პროცესების გამართვისთვის საჭირო ტექნიკური და პროგრამული ინფრასტრუქტურა კლიენტსა და ადვოკატს შორის უზრუნველსაყოფად; კომუნიკაციის კონფიდენციალურობის ანგარიშის მიხედვით, სასამართლოს გადატვირთულობის ზოგადი პრობლემის ფონზე, არსებობს პატიმართა ადმინისტრაციული სარჩელების განხილვის ხანგრძლივი ვადით გაჭიანურების პრობლემა. გააძლიეროს  ძალისხმევა სასამართლო სისტემაში მოსამართლეთა არასაკმარის რაოდენობასთან დაკავშირებული გამოწვევის დასაძლევად. საქართველოს საერთო სასამართლოები: სახალხო დამცველის სასამართლოებში დაკვირვების გამოწვევას გათვალისწინებული შედეგად, წარმოადგენს საქართველოს საქართველოს საერთო კანონმდებლობით სტატისტიკური მონაცემების/ინფორმაციის ძალისხმევა ამ სათანადოდ დამუშავება. გააძლიერონ  კანონმდებლობით სასამართლოებში საქართველოს გათვალისწინებული სტატისტიკური მონაცემების/ინფორმაციის დასამუშავებლად. საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - გარემოს ეროვნული სააგენტო სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, კლიმატის ცვლილებებით გამოწვეული სტიქიური მოვლენების სიხშირისა და ინტენსივობის ზრდის გამო, მნიშვნელოვანია მყინვარულ ხეობებში არამდგრადი ფერდობების დეტალური შესწავლა, რაც საქართველოში 2024 წელს შვეიცარიული კომპანიის მიერ პირველ ეტაზე განხორციელდა. შემდგომ ეტაპზე კი, დაგეგმილია არეალებისათვის დეტალური კვლევის ჩატარება და რისკის შემცველი გასატარებელი საპრევენციო ღონისძიებების შემუშავება. სახალხო დამცველს მიჩნია, რომ კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციის გაძლიერებისთვის საჭიროა გაუმჯობესდეს მონაცემთა შეგროვების, ამინდის პროგნოზირებისა და ადრეული გაფრთხილებების გავრცელების სისტემები, რაც სახელმწიფომ სათანადო ინსტიტუციური და ფინანსური შესაძლებლობების დეტალური კვლევების მაქსიმალური მობილიზებით უნდა გააგრძელოს.  უზრუნველყოს მყინვარულ გამოვლენილი მაღალი ხეობებში რისკის ზონებში გაცემული დროს პრევენციული ღონისძიებების საფუძველზე შესაბამისი ღონისძიებების დროული გატარება; სახალხო დამცველის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციის ერთ-ერთ აუცილებელ ამოცანად განიხილება ადრეული გაფრთხილების სისტემის შექმნა, რაც, ამავე დროს, ბუნებრივი საფრთხეების მართვის მნიშვნელოვანი ნაწილიცაა. ანგარიშის მიხედვით, ამ მიმართულებით 2024 წელს, ქვეყნის ტერიტორიაზე დამონტაჟდა დამატებით 73 ერთეული მიწისპირა სტანდარტული ავტომატური ჰიდრომეტეოროლოგიური სადგურ-საგუშაგო, რაც მოსალოდნელი სტიქიური მოვლენების შესახებ ადრეულ გაფრთხილებას და მოსახლეობის უსაფრთხოებას ემსახურება. სახალხო ტექნოლოგიების დამცველს გამოყენებით ეს მნიშვნელოვნად პროცესი მიაჩნია, წელსაც 2025 თანამედროვე შეუფერხებლად გაგრძელდეს.  უზრუნველყოს მოსალოდნელი სტიქიური მოვლენების შესახებ ადრეული გაფრთხილებების გადაწყვეტილების მიმღებ პირებამდე და მოსახლეობამდე ოპერატიულად დაყვანის მიზნით თანემედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა (ვებგვერდი, მობილური აპლიკაცია და ა.შ.); სახალხო დამცველის ინფორმაციით, კვლავ პრობლემურია პროცესებზე სისტემური მუშაობის დაწყება გეოლოგიური და გრძელვადიანი პრევენციული ღონისძიებების დანერგვა. ანგარიშის მიხედვით, გასაძლიერებელია სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ ბიულეტენებსა თუ ინდივიდუალურ დასკვნებში გეოლოგიური პროცესების პრევენციის აღსრულების საკითხზე ზედამხედველობა, მუნიციპალიტეტების და სხვა მიზნით უწყებების გაცემული რეკომენდაციების ასევე უნდა გაგრძელდეს მხრიდან შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებების გატარების თაობაზე სააგენტოსათვის ინფორმაციის მიწოდება. კომუნიკაციის ეს ფორმა გაზრდის უწყებების მუშაობის ეფექტიანობას და შედეგებს ამ მიმართულებით.  გააგრძელოს სახელმწიფო მუნიციპალიტეტების, მიმართვების დასკვნების ოჯახების სხვა საფუძველზე მომზადება, (კომლების) რწმუნებულების უწყებებისა და ვიზუალური ადმინისტრაციების, ცალკეული მოქალაქეების საინჟინრო-გეოლოგიური რომლებშიც შეფასებული საცხოვრებელი სახლების, იქნება მოქალაქეთა საკარმიდამო მიწის ნაკვეთებისა და მათი მიმდებარე ტერიტორიების მდგომარეობა და გასცეს შესაბამისი რეკომენდაციები გეოდინამიკური გადაუდებელი ღონისძიებების განსახორციელებლად. საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - სურსათის ეროვნული სააგენტო: ანგარიშის თანახმად, სახალხო დამცველის წარმომადგენლების მიერ განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად, საქართველოს რამდენიმე რეგიონში, კერძოდ: 5 რეგიონის 15 მუნიციპალიტეტის 35 სოფელში, მიუხედავად მეტნაკლებად განსხვავებული სურათისა, ბევრი პრობლემა საერთოა. მაგალითად, ზოგიერთი სოფლის მოსახლეობას წყალი მიეწოდება საცხოვრებელ სახლებში, ზოგიერთი სოფლის მცხოვრებლებს კი, მხოლოდ საუბნო წყაროებიდან/ონკანებიდან/ჭებიდან უწევთ წყლის მომარაგება. აღსანიშნავია სოფლები, სადაც, მართალია, დაქსელვა განხორციელდა, თუმცა მოსახლეობას წყალი თვეების განმავლობაში საერთოდ არ მიეწოდება. წყლის ხარისხის მდგომარეობასთან ერთად, გამოვლინდა მოსახლეობის ინფორმირების ნაკლებობა. თბილისისგან განსხვავებით, რეგიონის მოსახლეობას წინასწარ არ ეცნობება წყლის მოსალოდნელი შეწყვეტის შესახებ, ინფორმაცია სამუშაოების ხანგრძლივობასა თუ აღდგენის სავარაუდო დროზე კი, ზეპირად მიეწოდება.  „ადამიანის მოხმარებისთვის განკუთვნილი წყლის მდგომარეობის ანგარიშის შინაარსის შესახებ“ ბრძანების პროექტით განსაზღვრული იქნას საზოგადოებისათვის მისაწოდებელი ინფორმაცია, მათ შორის: სახელმწიფო კონტროლის (მონიტორინგის) პროგრამის შედეგები, ინფორმაცია ადამიანის ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანი პარამეტრების ნორმების გადაჭარბების შესახებ, რჩევები წყლის მოხმარების შეზღუდვასა და წყლით გამოწვეული რისკების აცილებასთან დაკავშირებით და სხვა; ანგარიშში სახალხო დამცველი, მონიტორინგის ფარგლებში სასმელი წყლის ხარისხის მდგომარეობასთან ერთად, მოსახლეობის ინფორმირების ნაკლებობაზე საუბრობს. სასმელი წყლის ხარისხზე მონაცემების მოძიება მომხმარებლისთვის საკმაოდ რთულია. საზოგადოებისთვის ინფორმაციის გასაგებად და ხელმისაწვდომად წარდგენა ონლაინ პლატფორმის გარდა საჭიროებს სხვა ერთიანი, კონსოლიდირებული მექანიზმების შექმნას.  საჭიროების შემთხვევაში სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლსა და მის შედეგებზე ინფორმაციის გაცვლის მიზნით, გამართოს შეხვედრები მუნიციპალიტეტების წარმომადგენლებთან; ანგარიშის მიხედვით, სახალხო დამცველის მონიტორინგის გამოვლინდა არა ერთი დარღვევა, რაც მოიცავდა სასმელი შედეგად წყლის მიუღებელ ფერს/გემოს/სუნს. სურსათის ეროვნული სააგენტოს სტატისტიკა ცხადყოფს სასმელი წყლის ნიმუშების/სინჯების მაჩვენებელთა ზრდას, თუმცა ამ მიმართულებით სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლი ყოველწლიურად ვერ ფარავდა/ფარავს ქვეყნის მთლიან მასშტაბს და საჭიროებს ამ მიმართულებით საქმიანობის გაფართოებას.  სასმელი წყლის ხარისხის სახელმწიფო კონტროლის გაფართოების მიზნით, 2026 წლიდან გაზარდოს საჭირო ფინანსური რესურსები. საჭიროების შემთხვევაში მოამზადოს შესაბამისი სამართლებრივი აქტები. საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტო სახალხო დამცველის ანგარიშში, ერთ-ერთი აქტუალური საკითხია ბალდის კანიონის საქმე. ანგარიშის თანახმად, კანიონთან დაკავშირებით გასულ წლებში მიღებულ გადაწყვეტილებებს ხანგრძლივი და განგრძობადი პროტესტი მოჰყვა ადგილობრივ მცხოვრებლებსა არაინფორმირებულობას და აქტივისტებში. მიღებული პროტესტი გადაწყვეტილებების ეხებოდა შესახებ. მათ ასევე, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ინფრასტრუქტურის მოწყობის ზეგავლენაზე ბუნებრივი ძეგლის, კანიონის ბიომრავალფეროვნებაზე. ანგარიშის მიხედვით, მოსახლეობისთვის ბუნდოვანი დარჩა ის საკითხი, თუ რამდენად შეესაბამება დაგეგმილი სამუშაოები კანიონის ბუნებრივ ეკოსისტემას და ხომ არ გამოიწვევს მის რღვევასა და სხვა სახის აკრძალულ ზეგავლენას. ბალდის კანიონის საქმესთან დაკავშირებით მიღებული გადაწყვეტილებით დაირღვა „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლით დადგენილი ნორმები, კერძოდ დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღებისას მოსახლეობასთან და საზოგადოებრივ გაერთიანებებთან თანამშრომლობის კუთხით.  დაცულ ტერიტორიებზე ეკოტურისტული სერვისების განვითარების მიზნით გადაწყვეტილებების მიღებისას, რასაც შესაძლოა მოყვეს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის შეზღუდვა, უზრუნველყოს ადგილობრივი მოსახლეობისა და საზოგადოებრივი გაერთიანებების ინფორმირება. სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტი: სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, წლების პრაქტიკამ აჩვენა, რომ საავტომობილო გზების პროექტების განხორციელება ხშირად იკვეთება მოქალაქეების ინტერესებთან და ინდივიდუალური გადამწყვეტი მნიშვნელობა შემთხვევების ენიჭება. სრულფასოვან შესწავლას საქმეების ფარგლებში შესწავლილი საავტომობილო გზების მშენებლობისას გამოვლენილ გამოწვევებს (მაგალითად, მოქალაქეთა საკუთრების უფლებაზე ზეგავლენის შეფასებისთვის ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროსთვის მიმართვის არაერთგვაროვანი პრაქტიკა) გადამწყვეტი გავლენა აქვთ მოქალაქეების ინტერესების დასაკმაყოფილებლად შემდგომი ღონისძიებების დაგეგმვისა და უფლებების აღდგენის პროცესზე.  გააგრძელოს პროექტების საკუთრებაზე ზეგავლენის დაგეგმვა-განხორციელება, მოქალაქეთა შესწავლა-შეფასება, ნაკვეთების მიწის გამოსყიდვისა და სხვა საკომპენსაციო ღონისძიებების განხორციელება, პროექტის ფარგლებში შედგენილ განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად. საზოგადოებრივი მაუწყებელი: მიუხედავად გადადგმული მაუწყებლის ნაბიჯებისა, უმცირესობებისთვის მხრიდან სახალხო შექმნილი საზოგადოების დამცველის მედიაპროდუქტის ინფორმირებისკენ აზრით, ეროვნული პოპულარიზაცია კვლავ გამოწვევად რჩება. მედიის ხელმისაწვდომობა მათი ინტეგრაციისა და ჩართულობის წინაპირობაა, რაც საჭიროებს ზუსტი, გასაგები ინფორმაციის გავრცელებას და ამ მიმართულებით სისტემურ, უწყვეტ მუშაობას.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გააძლიეროს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური გამოშვებების პოპულარიზაცია აუდიტორიის გასაზრდელად; ანგარიშის მიხედვით, სახალხო დამცველის აპარატის მიერ დაგეგმილ სამუშაო შეხვედრებზე გამოვლინდა, რომ მოსახლეობის ნაწილს საზოგადოებრივი მაუწყებლის საქმიანობის შესახებ ინფორმაცია სრულად ან ნაწილობრივ არ აქვს. მნიშვნელოვანია, მაუწყებელმა ეროვნული უმცირესობებით დასახლებულ ტერიტორიებზე გააძლიეროს მედიაპროდუქტის რეგიონულ პოპულარიზაცია ტელევიზიებთან და მათ ენებზე, უზრუნველყოს განაგრძოს თანამშრომლობა საზოგადოების ინფორმირება ხელმისაწვდომი საინფორმაციო რესურსებისა და მათი ნახვის გზების შესახებ.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში ხელი შეუწყოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მომზადებული მედიაპროდუქტების (მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტების) ხელმისაწვდომობას ტრანსლაციის ყველა არსებული საშუალებით, აგრეთვე უზრუნველყოს ამ საქმიანობის პოპულარიზაცია; ცენტრალური საარჩევნო კომისია:  გაატაროს ყველა საჭირო ღონისძიება ელექტრონული ტექნოლოგიების გამოყენებით ხმის მიცემის ფარულობისადმი საზოგადოებრივი ნდობის განსამტკიცებლად, მათ შორის, საინფორმაციო კამპანიის დაგეგმვისა და ეფექტიანად წარმართვის გზით. ამასთანავე, მიიღოს ზომები, რათა მომავლში თავიდან იქნას აცილებული ამ საკითხთან დაკავშირებით სპეკულაციები; კენჭისყრის ოთახების დამკვირვებლებისთვის მოწყობის თავიანთი გამო ან/და უფლებამოსილებების სხვა მიზეზებით განხორციელებაში ხელშეშლის საკითხთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო დამცველის აზრით, შესაძლოა, ზოგიერთ შემთხვევაში შეუძლებელი ყოფილიყო რეგისტრატორების უკან დგომა კენჭისყრის ოთახის მოწყობიდან და ოთახის სივრციდან გამომდინარე, ასევე ელექტრომოწყობილობების სადენების დაზიანების თავიდან აცილების გამო, რაც ართულებდა რეგისტრატორების უკან დგომას.  უზრუნველყოს კენჭისყრისთვის ისეთი სივრცეების შერჩევა, რომლებიც მაქსიმალურად ოპტიმალური იქნება საარჩევნო უბნების სრულყოფილად ფუნქციონირებისათვის, მათ შორის, დამკვირვებლების მიერ თავიანთი უფლებამოსილებების სრულფასოვნად და დაუბრკოლებლად განხორციელებისთვის;  საარჩევნო კომისიების წევრების სათანადო მომზადებით უზრუნველყოს მარკირების წესების ნებისმიერი დარღვევის პრევენცია; სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრებს არ აქვთ უსინათლო პირთან კომუნიკაციის წესების შესახებ სათანადო ცოდნა. მათ ამომრჩეველს ვერ განუმარტეს ხმის მიცემის პროცედურა და ვერ უპასუხეს მის კითხვებს.  გააგრძელოს საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრების უწყვეტი გადამზადება შშმ პირებისთვის მისაწვდომი სერვისების შესახებ; სახალხო დამცველის ანგარიშში ირკვევა, რომ უსინათლო პირებისთვის პრობლემაა საარჩევნო ადმინისტრაციის მიერ შეთავაზებული საარჩევნო ბიულეტენის შესავსები ჩარჩო/ფორმის დამოუკიდებლად გამოყენება, რაც ერთ-ერთ საარჩევნო უბანზე, უსინათლო პირის მიერ ხმის მიცემის პროცესზე უშუალოდ სახალხო დამცველის დაკვირვების დროსაც გამოვლინდა.  გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება, რათა 2025 წლის არჩევნებისთვის უზრუნველყოფილ იყოს უსინათლო პირთა მიერ აქტიური საარჩევნო ხმის უფლების დამოუკიდებლად რეალიზების შესაძლებლობა;  შესაბამის ნორმატიულ აქტებში განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად ხელი შეუწყოს შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე სამუშაო ჯგუფების მიერ საქმიანობის შეუფერხებლად, უწყვეტად და ეფექტიანად განხორციელებას. საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისია: ანგარიშის მიხედვით, მაუწყებლებს არ გააჩნიათ მკაფიო სახელმძღვანელოები ან მეთოდოლოგიური მითითებები, თუ როგორ უნდა შეფასდეს საზოგადოებრივი აზრის კვლევის შესაბამისობა კანონთან.  შეიმუშაოს სახელმძღვანელო დოკუმენტი, რომლითაც მაუწყებლებს, საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს საარჩევნო კოდექსიდან“ გამომდინარე, განემარტებათ, რომ მოქმედი კანონმდებლობა აღარ ითვალისწინებს საზოგადოებრივი აზრის კვლევის საფუძველზე, საარჩევნო სუბიექტის კვალიფიციურ საარჩევნო სუბიექტად აღიარების უფლებამოსილებას. შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოება- ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი: სახალხო დამცველის ანგარიშის შესაბამისად, შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ პაციენტების მიმართ თანამშრომლების მხრიდან უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტების გამოძიების ეფექტიანობას ამრუდებს შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ ვიდეოსამეთვალყურეო სისტემის დაარქივება/შენახვის ფუნქციის არქონა.  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ერთობლივი მუშაობით უზრუნველყოს შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრისთვის“ ვიდეოსამეთვალყურეო და ვიდეოჩანაწერის დაარქივების სისტემის შექმნისთვის საკმარისი ფინანასური რესურსის მობილიზება და შემდგომ ვიდეოსამეთვალყურეო და ვიდეოჩანაწერის დაარქივების სისტემის ეფექტიანი ფუნქციონირება, მათ შორის, ვიდეოჩანაწერის დაარქივების გონივრული ვადის განსაზღვრის გზით; ანგარიშის მიხედვით, პაციენტებისათვის ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნა უნდა ხორციელდებოდეს საქართველოში აღიარებული დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევების, აგრეთვე, პაციენტის მკურნალობისა და რეაბილიტაციის ინდივიდუალური გეგმის შესაბამისად.  მიიღოს ყველა ზომა, რათა პაციენტებისათვის ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნა განხორციელდეს საქართველოში აღიარებული დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევების, აგრეთვე, პაციენტის მკურნალობისა და რეაბილიტაციის ინდივიდუალური გეგმის შესაბამისად. საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რიგი რეკომენდაციები არ აისახა კომიტეტის დასკვნაში, რადგან მათ ნაწილს დღეის მდგომარეობით დაკარგული აქვს აქტუალობა, ვინაიდან მათში იდენტიფიცირებული პრობლემა უკვე გადაჭრილია, ხოლო რეკომენდაციების ნაწილის გაზიარება არ იქნა მიჩნეული მიზანშეწონილად ობიექტურ მიზეზთა გამო. ამასთანავე, კომიტეტმა მიიჩნია, რომ სახალხო დამცველის ზოგიერთი რეკომენდაცია არ წარმოადგენს ანგარიშში იდენტიფიცირებული გამოწვევების დაძლევის საუკეთესო გზას და მიზანშეწონილად ჩათვალა ამ პრობლემების გადაჭრის მიზნით დავალებების გაცემა შეცვლილი ფორმულირებით. ზემოთ აღნიშნული დავალებების შესრულების თაობაზე ინფორმაცია/ანგარიში ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს უნდა წარედგინოს 2026 წლის 1 მარტამდე. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე რატი იონათამიშვილი

პროექტი საქართველოს პარლამენტის დადგენილება „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში ადამიანის უფლებათა ფართო სპექტრს მიმოიხილავს. ანგარიშის საფუძვლიანმა ანალიზმა გამოააშკარავა როგორც ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით წინ გადადგმული ნაბიჯები, ისე გარკვეული გამოწვევები. ანგარიშში აღნიშნულია საანგარიშო პერიოდში გამოკვეთილი დადებითი ტენდენციები: მისასალმებელია „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში შეტანილი ცვლილებები სასამართლო აქტების ხელმისაწვდომობის ნაწილში. ახალი რეგულაციით, აქტების ხელმისაწვდომობის სრულიად ახალი, ბევრად გამარტივებული მოდელი დადგინდა. ამავე დროს, კანონმდებლობის დონეზე გამარტივდა სასამართლოს გადაწყვეტილებების საჯარო ინფორმაციის სახით მიღება; მისასალმებელია 2024 წლის 29 მაისს „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონში შეტანილი ცვლილება, რომლითაც პოლიტიკური ნეიტრალიტეტის პრინციპის აშკარა დარღვევად არ მიიჩნევა სასამართლო რეფორმის შესახებ, მართლმსაჯულების სისტემის ფუნქციონირების გაუმჯობესების თაობაზე ან/და სამართლის განვითარების სხვა საკითხზე მოსამართლის მეცნიერული ან/და ანალიტიკური მსჯელობა; პოზიტიური ნაბიჯი გადაიდგა 2024 წელს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით, რის საფუძველზეც მოსამართლის თანხმობის გარეშე მივლინების საერთო ვადა 4 წლიდან შემცირდა 3 წლამდე; მისასალმებელია გენერალური პროკურატურის გადაწყვეტილება, რომლითაც სრულად გასაჯაროვდა „ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ შეტყობინების თაობაზე“ 2022 წლის 4 ნოემბრის ბრძანება; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პროკურატურა განაგრძობს შეუწყნარებლობის მოტივით და, მათ შორის, რელიგიური ნიშნით მოტივირებული დანაშაულებების თაობაზე მონაცემების გამოქვეყნებას; დადებითად ფასფება, რომ ჩატარდა შესაბამისი სამუშაოები რელიგიური უმცირესობების საკულტო ნაგებობების აღდგენა-რესტავრაციის მიმართულებით; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პარლამენტმა „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღებისას გაითვალისწინა საქართველოს სახალხო დამცველის პოზიცია და ოჯახური დანაშაულისთვის მსჯავრდებული პირის მიმართ ამნისტიის გავრცელების საკითხის გადაწყვეტისას, მოსამართლეს დაზარალებულის პოზიციის გარკვევა დაევალა ზეპირი მოსმენით გამართულ სასამართლო სხდომაზე, ბრალდებულის, მსჯავრდებულის და მისი ადვოკატის დაუსწრებლად; დადებითად ფასდება გადაწყვეტილება, რომ 2024 წელს გაგრძელდა ციფრული სწავლების დანერგვა პენიტენციურ დაწესებულებებში; მისასალმებელია, რომ რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოპაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა უკვე მოეწყო და პატიმრებს ჰქონდათ შესაძლებლობა ესარგებლათ ვიდეოპაემნის უფლებით; დადებითად ფასდება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ, საანგარიშო პერიოდში, არასრულწლოვანი ბრალდებულებისა და მსჯავრდებულებისთვის ადგილობრივი და საერთაშორისო ზარებისთვის სასაუბრო დროის დაფინანსება თვის განმავლობაში 60 წუთის ხანგრძლივობით; აღსანიშნავია, რომ პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პრაქტიკასთან მიმართებით შენარჩუნებულია გასული წლის დადებითი ტენდენცია და შეიძლება ითქვას, რომ ადგილობრივი საბჭოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები, ძირითადად, დასაბუთებულია და ამ მიმართულებით სისტემური ხარვეზები არ იკვეთება; ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში, სადაც პრევენციული უზრუნველყოფილი იყო ექიმი თერაპევტის მომსახურება; ვიზიტები განხორციელდა, მისასალმებელია, რომ უვადო თავისუფლების აღკვეთისა და საშეღავათო მექანიზმების თაობაზე საქართველოში არსებული მარეგულირებელი ნორმები შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს; გასული წლის მსგავსად, დადებითად ფასდება ის ფაქტი, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთათვის გამოყოფილ დროებითი განთავსების ცენტრში მყოფი პირებისთვის ხელმისაწვდომია ტელეფონი და ინტერნეტი, ასევე შეუძლიათ მიიღონ მნახველი და ამანათი; მისასალმებელია, რომ ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ, შესაბამისი დადგენილებით, უზრუნველყო ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებული პირების მონაცემების ერთიან საარჩევნო სიაში შეყვანა; 2024 წელს, გლობალური ინდექსის თანახმად, ქალთა ეკონომიკური მონაწილეობისა და შესაძლებლობების მაჩვენებლით, საქართველო 68-ე ადგილიდან 54-ე ადგილზე დაწინაურდა; მისასალმებელია, რომ ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების კუთხით, სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული ღონისძიებები ხორციელდება. აღსანიშნავია, რომ მიკრომეწარმეობის მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, 2024 წელს დადასტურებული სესხების რაოდენობის 60% და მოცულობის 59% ქალ მეწარმეებზე მოდის, ან ისეთ მეწარმე სუბიექტებზე, რომელთა 100% წილის მფლობელი ქალია; დადებითად ფასდება, რომ ქალთა მონაწილეობის გაძლიერების მიმართულებით მშვიდობისა და უსაფრთხოების პროცესებში, ინსტიტუციურ დონეზე, მნიშვნელოვანი პროგრესი შეინიშნება; მისასალმებელია, რომ 2024 წელს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის დამატებითი თავშესაფარი და კრიზისული ცენტრები გაიხსნა; საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში ამოქმედებულია „მობილური იუსტიციის სახლი“, რომელიც მიზნად ისახავს კონფლიქტით დაზარალებული ქალებისა და გოგოების სოციალურ და ეკონომიკურ გაძლიერებას; 2024 წელს, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ფარგლებში, გატარდა ღონისძიებები პირველადი ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირებისთვის, რამაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ჯანდაცვის სისტემის გაუმჯობესებაში, განსაკუთრებით, მოსახლეობისთვის ხელმისაწვდომი მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის ამაღლებაში; დადებითად უნდა შეფასდეს სახელმწიფოს მხრიდან ონკოლოგიური პაციენტებისათვის სამედიცინო სერვისების და მედიკამენტებით ფინანსური უზრუნველყოფის ძალისხმევა. მათ შორის, მნიშვნელოვანია ონკოლოგიური მედიკამენტების პაციენტისადმი მიწოდების სქემის დანერგვის ღონისძიებები. დადებითად ფასდება საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენციის მიზნით პაპილომა ვირუსის (HPV) საწინააღმდეგო ვაქცინაციის უფასო სერვისი, რომლითაც სარგებლობენ როგორც ქალები, ისე კაცები; აღსანიშნავია, რომ ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების წინააღმდეგ გატარებული ღონისძიებების მიმართულებით მიღწეულია მნიშვნელოვანი პროგრესი; საანგარიშო წელს განახლდა შინამეურნეობების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგია, რაც გულისხმობს მეთოდოლოგიის მეტ შესატყვისობას თანამედროვე სოციალურეკონომიკურ ფაქტორებთან. განახლებული მეთოდოლოგია მეტად უზრუნველყოფს მოწყვლადი ოჯახების გამოვლენას და ჩართვას საარსებო შემწეობის პროგრამაში; დადებითად ფასდება საქართველოს მთავრობის ინიციატივა უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახ(ებ)ის განსახლების მიზნობრივი სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ; 2024 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, 125 უსახლკარო ოჯახს უკვე გადაეცა საცხოვრებელი ბინა სარგებლობის უფლებით; შშმ პირთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობისა და მათთვის თანაბარი საარჩევნო გარემოს ხელშეწყობის მიზნით, საქართველოს პარლამენტის 2024 წლის 26 ოქტომბრის საარჩევნო პროცესების შესახებ ინფორმაცია მისაწვდომი იყო სხვადასხვა ტიპის შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირისთვის. შშმ ამომრჩეველთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობის ხელშეწყობის მიზნით, გადამზადება გაიარეს საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრებმა. სიახლე იყო მხარდაჭერის მიმღები პირების საჭიროებების შესახებ საინფორმაციო-სასწავლო მოდულის შემუშავებაც; დადებითად ფასდება პასუხისმგებელი უწყებების მხრიდან გარკვეული ღონისძიებების გატარება შშმ პირთა უფლებების/ღირსების პატივისცემის საკითხებზე ცნობიერების ასამაღლებლად და შესაბამისი პირების გადასამზადებლად, რთული ქცევის მქონე 10-დან 18 წლამდე არასრულწლოვანთა რეფერირების პროგრამებში ჩასართავად და შშმ პირთა საჭიროებებზე მორგებული ტექნოლოგიური გადაწყვეტის შესამუშავებლად; გარკვეული ნაბიჯები გადაიდგა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების მრავალპროფილური კლინიკების მოდელის დანერგვის, სტაციონარგარე ფსიქიატრიული სერვისების/ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის კომპონენტების გაძლიერებისა და პანსიონური მომსახურების სტანდარტის შემუშავების მიმართულებით; დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტომ სხვადასხვა პროექტის ფარგლებში 2024 წელს განახორციელა 94 სკოლის სრული და 200-მდე სკოლის ნაწილობრივი რეაბილიტაცია, დაასრულა 3 სკოლის სამშენებლო სამუშაოები და ასევე, დაიწყო 11 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების პროექტირება/მშენებლობა; 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების გადამზადება; ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (ე.წ. 1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის საჯარო სამსახურებში გათვალისწინებულია სტაჟირება. მისასალმებელია, რომ 2024 წლიდან საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით სტაჟირება ანაზღაურებადი გახდა; 2024 წელს დამტკიცდა ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების ახალი დოკუმენტი, რომელიც ქმნის სათანადო ნორმატიულ საფუძველს ადამიანის უფლებათა სწავლებისთვის; დადებითი სიახლეა საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს მიერ 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების ენებზე 35 საკანონმდებლო აქტის თარგმნა და ვებგვერდზე განთავსება; 2024 წელს გაორმაგდა ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაზე აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი ზოგადი უნარების ტესტების საფუძველზე ჩარიცხული სტუდენტების დაფინანსება. ამ დადებითი სიახლის შედეგად დაფინანსებული სტუდენტების რაოდენობა გაიზარდა; მისასალმებელია, რომ საზოგადოებრივი მაუწყებელი უზრუნველყოფს საინფორმაციო გამოშვებების აზერბაიჯანულ და სომხურ ენაზე თარგმნას და განთავსებას სხვადასხვა პლატფორმებზე, რაც ხელს უწყობს ინფორმაციის ფართო აუდიტორიამდე მიღწევას; აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში (კორპუსების სართულებზე, სატელეფონო საუბრების ოთახებში და ა.შ.) რამდენიმე ენაზე, მათ შორის, სომხურად და აზერბაიჯანულად არის გამოკრული ინფორმაცია პატიმრის უფლებებისა და მოვალეობების, ასევე, მომსახურების შესახებ. უზრუნველყოფილია ქვეყანაში მოქმედი სხვადასხვა დაწესებულების ცხელი ხაზის ნომრების მისაწვდომობა. ამასთან, სხვადასხვა დაწესებულებაში მზადდება მრავალენოვანი ბროშურები რეაბილიტაციისა და სამედიცინო სერვისების შესახებ. გარდა ამისა, მსჯავრდებულებისთვის მიმდინარეობს ქართული ენის სასწავლო კურსები; სამხედრო ნაწილებში ვიზიტების დროს სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს არ მიუღია ინფორმაცია ზემდგომი ან სხვა სამხედრო მოსამსახურის მხრიდან სამხედრო მოსამსახურის მიმართ ჩადენილი ფიზიკური ძალადობის შესახებ; მისასალმებელია, რომ საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის ძალებში განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ სამხედრო ნაწილში არ გამოვლენილა მწვავე ინფრასტრუქტურული გამოწვევები. საქართველოს პარლამენტი რეკომენდაციებს და ადგენს: იზიარებს საქართველოს სახალხო დამცველის შესაბამის 1. საქართველოს მთავრობამ: ა) შეიმუშაოს სამოქმედო გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავს პატიმრების რაოდენობის შემცირებას და ამ პროცესში გაითვალისწინოს როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის N R (99) 22 რეკომენდაციები ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორის მიერ მომზადებული PC-CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტი ციხის გადატვირთულობის შესახებ; ბ) შეიმუშაოს საქართველოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით აღიარებული საშინაო ვალის ანაზღაურების წესი, მათ შორის, განსაზღვროს პირველ რიგში დასაკმაყოფილებელ პირთა რიგითობა და დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღიარებული ვალდებულებების შესრულების ეფექტიანი მექანიზმი; გ) შეისწავლოს საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანი; დ) ეროვნული რეფერირების მექანიზმის ქმედითობისა და ეფექტიანობის უზრუნველსაყოფად, კოორდინაცია გაუწიოს უწყებებს ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის მიზნით გასატარებელი ღონისძიებებისთვის სტანდარტული ოპერაციული პროცედურების (სოპ) შემუშავებისა და განახლების პროცესში; ე) უზრუნველყოს ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის მიმართულებით ეროვნული სამოქმედო გეგმების შემუშავების პროცესის ინკლუზიურობა ყველა შესაბამისი დაინტერესებული მხარის ჩართულობითა და მათთვის სათანადო დროისა და რესურსების გამოყოფით და გათვალისწინებით; ვ) უზრუნველყოს, რომ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის სამომავლო სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებდეს საზოგადოებრივი ცნობიერების ასამაღლებელ კამპანიას, რომელიც მიმართული იქნება ქალთა მიმართ ძალადობის შესახებ ინფორმირებულობის გაზრდასა და სტერეოტიპების შემცირებაზე; ზ) წყალზე წვდომის უფლების რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად, „ხედვა 2030, საქართველოს განვითარების სტრატეგიით“ გათვალისწინებული მიზნების მისაღწევად გააგრძელოს სამოქმედო გეგმების დამტკიცების პროცესი და მოახდინოს მისი შესრულების მონიტორინგი; თ) გააძლიეროს თვითმმართველობათა რესურსული შესაძლებლობები, მიზანმიმართულად და შედეგზე ორიენტირებულად, წყალზე უფლების რეალიზაციის ეფექტიანად და თანდათანობით გაუმჯობესებისათვის, ასევე, თანასწორობის უზრუნველსაყოფად; ი) 2025 წელს შეიმუშაოს და დაამტკიცოს საქართველოს კატასტროფის რისკის შემცირების განახლებული ეროვნული სტრატეგია და მისი სამოქმედო გეგმა; კ) მთავრობის 2021 წლის 29 ნოემბრის N 551 დადგენილების შესაბამისად, გააგრძელოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის საკონსულტაციო საბჭოში შემავალი შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების შესახებ ინფორმაციის აღრიცხვა; ლ) შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნისა და დებულების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 29 ნოემბრის N 551 დადგენილებით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად, გააგრძელოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი კომიტეტის სხდომების გამართვა; მ) კრიტიკულად გააანალიზოს პრევენციის არსებული სისტემა ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის შეუწყნარებლობით მოტივირებული მკვლელობის და მკვლელობის მცდელობის საქმეებთან დაკავშირებით და საკვანძო უწყებების, მათ შორის, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვისა და საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროების მონაწილეობით იმუშაოს პრევენციის სისტემის დახვეწაზე. 2. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ: ა) მაქსიმალურად უზრუნველყოს N2 პენიტენციურ დაწესებულებაში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; ბ) გააგრძელოს მუშაობა, პენიტენციური დაწესებულებების სპეციფიკის გათვალისწინებით, პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების თანამშრომელთა რაოდენობის გასაზრდელად; გ) შესაბამისი სამართლებრივი აქტებით დადგენილი სტანდარტების სრულყოფილად აღსასრულებლად, დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას პერიოდულად განახორციელოს შესაბამისი მონიტორინგი; დ) პერიოდულად განახორციელოს დეესკალაციის ოთახში პატიმრის მოთავსებისას სამედიცინო პერსონალის ჩართულობის მონიტორინგი; ე) არასრულწლოვან ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე გათვლილი სპეციალური სარეაბილიტაციო დაწესებულების ინფრასტრუქტურული კონცეფციის შემუშავების პროცესში მაქსიმალურად იქნეს გათვალისწინებული არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებები; ვ) გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება ბავშვზე მორგებული გარემოს და მასთან უწყვეტი მულტიდისციპლინური მუშაობის უზრუნველყოფისთვის სპეციალური სივრცეების შესაქმნელად იმ პენიტენციურ დაწესებულებებში, სადაც არასრულწლოვანები არიან მოთავსებული; ზ) დეესკალაციის ოთახში შექმნას კიდევ უფრო უსაფრთხო გარემო; თ) საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს მონიტორინგი დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტების სრულყოფილი იმპლემენტაციის მიზნით; ი) უზრუნველყოს, რომ დაწესებულების დირექტორმა გადაწყვეტილება ბრალდებულის/მსჯავრდებულის განცალკევებით მოთავსებასთან დაკავშირებული უსაფრთხოების ღონისძიების შეწყვეტის თაობაზე მიიღოს ამ ღონისძიების გამოყენების საფუძვლის აღმოფხვრისთანავე, დაუყოვნებლივ; კ) საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს პენიტენციური დაწესებულებების დებულებების იმ ნორმების აღსრულების მონიტორინგი, რომლებიც პატიმრის სრული შემოწმებისას მისი სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების საკითხს არეგულირებს; ლ) საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე. წ. ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკის მონიტორინგი და დარღვევის გამოვლენის შემთხვევაში მოახდინოს შესაბამისი რეაგირება; მ) გააგრძელოს ღონისძიებები პენიტენციური სისტემის შედარებით მცირე პენიტენციურ დაწესებულებებად დაყოფისა და დაბალანსებული ინფრასტრუქტურის შექმნის მიზნით; ნ) გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში ე. წ. ბარაკის ტიპის საცხოვრებლების სრულად გასაუქმებლად; ო) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თითოეული ბრალდებულის 4 კვ. მ საცხოვრებელი ფართობით დაკმაყოფილება პენიტენციური კოდექსით განსაზღვრულ ვადაში; პ) პენიტენციურ დაწესებულებებში ექთნების ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის მიზნით გააძლიეროს ღონისძიებები არსებულ ვაკანტურ თანამდებობებზე შესაბამისი სპეციალისტების მოსაზიდად; ჟ) უზრუნველყოს ექიმ-სპეციალისტთა კონსულტაციების სიხშირის ისე განსაზღვრა, რომ პაციენტს შესაბამისი სამედიცინო მომსახურება მიეწოდოს გონივრულ ვადაში; რ) უზრუნველყოს გეგმური სამედიცინო რეფერალის განხორციელება „პენიტენციურ დაწესებულებაში სამედიცინო მომსახურების გაწევის სტანდარტების, სპეციფიკური საჭიროებების მქონე პირთათვის სამედიცინო მომსახურების გაწევის დამატებითი სტანდარტების, პრევენციული მომსახურების პაკეტისა და სამედიცინო მომსახურებისთვის აუცილებელი საბაზისო მედიკამენტების ნუსხის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 15 თებერვლის №381 ბრძანებით განსაზღვრულ ვადებში; ს) გააგძელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული ასაკობრივი ჯგუფებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; ტ) შეისწავლოს სამედიცინო პერსონალსა და პატიმარს შორის შეხვედრების მაქსიმალურად კონფიდენციალურ გარემოში, ექიმის ან/და პაციენტის უსაფრთხოების დაცვით გამართვის საკითხი არსებული სტანდარტის დახვეწისა და ამაღლების უზრუნველსაყოფად; უ) გააგრძელოს მუშაობა, რათა ბრალდებულთა /მსჯავრდებულთა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის სისტემატიზაციისთვის პენიტენციურ სისტემაში დანერგოს ჯანმრთელობის შესახებ ელექტრონული ჩანაწერების სისტემა. ფ) პერიოდულად განახორციელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის ინსტრუმენტის ფუნქციონირების მონიტორინგი; ქ) უზრუნველყოს, რომ სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანდაცვის სტანდარტის ამოქმედებისათვის საჭირო პროცედურები. ღ) დეესკალაციის ოთახში დაყოვნების გახანგრძლივების აუცილებლობისას, ფსიქიკური პრობლემების მქონე მსჯავრდებული, ფსიქიატრის რეკომენდაციის შემთხვევაში, დაუყოვნებლივ გადაიყვანონ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების საჭიროებებზე მორგებულ გარემოში ყ) პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ჯანმრთელობის დასაცავად, საჭიროების შესაბამისად, შეუფერხებლად გააგრძელოს მათთვის სათანადო კლინიკურ-ლაბორატორიული კვლევების ჩატარება; შ) პრიორიტეტულად უზრუნველყოს „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №663 ბრძანების პენიტენციური კოდექსის 139-ე მუხლით (ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის სამედიცინო მომსახურების გაწევა და მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის კონტროლი) დადგენილ სტანდარტებთან შესაბამისობა; ჩ) გააგრძელოს საჭიროების შემთხვევაში ყველა უცხოენოვანი პატიმრის უზრუნველყოფა თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაციის მიწოდება პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და მარეგულირებელი ნორმების შესახებ; ც) გააგრძელოს პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლების საშუალებით; პერსონალის გადამზადება ძ) გააგრძელოს პერიოდული სისტემური შემოწმების გზით N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებულ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა მიერ გასეირნების უფლებით სარგებლობის მონიტორინგი და საჭიროების შემთხვევაში მიიღოს შესაბამისი ზომები; წ) გონივრულ ვადაში შეიმუშაოს შესაბამისი გეგმა და უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებაში ახლად მოთავსებული ბრალდებულისთვის სატელეფონო ბარათის გადაცემამდე, მის მიერ მოთხოვნის შემთხვევაში, ცხელ ხაზზე დაკავშირების შესაძლებლობის მიცემა; ჭ) პენიტენციურ დაწესებულებებში სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის მიზნით გააძლიეროს ღონისძიებები არსებულ ვაკანტურ თანამდებობებზე შესაბამისი სპეციალისტების მოსაზიდად; ხ) გააგრძელოს დახურული ტიპის და განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში სასეირნო ეზოების საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად მოწყობა; ჯ) გააგრძელოს სამედიცინო შემოწმებაზე პასუხისმგებელი ექიმებისთვის პატიმრის დაზიანებების სრულყოფილად აღრიცხვის, დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების შესახებ ტრენინგების ჩატარება, ამასთანავე, უზრუნველყოს, რომ შესაბამისმა სამსახურმა ზედამხედველობა გაუწიოს ექიმების მიერ ამ ტრენინგებით მიღებული უნარ-ჩვევების პრაქტიკაში გამოყენებას; ჰ) იმსჯელოს და წარმოადგინოს არგუმენტირებული პოზიცია პატიმრის მიმართ დისციპლინური სახდელისა და უსაფრთხოების ღონისძიების გამოყენების პერიოდში მის მიერ ტელეფონით ადვოკატთან დაკავშირების უფლების მინიჭების მიზანშეწონილობის შესახებ; ჰ1) გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრებთან მომუშავე პენიტენციური დაწესებულებების შესაბამისი პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით შესაბამისი ტრენინგ-მოდულების შემუშავება და პერსონალის გადამზადება ჰ2) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიერ საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნა და მონიტორინგის გზით პერიოდულად შეისწავლოს აღნიშნული უფლების რეალიზაციის მდგომარეობა; ჰ3) გააგრძელოს დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას სათანადო გადაწყვეტილებების მიღება პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად; ჰ4) გააგრძელოს მუშაობა, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს თითოეული ბრალდებული და მსჯავრდებული არასრულწლოვნისთვის სრულწლოვანებისგან განცალკევებული, მათზე მორგებული გარემო, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს; ჰ5) გააგრძელოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან თანამშრომლობა პენიტენციური ჯანდაცვის მის სისტემაში შემდგომი შესაძლო ინტეგრაციის მიზნით; ჰ6) გააგრძელოს მუშაობა „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭოების მიერ სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმების გასაფართოებლად; ჰ7) გააგრძელოს ციფრული სწავლების ეტაპობრივად დანერგვა ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში, გარდა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებისა; ჰ8) გააგრძელოს მსჯავრდებულების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო ღონისძიებაში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად ისეთი მექანიზმების მოძიება, დახვეწა და გაძლიერება, რომლებიც უშუალო გავლენას მოახდენს დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე; ჰ9) გააგრძელოს ინტენსიური მუშაობა მომზადება-გადამზადების კურსების, დასაქმების პროექტებისა და მათში ჩართულ პირთა რაოდენობის გასაზრდელად; ჰ10) გააგრძელოს უცხოენოვანი მსჯავრდებულების სარეაბილიტაციო ღონისძიებებში ჩასართავად შესაბამისი შემთხვევის მართვის პროცესში შეფასების ეტაპზე მათთვის თარჯიმნის დახმარება და უზრუნველყოს ქართული ენის შემსწავლელი კურსების პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგვა მსჯავრდებულთა სურვილის შემთხვევაში ქართული ენის სწავლების ხელშეწყობის მიზნით; ჰ11) გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება პატიმარი საქართველოს მოქალაქის მიერ, რომლის ოჯახიც ქვეყნის ფარგლების გარეთ ცხოვრობს, აგრეთვე უცხოელისა და მოქალაქეობის არმქონე პირის მიერ საერთაშორისო ზარის განხორციელების ფასის შესამცირებლად; გააგრძელოს პენიტენციურ ჰ12) განხორციელების უზრუნველყოფა; დაწესებულებებში საერთაშორისო ზარის ყოველდღე ჰ13) გააგრძელოს მსჯავრდებულთან ვიდეოპაემნით სარგებლობის წესის დახვეწის შესაძლებლობის შესწავლა, ვიდეოპაემნის უფრო აქტიურად და ხშირად განხორციელების შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად; ჰ14) განახორციელოს მონიტორინგი; პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოპაემნის უფლებით სარგებლობის ჰ15) უზრუნველყოს, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა გააგრძელოს: ჰ15.ა) პერიოდული შემოწმების გზით პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტების გამოვლენა; ჰ15.ბ) სტატისტიკის წარმოება პატიმართა მიმოწერის უფლების კუთხით გამოვლენილი დარღვევების შესახებ; ჰ15.გ) პატიმართა მიმოწერის უფლების დამრღვევი პირების მიმართ პასუხისმგებლობის დაკისრება; ჰ16) ეტაპობრივად უზრუნველყოს ყველა პენიტენციური დაწესებულების აღჭურვა შესაბამისი ინფრასტრუქტურით, რომელიც უზრუნველყოფს პატიმართა სატელეფონო საუბრების კონფიდენციალურ გარემოში მიმდინარეობას; ჰ17) ნორმატიულ დონეზე განსაზღვროს მექანიზმი, რომლითაც უზრუნველყოფილი იქნება პატიმრის მიერ ღია წერილის გაგზავნის ფაქტების აღრიცხვა შემდეგი პროცედურების დაცვით: ჰ17.ა) შემთხვევის ადმინისტრატორის მიერ ღია წერილის მიღების/ჩაბარების დროს 2 ეგზემპლარად შედგება და ბეჭდით დადასტურდება დოკუმენტი, რომელშიც პატიმრის თანდასწრებით შეიტანება შემდეგი ინფორმაცია: წერილის ავტორის სახელი და გვარი; წერილის მიმღები შემთხვევის ადმინისტრატორის სახელი და გვარი; წერილის ჩაბარების თარიღი; წერილის ადრესატი; ფურცლების რაოდენობა; ჰ17.ბ) დოკუმენტის ორივე ეგზემპლარს ხელს მოაწერენ პატიმარი და შემთხვევის ადმინისტრატორი; ჰ17.გ) შევსებული დოკუმენტის ერთი ეგზემპლარი პატიმარს გადაეცემა, ხოლო მეორე ეგზემპლარი შემთხვევის ადმინისტრატორთან დარჩება; ჰ18) გააგრძელოს ღონისძიებები, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს პენიტენციურ დაწესებულებებში ხანმოკლე პაემნის მინის ბარიერის გარეშე, ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების ნორმების დაცვით განხორციელება; ჰ19) მაქსიმალურად უზრუნველყოს პატიმრის იმ პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსება, რომელიც მისი ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარეობს; ჰ20) შეისწავლოს დასავლეთ საქართველოში ქალთა მცირე დაწესებულების მოწყობის მიზანშეწონილობის საკითხი, რაც შესაძლებელს გახდის პატიმარი ქალის მოთავსებას მისი ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებაში; ჰ21) უზრუნველყოს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებმა გონივრული ვადით ადრე მიაწოდონ ინფორმაცია პატიმრებს და მათი ოჯახის წევრებს ამანათების შეგზავნის შეზღუდვების დროებით მოხსნასთან დაკავშირებით; ჰ22) უზრუნველყოს „სასყიდლიანი ხელშეკრულების რეგისტრაციის“ პროექტის გონივრულ ვადებში დასრულება და კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემდგომი პროცედურების განხორციელება; ჰ23) განაგრძოს ქმედითი ნაბიჯები ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამების გასაუმჯობესებლად და მოძალადე მსჯავრდებულთა ჩართულობის გასაზრდელად, მათ შორის, ეფექტიანი წახალისების სისტემის დანერგვით; ჰ24) უზრუნველყოს, რომ სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს სამედიცინო ჩვენებით ჩასატარებელი აბორტის დაფინანსება, პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი ქალებისთვის სხვა გინეკოლოგიური სერვისის მსგავსად; ჰ25) „სხვისი მფლობელობიდან ან/და სარგებლობიდან უძრავი ქონების გამოთხოვის შესახებ სააღსრულებო საქმეების აღსრულების რიგითობის განსაზღვრისას გაითვალისწინოს მხარეთა უფლებრივი, სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობა, მესაკუთრის უფლების აღდგენის გაუმართლებელი დაყოვნების გამორიცხვით; ჰ26) გააგრძელოს შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წამომადგენლებისა და მასწავლებლებისთვის; ჰ27) უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის ქართული ენის შემსწავლელი კურსის შესახებ ინფორმაციის მათთვის გასაგებ ენაზე მიწოდება ინდივიდუალურად ბუკლეტების გადაცემით, ასევე ამგვარი შესაძლებლობის შესახებ ინფორმაცია მათთვის გასაგებ ენებზე გამოაკრას პენიტენციური დაწესებულების საცხოვრებელი კორპუსების კედლებზე; ჰ28) უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე პატიმრის მიმართ მოსამსახურეთა მოპყრობის, პატიმრის მიერ ინფორმაციის მიღებისა და საჩივრის შეტანის, დისციპლინური სამართალწარმოების წესების, დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლებისა და სახეების, ასევე რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციისა და სამედიცინო მომსახურების შესახებ ინფორმაციის თარგმნა და განთავსება პენიტენციური დაწესებულებების ბიბლიოთეკაში, დაწესებულების კორპუსის სართულებზე, გასეირნების სივრცეებთან, სატელეფონო საუბრების ოთახებში; ჰ29) უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი იმ პატიმრებისთვის, რომლებიც არ ფლობენ/სათანადოდ არ ფლობენ ქართულ ენას, მათთვის გასაგებ ენაზე ბუკლეტების მომზადება პატიმრის უფლება-მოვალეობების შესახებ და გადაცემა; ჰ30) შეისწავლოს პატიმრებს შორის ინტერეთნიკური კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად გრძელვადიანი გეგმის შემუშავების საჭიროების საკითხი; ჰ31) გააგრძელოს ბავშვებთან ინტერდისციპლინური, განგრძობითი და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირებული ინტერვენციის სერვისი, რომელიც მიმართული იქნება როგორც ბავშვებზე, ისე მათ ოჯახებსა და უახლოეს გარემოცვაზე, როგორც 14 წლამდე, ასევე, სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ასაკს მიღწეული ბავშვებისთვის. 3. საქართველოს პროკურატურამ: ა) უზრუნველყოს თამაზ გინტურისა და ლევან დოთიაშვილის თავისუფლების უკანონო აღკვეთის, თამაზ გინტურის განზრახ მკვლელობისა და ცეცხლსასროლი იარაღის მართლსაწინააღმდეგო შეძენა, შენახვა, ტარების ფაქტებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; ბ) უზრუნველყოს 2023 წელს კურორტ შოვში განვითარებულ სტიქიურ მოვლენაზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა და მტკიცებულებების შესაბამისად, სისხლის სამართლის საქმეზე კვალიფიკაციის შესაძლო დაზუსტება; გ) უზრუნველყოს მოქალაქე ი.წ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; დ) უზრუნველყოს 2024 წლის აპრილი-მაისის პერიოდში მიმდინარე საპროტესტო აქციების მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; ე) უზრუნველყოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, 2024 წლის ნოემბრიდან 2025 წლის მარტამდე პერიოდში მიმდინარე საპროტესტო აქციების მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებისა და ძალადობის მუქარით, ჟურნალისტებისათვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის შესაძლო ფაქტებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; ვ) შესაბამისი ღონისძიებ(ებ)ის გატარებით გზით ხელი შეუწყოს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 156-ე მუხლის (დევნა) გამოყენების ერთგვაროვანი პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ზ) უზრუნველყოს 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნებთან (წინასაარჩევნო პერიოდსა და არჩევნების დღეს ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედებები) დაკავშირებულ სისხლის სამართლის საქმეებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა და სავარაუდო დაზარალებულთა საპროცესო უფლებების დაცვა; თ) გააგრძელოს თანამშრომელთა გადამზადება შეუწყნარებლობით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიებისთვის მათი კვალიფიკაციის ასამაღლებლად. 4. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინიტრომ: ა) გააგრძელოს ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირისთვის მისი უფლებების განმარტების პრაქტიკის შესწავლა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ბ) უზრუნველყოს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა გააგრძელოს დაკავებული პირის მიერ თავისი ოჯახისთვის ან ადვოკატისთვის მისი დაკავების შესახებ შეტყობინების მოთხოვნის სათანადოდ დოკუმენტირების პრაქტიკაზე შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით დაკვირვება; გ) გააგრძელოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებულ პირსა და ადვოკატს შორის შეხვედრების კონფიდენციალურად გამართვის პრაქტიკაზე დაკვირვება და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; დ) გაზარდოს იმ დროებითი მოთავსების იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებს; ე) უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ახლად დასაქმებული ექიმების გადამზადება დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ; ვ) თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა ტერიტორიული ორგანოებისა და კრიმინალური პოლიციის თანამშრომლების სამხრე კამერებით აღჭურვის საკითხზე; ზ) პატრულ-ინსპექტორთა მომზადებისა და გადამზადების პროგრამების განხორციელებისას გააგრძელოს მათი მოქალაქეებთან ურთიერთობის პროცესის ვიდეოგადაღების კომპონენტის სწავლება; თ) თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა პოლიციის ავტომანქანების შიდა და გარე პერიმეტრის ვიდეომეთვალყურეობის სისტემით აღჭურვის საკითხზე; ი) თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა დაკავებული პირის პოლიციის ავტომანქანაში ყოფნის პერიოდის უწყვეტი ვიდეოგადაღების საკითხზე; კ) უზრუნველყოს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა შეისწავლოს „ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეებთან დაკავშირებით სამინისტროს უფლებამოსილი პირების მიერ შესადგენი დოკუმენტების ფორმების დამტკიცებისა და შევსებაწარმოების წესის განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 15 აგვისტოს №625 ბრძანებით დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის შევსების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ლ) გააგრძელოს დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნების და დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესაყვან პირთა აღრიცხვის წარმოების პრაქტიკის შესწავლა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; მ) გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომლების სწავლება ადამიანის უფლებებსა და სამსახურებრივი უფლებამოსილების ეფექტიანად განხორციელებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე; ნ) მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გააგრძელოს არასრულწლოვანთა და მცირეწლოვან ბავშვთა საჭიროებებზე მორგებული გარემოს შექმნაზე ორიენტირებული ღონისძიებების განხორციელება; ო) უზრუნველყოს, რომ მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში არასრულწლოვანის მოთავსების შემთხვევაში ცენტრში მუდმივად იმყოფებოდეს ფსიქოლოგი და მას ჰქონდეთ არასრულწლოვანთან პირადი კონტაქტის შესაძლებლობა, აგრეთვე, უზრუნველყოს, რომ არასრულწლოვნის მიმართ ადმინისტრაციული საქმისწარმოების ფარგლებში ყველა მოქმედება ხორციელდებოდეს სოციალური მუშაკის ჩართულობით; პ) მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გაიზარდოს არასრულწლოვანთა სუფთა ჰაერზე გასეირნების დრო და არასრულწლოვნებს შეეთავაზოთ მათზე მორგებული აქტივობები, მათ შორის, საგანმანათლებლო აქტივობები; ჟ) მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსებული არასრულწლოვნებისთვის უზრუნველყოს მათთვის გასაგებ, მარტივ ენაზე უფლებებისა და გასაჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება; რ) გააგრძელოს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის თანამშრომელთა სწავლება კონფლიქტების პრევენციისა და მართვის საკითხებზე; ს) უზრუნველყოს, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლის საფუძველზე მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსება გამოიყენებოდეს უკიდურესი ღონისძიების სახით და იმავდროულად, უზრუნველყოს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა შეისწავლოს მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ტ) საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული წესით ითანამშრომლოს შესაბამის საგამოძიებო სამსახურთან; უ) შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა საპოლიციო ღონისძიებების განხორციელებისას სამხრე ვიდეოკამერების გამოყენების საკითხზე; ფ) გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიება გაზაფხულის აქციების პარალელურად განხორციელებული ე.წ. სატელეფონო მუქარების საქმეზე; ქ) გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიება მოქალაქეებსა და პოლიტიკოსებზე თავდასხმის ფაქტებზე; ღ) შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა სპეციალურ ოპერაციაში მონაწილე სამართალდამცავთა მიერ სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენების საკითხზე; ყ) უზრუნველყოს, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლით გათვალისწინებული გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა გამოიყენებოდეს უკიდურესი ღონისძიების სახით; შ) მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გააგრძელოს ცენტრში მოთავსებული პირის მიერ დღის განმავლობაში ინტერნეტის ქსელში ჩართული კომპიუტერით სარგებლობის შესაძლებლობის უზრუნველყოფა, უსაფრთხოების ინტერესების გათვალისწინებით; ჩ) არსებული ინფრასტრუქტურისა და ადამიანური რესურსის გათვალისწინებით, განიხილოს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში მყოფი პირებისთვის მნახველების მიღების საათების გაზრდისა და შეხვედრის დროის გახანგრძლივების შესაძლებლობა; ც) გააგრძელოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების ინტენსიური და განგრძობადი გადამზადება საჯარო სივრცეში სექსუალური შევიწროების საკითხებზე; ძ) სხვა შესაბამის უწყებებთან კოორდინაციით გააგრძელოს მუშაობა ბავშვობის ასაკში ქორწინებისა და მისი თანმდევი დანაშაულების თავიდან ასაცილებლად; წ) გააგრძელოს პოლიციელებისთვის ტრენინგები ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე რისკის შეფასების დოკუმენტის შევსების საკითხზე; ჭ) გააგრძელოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან თანამშრომლობა სამედიცინო პერსონალისთვის დროებითი მოთავსების იზოლატორში აღკვეთის სინდრომის სამართავად ერთიანი სახელმძღვანელოს შესამუშავებლად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება აგრეთვე იზოლატორში გასაწევი დახმარების მოცულობა; ხ) უზრუნველყოს თამაზ გინტურისა და ლევან დოთიაშვილის თავისუფლების უკანონო აღკვეთის, თამაზ გინტურის განზრახ მკვლელობისა და ცეცხლსასროლი იარაღის მართლსაწინააღმდეგო შეძენა, შენახვა, ტარების ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანად განხორციელება. 5. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ: ა) გააგრძელოს სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ბ) გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობისათვის ადამიანის უფლებებისა და მოვალეობების და გასაჩივრების მექანიზმების შესახებ ინფორმაციის მიწოდება, მათ შორის, მარტივად გასაგები ენით (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირებების გარეშე) დაწერილი ბროშურის გავრცელებისა და ამ ინფორმაციის მათთვის ხელმისაწვდომ ადგილებში გამოკვრის გზით; გ) საქართველოს თავდაცვის სამინისტროში ინფრასტრუქტურის განვითარების გეგმების შესაბამისად, გააგრძელოს შენობა-ნაგებობების სარემონტო/სამშენებლო სამუშაოები, პირადი შემადგენლობისათვის სანიტარიულ-ჰიგიენური კვანძების მოწყობა და სამხედრო მოსამსახურეების ინვენტარით უზრუნველყოფა; დ) გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფების საჭიროებიდან გამომდინარე, წყლის დისპანსერების შესყიდვის ღონისძიებები; ე) გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობისთვის სახანძრო უსაფრთხოების სწავლება არსებული სტანდარტების შესაბამისად; ვ) შეიუნარჩუნოს სამედიცინო პერსონალის ზრდის ტენდენცია. ამასთან, გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფებში ვაკანტური თანამდებობების დაკომპლექტებისთვის სამედიცინო პერსონალის მოძიების/შერჩევის/დანიშვნის პროცესი; ზ) გააგრძელოს სამხედრო ნაწილების სამედიცინო პერსონალის გადამზადება პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლების საშუალებით; თ) გააგრძელოს შესაბამის უწყებებთან კონსულტაციები საქართველოს თავდაცვის ძალების პირად შემადგენლობაზე საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შეღავათების გასავრცელებლად; ი) გააგრძელოს სამხედრო მოსამსახურეების საკომუნიკაციო და საინფორმაციო საშუალებებთან ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა სამხედრო სამსახურის გავლის თავისებურების გათვალისწინებით არასამუშაო საათებში. 6. სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით შესაბამის შეხვედრებზე და საერთაშორისო ფორმატებში განაგრძოს სამართალდამრღვევი პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხზე მუშაობა. 7. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ: ა) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტების სამედიცინო მომსახურების თანაგადახდისა და სერვისებზე ხელმისაწვდომობის საკითხი; ბ) შეისწავლოს „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის N385 დადგენილებით დამტკიცებული „ზოგადი ანესთეზიით სტომატოლოგიური საქმიანობის/მომსახურების სანებართვო პირობების“ დაცვით სტომატოლოგიური მომსახურების უზრუნველყოფის საკითხი ფსიქიტრიულ დაწესებულებებში; გ) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული პაციენტებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საკითხი; დ) განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და ფსიქიატრიული დაწესებულებიდან გადაყვანილი პაციენტის გარდაცვალების კონკრეტული შემთხვევების შესწავლა, პაციენტთათვის გაწეული სამედიცინო დახმარების ხარისხის კუთხით; ე) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა; ვ) საჭიროების შემთხვევაში, პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის კონკრეტულ შემთხვევებზე განხორციელოს შესაბამისი რეაგირება; ზ) შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს; თ) შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების ქმედითი მექანიზმი, რომლითაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; ი) შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმამდე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები; კ) განიხილოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის შემუშავების საკითხი; ლ) განახორციელოს პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკის შესწავლა და საჭიროების შემთხვევაში, აღმოფხვრას განცალკევების პრაქტიკა; მ) განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახების ვალდებულების მონიტორინგი, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვადებში; შექმნის ნ) შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან (112) შემოსული ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟებისთვის შეიმუშაოს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრისა და პაციენტის უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; ო) განხორციელოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის კონკრეტული შემთხვევების შესწავლა, რის შესაბამისადაც, შემხვედრი საჭიროების გათვალისწინებით, შეიმუშაოს ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევების ინსტრუქცია; პ) გადახედოს „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესს“ პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე № IV-30012/ა ფორმის შევსების აუცილებლობის შესწავლის თვალსაზრისით; ჟ) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ამჟამად მოქმედი ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმის ცვლილების საჭიროება; რ) გადახედოს ამჟამად მოქმედი ინფორმირებული თანხმობის ფორმის ცვლილების საჭიროებას, ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე პაციენტის ინფორმირების ჭრილში; ს) გადახედოს არსებულ მარეგულირებელ გარემოს, რომელიც შეეხება ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულებას, სტაციონირებაზე თანხმობის მიღების შემდეგ, პაციენტს მიაწოდოს ზუსტი და ამომწურავი ინფორმაცია ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალურ კომპონენტებზე და თითოეულ კომპონენტზე მიიღოს პაციენტის გაცნობიერებული თანხმობა; ტ) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ინექციებისა და მედიკამენტების, ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთების კონკრეტული შემთხვევები და გააუმჯობესოს მათი პრევენციის და მონიტორინგის მექანიზმები; უ) შეისწავლოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების არსებული პრაქტიკა და მექანიზმები, სტაციონარიდან გაწერის გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით; ფ) უზრუნველყოს სტაციონარში 6 თვეზე მეტი ხნით მოთავსებული პაციენტების საჭიროებებისა და მათი დაწესებულებიდან გაწერისა და სათემო სერვისებზე გადამისამართების შესაძლებლობის შეფასება; ქ) შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა და საჭიროების შემთხვევაში, შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, უზრუნველყოს სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ რეგულარულად პაციენტისთვის გასაგები ენით, ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის და პაციენტის უფლებების თაობაზე; ღ) შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის მისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; ყ) მონიტორინგის გზით შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; შ) კონკრეტული საჭიროების არსებობისას, მონიტორინგის გზით შეისწავლოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების კანონიერება და დასაბუთებულობა; ჩ) შეისწავლოს და საჭიროების შემთხვევაში, გააუმჯობესოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დოკუმენტაციის წარმოების სპეციფიკური წესები, სადაც გათვალისწინებული იქნება პაციენტთა სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირების და საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების წესები; ც) გადახედოს ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის არსებულ მექანიზმებს, შეაფასოს მათი ეფექტურობა და, საჭიროების შემთხვევაში, დაიწყოს მუშაობა ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმის მომზადებაზე; ძ) უზრუნველყოს დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომლებმაც, შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; წ) უზრუნველყოს სანებართვო პირობების მონიტორინგი ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების/ტრენინგების კუთხით, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: დეესკალაციის ტექნიკები, ფსიქიკურ აშლილობათა მართვა, პაციენტის უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, განსაკუთრებით, ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრების და პრაქტიკაში განსახორციელებლად საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავების მიმართულებით; ჭ) შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებისთვის შეიმუშაოს ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგია; ხ) შეისწავლოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის თავშესაფარში, ასევე, ბედიანის და ძევრის შშმ პირთა პანსიონატებში ბენეფიციართა საცხოვრებელი პირობები, მათ შორის, ბენეფიციართა დეინსტიტუციონალიზაციის შესაძლებლობა და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება; ჯ) გადახედოს შშმ პირთა საცხოვრის სერვისებში ბენეფიციარების განთავსების რეგულაციებს და გაზარდოს პერიოდული რეაგირების სიხშირე; ჰ) შეისწავლოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების უფლებრივი მდგომარეობა, გასაჩივრების არსებული პრაქტიკის კუთხით; ჰ1) შეისწავლოს სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი და საჭიროების შემთხვევაში, გადადგას ქმედითი ნაბიჯები, რათა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე; ჰ2) შეისწავლოს ბენეფიციარებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული ასაკობრივი ჯგუფებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საკითხი და საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი პროგრამაში ჩართვის ხელშეწყობა; ჰ3) შეისწავლოს საცხოვრისის სერვისებში მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა, საჭიროების შემთხვევაში, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები; ჰ4) ყველა ტიპის საცხოვრისის სერვისის მიმწოდებლისთვის განსაზღვროს ვალდებულება ადგილზე იქონიოს გადაუდებელი მედიკამენტების მარაგი, ბენეფიციართა საჭიროების შესაბამისად; ჰ5) შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებში შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა და შემხვედრი საჭიროების გათვალისწინებით, გადადგას შესაბამისი ნაბიჯები ბენეფიციართა უფლებების შესახებ მათი ინფორმირებულობის ნორმების დამატებითი რეგლამენტაციისა და მათი პრაქტიკული იმპლემენტაციის გაუმჯობესებისკენ; ჰ6) განაგრძოს ზედამხედველობის პროცესის გაძლიერება შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისების მიმწოდებლების მხრიდან, ბენეფიციართა უფლებებისა და ამ უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ ინფორმირების პრაქტიკის გაუმჯობესების მიზნით; ჰ7) გააგრძელოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობის კონტროლი სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან; ჰ8) საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად მოახდინოს იმ შესაძლო რისკების დაზღვევის საკითხის განხილვა, რაც შესაძლოა უკავშირდებოდეს პენტენციური ჯანდაცვის დამოუკიდებლად ფუნქციონირებას; ჰ9) საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის გათვალისწინებით, განსაზღვროს სტაციონარულ დაწესებულებებში ვიდეოჩანაწერების დაარქივების ვადა; ჰ10) შეისწავლოს სედაციური ფსიქოტროპული მედიკამენტების მკურნალობის ტაქტიკის პროტოკოლებთან შესაბამისობის შეფასება; ფსიქიატრიულ მოხმარება და მოახდინოს ჰ11) განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში შეხვედრების კონფიდენციალური სივრცის შექმნის ვალდებულების მონიტორინგი, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვადებში; ჰ12) შეისწავლოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში, ასევე, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტების/ბენეფიციარების მხრიდან ტელეფონებით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობის მიმართულებით არსებული მდგომარეობა და პრობლემის არსებობის შემთხვევაში მის აღმოსაფხვრელად გადადგას ქმედითი ნაბიჯები; ჰ13) შეისწავლოს არსებული მარეგულირებელი გარემო და საჭიროების შემთხვევაში, გადადგას ნაბიჯები იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვების უზრუნველსაყოფად, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება; ჰ14) ჩაატაროს კვლევა სამედიცინო დაწესებულებებსა და სერვისებზე შშმ პირთა მისაწვდომობის საჭიროებების შესწავლის მიზნით. ასევე, უზრუნველყოს სამედიცინო საქმიანობაში ჩართული პირების მნიშვნელოვანი ნაწილის გადამზადება შშმ პირებთან კომუნიკაციის საკითხებში, მათთვის ღირსებაზე დამყარებული კონფიდენციალური სერვისის მისაწოდებლად; ჰ15) გააძლიეროს მუშაობა დამსაქმებელთა ცნობიერების ამაღლების, მათ შორის, გონივრული მისადაგების პრინციპის გამოყენებასთან დაკავშირებით, სამუშაო ადგილებზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ინდივიდუალური მხარდაჭერის სერვისების/თანამედროვე დამხმარე ტექნოლოგების დანერგვისა და დროებითი წამახალისებელი მექანიზმების შემუშავების მიმართულებით; ჰ16) გააგრძელოს და არსებული რესურსების შესაძლებლობის ფარგლებში, გეოგრაფიულად გააფართოოს საინფორმაციო კამპანიები დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და ახალგაზრდებისთვის სოციალური და ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებისა და რესურსების შესახებ; ჰ17) გააგრძელოს და არსებული რესურსების შესაძლებლობის ფარგლებში, გააუმჯობესოს საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში რეპროდუქციული და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის პროგრამები; ჰ18) რეგულარულად აწარმოოს რეგიონებში ცნობიერების ამაღლების შეხვედრები პაპილომა ვირუსის აცრისა და სკრინინგ პროგრამების შესახებ; ჰ19) სისტემატურად გადაამზადოს სოციალური მუშაკები ბავშვთა ქორწინებისა და მათ მიერ განსახორციელებელი ღონისძიებების შესახებ; ჰ20) უზრუნველყოს პირველადი ჯანდაცვის სერვისების განვითარების მკაფიო, დროში გაწერილი, შესრულების ინდიკატორების და მონიტორინგის მექანიზმის მქონე ერთიანი გეგმის დანერგვის ეტაპობრივი მონიტორინგი, რომელიც ხელს შეუწყობს როგორც რეგიონალური უთანასწორობის აღმოფხვრას ხელმისაწვდომობისა და მომსახურების ხარისხში, ისე სერვისების დაფინანსების ეფექტიანობის გაუმჯობესებას, პროფესიული კადრების მოზიდვასა და მათი კვალიფიკაციის ამაღლებას, რაც საბოლოოდ, გაზრდის სისტემის ეფექტიანობას და პაციენტებზე ორიენტირებულობას; ჰ21) მოამზადოს დიაბეტის მართვის სახელმწიფო პროგრამის მონიტორინგის ინსტრუმენტები გავლენის, შედეგისა და პროცესის ინდიკატორებით (პაციენტთა რეგისტრაციის, გლუკოზის კონტროლის, გართულებების პრევენციისა და კმაყოფილების მაჩვენებლები), უზრუნველყოს შედეგების რეგულარული გამოქვეყნება და გამჭვირვალობა, ჯანდაცვის პერსონალს ჩაუტაროს ტრენინგები და გაზარდოს პაციენტთა ჩართულობა ინფორმირებულობის კამპანიების საშუალებით; ჰ22) მკურნალობასა და მედიკამენტებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, განახორციელოს მონიტორინგი ონკოლოგიური პაციენტების ყოვლისმომცველი სერვისების მხარდასაჭერად (გვერდითი ეფექტების მკურნალობისა და ფსიქოლოგიური დახმარების ჩათვლით), ასევე, გაზარდოს მკურნალობის ინოვაციური მეთოდების დაფინანსება; ჰ23) სსდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დაწესებულებების ტერიტორიებზე როგორც სამეურნეო სამუშაოებზე, ისე იმავე ტერიტორიებზე კერძო საწარმოებში დასაქმებულ პირთა შრომითი უფლებების დაცვის შემოწმების მიზნით, ყოველწლიურად ჩაატაროს გეგმიური ინსპექტირება; ჰ24) შესაბამის კვლევებზე დაყრდნობით და მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, მიიღოს ზომები ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის ეტაპობრივი გადახედვისა და განახლებისათვის; ჰ25) შესაბამის კომპეტენტურ სამსახურებთან ერთად, შეიმუშაოს რეკომენდაციები უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტის დასადგენად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება ამ მომსახურების მენიუს კალორაჟი, კვების ხარისხი, უსაფრთხოება, სანიტარიულ-ჰიგიენურ მოთხოვნები, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა-აღჭურვა, ჰიგიენური ნორმების დაცვა და სხვა საკითხები; ჰ26) უზრუნველყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა რეაბილიტაციის სერვისების იმგვარი ცვლილება, რაც შესაძლებელს გახდის როგორც ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ცენტრების, ისე მომსახურებაში ჩართული ბენეფიციარების რიცხვის საჭიროებისამებრ გეგმაზომიერ ზრდას; ჰ27) ფსიქიატრიული სტაციონარული საწოლების დეფიციტის აღმოფხვრის პროცესში, სხვადასხვა მეთოდების მეშვეობით (მ.შ. შესაძლებელია განხილული იქნეს მულტიპროფილურ საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული განყოფილებების გახსნის გზა), ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული სტაციონარული საწოლების დეფიციტის აღმოფხვრას; ჰ28) გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების დროული განხორციელება, მათ შორის, 2024 წელს განსახორციელებელ და შეუსრულებელ აქტივობებზე მიდევნება და მათი დროული შესრულება; ჰ29) შეისწავლოს „დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის“ სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილე სამედიცინო დაწესებულებების შშპ პირებისთვის ადაპტირების საკითხი, უზრუნველყოს მონიტორინგი და საჭიროების შემთხვევაში, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ღონისძიებების გატარება; ჰ30) უზრუნველყოს სამშობიარო/ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების ექიმებისა და ექთნების გადამზადების მონიტორინგი შშმ პირთა სპეციფიკის გათვალისწინებით; ჰ31) უზრუნველყოს „ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი ტექნიკური რეგლამენტის“ განახლება და სკოლაპანსიონის ზრუნვის სტანდარტის ინტეგრირების პროცედურების ბოლომდე დასრულება; ჰ32) შშმ პირთა აქტიური ჩართულობით, უზრუნველყოს შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დადგენის მექანიზმის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმის დადგენილ ვადებში შესრულება; ჰ33) შეისწავლოს იმ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების საკითხი, რომელთაც სტატუსი 2007 წლამდე მოქმედი ბიუროების მიერ უვადოდ აქვთ დადგენილი, უზრუნველყოს დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან მათი გასვლის ოპტიმალური გზების გამონახვა, რათა ბენეფიციართა უფლების რეალიზაცია მოხდეს ნაკლები ბიუროკრატიული პროცედურით; ჰ34) გააძლიეროს და გააუმჯობესოს არსებული ზომები, რათა უზრუნველყოს სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი საარჩევნო უფლების მქონე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების აქტიური, ინფორმირებული და დამოუკიდებელი მონაწილეობა არჩევნებში; ჰ35) გააძლიეროს უკვე არსებული თანამშრომლობა სათემო სერვისების მიმწოდებლებთან და განავითაროს საინფორმაციო მხარდაჭერის პრაქტიკა ისე, რომ უფრო სრულად პასუხობდეს მათი საქმიანობის სპეციფიკას და ბენეფიციართა საჭიროებებს; ჰ36) განაგრძოს სათემო სერვისების მომწოდებლებისთვის მონიტორინგისა და ზედამხედველობის პრაქტიკა, თანამშრომლობაზე ორიენტირებული მიდგომით. ასევე, გააუმჯობესოს ზედამხედველობა სერვისების მიმწოდებლების მიერ მოქმედი სტანდარტით განსაზღვრული დოკუმენტაციის დეტალურად წარმოების წესის დაცვის უზრუნველსაყოფად და ხელი შეუწყოს ანონიმური უკუკავშირის მექანიზმის გამართულ და ეფექტურ ფუნქციონირებას; ჰ37) გააძლიეროს ხელშეწყობა შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრები ბენეფიციარების სოციალური ინკლუზიის, ინდივიდუალური განვითარების და დამოუკიდებელი ცხოვრების მომზადების მიმართულებით, განსაკუთრებით კი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის, პროფესიული და უმაღლესი განათლების პროგრამებში ჩართვისა და შრომით ბაზარზე მათი შესაძლებლობების განვითარების მხარდაჭერის გაძლიერებით, მათი ინდივიდუალური საჭიროებებისა და არსებული სირთულეების გათვალისწინებით; ჰ38) გადახედოს კონფიდენციალური ინფორმაციის გაცემის შესახებ არსებულ ბენეფიციართა თანხმობის ფორმებს და საჭიროებისამებრ, უზრუნველყოს სერვისის მიმწოდებლებისთვის ამ საკითხზე კონსულტაციებისა და სუპერვიზიის ინტენსივობის ზრდა; ჰ39) ბენეფიციართა მდგომარეობის გათვალისწინებით, უზრუნველყოს მხარდაჭერის შემდგომი გაძლიერება, შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრებ პირებთან ინდივიდუალური მუშაობის მიმართულებით, განსაკუთრებით, მომსახურების ინდივიდუალური გეგმების მომზადების პროცესში, შესაბამისი კონსულტაციების უზრუნველყოფის გზით; ჰ40) გააძლიეროს მხარდაჭერა შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში შესაბამისი სპეციალისტების ჩართვის გზით (განსაკუთრებით მომვლელის, ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკისა და თერაპევტების) და უზრუნველყოს დასაქმებული კადრების „პროფესიული გადაწვის“ პრევენციის მექანიზმების განვითარება, რაც ხელს შეუწყობს მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის მნიშვნელოვნად ზრდას; ჰ41) გააძლიეროს პერსონალის სისტემატური გადამზადება, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების, ქცევის პოზიტიური მართვის, დეესკალაციის ვერბალური ტექნიკების, პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის, ალკოჰოლური საშუალებების ჭარბი მოხმარების პრევენციის, ინფორმაციის კონფიდენციალურობის დაცვის და მხარდაჭერის ინსტიტუტის მოცულობისა და პრაქტიკული რეალიზების მიმართულებით; ჰ42) გადახედოს არსებულ მექანიმზებს და გააძლიეროს სერვისებით მოსარგებლეთა ცნობიერების ამაღლება, მათი უფლებებისა და უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ, ინფორმირების გაზრდისა და უფლებების აქტიური რეალიზების ხელშეწყობის მიზნით; ჰ43) დაიწყოს მუშაობა ბავშვებისთვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ადიქციის დაძლევის და სარეაბილიტაციო მომსახურებების გაძლიერების კუთხით, რათა შეიქმნას ბავშვზე მორგებული, რეგიონული და თემზე დაფუძნებული სერვისები, მათ შორის, კრიზისული ინტერვენციის, ადიქციის მართვის, პრევენციისა და რეაბილიტაციის პროგრამები, რაც იქნება მისაწვდომი, კონფიდენციალური და კულტურულად მგრძნობიარე, ბავშვთა საჭიროებებზე სათანადოდ გადამზადებული სპეციალისტებით; ჰ44) „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, უზრუნველყოს აჭარის რეგიონში 24-საათიანი თავშესაფრისა და დღის ცენტრის ამოქმედება; ჰ45) გააგრძელოს მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოში დასაქმებული სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის ზრდის პოზიტიური დინამიკა და თანმიმდევრულად დანერგოს პროფესიონალთა გადინების პრევენციის მექანიზმი; ჰ46) მეტად გააუმჯობესოს ნინოწმინდის პანსიონში მცხოვრები ბავშვებისთვის ოჯახურ გარემოსთან მაქსიმალურად მიახლოებული საცხოვრებელი პირობები; ჰ47) იდენტიფიცირებული საჭიროების გამოკვეთის საფუძველზე, შეისწავლოს ხანდაზმულთა 24საათიანი მომსახურების განმახორციელებელი დაწესებულებისთვის მომსახურების მინიმალური სტანდარტების ეფექტიანობა და საჭიროების შემთხვევაში, განახორციელოს შესაბამისი ღონისძიებები; ჰ48) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე საინფორმაციო შეხვედრების ჩატარების გზით, რეგულარულად, სამედიცინო პერსონალის მაქსიმალური ჩართულობით უზრუნველყოს მათი ინფორმირება სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის დაცვის თითოეული სერვისის შესახებ; ჰ49) განახორციელოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ტერიტორიულ ერთეულებში სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების შესახებ ინფორმირების გაზრდა, კომუნიკაციის სხვადასხვა მეთოდის გამოყენებით; ჰ50) უზრუნველყოს დევნილი ოჯახების ინფორმირება, შესაბამის ვებგვერდზე ინფორმაციის განახლებით, ან სხვა ფორმით, მიმდინარე მშენებლობისა და მშენებლობის პროცესის მიმდინარეობის შესახებ; ჰ51) განაგრძოს მიმდინარე სამშენებლო სამუშაოების დროულად დასასრულებლად და შემდგომში დევნილთა გრძელვადიანად განსასახლებლად განსახორცილებელი ღონისძიებები; ჰ52) გადაუდებელი საჭიროების შემთხვევაში, ე.წ. ნგრევად ობიექტებში მცხოვრები დევნილები უზრუნველყოს უსაფრთხო საცხოვრებლით; ჰ53) არსებული საბაზრო ფასების მხედველობაში მიღების საფუძველზე, განიხილოს ეკომიგრანტთა საცხოვრებელი სახლების შესყიდვისთვის დაწესებული ლიმიტის გაზრდის საკითხი; ჰ54) განაგრძოს 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი; ჰ55) უზრუნველყოს შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაზე - worknet.gov.ge ეროვნული უმცირესობებისთვის ხელმისაწვდომობის გაზრდა, სხვადასხვა მექანიზმების მეშვეობით, მათ შორის, ინფორმაციის სხვადასხვა ენაზე გავრცელების გზით; ჰ56) დაამუშაოს სტატისტიკური მონაცემები შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაზე worknet.gov.ge რეგისტრირებული/დასაქმებული/დასაქმების შეთავაზების მქონე პირების მოქალაქეობისა და საქართველოში მათი სტატუსის (ჰუმანიტარული სტატუსის/ლტოლვილის სტატუსის/თავშესაფრის მაძიებლის/საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირის) მიხედვით; ჰ57) სოციალური ქსელისა და ვებგვერდის საშუალებით, რამდენიმე ენაზე გაავრცელოს ინფორმაცია ინტეგრაციის პროგრამების თაობაზე; ჰ58) აამუშაოს ინტეგრაციის საკომუნიკაციო პლატფორმა; ჰ59) გააკეთოს სისტემური ანალიზი სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების სფეროში მომდევნო 10 წლის განმავლობაში, ფსიქიატრიულ სტაციონარულ საწოლებზე სავარაუდო მოთხოვნის თაობაზე და შეიმუშაოს კონკრეტული გეგმა, რომელიც ორიენტირებული იქნება სხვადასხვა ლოკაციაზე სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების მიწოდებაზე, მათ შორის, ამბულატორიული ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის შესაძლებლობაზე; ჰ60) ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესში შეისწავლოს არსებული ნაკლოვანებები და მიღებული შედეგების მიხედვით დაგეგმოს მათი აღმოფხვრის გზები; ჰ61) შეიმუშაოს საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების შესაბამისი სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები; ჰ62) ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი სამუშაოს მაძიებლების კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად განახორციელოს მათ სპეციფიკურ საჭიროებებზე მორგებული აქტივობები. 8. საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრომ: ა) გააგრძელოს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებულ ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის; სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შესთავაზოს ქართული ენის სასწავლო პროგრამები; ბ) მინისტრის ბრძანებით დააამტკიცოს სკოლის ადმინისტრაციის წარმომადგენლებისთვის ერთიანი სტანდარტული ოპერაციული პროცედურები (სოპ) ბავშვთა ქორწინების შემთხვევების გამოვლენის, ეფექტიანი რეაგირებისა და გადამისამართების შესახებ; გ) უზრუნველყოს შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების (5 ტრენინგი) ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციისა და მასწავლებლებისთვის (არანაკლებ 50 პირის მონაწილეობით); დ) გადაამზადოს საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წარმომადგენლები და მასწავლებლები ბავშვთა გამოხატვის თავისუფლებისა და მისი რეალიზების თაობაზე, ასევე, ამ პროცესში ბავშვთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მხრივ საგანმანათლებლო დაწესებულებათა როლის შესახებ; ე) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გააფართოოს სკოლამდელი ბილინგვური პროგრამების დაფარვის არეალი; ვ) იმ სკოლებში, სადაც სწავლა მიმდინარეობს ეროვნული უმცირესობების ენაზე, დანერგოს ბილინგვური სწავლების მოდელი; შეიმუშაოს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო სასკოლო სახელმძღვანელოები; მოამზადოს/გადაამზადოს ორენოვანი პედაგოგები; ზ) განახორციელოს ქმედითი ღონისძიებები საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად; თ) ხელი შეუწყოს სათემო ორგანიზაციებს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო სასწავლო რესურსების ხელმისაწვდომობისა და, აგრეთვე, პედაგოგთა გადამზადებისთვის; ი) ბილინგვური პროგრამების პოპულარიზაციის მიზნით, განახორციელოს სტუდენტური და მოსწავლეთა გაცვლითი პროგრამები ქვეყნის ფარგლებს შიგნით; კ) უზრუნველყოს სკოლამდელი განათლებისა და სასკოლო მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; ლ) უზრუნველყოს გრიფირების გამოცხადება საგნისთვის, „მე და საზოგადოება“, სახელმძღვანელოს შესარჩევად, ან უზრუნველყოს მისი შეთანხმება დადგენილი წესით; მ) სასკოლო სახელმძღვანელოს შეთანხმების პროცესში უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა საკითხებზე განგრძობადი, სავალდებულო ტრენინგ-პროგრამების შემუშავება და ჩატარება შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის ყველა წევრისთვის; ნ) შეიტანოს ცვლილებები: ნ.ა) „ზოგადი განათლების საბაზო-საშუალო საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 19 დეკემბრის MES 5 24 0001633146 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; ნ.ბ) „ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2023 წლის 5 დეკემბრის №1646651 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 7 24 0001477052 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; ნ.გ) „მასწავლებლის მომზადების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 30 მაისის №597510 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 8 24 0001477053 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; ცვლილებათა შედეგად განისაზღვროს შემდეგი: ცოდნისა გაცნობიერების კომპონენტში დაემატოს მითითება, რომ კურსდამთავრებული აღწერს და მსჯელობს ადამიანის უფლებათა/ბავშვის უფლებათა ძირითად პრინციპებზე; სასწავლო პროცესის დაგეგმვის, წარმართვისა და შეფასების ნაწილს დაემატოს ადამიანის უფლებათა კომპონენტი იმგვარად, რომ კურსდამთავრებულმა ადამიანის უფლებათა პრინციპების გამოყენება შეძლოს როგორც დაგეგმვის, ისე წარმართვისა და შეფასების ნაწილში; პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში, პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების ასპექტში, დაემატოს, რომ კურსდამთავრებული აღიარებს ადამიანის უფლებათა პრინციპების მნიშვნელობას პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების პროცესში. ო) უზრუნველყოს დამატებითი საჭიროებების მქონე ჯგუფების საჭიროებების შეფასების სისტემის დანერგვა პროფესიული განათლების საფეხურზე; პ) ცენტრის საქმიანობის გეოგრაფიული არეალისა და ცენტრის მიერ უზრუნველყოფილი პროგრამების ფარგლებში გადამზადებული მასწავლებლების რაოდენობა გაზარდოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; ჟ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში უზრუნველყოს სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამის პოპულარიზაცია და გააფართოოს ამ პროგრამის განხორციელების, მათ შორის, მობილური ჯგუფების საქმიანობის გეოგრაფიული არეალი. 9. საქართველოს კულტურის სამინისტრომ: ა) სარესტავრაციო ძეგლების მდგომარეობის შესაბამისად, გააგრძელოს რელიგიურ უმცირესობათა რელიგიური დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რეაბილიტაციის პროცესი; ბ) უზრუნველყოს კულტურის სფეროს მარეგულირებელ სამართლებრივ აქტებზე მუშაობის პროცესის გამჭვირვალობა; გ) უზრუნველყოს ადმინისტრაციული ორგანოების ოფიციალური ვებგვერდების შექმნა/განახლება და ონლაინ პლატფორმებზე უწყებების საქმიანობასთან დაკავშირებული ინფორმაციისა და დოკუმენტაციის ხელმისაწვდომობა; დ) სამინისტროს/სსიპ შემოქმედებითი საქართველოს პროგრამ(ებ)ის ფარგლებში გაითვალისწინოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობის, კულტურული ღონისძიებების განხორციელების ხელშემწყობი მიმართულებები; ე) გააძლიეროს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა-ინვენტარიზაცია და გააგრძელოს ამ ძეგლების კონსერვაცია ან/და რესტავრაცია; 10. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ: ა) აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ და მისმა საოკუპაციო რეჟიმებმა, საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნით და ე.წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით, დაიცვან მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; ბ) აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე; გ) საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით შესაბამის შეხვედრებზე და საერთაშორისო ფორმატებში განაგრძოს სამართალდამრღვევი პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხზე მუშაობა; დ) გააგრძელოს სამშვიდობო პროცესებში კონფლიქტით დაზარალებული ქალების მიერ დასახელებულ საკითხებზე რეაგირება ყველა არსებული როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო მექანიზმების გამოყენებით, მათ შორის მოლაპარაკებების ფორმატებში მათი დაყენებით. 11. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ გაზარდოს სოფლად მცხოვრებ ქალებთან, როგორც დამწყებ, ისე გამოცდილ მეწარმეებთან, მეწარმეობის შესახებ საინფორმაციო შეხვედრებისა და ტრენინგების რაოდენობა, მათ შორის, გეოგრაფიული დაფარვის გზით. 12. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ შეისწავლოს საქართველოს მთავრობის 2014 წლის №58 დადგენილებით დამტკიცებული სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტის შესაბამისობა ჯანმოს უახლეს (2022 წლის) სახელმძღვანელო მითითებებთან სასმელი წყლის ხარისხის შესახებ და უზრუნველყოს შესაბამისი ნორმატიული აქტის შემუშავება და მიღება. 13. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატმა: ა) გააგრძელოს სამშვიდობო პროცესებში კონფლიქტით დაზარალებული ქალების მიერ დასახელებულ საკითხებზე რეაგირება ყველა არსებული როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო მექანიზმების გამოყენებით, მათ შორის მოლაპარაკებების ფორმატებში მათი დაყენებით; ბ) გაატაროს შესაბამისი მიზანმიმართული ღონისძიებები სამიზნე სეგმენტში „1+4 სტაჟირების პროგრამის“ შესახებ ცნობადობის ამაღლების უზრუნველსაყოფად. 14. მუნიციპალიტეტის ორგანოებმა: ა) არსებული რესურსების ეფექტიანად გამოყენებითა და სახელმწიფო უწყებებთან თანამშრომლობით, უმოკლეს ვადებში დაგეგმონ და გადადგან ქმედითი ნაბიჯები, ყველა მუნიციპალიტეტში წყალმომარაგების ლიცენზირებული მიმწოდებლის მიერ უზრუნველსაყოფად; ბ) მაქსიმალური ძალისხმევა გაწიონ მოქალაქეების, მათ შორის, ქალების, ხანდაზმულების, შშმ პირებისა და სხვა ჯგუფების საჭიროებათა გამოსაკვლევად და დასაკმაყოფილებლად წყალზე წვდომის კუთხით; გ) ალტერნატიული გზებით უზრუნველყონ იმ მოქალაქეთა წყალმომარაგება, რომელთაც არ აქვთ წვდომა პირადი და საყოფაცხოვრებო მიზნებისთვის საჭირო მინიმალური ოდენობის წყალზე. დ) კალორიების აუცილებელი დღიური ოდენობის და სადილის ენერგეტიკული ღირებულების გათვალისწინებით, უზრუნველყონ უფასო სასადილოების მენიუს შედგენა და სეზონის მიხედვით შეცვლა; ე) შეიმუშაონ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული უფასო სასადილოების მონიტორინგის დოკუმენტი, სადაც გათვალისწინებული იქნება მონიტორინგისას საკვების ხარისხის და კალორაჟის კონტროლი; ვ) საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს − გარემოს ეროვნულ სააგენტოს და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველოს მიაწოდონ ინფორმაცია ეკომიგრაციის პრევენციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ; ზ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ სკოლამდელი განათლებისა და სასკოლო მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; თ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხის და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; ი) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებისა და სოციალური ქსელების გვერდებზე განთავსებული ინფორმაციის მისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; კ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების მიერ მიღებული საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) მისაწვდომობა მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; ლ) უზრუნველყონ, რომ გორის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სოციალურ საცხოვრისებში მცხოვრები ადამიანები უზრუნველყონ ადამიანის ღირსეული ცხოვრების შესაბამისი ალტერნატიული საცხოვრებლით. 15. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიამ: ა) გამოიჩინოს შესაბამისი ძალისხმევა, მათ შორის, სპეციალისტების დახმარებით წარმართოს ინტენსიური მოლაპარაკებები ორხევში, მუხაძის ქ. №12-ში მდებარე სოციალურ საცხოვრისში ამ დრომდე მყოფ პირებთან შენობის დატოვებასთან და ქირის პროგრამაში ჩართვასთან დაკავშირებით; ბ) უზრუნველყოს ქალაქ თბილისის მერთან არსებული შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საკონსულტაციო საბჭოს ეფექტიანი ფუნქციონირება. მათ შორის: ბ.ა) უმოკლეს ვადებში განაახლოს საბჭოს შემადგენლობა; ბ.ბ) უზრუნველყოს საბჭოს უპირატესად შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციებით და შშმ პირებით დაკომპლექტება; ბ.გ) უზრუნველყოს საბჭოს სხდომების გამართვა დებულებით გათვალისწინებული პერიოდულობით. 16. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველომ გააგრძელოს მუნიციპალიტეტებისა და სხვა უწყებების მიმართვების საფუძველზე ვიზუალური საინჟინრო-გეოლოგიური დასკვნების მომზადება, რომლებშიც შეფასებული იქნება მოქალაქეთა ოჯახების (კომლების) საცხოვრებელი სახლების, საკარმიდამო მიწის ნაკვეთებისა და მათი მიმდებარე ტერიტორიების გეოდინამიკური მდგომარეობა და გასცეს შესაბამისი რეკომენდაციები გადაუდებელი ღონისძიებების განსახორციელებლად. 17. საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ: ა) უზრუნველყოს, კანონმდებლობის დაცვით, სასამართლო აქტების პროაქტიული გამოქვეყნება; ბ) გააუმჯობესოს დისტანციური სასამართლო პროცესების გამართვისთვის საჭირო ტექნიკური და პროგრამული ინფრასტრუქტურა კლიენტსა და ადვოკატს შორის კომუნიკაციის კონფიდენციალურობის უზრუნველსაყოფად; გ) გააძლიეროს ძალისხმევა სასამართლო სისტემაში მოსამართლეთა არასაკმარის რაოდენობასთან დაკავშირებული გამოწვევის დასაძლევად. 18. საქართველოს საერთო სასამართლოებმა გააძლიერონ ძალისხმევა ამ სასამართლოებში საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სტატისტიკური მონაცემების/ინფორმაციის დასამუშავებლად. 19. საჯარო სამართლის იურიდიული პირმა - გარემოს ეროვნულმა სააგენტომ: ა) უზრუნველყოს მყინვარულ ხეობებში დეტალური კვლევების დროს გამოვლენილი მაღალი რისკის ზონებში გაცემული პრევენციული ღონისძიებების საფუძველზე შესაბამისი ღონისძიებების დროული გატარება; ბ) უზრუნველყოს მოსალოდნელი სტიქიური მოვლენების შესახებ ადრეული გაფრთხილებების გადაწყვეტილების მიმღებ პირებამდე და მოსახლეობამდე ოპერატიულად დაყვანის მიზნით თანემედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა (ვებგვერდი, მობილური აპლიკაცია და ა.შ.); გ) გააგრძელოს სახელმწიფო რწმუნებულების ადმინისტრაციების, მუნიციპალიტეტების, სხვა უწყებებისა და ცალკეული მოქალაქეების მიმართვების საფუძველზე ვიზუალური საინჟინროგეოლოგიური დასკვნების მომზადება, რომლებშიც შეფასებული იქნება მოქალაქეთა ოჯახების (კომლების) საცხოვრებელი სახლების, საკარმიდამო მიწის ნაკვეთებისა და მათი მიმდებარე ტერიტორიების გეოდინამიკური მდგომარეობა და გასცეს შესაბამისი რეკომენდაციები გადაუდებელი ღონისძიებების განსახორციელებლად. 20. საჯარო სამართლის იურიდიული პირმა - სურსათის ეროვნულმა სააგენტომ: ა) „ადამიანის მოხმარებისთვის განკუთვნილი წყლის მდგომარეობის ანგარიშის შინაარსის შესახებ“ ბრძანების პროექტით განსაზღვროს საზოგადოებისათვის მისაწოდებელი ინფორმაცია, მათ შორის: სახელმწიფო კონტროლის (მონიტორინგის) პროგრამის შედეგები, ინფორმაცია ადამიანის ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანი პარამეტრების ნორმების გადაჭარბების შესახებ, რჩევები წყლის მოხმარების შეზღუდვასა და წყლით გამოწვეული რისკების აცილებასთან დაკავშირებით და სხვა; ბ) საჭიროების შემთხვევაში სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლსა და მის შედეგებზე ინფორმაციის გაცვლის მიზნით, გამართოს შეხვედრები მუნიციპალიტეტების წარმომადგენლებთან; გ) სასმელი წყლის ხარისხის სახელმწიფო კონტროლის გაფართოების მიზნით, 2026 წლიდან გაზარდოს საჭირო ფინანსური რესურსები. საჭიროების შემთხვევაში მოამზადოს შესაბამისი სამართლებრივი აქტები. 21. საჯარო სამართლის იურიდიული პირმა - სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტომ დაცულ ტერიტორიებზე ეკოტურისტული სერვისების განვითარების მიზნით გადაწყვეტილებების მიღებისას, რასაც შესაძლოა მოყვეს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის შეზღუდვა, უზრუნველყოს ადგილობრივი მოსახლეობისა და საზოგადოებრივი გაერთიანებების ინფორმირება. 22. სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებამ – საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტმა გააგრძელოს პროექტების დაგეგმვა-განხორციელება, მოქალაქეთა საკუთრებაზე ზეგავლენის შესწავლა-შეფასება, მიწის ნაკვეთების გამოსყიდვისა და სხვა საკომპენსაციო ღონისძიებების განხორციელება, პროექტის ფარგლებში შედგენილ განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად. 23. საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა: ა) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გააძლიეროს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური გამოშვებების პოპულარიზაცია აუდიტორიის გასაზრდელად; ბ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში ხელი შეუწყოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მომზადებული მედიაპროდუქტების (მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტების) ხელმისაწვდომობას ტრანსლაციის ყველა არსებული საშუალებით, აგრეთვე უზრუნველყოს ამ საქმიანობის პოპულარიზაცია. 24. ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ: ა) გაატაროს ყველა საჭირო ღონისძიება ელექტრონული ტექნოლოგიების გამოყენებით ხმის მიცემის ფარულობისადმი საზოგადოებრივი ნდობის განსამტკიცებლად, მათ შორის, საინფორმაციო კამპანიის დაგეგმვისა და ეფექტიანად წარმართვის გზით. ამასთანავე, მიიღოს ზომები, რათა მომავლში თავიდან იქნას აცილებული ამ საკითხთან დაკავშირებით სპეკულაციები; ბ) უზრუნველყოს კენჭისყრისთვის ისეთი სივრცეების შერჩევა, რომლებიც მაქსიმალურად ოპტიმალური იქნება საარჩევნო უბნების სრულყოფილად ფუნქციონირებისათვის, მათ შორის, დამკვირვებლების მიერ თავიანთი უფლებამოსილებების სრულფასოვნად და დაუბრკოლებლად განხორციელებისთვის; გ) საარჩევნო კომისიების წევრების სათანადო მომზადებით უზრუნველყოს მარკირების წესების ნებისმიერი დარღვევის პრევენცია; დ) გააგრძელოს საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრების უწყვეტი გადამზადება შშმ პირებისთვის მისაწვდომი სერვისების შესახებ; ე) გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება, რათა 2025 წლის არჩევნებისთვის უზრუნველყოფილ იყოს უსინათლო პირთა მიერ აქტიური საარჩევნო ხმის უფლების დამოუკიდებლად რეალიზების შესაძლებლობა; ვ) შესაბამის ნორმატიულ აქტებში განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად ხელი შეუწყოს შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე სამუშაო ჯგუფების მიერ საქმიანობის შეუფერხებლად, უწყვეტად და ეფექტიანად განხორციელებას. 25. საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნულმა კომისიამ შეიმუშაოს სახელმძღვანელო დოკუმენტი, რომლითაც მაუწყებლებს, საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს საარჩევნო კოდექსიდან“ გამომდინარე, განემარტებათ, რომ მოქმედი კანონმდებლობა აღარ ითვალისწინებს საზოგადოებრივი აზრის კვლევის საფუძველზე, საარჩევნო სუბიექტის კვალიფიციურ საარჩევნო სუბიექტად აღიარების უფლებამოსილებას. 26. იმ პასუხისმგებელმა უწყებებმა, რომლებმაც საანგარიშო პერიოდში ვერ უზრუნველყვეს „2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის 2024 წლის 27 ივნისის №4332-XIVმს-Xმპ დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების სრულყოფილად შესრულება, განახორციელონ ყველა შესაძლო ღონისძიება აღნიშნული დავალებების შესასრულებლად. 27. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა პერიოდულად გაუწიოს მონიტორინგი „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში მითითებული ფაქტების თავიდან აცილებისა და ამ დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების შესრულებისკენ მიმართული ღონისძიებების განხორციელებას. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს აღნიშნული დავალებების შესრულების შესახებ ანგარიშები წარედგინოს 2026 წლის 1 მარტამდე. 28. ეს დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე შალვა პაპუაშვილი

საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2024 წელი საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში სარჩევი შესავალი .................................................................................................................................................................. 8 1.კონფლიქტებით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა ...................... 20 1.1.უკანონო დაკავებები და არასათანადო მოპყრობა ............................................................................... 21 1.2.გადაადგილების თავისუფლების საკითხი და დოკუმენტაციასთან დაკავშირებული პრობლემები ..................................................................................................................................................................... 22 1.3.განათლების უფლება........................................................................................................................................... 24 1.4.ჯანმრთელობის დაცვის უფლება................................................................................................................. 27 1.5.საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა .................................................................................................................................................................................................. 27 2. სიცოცხლის უფლება ..................................................................................................................................... 29 2.1.შესავალი ...................................................................................................................................................................... 29 2.2.სიცოცხლის უფლების დაცვის მიმართულებით არსებული მდგომარეობა ოკუპაციის კონტექსტში ...................................................................................................................................................................... 29 2.3.შოვის ტრაგედიის საქმეზე მიმდინარე გამოძიება ........................................................................... 30 2.4.ფემიციდი - გენდერული ნიშნით მოტივირებული ქალთა მკვლელობების შემთხვევები .................................................................................................................................................................... 35 3. წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის აკრძალვა და გამოძიება...................................................................................................................41 3.1. შესავალი...................................................................................................................................................................... 41 3.2. პრაქტიკა, რომელიც უტოლდება არასათანადო მოპყრობას ....................................................... 43 3.3.არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის გარანტიები/არასათანადო მოპყრობის გამომწვევი ფაქტორები ............................................................................................................................................ 57 3.4. სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის შემთხვევების გამოძიება ........................................... 73 3.5. გაზაფხულისა და ზამთრის საპროტესტო აქციები - არასათანადო მოპყრობა და სხვა უფლებადარღვევები....................................................................................................................................................77 4. თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება ................................................................................ 119 4.1. შესავალი.................................................................................................................................................................... 119 4.2. თავისუფალი გადაადგილების უფლების უსაფუძვლო შეზღუდვა ...................................120 4.3. აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების ან შეცვლის თაობაზე განჩინების გასაჩივრების პრაქტიკა ............................................................................................................................................................................ 121 4.4. ადმინისტრაციული დაკავებები ................................................................................................................122 4.5. პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პრაქტიკა .........................................................................................123 1| 4.6. ამნისტიის შედეგები ......................................................................................................................................... 127 5.სამართლიანი სასამართლოს უფლება ................................................................................................. 130 5.1.შესავალი .....................................................................................................................................................................130 5.2.სასამართლოში არსებული ინსტიტუციური პრობლემები .......................................................... 131 5.3.საქმის გონივრულ ვადაში განხილვის უფლება................................................................................ 137 5.4.სამართლიანი სასამართლოს უფლება პატიმართა სასჯელისგან გათავისუფლების მექანიზმების ფარგლებში..................................................................................................................................... 141 5.5.ნეიტრალური მტკიცებულებების გარეშე ჩატარებული ჩხრეკის კანონიერება............ 145 5.6.დაცვის უფლების ხელყოფა და დაცვის მხარისთვის გაუთქმელობის ვალდებულების დაკისრება........................................................................................................................................................................ 146 5.7.მოსამართლეთა უცვლელობის პრინციპი .............................................................................................. 148 5.8.ნასამართლობის ვადის ათვლა .................................................................................................................... 149 5.9.ექსტრადიციის დასაშვებობა......................................................................................................................... 149 6. პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობა.................................................................................................. 153 6.1. შესავალი....................................................................................................................................................................153 6.2. პენიტენციურ კოდექსში 2024 წლის 17 სექტემბერს შეტანილი ცვლილებები .............. 154 6.3. გარე სამყაროსთან კონტაქტი პენიტენციურ დაწესებულებებში .......................................... 157 6.4. გარე სამყაროსთან კონტაქტი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში ..............................................................................................................................................................163 6.5.გარე სამყაროსთან კონტაქტი შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში ............................................................................ 164 7.გამოხატვის თავისუფლება ....................................................................................................................... 168 7.1. შესავალი ....................................................................................................................................................................168 7.2.მედიის წარმომადგენელთა დაცულობა .................................................................................................168 7.3.საკანონმდებლო ცვლილებები ...................................................................................................................... 173 7.4.კანონმდებლობის არასათანადო გამოყენება გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევისთვის ...................................................................................................................................................................174 8.ინფორმაციის თავისუფლება ................................................................................................................... 177 9. შეკრების თავისუფლება............................................................................................................................ 181 9.1.შესავალი ..................................................................................................................................................................... 181 9.2.მშვიდობიანი შეკრების შეწყვეტის შემთხვევები ........................................................................... 181 9.3.საკანონმდებლო ცვლილებები......................................................................................................................183 10. უფლებადამცველები ................................................................................................................................ 187 2| 11.საკუთრების უფლება ................................................................................................................................. 189 11.1.შესავალი ....................................................................................................................................................................189 11.2.კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებულ პირთა საკუთრების უფლება .................................................................................................................................................................................................189 11.3.უკანონო მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ქონების გამოთხოვის საქმეებზე აღსრულების უკიდურესად გაჭიანურების პრობლემა ................................................ 191 11.4.საკუთრების უფლება სისხლის სამართლის საქმეებში ..............................................................193 12.რწმენისა და რელიგიის თავისუფლება ............................................................................................. 197 12.2.„უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონი ...........................................................198 12.3.თავდაცვის კოდექსი ..........................................................................................................................................199 12.4.სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულები ............................................................................... 200 12.5.სამშენებლო ნებართვების მოპოვების პრობლემა.......................................................................... 200 12.6.რელიგიური დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები ......................... 200 13. თანასწორობის უფლება .......................................................................................................................... 203 13.1.შესავალი .................................................................................................................................................................. 203 13.2.სავარაუდო დისკრიმინაციის საქმეები არჩევნებისა და საპროტესტო აქციების კონტექსტში .................................................................................................................................................................... 203 13.3.ჟურნალისტური საქმიანობის გამოწვევები საქართველოს პარლამენტში .................... 205 13.4.ქალთა თანასწორუფლებიანობა............................................................................................................... 207 13.5.შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები ................................................................................. 208 13.6.ლგბტქი+ თემის წევრების თანასწორუფლებიანობა .................................................................. 209 13.7.დისკრიმინაცია შრომით ურთიერთობებში ....................................................................................... 211 13.8.სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიება ..................................................... 211 13.9.დისკრიმინაციის წახალისება .....................................................................................................................212 14.გენდერული თანასწორობა ...................................................................................................................... 215 14.1.შესავალი ...................................................................................................................................................................215 14.2.ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობა და ეკონომიკური გაძლიერება ..................................215 14.3.ქალები, მშვიდობა და უსაფრთხოება ................................................................................................... 220 14.4.ქალთა სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანმრთელობა და უფლებები .................. 222 14.5.ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობა.................................................................................................. 224 14.6.ადრეული/ბავშვობის ასაკში ქორწინება............................................................................................. 229 15.კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უფლება ........................................................................... 233 16. გარემოს დაცვის უფლება ........................................................................................................................ 237 3| 16.1. წყალზე უფლება ................................................................................................................................................ 237 16.2.კატასტროფის რისკები და გამოწვევები .............................................................................................. 240 16.3.საზოგადოების მონაწილეობა გარემოსთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღებაში .......................................................................................................................................................................... 243 16.4.გარემოსდაცვითი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა .................................................................. 245 16.5.ინფრასტრუქტურული პროექტების ზეგავლენა ............................................................................. 246 16.6. ცხოველებთან დაკავშირებული გამოწვევები ................................................................................ 247 16.8. აკუსტიკური ხმაურის კონტროლი ......................................................................................................... 248 16.9.ხე-ტყის მოპოვების გამოწვევები .............................................................................................................. 249 17.ჯანმრთელობის უფლება .........................................................................................................................254 17.1.შესავალი .................................................................................................................................................................. 254 17.2.პაციენტის უსაფრთხოება.............................................................................................................................. 254 17.3.პირველადი ჯანდაცვის სისტემა ............................................................................................................... 256 17.4.დიაბეტის მქონე ბავშვთა საჭიროებების შეფასება...................................................................... 258 17.5.ონკოლოგიური პაციენტების უფლებები............................................................................................. 260 17.6.აღკვეთის სინდრომის მართვა .....................................................................................................................261 18. შრომის უფლება .........................................................................................................................................264 18.1 ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონში შესული ცვლილებები ........... 264 18.2.საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საჩივრების განხილვის შედეგად გამოვლენილი შრომის უფლების დარღვევის ფაქტები ..................................................................... 267 19. სოციალური უზრუნველყოფის უფლება .......................................................................................... 270 19.1.მიზნობრივი სოციალური დახმარება ...................................................................................................... 271 19.2.სათანადო კვების უფლება/უფასო სასადილოების პროგრამაზე ხელმისაწვდომობა ................................................................................................................................................................................................ 272 20. სათანადო საცხოვრებლის უფლება .................................................................................................... 274 20.2.საცხოვრებლით უზრუნველყოფის პროგრამები და სოციალურ საცხოვრისებში არსებული მდგომარეობა ........................................................................................................................................ 275 21.შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებები .......................................................... 280 21.1.შშმ პირთა საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში მონაწილეობა .......................281 21.2.2024 წლის საპარლამენტო არჩევნები .................................................................................................... 283 21.3.ფსიქიკური ჯანმრთელობა .......................................................................................................................... 285 21.4.2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგია და 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმა ...................................................................................................................................... 286 4| 21.5.საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის 2024 – 2026 წლების სამოქმედო გეგმის შესრულების მდგომარეობა .................................................................................................................................. 288 21.6.შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დადგენა....................................................................... 290 21.7.სათემო სერვისებში არსებული მდგომარეობა ................................................................................. 292 22.ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა ................................................................................................... 300 22.1.შესავალი ................................................................................................................................................................. 300 22.2.განათლების უფლება ......................................................................................................................................301 22.2.1. ადრეული და სკოლამდელი განათლება ................................................................. 301 1.2.2. ზოგადი განათლება .......................................................................................................... 302 22.3. ბავშვთა დაცვა ძალადობისგან ................................................................................................................ 305 22.3.1. ოჯახში ძალადობა .......................................................................................................... 306 22.3.2. სექსუალური ძალადობა............................................................................................... 307 22.4. ბავშვთა სიღარიბე ............................................................................................................................................310 22.5. სახელმწიფო და ალტერნატიულ ზრუნვის სისტემაში მცხოვრები ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობა ....................................................................................................................................312 22.5.1. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში მცხოვრებ არასრულწლოვანთა უფლებრივი მდგომარეობა...................................................................................................... 313 22.5.2. ნინოწმინდის მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა პანსიონში მცხოვრებ არასრულწლოვანთა უფლებრივი მდგომარეობა ............................................................. 314 22.5.3. დედათა და ბავშვთა სახელმწიფო თავშესაფრების ბენეფიციართა უფლებრივი მდგომარეობა...................................................................................................... 315 22.5.4. ქუჩაში მცხოვრები ან/და მომუშავე ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობა .......................................................................................................................................................... 315 22.6 კანონთან კონფლიქტში მყოფ ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა ............... 316 23.ხანდაზმულ პირთა უფლებები ............................................................................................................. 320 23.1.ხანდაზმულთა სადღეღამისო დაწესებულებების მონიტორინგის გამოწვევები .......321 23.2.ხანდაზმულთა მიმართ ძალადობა......................................................................................................... 323 24. ეროვნული უმცირესობების დაცვა და სამოქალაქო ინტეგრაცია .......................................... 326 24.1. შესავალი ................................................................................................................................................................ 326 24.2. ინტეგრაცია და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობა .......................... 327 24.3. წვდომა საჯარო სერვისებზე.......................................................................................................................331 24.4. განათლების უფლება .................................................................................................................................... 333 24.5. მედიის ხელმისაწვდომობა ........................................................................................................................ 340 5| 24.6. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრების უფლებრივი მდგომარეობა ................................................................................................................................................................. 341 25.იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა უფლებრივი მდგომარეობა ..............348 25.1.დევნილთა განსახლება .................................................................................................................................. 348 25.2.სიცოცხლისათვის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილთა განსახლება ........................................................................................................ 350 26.ეკომიგრანტთა უფლებრივი მდგომარეობა ..................................................................................... 352 26.1.ეკომიგრანტთა განსახლება ......................................................................................................................... 352 26.2.ეკომიგრაციის პრევენცია .............................................................................................................................. 353 27.თავშესაფრის მაძიებელთა, საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა და მიგრანტთა უფლებრივი მდგომარეობა ........................................................................................................................... 356 27.1.შესავალი.................................................................................................................................................................. 356 27.2.უცხოელთა საქართველოში შემოსვლა და მათი ქვეყნიდან გაძევება.............................. 357 27.3.ინტეგრაცია ............................................................................................................................................................ 359 28.ადამიანის უფლებები თავდაცვის სფეროში .................................................................................. 362 28.1.შესავალი ................................................................................................................................ 362 28.2.არასათანადო მოპყრობისგან დაცვა ....................................................................................................... 362 28.3.საცხოვრებელი და სამუშაო პირობები ................................................................................................. 363 28.4.კვება და სასმელი წყალი .............................................................................................................................. 364 28.5.სახანძრო უსაფრთხოება ............................................................................................................................... 364 28.6.სამედიცინო მომსახურება ........................................................................................................................... 365 28.7.ეკონომიკური, სოციალური, სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები ......................... 365 28.8.თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტი .................................................... 366 29. ადამიანის უფლებათა სწავლება ........................................................................................................ 369 29.1.შესავალი ................................................................................................................................................................. 369 29.2.ადამიანის უფლებათა სწავლების სახელმწიფო პოლიტიკა ................................................. 369 29.3.სკოლამდელი განათლება............................................................................................................................. 370 29.4. ზოგადი განათლება ........................................................................................................................................ 372 29.5. პროფესიული განათლება ........................................................................................................................... 374 29.6. უმაღლესი განათლება................................................................................................................................... 375 30.სახალხო დამცველის რეკომენდაციების და მათ საფუძველზე პარლამენტის მიერ გაცემული დავალებების შესრულების მდგომარეობა ...................................................................... 380 6| 30.1. საქართველოს პარლამენტის 2023 წლის 1 ნოემბრის დადგენილებით განსაზღვრული დავალებების შესრულების მდგომარება ..................................................................................................... 380 30.2.პარლამენტის 2024 წლის დადგენილების მიღმა დარჩენილი რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა .................................................................................................................................. 386 დანართი - სახალხო დამცველის და აპარატის წარმომადგენელთა მიერ განხორციელებული ვიზიტები ............................................................................................................................................................. 388 7| შესავალი საქართველოს სახალხო დამცველის წინამდებარე ანგარიში მომზადებულია საქართველოს კონსტიტუციის 35-ე მუხლის, „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 22-ე მუხლისა და საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 163-ე მუხლის შესაბამისად. ანგარიშში წარმოდგენილია 2024 წელს კონსტიტუციით გარანტირებული ადამიანის უფლებების დაცვის მიმართულებით არსებული გამოწვევები და პროგრესი. საანგარიშო პერიოდი მოიცავს 2024 წელს, მაგრამ ზოგიერთ შემთხვევაში მასში გაანალიზებულია ის პრობლემებიც, რომლებიც მანამდე წარმოიშვა და საანგარიშო პერიოდშიც გაგრძელდა. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტების შესახებ 3780 განცხადება შემოვიდა. მათ შორის, 2390 შემთხვევაში განცხადება დასაშვებად იქნა ცნობილი და აპარატმა დაიწყო საქმეების არსებითად განხილვა, ხოლო 1120 განცხადება დაუშვებლად/ნაწილობრივ დაუშვებლად იქნა ცნობილი. სახალხო დამცველის აპარატში ფუნქციონირებს ცხელი ხაზი, რომლის მეშვეობით მოქალაქეებს შეუძლიათ 24 საათის განმავლობაში მიიღონ ინფორმაცია, ან განაცხადონ უფლებადარღვევის შესახებ. 2024 წლის განმავლობაში ცხელ ხაზზე 14295 ზარი შემოვიდა. წინამდებარე ანგარიშში გამოვლენილი უფლებადარღვევების აღმოსაფხვრელად სახალხო დამცველის აპარატმა სახელმწიფო უწყებებს 82 რეკომენდაცია/წინადადებით მიმართა. 2024 წლის განმავლობაში მომზადდა 16 სპეციალური ანგარიში და 1 ალტერნატიული ანგარიში საერთაშორისო ორგანოებში წარსადგენად, 2 კონსტიტუციური სარჩელი, 11 სასამართლო მეგობრის მოსაზრება, და 4 კომუნიკაცია ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტისთვის. უფლებადარღვევებისა და გამოწვევების გამოსავლენად და მათ შესასწავლად, სახალხო დამცველის აპარატმა სხვადასხვა დაწესებულებაში არაერთი ვიზიტი განახორციელა, რაც დეტალურად არის ანგარიშში მიმოხილული. სახალხო დამცველის 2024 წლის საპარლამენტო ანგარიშის შესავალში მოკლედ წარმოგიდგენთ ანგარიშის ძირითად მიგნებებს იმის თაობაზე, თუ რა საყურადღებო ტენდენციები გამოიკვეთა ქვეყანაში ადამიანის უფლებათა დაცვის მიმართულებით, და რაც, საჭიროებს ხელისუფლების მხრიდან სათანადო და დროულ რეაგირებას. საანგარიშო პერიოდში ერთი წელი შესრულდა საოკუპაციო რეჟიმის მიერ თამაზ გინტურის მკვლელობიდან. ამ დრომდე დაუსჯელები არიან 2014 წელს - დავით ბაშარულის, 2016 წელს - გიგა ოთხოზორიას, 2018 წელს - არჩილ ტატუნაშვილის და 2019 წელს ირაკლი კვარაცხელიას მკვლელობაში უშუალოდ მონაწილე საოკუპაციო რეჟიმების წარმომადგენლები, რაზეც პასუხისმგებლობა რუსეთის ფედერაციას ეკისრება. სამწუხაროდ, საოკუპაციო ხაზზე უკანონო დაკავებები და გახშირებული უკანონო პატიმრობის შემთხვევები, ასევე საოკუპაციო ხაზზე გადაადგილება კვლავ გამოწვევად რჩება. ეთნიკურად ქართველ მოსახლეობას არ ეძლევა მშობლიურ ენაზე განათლების მიღების შესაძლებლობა. კვლავ გრძელდება საოკუპაციო ძალების მიერ უკანონო ე.წ. ბორდერიზაციის პროცესი. საკუთრების უფლების დარღვევა ყოველდღიურ გამოწვევად რჩება საოკუპაციო ხაზის მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობისათვის. 8| ოკუპაციის შედეგად საკუთარ ქვეყანაში დევნილად ქცეული მოსახლეობის უფლებების დაცვა კი უფრო მეტ ძალისხმევას საჭიროებს სახელმწიფოს მხრიდან. საანგარიშო წელს მცირედით შემცირდა გრძელვადიანად განსახლებული ოჯახების რაოდენობა, საგულისხმოა ისიც, რომ 2024 წელს არცერთი ე.წ. ნგრევადი ობიექტი არ დახურულა. ამასთანავე, 2025 წლის ბოლომდე დაგეგმილმა დევნილთა მასშტაბური განსახლების ვადამ, თბილისში, ზუგდიდში, რუსთავსა და ბორჯომში 2026 წლამდე გადაიწია. ასევე, არ შეცვლილა დევნილი ოჯახებისათვის გათვალისწინებული ქირის ოდენობა - 300 ლარი. კვლავაც გამოწვევად რჩება ე.წ. სოფლად სახლის განსახლების პროგრამაში ჩასართავად გადაწყვეტილების მიღების გაჭიანურება. 2024 წელი საპროტესტო აქციებზე უფლებადარღვევის კონტექსტში განსაკუთრებით მძიმე და დასამახსოვრებელი იყო, რაც, პირველ რიგში, კონსტიტუციითა და საერთაშორისო ხელშეკრულებებით გარანტირებული ღირსების ხელშეუვალობის უფლების, წამებისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის აკრძალვის პრინციპის დარღვევის ინტენსივობამ განაპირობა. მძიმე უფლებადარღვევათა წყობა, ძირითადად, 2024 წლის აპრილი-მაისის საპროტესტო აქციებზე დაიწყო. სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლების მხრიდან მოქალაქეთა ცემისა და ძალადობის გარდა, ამ პერიოდში ადგილი ჰქონდა უცნობი პირების მხრიდან სამოქალაქო აქტივისტების, ჟურნალისტების, საჯარო ფიგურების დევნასა და მათზე ძალადობას, ორგანიზებული სატელეფონო მუქარებს და სხვადასხვა სახით გამოხატულ ძალადობრივ შეუწყნარებლობას. 2024 წლის 15 აპრილიდან 2025 წლის 1 მარტამდე პერიოდში სახალხო დამცველმა და მისმა წარმომადგენლებმა მოინახულეს საპროტესტო აქციებზე დაკავებული და დაშავებული 624 პირი. მათგან არასათანადო მოპყრობაზე 360 პირი მიუთითებდა (57.7%). უფრო კონკრეტულად, 2024 წლის აპრილსა და მაისში გამართულ საპროტესტო აქციებზე დაკავებული და დაშავებული 182 მონახულებული პირიდან 93 საუბრობდა არასათანადო მოპყრობის შესახებ (51.1%). ხოლო 2024 წლის 28 ნოემბრიდან 2025 წლის 1 მარტამდე მონახულებული 442 პირიდან არასათანადო მოპყრობაზე 267 პირი (60%) მიუთითებდა. გაზაფხულის საპროტესტო აქციებზე ჩადენილი ძალადობის ფაქტებზე სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლებისთვის პასუხისმგებლობის დაუკისრებლობამ, ასევე, ეფექტიანი პრევენციული ღონისძიებების გაუტარებლობამ (მაგალითად, სპეცრაზმელების ამოსაცნობი ნიშნებით აღუჭურველობამ), ზამთრის საპროტესტო აქციებზე არაპროპორციული ძალისა და არასათანადო მოპყრობის უფრო მასშტაბური გამოყენების წინაპირობა შექმნა. აღსანიშნავია, რომ 2024 წლის საპროტესტო აქციებზე არასათანადო მოპყრობის ჩადენისათვის დღემდე არცერთი სამართალდამცავი არ არის პასუხისგებაში მიცემული. 2024 წელს განსაკუთრებით აქტუალური იყო კანონის უზენაესობის და სამოქალაქოპოლიტიკური უფლებების რეალიზაციასთან დაკავშირებული საკითხები. 2024 წელი სხვადასხვა მასშტაბის და ფორმის პოლიტიკური შეკრებების სიმრავლით გამოირჩეოდა. მათი სახეობების, ადგილმდებარეობების, სიხშირის, ხანგრძლივობისა და მონაწილეთა რაოდენობის ცვალებადობასთან ერთად, განსხვავებული იყო საპოლიციო ძალების მხრიდან გამოყენებული რეაგირებების მეთოდები და, შესაბამისად, უფლებაში ჩარევის 9| ინტენსივობაც. სახალხო დამცველის შეფასებით, ამ პროცესში, ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა მანიფესტანტთა მცირე ნაწილის ძალადობრივ ქმედებებზე ინდივიდუალური რეაგირების ნაცვლად, სამართალდამცავების მიერ მთლიანი შეკრებების დაშლაზე მიღებული გადაწყვეტილებები იყო, როდესაც ამის აუცილებლობა არ ყოფილა. მსგავს შემთხვევებში, საპოლიციო ღონისძიებების გამოყენების ფორმალური საფუძვლის არსებობის მიუხედავად, უფლება არაპროპორციულად იზღუდებოდა. ამავე დროს, საგანგებოდ უნდა აღინიშნოს, რომ შეკრების შეწყვეტის და სპეციალური საშუალებების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილებები საპოლიციო მართვის ფარგლებში მიიღება, რომელთა მართლზომიერებას - როგორც მმართველობით გადაწყვეტილებას - სახალხო დამცველი აფასებს დამოუკიდებლად იმისგან, სახეზეა თუ არა ამგვარი ღონისძიებების ფარგლებში, სამართალდამცავთა მხრიდან შესაძლო დანაშაულებრივი ქმედებების ჩადენა. საყურადღებოა ისიც, რომ ხარვეზიანი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის საფუძველზე, რომელიც უმეტესად ვერ პასუხობს აუცილებლობის მოთხოვნას და უფლებაში თვითნებურ ჩარევას იწვევს, კვლავ სერიოზულ გამოწვევად დარჩა შეკრების მონაწილეთა დაკავების მავნე პრაქტიკა. გარდა ამისა, შეკრების თავისუფლების დაცვის მდგომარეობაზე უარყოფითად იმოქმედა 2024 წელს მიღებულმა საკანონმდებლო ცვლილებებმაც.2024 წელს, ქვეყანაში პირველად ჩატარდა საპარლამენტო არჩევნები სრულად პროპორციული საარჩევნო სისტემით, ასევე, მასშტაბურად დაინერგა საარჩევნო უბნებზე ელექტრონული ტექნოლოგიები. საპარლამენტო არჩევნების თავისუფალ და მშვიდობიან გარემოში ჩატარებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ქვეყნის დემოკრატიული განვითარებისა და ევროპული ინტეგრაციისთვის. ამდენად, 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნების მიმართ განსაკუთრებით მაღალი იყო საზოგადოებრივი ინტერესი. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა 200-ზე მეტი1 სავარაუდო დარღვევის ფაქტი გამოავლინა როგორც წინაასაარჩევნო პერიოდში, ისე კენჭისყრის დღესა და შემდეგ დღეებში. მონაცემების მოგროვება/დამუშავება, უფლებადარღვევათა საკუთარი ინიციატივის შესწავლის საფუძველზე, ეყრდნობოდა მედიასაშუალებებითა და საჯარო წყაროებით გავრცელებულ ინფორმაციას. შედეგად, აპარატი, შესაბამისი უწყებებისთვის მიმართვის, ინფორმაციის გამოთხოვის, სამართლებრივი საკითხების დამუშავებისა და, რიგ შემთხვევებში, საჯარო განცხადებებით გამოხმაურების გზით ახდენდა რეაგირებას. ანგარიშში ასახულია აპარატის მიერ გამოვლენილი ის ძირითადი გამოწვევები და ტენდენციები, რომლებიც ჩატარებულ საპარლამენტო არჩევნებს უკავშირდება, მათ შორისაა, ძალადობრივ დანაშაულებთან, პოლიციის მხრიდან ძალადობასთან, ამომრჩეველთა მიმართ სავარაუდო მუქარასთან/ზეწოლასთან, ამომრჩევლის შესაძლო მოსყიდვასთან, შესაძლო გაყალბებასთან, ინვენტარის დაზიანებასთან, კამპანიის შეხვედრების ხელშეშლასთან, საზღვარგარეთ მცხოვრებ მოქალაქეთა საარჩევნო უფლებასთან, კვალიფიციური საარჩევნო სუბიექტის სტატუსის განსაზღვრასთან, ნების 1 139 სავარაუდო დანაშაულებრივი ფაქტი/საქმე; 72 სხვა სახის სავარაუდო დარღვევის ფაქტი. 10 | თავისუფალ გამოვლენასა და ფარულ კენჭისყრასთან, კენჭისყრის პროცედურებთან, ჟურნალისტურ საქმიანობაში ხელშეშლასთან დაკავშირებული საკითხები. ამასთანავე, შესაძლო დანაშაულებრივ ფაქტებზე დეტალური ინფორმაცია/შეფასებები წარმოდგენილია სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის საქმიანობის 2024 წლის ანგარიშში. 2024 წელს, მედიისა და გამოხატვის თავისუფლების მდგომარეობაზე უარყოფითად იმოქმედა მზღუდავმა საკანონმდებლო ცვლილებებმა. ასევე პრობლემური იყო მედიის წარმომადგენლების მიმართ ქვეყანაში არსებული საფრთხის შემცველი გარემო, რაც განსაკუთრებული სიმწვავით საპროტესტო შეკრებების მიმდინარეობისას გამოვლინდა. 2024 წლის შემოდგომა-ზამთრის აქციების დროს სამართალდამცველების განსაკუთრებული აგრესიის მსხვერპლები, აქციის მონაწილეებთან ერთად, გახდნენ ჟურნალისტები. ჟურნალისტების მიმართ ადგილი ჰქონდა როგორც არასათანადო მოპყრობას, ისე მათ პროფესიულ საქმიანობაში ხელის შეშლას. ამ ნაწილში ასევე საგულისხმოა, რომ ჟურნალისტების საქმიანობას აფერხებს ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის მარეგულირებელი მოძველებული კანონმდებლობა, რომელიც არ უზრუნველყოფს უფლების ეფექტიანად დაცვის შესაძლებლობას. დამატებით, ევროკომისიის შეფასებით, მედიის თავისუფლებას, პლურალიზმს და ჟურნალისტების უსაფრთხოებას საფრთხე შეუქმნა მაღალი თანამდებობის პირებისა თუ პოლიტიკოსების მხრიდან წარმოებულმა ნეგატიურმა რიტორიკამ. ამავე დროს, ევროკომისიამ ქართული მედიისთვის ერთ-ერთ დიდ გამოწვევად პოლარიზაცია დაასახელა. ამ თვალსაზრისით, აღსანიშნავია საქართველოს პარლამენტში ჟურნალისტური საქმიანობის შეზღუდვის რეგულირება, რაც ნაწილობრივ პრობლემურად მიიჩნია სახალხო დამცველმა. ასევე საგულისხმოა პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობასთან დაკავშირებული საკითხები. კერძოდ, აღსანიშნავია ფარული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარებასთან დაკავშირებული წესების ხარვეზიანობა. აუცილებელია დაიწყოს ფარული საგამოძიებო მოქმედებების მომწესრიგებელი საკანონმდებლო ნორმების რეფორმების გამჭვირვალე და ინკლუზიური პროცესი, რომლის შედეგადაც გადაიხედება: იმ დანაშაულთა ჩამონათვალი, რომელთა გამოსაძიებლადაც დაუშვებელია ფარული საგამოძიებო ღონისძიებების გატარება; ფარულ საგამოძიებო ღონისძიებათა ჩატარების ვადები და ამ ვადების გაგრძელების მაქსიმალური ზედა ზღვარი; ფარული საგამოძიებო მოქმედების შესახებ შეტყობინების ვადები და ამ ვადების გაგრძელების მაქსიმალური ზედა ზღვარი. ასევე საგულისხმოა წინა საანგარიშო პერიოდში შოვში მომხდარ ტრაგედიასთან დაკავშირებული დეტალები, რომელსაც 32 ადამიანი ემსხვერპლა. ამ ტრაგედიამ ადამიანის უფლებების დაცვის ჭრილში კატასტროფების მართვის სხვადასხვა მიმართულებით არსებული გამოწვევები გამოავლინა, მათ შორის, სახელმწიფო პოლიტიკის დაგეგმვის თვალსაზრისით. სამწუხაროდ, არც 2024 წელს განახლებულა საქართველოს კატასტროფის რისკების შემცირების ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა, რომელიც 2017-2020 წლებისთვის იყო დამტკიცებული. 11 | სიღარიბე კვლავ ერთ-ერთი უმთავრესი გამოწვევაა ქვეყანაში, რაც, თავის მხრივ, ადამიანის ყველა უფლების რეალიზაციაზე ახდენს უარყოფით გავლენას და კიდევ უფრო ამძიმებს მოწყვლადი ჯგუფების მდგომარეობას. სახალხო დამცველი, წლებია, ყურადღებას ამახვილებს ქვეყანაში არსებულ ერთ-ერთ ყველაზე მთავარ პრობლემაზე - ბავშვთა სიღარიბეზე. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ბავშვის შესაძლო უფლებადარღვევის შესწავლილი საქმეებიდან მნიშვნელოვანი ნაწილი, 2024 წელსაც, სწორედ ბავშვებისა და ბავშვიანი ოჯახების სიღარიბესა და მძიმე სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობას ეხებოდა. აღსანიშნავია, რომ „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში“ რეგისტრირებული 18 წლამდე ასაკის ბავშვების რაოდენობა 369,924-ს შეადგენს, აქედან საარსებო შემწეობას იღებს 270,712. სიღარიბე უარყოფით გავლენას ახდენს ხანდაზმულთა უფლებების რეალიზაციაზეც. საქართველოში 65 წლისა და უფროსი ასაკის მოსახლეობის წილი მთელ მოსახლეობაში, გასულ წელთან შედარებით, 2024 წლის მონაცემებით, 15.6%-დან 16.2%-მდე გაიზარდა. რაოდენობის ზრდასთან ერთად, საგულისხმოა, რომ მაღალია ხანდაზმულ პირთა სოციალურად დაუცველთა და სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფთა მაჩვენებელი. ამის გამო, ქვეყანაში ხანდაზმულები მოსახლეობის განსაკუთრებით მოწყვლად ჯგუფს განეკუთვნებიან. ხანდაზმულთა უფლებების ჭრილში ასევე საგულისხმოა, რომ ხანდაზმულთა ზრუნვის დაწესებულებების უმეტეს ნაწილში არ იყო უზრუნველყოფილი ,,სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალური სტანდარტების’’, მათ შორის, ძალადობის სტანდარტის აღსრულება. სერვისის მიმწოდებლები ვერ ასრულებენ ბენეფიციარების ძალადობისაგან დაცვის ვალდებულებას. სათანადოდ არ ხორციელდება ძალადობის გამოვლენის, შეფასებისა და საჭირო რეაგირების ღონისძიებები. აქედან გამომდინარე, შესაძლოა, ხანდაზმულთა მიმართ ძალადობა ფარული იყოს, რაც შეუძლებელს ხდის მის გამოვლენას. დანანებით უნდა აღინიშნოს, რომ გარკვეული მიმართულებით მცირედი გაუმჯობესების მიუხედავად, ქვეყანაში არ არსებობს ერთიანი ხედვა უსახლკარობის თავიდან ასაცილებელ ნაბიჯებთან დაკავშირებით, შეუსწავლელია უსახლკარობის გამომწვევი მიზეზები და მისი მასშტაბები, არ არსებობს უსახლკარო პირთა ერთიანი მონაცემთა ბაზა. წლების განმავლობაში გაცემული წინადადებებისა და რეკომენდაციების მიუხედავად, ჯერაც არ არის შემუშავებული სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზაციის ხელშემწყობი ჩარჩო კანონმდებლობა და უსახლკარო პირის საკანონმდებლო განმარტება. ვითარება კრიტიკული რჩება სოციალურ საცხოვრისებში, სადაც მკვეთრად არასათანადო გარემოა და მათ ნაწილში ცხოვრება სიცოცხლისთვის ან/და ჯანმრთელებისთვის საფრთხის შემცველია. ამ თვალსაზრისით, საყურადღებოა ისიც, რომ კანონმდებლობა უსახლკარო პირებისთვის განკუთვნილი სოციალური საცხოვრებლის მოწყობის მინიმალურ სტანდარტებს კვლავ არ ითვალისწინებს. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვისათვის კვლავ დიდი სამუშაოა გასაწევი. დღემდე არ დამტკიცებულა მისაწვდომობის ეროვნული გეგმა. არ 12 | არსებობს სტანდარტი ინფორმაციასა და კომუნიკაციაზე შშმ პირთა წვდომის უზრუნველსაყოფად, რაც ხელს უშლის მათი სხვა უფლებების სათანადო რეალიზებას. შშმ პირთა უფლებების დაცვის კუთხით არსებულ გამოწვევებს შორისაა პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის ფაქტების გამოვლენა და აღკვეთა, პაციენტთა მართლმსაჯულებაზე წვდომა, ასევე, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა რეაბილიტაციის სერვისების ნაკლებობა და ხარისხი. კვლავ იკვეთება ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში ადამიანური და ფინანსური რესურსების ნაკლებობა. დღემდე არ დამტკიცებულა ამბულატორიული ფსიქიატრიული სერვისების სტანდარტები და სათანადოდ არ კონტროლდება მიწოდებული სერვისების მოცულობა და ხარისხი. ისევ იკვეთება ხარვეზები ინკლუზიური განათლების მიწოდებაში. კვლავ გამოწვევაა განათლების მიღმა დარჩენილი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების სრულყოფილად გამოვლენა და სათანადო სერვისებში გადამისამართება. სამწუხაროდ, ენობრივი და ინფორმაციული ბარიერები ის უმთავრესი საკითხებია, რომლებიც ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებს, წლებია, აბრკოლებთ არაერთი მიმართულებით. 2023 წლისგან განსხვავებით, საანგარიშო პერიოდში არ გაზრდილა იმ სკოლამდელი აღზრდისა და ზოგადი განათლების დაწესებულებების რიცხვი, სადაც ბილინგვური განათლების პროგრამა მოქმედებს. ამავე დროს, უნდა აღინიშნოს, რომ 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების გადამზადება. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა სრული სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო ენის სწავლება გაძლიერდეს როგორც სკოლამდელი განათლების, ისე ზოგადი განათლების ეტაპზე. ასევე, აუცილებელია გაიზარდოს ბილინგვური განათლების დანერგვის გეოგრაფიული არეალი, შემუშავდეს საჭირო ორენოვანი სახელმძღვანელოები და სხვ. ასევე, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია მეტი პოპულარიზაცია გაეწიოს სახელმწიფო ენის სწავლების იმ პროგრამას, რომელიც ნებისმიერი დაინტერესებული პირისთვის არის ხელმისაწვდომი და რომელსაც სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლა უზრუნველყოფს. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა ინფორმირება ასევე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია როგორც დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამებთან და სხვა საჯარო სერვისებთან, ისე ხელმისაწვდომ მედიაპროდუქტებთან დაკავშირებით. ეროვნული უმცირესობების სრულყოფილი სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, ასევე მნიშვნელოვანია მათი კულტურის დაცვა და პოპულარიზაცია. თუმცა, სამწუხაროდ, სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების რიცხვი კვლავ დაბალია. სამწუხაროდ, უკვე არაერთი წელია, რაც არ გადადგმულა სათანადო ნაბიჯები უსახლკარო ცხოველების პრობლემის მოსაგვარებლად, რაც, როგორც დედაქალაქისთვის, ისე რეგიონებისთვის, სერიოზული გამოწვევაა. ასევე საგულისხმოა, რომ მნიშვნელოვანია ახალი სათანადო საკანონმდებლო რეგულაციების მიღება ცხოველთა პოპულაციის ეფექტიანად და ჰუმანურად სამართავად, რომლითაც განისაზღვრება ცხოველთა სამართლებრივი სტატუსი, მოვლა-პატრონობის ერთიანი წესები, ვალდებულებების 13 | დარღვევისთვის დადგინდება მკაცრი პასუხისმგებლობა, ზედამხედველობის და აღსრულების ეფექტიანი მექანიზმები. შემუშავდება წლების განმავლობაში, უმნიშვნელოვანესი გამოწვევაა პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული მდგომარეობა. გასული წლების მსგავსად, კვლავ სერიოზულ გამოწვევად რჩება დაწესებულებების გადატვირთულობა და არაფორმალური მეთოდებით მმართველობის ცალკეული შემთხვევები. საანგარიშო პერიოდში, რიგ შემთხვევებში კვლავ პრობლემური იყო დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრების ხანგრძლივი, არამიზნობრივი და დასჯის მიზნით მოთავსება, რაც, სახალხო დამცველის შეფასებით, სასტიკ, არაადამიანურ და ღირსების შემლახავ მოპყრობას უტოლდება. საანგარიშო პერიოდში ასევე გამოწვევა იყო არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოვლენა და დოკუმენტირება, პატიმართა ადეკვატური სამედიცინო სერვისით უზრუნველყოფა და პენიტენციური დაწესებულებების ფიზიკური გარემო. სამწუხაროდ, კვლავ გადაუჭრელია პატიმართა პირობით ვადაზე ადრე გათავისუფლების მექანიზმთან დაკავშირებული ის პრობლემები, რომელთა გადაჭრის მნიშვნელობაზეც სახალხო დამცველი, წლებია, საუბრობს. კერძოდ, მოქმედი პრაქტიკა და საკანონმდებლო ჩარჩო ვერ ადგენენ ერთიან, განჭვრეტად და მკაფიო საფუძვლებს იმისა, თუ ვის ეკუთვნის საკანონმდებლო შეღავათით სარგებლობის შესაძლებლობა. აუცილებელია დაიხვეწოს ნორმატიული ბაზა და პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა თუ სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პროცესში უფრო მეტ კრიტერიუმს მიექცეს ყურადღება, მათ შორის, ისეთ ასპექტებს, რომლებიც მსჯავრდებულის სამომავლო გეგმებს, პერსპექტივებს, შესაძლებლობებსა და სხვა საკითხებს მიემართება. ასევე საგულისხმოა, რომ სასჯელის გადასინჯვის მექანიზმის ეფექტიანი ფუნქციონირება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია უვადო თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულებისთვის. სამწუხაროდ, კვლავ შეუსრულებელია სახალხო დამცველის წინადადება უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულის მიერ პირობით ვადამდე გათავისუფლების მოთხოვნით სასამართლოსთვის მიმართვის ვადის რამდენიმე წლით შემცირებასთან დაკავშირებით. რაც შეეხება შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემაში დაკავებულ პირთა უფლებრივ მდგომარეობას, 2024 წელს დაკავებული პირების ნაწილი კვლავ საუბრობდა სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლების მხრიდან ძალის გადამეტებისა და ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის შემთხვევებზე. პრობლემურია დაკავებულებისთვის უფლებების განმარტება, ადვოკატის დროული ხელმისაწვდომობა, ოჯახის ინფორმირება. გამოწვევად რჩება სამხრე კამერების გამოყენების ვალდებულების არარსებობა, აუდიო და ვიდეოჩანაწერების წარმოება. სამწუხაროდ, პოლიციის სივრცეები, სადაც დაკავებულს უწევს ყოფნა, ვიდეომეთვალყურეობის სისტემებით სრულად კვლავ არ არის დაფარული. არ შეინიშნება მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, სადაც პაციენტები კვლავ ხდებიან ძალადობის მსხვერპლები და უგულებელყოფილია მათი სამართლებრივი დაცვის გარანტიები. მიუხედავად კანონმდებლობით მკაფიოდ განსაზღვრული უფლებისა, ნებაყოფლობითი სტატუსის მქონე პაციენტები საკუთარი 14 | ნებით სტაციონარს ვერ ტოვებენ. კვლავ პრობლემურია ფსიქიკური დაწესებულებების გადატვირთულობა და სიმჭიდროვე. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას დიდი ზომის ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში. წლებია, გადაუჭრელ პრობლემად რჩება დიდი ზომის დაწესებულებების დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესი. ეს აქტუალური საკითხია როგორც ფსიქიატრიული დაწესებულებების, ისე შშმ პირთა დაწესებულებების შემთხვევაში. კერძოდ, კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული პაციენტების ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია. პაციენტები, რომლებიც აქტიურ მკურნალობას არ საჭიროებენ, სათემო სერვისების სიმწირის და იმის გამო, რომ წასასვლელი არსად აქვთ, დაწესებულებას ვერ ტოვებენ. აუცილებელია გაიზარდოს სათემო სერვისების რიცხვი და გეოგრაფიული დაფარვის არეალი. სამწუხაროდ, კვლავ არ შემუშავებულა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს დეინსტიტუციონალიზაციის გეგმა. სახელმწიფოს მიერ დეკლარირებული დეინსტიტუციონალიზაციის პოლიტიკის მიუხედავად, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა გარკვეული ნაწილი კვლავ დიდი ზომის რეზიდენტულ დაწესებულებებში ცხოვრობს. ამ პირთათვის განკუთვნილი საცხოვრისი სერვისები კი, თავის მხრივ, ვერ უზრუნველყოფს ოჯახური გარემოს შექმნასა და მათი პირადი ავტონომიის პატივისცემას. არასაკმარისია შშმ პირთა მცირე საოჯახო ტიპის მომსახურებების გეოგრაფიული დაფარვა. სისტემურ დონეზე არ გაიწევა სათანადო ძალისხმევა სერვისით მოსარგებლეთა მხარდამჭერი სოციალური წრის ჩართულობის გასაზრდელად. რაც შეეხება ქვეყანაში თანასწორობის უფლებისა და დისკრიმინაციასთან ბრძოლის მიმართულებით არსებულ გამოწვევებს, საგულისხმოა, რომ ქვეყანაში თანასწორობის უფლებისა და დისკრიმინაციასთან ბრძოლის მიმართულებით არსებული გამოწვევები განპირობებული იყო რიგი საკანონმდებლო ცვლილებებითა და მძიმე პოლიტიკური პროცესებით. საგულისხმოა, რომ მიმდინარე საანგარიშო პერიოდი საარჩევნო წელს დაემთხვა, რაც, თავის მხრივ, წინასაარჩევნო პერიოდში პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაციის რისკებს მნიშვნელოვნად ზრდის. წინა წლების მსგავსად არსებით გამოწვევას წარმოადგენდა სხვადასხვა დაუცველი ჯგუფების, მათ შორის, ქალების, შშმ პირების, ლგბტქ+ თემის წარმომადგენლების, თანასწორობის დაცვის საკითხები. ამასთან შრომით ურთიერთობებში სავარაუდო დისკრიმინაციის შემთხვევები კვლავაც იმ დავების კატეგორიას მიეკუთვნება, რომელთა შესახებაც მოქალაქეები ყველაზე ხშირად მიმართავენ სახალხო დამცველს. 2024 წელს საქართველოში ბავშვთა უფლებების დაცვის მიმართულებით კვლავ არაერთი გამოწვევა გამოვლინდა. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებში განგრძობითად გამოკვეთილმა სწავლის მიტოვების მზარდმა მაჩვენებელმა იკლო. მიუხედავად ამისა, სწავლის მიტოვებისა და სტატუსის შეჩერების სტატისტიკა მაინც მაღალია. კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება ძალადობის ფაქტების დროული გამოვლენა, კოორდინირებული, ინტერდისციპლინური მიდგომა და შესაბამისი ღონისძიებების გატარება, რაც კიდევ უფრო მკაფიოდ წარმოაჩენს სისტემური გაუმჯობესების აუცილებლობას. ძალადობის პრევენციის გაძლიერება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია და 15 | საჭიროებს, ერთი მხრივ, ბავშვებისა და საზოგადოების ინფორმირებულობის ზრდას, ხოლო, მეორე მხრივ, პასუხისმგებელი უწყებებისადმი ნდობის ჩამოყალიბებასა და ბავშვზე მორგებულ მიდგომას, რაც ძალადობის შემთხვევებზე დროული და ეფექტიანი რეაგირების აუცილებელი წინაპირობაა. სამწუხაროდ, ბავშვობის ასაკში ქორწინების საზიანო პრაქტიკის აღმოფხვრა კვლავ ერთერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. არასაკმარისი საკანონმდებლო რეგულირების გამო, სტატისტიკის და სათანადო რეაგირების მიღმა რჩება მშობლების ინიციატივით ბავშვთა ნიშნობის შემთხვევები, რაც ბავშვის მთელ რიგ ფუნდამენტურ უფლებებს არღვევს. გამოწვევაა რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლების ეფექტიანი განხორციელება და სერვისებზე წვდომა. ასევე საგულისხმოა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ დამტკიცდა მსხვერპლთა კომპენსაციის გაცემის წესი, პრაქტიკაში პრობლემად გამოიკვეთა კომპენსაციის გაცემის სპეციალური რეგულაციების არარსებობა მოძალადის გარდაცვალების ან შეურაცხადობის შემთხვევაში. ამ პროცედურების არარსებობა ცალკეულ შემთხვევებში შეუძლებელს ხდის მსხვერპლთა მიერ სახელმწიფოს მხრიდან კომპენსაციის მიღებას. გასათვალისწინებელია, რომ სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში გაცემული რეკომენდაციების მიუხედავად, ამ წესში კონკრეტული ცვლილებები არ შესულა. გენდერული თანასწორობის ჭრილში ასევე საგულისხმოა, რომ, სამწუხაროდ, ქალთა გენდერულად მოტივირებული მკვლელობების - ფიმიციდის პრევენცია და ამგვარ საქმეებზე მართლმსაჯულების და სამართალდაცვითი ფუნქციების ეფექტიანი აღსრულება კვლავ გამოწვევად რჩება. 2024 წელს გამოვლენილი 25 ქალის მკვლელობის ფაქტიდან , 16 - ოჯახური დანაშაულის ნიშნით, 9 კი - არაოჯახური დანაშაულის ნიშნით არის ჩადენილი. ქალის მკვლელობის მცდელობის გამოვლენილი 17 შემთხვევიდან - 12 ოჯახური დანაშაულის ნიშნით იყო ჩადენილი, 4 - არაოჯახური დანაშაულის ნიშნით, ხოლო 1 ოჯახური და არაოჯახური დანაშაულის ნიშნით. საერთო სტატისტიკური მონაცემიდან, პროკურატურამ ფემიციდი გამოკვეთა 16 შემთხვევაში, ხოლო ფემიციდის მცდელობა - 13 შემთხვევაში. მიმდინარე საანგარიშო წელს, შემზარავი იყო ტრანსგენდერი ქალის, კესარია აბრამიძის დამამძიმებელ გარემოებებში განზრახ მკვლელობის ფაქტი. აღსანიშნავია, რომ ამ საქმეში ბრალდების შესახებ დადგენილებაში პროკურატურამ მიუთითა გენდერისა და გენდერული იდენტობის ნიშნებით შეუწყნარებლობის მოტივზე. თუმცა, საგულისხმოა, რომ სახალხო დამცველის მიერ ფემიციდის მონიტორინგის ფარგლებში გაანალიზებული საქმეებიდან კვლავ პრობლემად იკვეთება გენდერული ნიშნის იდენტიფიცირება, როგორც გამოძიების, ისე სასამართლო ეტაპზე. რაც შეეხება რწმენისა და რელიგიის თავისუფლებას, ამ მხრივ, საყურადღებოა, რომ კვლავ გამოწვევად რჩება საბჭოთა პერიოდში ჩამორთმეული რელიგიური ნაგებობების ისტორიული მესაკუთრეებისთვის დაბრუნების საკითხი, სამწუხაროდ, დღემდე არ გადადგმულა ნაბიჯი, რომლის შედეგადაც საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისათვის მიყენებული ზიანისა და ჩამორთმეული ქონების ოდენობა აღიწერებოდა და შეფასდებოდა. 16 | როგორც წესი, ქვეყანაში ადამიანის უფლებების დაცვა დიდწილად დამოკიდებულია ადამიანის უფლებების დაცვაზე ზედამხედველი/პასუხისმგებელი ინსტიტუტების ეფექტიან ფუნქციონირებაზე. სახალხო დამცველი, წლებია, მიუთითებს გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის ფუნქციის მქონე დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის მნიშვნელობაზე. ამ მიზნის მისაღწევად აუცილებელია უზრუნველყოფილი იყოს ქვეყანაში მოქმედი სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის ინსტიტუციური გაძლიერებისკენ მიმართული მნიშვნელოვანი გარანტიები. რაც შეეხება სამართლიანი სასამართლოს უფლებას, პირველ რიგში, საგულისხმოა, რომ მართლმსაჯულების სისტემის რეფორმირების არაერთი მცდელობის მიუხედავად, საქართველოში სასამართლოს სისტემაში, როგორც საკანონმდებლო, ისე ინსტიტუციურ დონეზე, კვლავ შენარჩუნებულია ხარვეზები, რომლებიც გაუმჯობესებას საჭიროებს. ზემოაღნიშნულ საკითხებთან ერთად სახალხო დამცველის 2024 წლის საპარლამენტო ანგარიშში მსჯელობა, მათ შორის, განვითარებულია ჯანმრთელობის უფლების ჭრილში არსებული გამოწვევების შესახებ. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ პაციენტის განცხადების/საჩივრების ეფექტიანად, სამართლიანად და საკმარისად სწრაფად განხილვა ძალიან მნიშვნელოვანია ჯანმრთელობის ხარისხიანად და უსაფრთხოდ დასაცავად. მიუხედავად იმისა, რომ 2023 წელს საქართველოს პარლამენტმა გაიზიარა სახალხო დამცველის რეკომენდაცია და შესაბამის უწყებას დაევალა საქმისწარმოების პროცედურის განმსაზღვრელი ახალი ნორმების/სტანდარტის შემუშავება, რომლითაც დადგინდება სამედიცინო მომსახურების ხარისხის შესაფასებლად მომზადებული სარეცენზიო დოკუმენტაციის პროფესიული განვითარების საბჭოსთვის განსახილველად დროულად და სრულყოფილად წარდგენის ვალდებულება, ეს საკითხი ჯერ კიდევ არ არის სრულყოფილად მოწესრიგებული, რაც საფრთხეს უქმნის პაციენტთა უფლებების ეფექტიანად დაცვას. საპარლამენტო ანგარიშში ასევე განვითარებულია მსჯელობა შრომის უფლებასთან დაკავშირებით. 2024 წელს, შრომის უფლების დაცვაზე განსაკუთებით უარყოფითი ზეგავლენა მოახდინა საქართველოს პარლამენტის მიერ ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონში 2024 წლის 13 დეკემბერს შეტანილმა ცვლილებებმა, რომლებიც ასევე ვრცელდება საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებში დასაქმებულ პირებზეც. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ეს ცვლილებები არ შეესაბამება ადამიანის უფლებების დაცვის კონსტიტუციით დადგენილ სტანდარტებს და, გარდა ამისა, არც ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიზნებს პასუხობს. აღსანიშნავია, რომ საკანონმდებლო პროცესი დაჩქარებული წესით, დაინტერესებული საზოგადოების და შესაბამისი დარგის სპეციალისტების ჩართულობის გარეშე წარიმართა. ასევე საგულისხმოა, რომ ქვეყანაში შრომის ღირსეული ანაზღაურების უფლების სათანადოდ უზრუნველსაყოფად ამ დრომდე არ არსებობს შესაბამისი სამართლებრივი გარანტიები. ასევე, მოქმედი შრომის კანონმდებლობით კერძო დამსაქმებელს დღემდე არ აქვს მშობლისთვის ორსულობის, მშობიარობის და ბავშვის მოვლისთვის შვებულების ანაზღაურების ვალდებულება. გასული წლების მსგავსად, გამოწვევად რჩება შშმ პირთა 17 | შრომის უფლების რეალიზება, მათი კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობა და ღია შრომის ბაზარზე დასაქმება. რაც შეეხება ადამიანის უფლებათა სწავლების კუთხით არსებულ მდგომარეობას, ამ მხრივ, საგულისხმოა, რომ 2024 წელს განათლების მიმართულებით მთავარ გამოწვევად პოლიტიკის დოკუმენტებში ადამიანის უფლებათა საკითხების ფრაგმენტული ინტეგრირება რჩება. ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სტრატეგიის სამოქმედო გეგმაში ადამიანის უფლებათა სწავლების გაფართოებისკენ მიმართული აქტივობები მხოლოდ ზოგადი განათლების სისტემას მიემართება. საპარლამენტო ანგარიშში ცალკე თავი ეთმობა კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უფლებასაც. სახალხო დამცველი უკვე წლებია მიუთითებს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სფეროში სათანო საკანონმდებლო რეგულაციების შემუშავება-მიღების საჭიროებაზე. საერთაშორისო შეთანხმებების გათვალისწინებით, კულტურული მემკვიდრეობის დარგში არსებული კანონმდებლობის ჰარმონიზაციისა და ყველა შესაბამისი თემის ადეკვატურად ასახვის მიზნით, კულტურული მემკვიდრეობის კოდექსის შემუშავების აუცილებლობაზე ასევე მიუთითებს კულტურის სტრატეგია 2025. თუმცა, სამწუხაროდ, გასული წლების მსგავსად, ხსენებული პროექტი პარლამენტში არც საანგარიშო წელს წარდგენილა. ცალკე თავი ეთმობა საკუთრების უფლებასაც. 2024 წლის საანგარიშო პერიოდში კვლავ გამოიკვეთა სახელმწიფო საშინაო სავალო ვალდებულებების შეუსრულებლობის და უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ქონების გამოთხოვის საქმეებზე აღსრულების უკიდურესად გაჭიანურების საკითხი. ასევე საგულისხმოა თავშესაფრის მაძიებელთა უფლებრივი მდგომარეობა. ამ ჭრილში აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში ცალკეული განმცხადებლები თავშესაფრის პროცედურებზე წვდომის შეზღუდვაზე მიუთითებდნენ და აცხადებდნენ, რომ მიუხედავად საერთაშორისო დაცვის მოთხოვნისა, უარი ეთქვათ თავშესაფრის მაძიებლად რეგისტრაციასა და საქართველოს ტერიტორიაზე შემოსვლაზე. ასევე საგულისხმოა, რომ 2023 წელს შემუშავებული იმიგრანტთა ინტეგრაციის „ერთიანი მიდგომების დოკუმენტის“ სამუშაო ვერსია კვლავაც არ არის დამტკიცებული. მდგომარეობა არც ინტეგრაციის პროგრამების შესახებ ბენეფიციარების ინფორმირების თვალსაზრისით გაუმჯობესებულა. სოციალურ ქსელში ისევ არ ახლდება ინფორმაცია საინტეგრაციო პროგრამებსა თუ აქტივობებზე. ხოლო სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს ვებგვერდზე ინფორმაცია მხოლოდ ქართულ ენაზეა ხელმისაწვდომი, რაც ვერ უზრუნველყოფს დაინტერესებულ პირთა ინფორმირებას. საპარლამენტო ანგარიშში მსჯელობა ასევე განვითარებულია ეკომიგრანტთა უფლებრივ მდგომარეობასთან დაკავშირებით. სამწუხაროდ, ადგილობრივ დონეზე მუნიციპალიტეტების მხრიდან პრევენციული ღონისძიებების გატარებას კვლავაც არათანმიმდევრული ხასიათი აქვს, რაც, საბოლოო ჯამში ზრდის ოჯახების განსახლების გადაუდებელი აუცილებლობის საჭიროებას. სამწუხაროდ, არც 2024 წელს გაზრდილა თითოეული დაზარალებული ოჯახისათვის საცხოვრებლის შესასყიდად გათვალისწინებული ფინანსების ლიმიტი, ასევე არ დასრულებულა 2004-2012 წლებში 18 | განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი სახლების კერძო საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. და ბოლოს, აღსანიშნავია, რომ სახალხო დამცველი აფასებს საქართველოს პარლამენტის მიერ 2023 წლის 1 ნოემბერს მიღებული დადგენილებით სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიშის საფუძველზე უწყებების მიმართ გაცემული დავალებების შესრულების მდგომარეობას. სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიშის საფუძველზე პარლამენტმა 2023 წლის დადგენილებაში სხვადასხვა ცენტრალური, ავტონომიური თუ მუნიციპალური უწყებების მიმართ 277 დავალება გასცა (მათ შორის, 19 დავალება მუნიციპალიტეტის ორგანოებს, ხოლო 1 დავალება საჯარო უწყებათა ყველა თანამდებობის პირს მიემართებოდა). საქართველოს პარლამენტმა სრულად გაიზიარა სახალხო დამცველის 208 რეკომენდაცია, ნაწილობრივ გაიზიარა 30 რეკომენდაცია, არ გაიზიარა 22, ხოლო არსებითი ცვლილებების გამო გაზიარებულად არ მიიჩნევა 20. იმ 258 დავალებიდან, რომლის შესრულებაც სახალხო დამცველის აპარატმა შეაფასა, შესრულდა 49 დავალება (19%), ნაწილობრივ შესრულდა 61 დავალება (24%), არ შესრულებულა 89 (34%), უწყებისგან დამოუკიდებელი მიზეზის გამო შეუძლებელია შეფასდეს 12 (5%), რეკომენდაციის არსებითი ცვლილების გამო, არ ექვემდებარება შეფასებას (8%), რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობის საფუძვლით ვერ შეფასდა 24 (9%), ხოლო არ გამომდინარეობს სახალხო დამცველის არცერთი რეკომენდაციიდან/დუბლირებული დავალებაა/დაკარგა რელევანტურობა - 3 დავალება (1%). საქართველოს სახალხო დამცველი ასევე აფასებს 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში მის მიერ სახელმწიფო უწყებებისადმი გაცემული იმ რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობას, რომლებიც პარლამენტის დადგენილების მიღმა დარჩა ან არსებითად სახეცვლილი ფორმულირებით აისახა დადგენილებაში. ჯამში 44 ისეთი რეკომენდაცია იყო, რომლებიც პარლამენტმა დადგენილებაში არ ასახა. მათგან შესრულდა 1, არ შესრულებულა 32, ნაწილობრივ შესრულდა 3, ობიექტური გარემოების გამო არ ექვემდებარება შეფასებას 8. გარდა ამისა, იყო ისეთი 32 რეკომენდაცია, რომლებიც პარლამენტის დადგენილებაში არსებითად სახეცვლილი ფორმულირებით მოხვდა. მათგან არ შესრულებულა 31 რეკომენდაცია, ხოლო ობიექტური გარემოების გამო არ ექვემდებარება შეფასებას 1 რეკომენდაცია. 19 | 1.კონფლიქტებით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა 2024 წელი კვლავ სირთულეებით აღსავსე იყო კონფლიქტებით დაზარალებული მოსახლეობისთვის, როგორც ცენტრალური ხელისუფლების მიერ კონტროლირებად, ისე ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. ოკუპირებული აფხაზეთის სოფელ საბერიოში მომხდარი ტრაგიკული შემთხვევა,2 რომელსაც 5 მცირეწლოვანი ბავშვის გარდაცვალება მოჰყვა, კიდევ ერთხელ ნათლად წარმოაჩენს კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის მძიმე ყოველდღიურობას.3 საანგარიშო პერიოდში ერთი წელი შესრულდა საოკუპაციო რეჟიმის მიერ თამაზ გინტურის მკვლელობიდან.4 ამ დრომდე დაუსჯელები არიან 2014 წელს დავით ბაშარულის, 2016 წელს გიგა ოთხოზორიას, 2018 წელს არჩილ ტატუნაშვილის და 2019 წელს ირაკლი კვარაცხელიას მკვლელობაში უშუალოდ მონაწილე საოკუპაციო რეჟიმების 5 წარმომადგენლები, რაზეც პასუხისმგებლობა რუსეთის ფედერაციას ეკისრება. საოკუპაციო ხაზზე უკანონო დაკავებები და გახშირებული უკანონო პატიმრობის შემთხვევები, ასევე საოკუპაციო ხაზზე გადაადგილება კვლავ გამოწვევად რჩება. დე ფაქტო ორგანოებისა და რუსეთის ფედერაციის სასაზღვრო ძალების მიერ დადგენილი ფორმალური რეჟიმი, ხელოვნური მიზეზების დასახელებით ზღუდავს ადგილობრივ მკვიდრთა გადაადგილებას და პერიოდულად სრულად იკეტება ე.წ. გამშვები პუნქტები. ეთნიკურად ქართველ მოსახლეობას არ ეძლევა მშობლიურ ენაზე განათლების მიღების შესაძლებლობა, რის გამოც ორივე რეგიონში ყოველწლიურად იკლებს მოსწავლეთა რაოდენობა. კვლავ გრძელდება საოკუპაციო ძალების მიერ უკანონო ე.წ. ბორდერიზაციის პროცესი. საკუთრების უფლების დარღვევა ყოველდღიურ გამოწვევად რჩება საოკუპაციო ხაზის მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობისათვის. საოკუპაციო რეჟიმი ცდილობს, აღნიშნული უკანონო პროცესი ე.წ. სახელმწიფო საზღვრის მოწყობად წარმოაჩინოს და ოკუპირებული რეგიონები ე.წ. დამოუკიდებელ სუბიექტებად დაამკვიდროს. საბერიოში მომხდარი ტრაგედიის გამო ოკუპირებულ აფხაზეთში გლოვა გამოცხადდა. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://shorturl.at/csRnN [15/02/2025]. 3 საქართველოს სახალხო დამცველის 2025 წლის 5 იანვრის განცხადება. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://shorturl.at/BfWZl [15/02/2025]. 4 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის 6 ნოემბრის განცხადება. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/u1ivza [20/02/2024]/ 5 ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს 2021 წლის 21 იანვარს მიღებული გადაწყვეტილება, რომელმაც ცალსახად დაადასტურა რუსეთის ფედერაციის ეფექტიანი კონტროლი საქართველოს არაკონტროლირებად ტერიტორიებზე და ადგილზე ადამიანის უფლებების დარღვევების გამო პასუხისმგებლობა რუსეთს დააკისრა. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://shorturl.at/tCVZ6 [20/02/2024]. 2 20 | 1.1.უკანონო დაკავებები და არასათანადო მოპყრობა ოფიციალური მონაცემებით, 2024 წელს საოკუპაციო ხაზზე, ცხინვალის რეგიონის მიმართულებით - 36 პირი (აქედან, 34 კაცი, 1 ქალი და 1 არასრულწლოვანი), ხოლო ოკუპირებული აფხაზეთის მიმართულებით - 34 პირი დააკავეს (აქედან, 29 კაცი, 1 ქალი და 1 არასრულწლოვანი).6 აღნიშნული შემთხვევები ნათლად წარმოაჩენს, რომ საოკუპაციო რეჟიმი კვლავ განაგრძობს ე.წ. საზღვრის უკანონო კვეთისთვის პირთა დაკავებების უკანონო პრაქტიკას. ე.წ. საზღვრის უკანონო კვეთას, როგორც წესი, თან სდევს ამ პირთა უკანონო პატიმრობა. 2024 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე უკანონო პატიმრობაში რჩებოდა 14 მოქალაქე. მათგან 11 - ოკუპირებულ ცხინვალში და 3 ოკუპირებულ აფხაზეთში.7 საანგარიშო პერიოდში ოკუპირებული აფხაზეთის ე.წ. უზენაესმა სასამართლომ, კახა მურადოვს 15 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. მას ბრალი წაუყენეს „სახელმწიფო ღალატში“ და სამხედრო საიდუმლოს საქართველოსთვის გადაცემაში.8 ოკუპირებული აფხაზეთის ე.წ. პროკურატურის განცხადებით, მურადოვი აფხაზეთის მოქალაქეა, თუმცა მისი დაკავების დროს დე ფაქტო უსაფრთხოების სამსახურმა განაცხადა, რომ მას საქართველოს პასპორტიც აქვს. საქართველოს სახალხო დამცველის შეფასებით, საოკუპაციო რეჟიმის მსგავსი უკანონო ქმედებები უხეშად არღვევს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსახლეობის უფლებებსა და თავისუფლებებს, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სადამკვირვებლო მისიების ოკუპირებულ ტერიტორიებზე დაშვების აუცილებლობას.9 წლების განმავლობაში უმნიშვნელოვანესი გამოწვევა იყო ოკუპირებული რეგიონების თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში პატიმრებისა და მსჯავრდებულების მოთავსების პირობები, რაზეც სახალხო დამცველი ყოველწლიურად საუბრობდა საპარლამენტო ანგარიშებში.10 ამ საკითხზე საგულისხმოა ოკუპირებული აფხაზეთის ე.წ. ომბუდსმენის ანგარიში, რომლის თანახმად,11 ოკუპირებული აფხაზეთის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში არსებული პირობები პატიმრებისა და მსჯავრდებულებისთვის წამებას, არაადამიანურ მოპყრობასა და დასჯას უთანაბრდება. საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების 2024 წლის 30 დეკემბრის №SSG12400313128 წერილი. წლის 30 დეკემბრის №SSG12400313128 წერილი. 8 აფხაზეთის ე.წ. უზენაესმა სასამართლომ „საქართველოს სასარგებლოდ ჯაშუშობისთვის“ დაკავებულ კახა მურადოვს 15 წლით თავისუფლების აღკვეთა შეუფარდა. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/ncvylm [10/02/2025]. 9 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 22 აპრილის განცხადება. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/p7my3e [10/02/2025]. 10 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, საქართველოში ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/f2piy2 [22/02/2025]. 11 ოკუპირებული აფხაზეთის ე.წ. სახალხო დამცველის ანგარიში „ადამიანის უფლებების მდგომარეობის მონიტორინგი, აფხაზეთის იძულებითი დაკავების ადგილებში”. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/6zut41 [11/02/2025]. 6 7 საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების 2024 21 | ანგარიშის თანახმად, ძირითად პრობლემებს განეკუთვნება: სრულფასოვანი სამედიცინო მომსახურების არარსებობა, სანიტარიული ნორმების დაუცველობა, საკნებში საწოლების სიმცირე, არასათანადო საკვები; პატიმრებს ეზღუდებათ ოჯახის წევრებთან კომუნიკაცია, ექვემდებარებიან ფსიქოლოგიურ ზეწოლას და ძალადობას. უმნიშვნელოვანეს გამოწვევას წარმოადგენს არასრულწლოვან და ქალ მსჯავრდებულთა უფლებრივი მდგომარეობა თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში. ოკუპირებულ აფხაზეთში არ არსებობს ქალთა და არასრულწლოვანთა სასჯელის მოხდის სპეციალური დაწესებულება, რის გამოც ქალ და არასრულწლოვან პატიმრებს დე ფაქტო შინაგან საქმეთა სამინისტროსთვის დაქვემდებარებულ სოხუმის წინასწარი დაკავების იზოლატორებში ათავსებენ. ქალების საკნები იმავე სართულზეა განთავსებული, რომელზეც მამაკაცების. იმ პირობებში, როცა საქართველოს სახალხო დამცველს არ აქვს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე წვდომა, შექმნილი ვითარება კიდევ ერთხელ მიუთითებს ოკუპირებულ რეგიონებში საერთაშორისო სადამკვირვებლო მისიების დაშვების აუცილებლობაზე, ადგილზე არსებული მდგომარეობის სრულყოფილად შესასწავლად და უფლებრივი დარღვევების აღსარიცხად. უკანონო დაკავებებთან და პატიმრობასთან დაკავშირებით, უმნიშვნელოვანესია ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს 2024 წლის 9 აპრილის გადაწყვეტილება, რომლითაც სასამართლომ კიდევ ერთხელ დააკისრა რუსეთის ფედერაციას პასუხისმგებლობა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ადამიანის უფლებების დარღვევის გამო.12 კერძოდ, სასამართლოს განმარტებით, ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლის (თავისუფლების და უსაფრთხოების უფლება) დარღვევას წარმოადგენს საოკუპაციო ხაზის გადაკვეთის გამო ეთნიკური ქართველების ნებისმიერი დაკავება/პატიმრობა. 1.2. გადაადგილების თავისუფლების საკითხი და დოკუმენტაციასთან დაკავშირებული პრობლემები წინა წლის მსგავსად, საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველი პირადად იმყოფებოდა ორივე მიმართულებით13 არსებულ ე.წ. გამშვებ პუნქტზე და ადგილზე ეცნობოდა ოკუპირებული ტერიტორიებიდან გადმოსული მოსახლეობის საჭიროებებს.14 ადგილობრივი მოსახლეობისთვის მთავარი პრობლემა კვლავ დე ფაქტო ხელისუფლების მიერ ე.წ. გამშვები პუნქტების გაუფრთხილებლად და ხელოვნური მიზეზებით ჩაკეტვაა. ოკუპირებული ახალგორის ე.წ. გამშვები პუნქტი, წინა წლის მსგავსად, თვეში მხოლოდ 10 დღით, ყოველი თვის 20-დან 30 რიცხვამდე იხსნება. თუმცა, საყურადღებოა, რომ 12 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ IV. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001232000%22]}. 13 ოკუპირებული ცხინვალის და ოკუპირებული აფხაზეთის. 14 27 სექტემბერი სოხუმის დაცემის დღე. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://shorturl.at/einA4 [20/02/2024]. 22 | საპარლამენტო არჩევნების დროს, 26 ოქტომბერს, დე გადაწყვეტილებით, ე.წ. გამშვები პუნქტი სრულად ჩაიკეტა.15 ფაქტო ხელისუფლების 2024 წელს, გამონაკლისის სახით, ე.წ. გამშვები პუნქტი აღდგომის დღეებში, 3 დღით გაიხსნა.16 სახალხო დამცველის წარმომადგენლის მიერ განხორციელებული მონიტორინგის დროს, ადგილობრივ მცხოვრებთა ნაწილმა აღნიშნა, რომ მათ არც უსარგებლიათ ამ სამდღიანი გახსნით, რადგან მუდმივად აქვთ შიში, რომ დე ფაქტო ადმინისტრაცია გაუფრთხილებლად ჩაკეტავს ე.წ. გამშვებ პუნქტს და ისინი ვეღარ მოახერხებენ უკან დაბრუნებას. ოკუპირებული ახალგორის მსგავსად, საპარლამენტო არჩევნების დროს, ოკუპირებული აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების გადაწყვეტილებით, დაკეტილი იყო ენგურის ხიდზე არსებული ე.წ. გამშვები პუნქტიც.17 საყურადღებოა, რომ წინა წლების მსგავსად, ოკუპირებული აფხაზეთის მიმართულებით, გადაადგილებაზე დაწესებული ხელოვნური შეზღუდვები უმეტესად დღესასწაულებს ემთხვევა. ამის თაობაზე სახალხო დამცველი საუბრობს როგორც წლიურ ანგარიშებში,18 ასევე საჯარო განცხადებებში.19 რაც შეეხება დოკუმენტაციასთან დაკავშირებულ საკითხს, წინა წლის მსგავსად, ამ ეტაპზე, ენგურის ხიდზე არსებულ ე.წ. გამშვებ პუნქტზე გადაადგილება დაიშვება შემდეგი დოკუმენტაციით: 1) დე ფაქტო (ახალი) პასპორტი;20 2) ე.წ. ბინადრობის მოწმობა; 3) 14 წლამდე პირებისთვის - დაბადების მოწმობა; 4) ქართული პასპორტით იმ პირებისათვის, რომელთაც აქვთ აფხაზეთის ტერიტორიაზე შესვლის ნებართვა (ე.წ. ვიზა). ოკუპირებული ახალგორის შემთხვევაში, გადაადგილებისათვის აუცილებელია ე.წ. „საშვი“, რომელსაც დე ფაქტო უშიშროების სამსახური გასცემს. დოკუმენტაციასთან დაკავშირებულ საკითხებზე, სახალხო დამცველი 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში საუბრობდა. 21 2024 წელს ოკუპირებულ რეგიონებში გაცემული დე ფაქტო დოკუმენტების ზუსტი რაოდენობის შესახებ ინფორმაცია არ მოიპოვება. თუმცა, საანგარიშო წლის თებერვლიდან, 15ოკუპირებული ცხინვალი, საქართველოში არჩევნების გამო ე.წ. საზღვარს არ გახსნის. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/a9giuk 16ოკუპირებული ახალგორის გზა სააღდგომოდ გახსნეს. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/rh1ac4 [11/02/2025]. 17 საქართველოში არჩევნების გამო ოკუპირებული აფხაზეთის ე.წ. მთავრობა ენგურის ხიდს ჩაკეტავს. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/3bhjqb [11/02/2025]. 18 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, საქართველოში ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/f2piy2 [11/02/2025]. 19 სახალხო დამცველის განცხადება ენგურის ხიდის და საბერიო-ფახულანის ე.წ. გამშვები პუნქტის ჩაკეტვასთან დაკავშირებით. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://shorturl.at/wKQW4 [11/02/2025]. 20 ძველი დე ფაქტო პასპორტები 2014 წელს ჩამოერთვათ. 21 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, საქართველოში ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/f2piy2 [11/02/2025]. 23 | ოკუპირებულ აფხაზეთში უკვე გაცემული ხუთწლიანი ე.წ. ბინადრობის მოწმობის მოქმედების ვადა ათ წლამდე გახანგრძლივდა.22 მიუხედავად ვადის გახანგრძლივებისა, ე.წ. ბინადრობის მოწმობა, არ ანიჭებს ამ დოკუმენტის მქონე პირებს უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლებას, ამ მოწმობით ადამიანებს ასევე არ შეუძლიათ ე.წ. ადგილობრივ არჩევნებში მონაწილეობის მიღება. გარდა ამისა, გალელთა დიდი ნაწილი კვლავ ეწინააღმდეგება ე.წ. ბინადრობის მოწმობის აღებას, რომელიც მათ უცხოელის სტატუსს ანიჭებს საკუთარ მიწაზე. ამ საკითხზე სახალხო დამცველი 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში დეტალურად საუბრობს.23 სახალხო დამცველის წარმომადგენლები აქტიურად განაგრძობენ გადაადგილების თავისუფლების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესწავლას და მონიტორინგს ახორციელებენ ორივე ოკუპირებული რეგიონის მიმართულებით არსებულ ე.წ. გამშვებ პუნქტებზე.24 1.3.განათლების უფლება წლიდან წლამდე იკლებს მოსწავლეების რაოდენობა ოკუპირებულ რეგიონებში. მშობლიურ ენაზე განათლების ხელმისაწვდომობა კვლავ ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს გამოწვევად რჩება. ოკუპირებული გალისა და ახალგორის ყველა სკოლაში დაწყებით კლასებში სრულად აიკრძალა ქართულ ენაზე სწავლება და მშობლიური ენა, უცხო ენისა და ლიტერატურის საგნად გადაკეთდა. 2024-2025 სასწავლო წლის მონაცემებით, ოკუპირებული გალის რაიონში 30 სრული ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლა, 9 სკოლამდელი დაწესებულება, 5 სახელოვნებო სკოლა ფუნქციონირებს.25 სკოლებში, 2024 წლის იანვრის მდგომარეობით, მოსამზადებლიდან მე11 კლასის ჩათვლით, 3348 მოსწავლე ირიცხება.26 მათი რიცხვი 2023-2024 სასწავლო წლის მონაცემებით 3443 იყო.27 30-ვე სკოლაში დასაქმებულია 948 მასწავლებელი.28 საბავშვო შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში, საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატის 2024 წლის 27 დეკემბრის წერილი NGOV2147. 23საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, საქართველოში ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/f2piy2 [11/02/2025]. 24 27 სექტემბერი სოხუმის დაცემის დღე. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://shorturl.at/einA4 [20/02/2024]. 25აფხაზეთის ა/რ განათლების სამინისტროს გალის რესურსცენტრის წარმომადგენლის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, შეიარაღებულ კონფლიქტებამდე, ოკუპირებული გალის რაიონში ფუნქციონირებდა 58 ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლა, რომელთაგან 52 სკოლაში სწავლება მთლიანად ქართულ ენაზე მიმდინარეობდა. სკოლებში ირიცხებოდა 13 180 მოსწავლე. 26 აფხაზეთის ა/რ განათლების მინისტრის 2025 წლის 15 იანვრის №MES 2 25 0000007427 წერილი. 27 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, საქართველოში ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/f2piy2 [14/02/2025]. 28 2023 წელს მათი რიცხვი 970-ს შეადგენდა. 22 24 | ბაღებში ირიცხება 410-მდე აღსაზრდელი.29 აღემატებოდა.30 2023-2024 წლებში ეს რიცხვი 500-ს მოსწავლეთა რაოდენობა ოკუპირებული გალის რაიონის სკოლებში 3828 3770 3443 3348 2020-2021 2022-2023 2023-2024 2024-2025 მოსწავლეთა საერთო რაოდენობა აღსაზრდელთა რაოდენობა ოკუპირებული გალის სკოლამდელ დაწესებულებებში 557 533 500 410 2020-2021 2022-2023 2023-2024 2024-2025 აღსაზრდელთა საერთო რაოდენობა მშობლიურ ენას, ოკუპირებული გალის სკოლებში რიგითი საგნის სტატუსი აქვს. სკოლებში, წინა წლების მსგავსად, ყველა საგანი რუსულ ენაზე და რუსეთის ფედერაციის სკოლებისთვის დაბეჭდილი სახელმძღვანელოებით ისწავლება. რუსულ ენას, კვირაში, პირველიდან - მეთერთმეტე კლასის ჩათვლით, 79 საათი ეთმობა. კლასგარეშე ღონისძიებებიც რუსულ ენაზე ტარდება. პედაგოგებს და მოსწავლეებს ეკრძალებათ ურთიერთობა ქართულ საგანმანათლებლო სივრცესთან. იძულებითი რუსულენოვანი აღზრდა - განათლება მიმდინარეობს საბავშვო ბაღებსა და სახელოვნებო სკოლებშიც.31 რაც შეეხება ოკუპირებულ ახალგორს, მშობლიურ ენაზე განათლების ხელმისაწვდომობის კუთხით, მდგომარეობა კიდევ უფრო დამძიმდა. საანგარიშო წელს მოსწავლეების არარსებობის გამო ბოლო ქართული სკოლაც დაიხურა.32 აღსანიშნავია, რომ ქართული სკო- 29 აფხაზეთის ა/რ განათლების მინისტრის 2025 წლის 15 იანვრის №MES 2 25 0000007427 წერილი. 30 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, საქართველოში ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://rb.gy/f2piy2 [11/02/2025]. 31 აფხაზეთის ა/რ განათლების სამინისტროს გალის რესურსცენტრის წარმომადგენლის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია 12/01/2025. 32 ოკუპირებულ ახალგორში უკანასკნელი ქართული სკოლა დაიხურა. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://shorturl.at/3fhCj [14/02/2025]. 25 | ლები ეტაპობრივად დაიხურა: ჯერ გაუქმდა დაწყებითი კლასები, შემდეგ ყოველწლიურად თითო კლასი. 2024 წელს სკოლა ბოლო კურსდამთავრებულებმა დაამთავრეს. ოკუპირებულ ახალგორში, ამ ეტაპზე, ფუნქციონირებს მხოლოდ 5 სკოლა. აქედან, 4 სკოლაში ქართული ენა, როგორც საგანი, მხოლოდ მე-11 კლასში ისწავლება. 2024-2025 სასწავლო წლის მონაცემებით, ახალგორის სკოლებში, ჯამურად 50 მოსწავლე ირიცხება და 79 პედაგოგია დასაქმებული.33 რაც შეეხება უმაღლეს განათლებას ოკუპირებულ ტერიტორიებზე, 2024 წლის ერთიანი ეროვნული გამოცდების გაუვლელად საქართველოს უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის უფლება მიენიჭა 192 აბიტურიენტს (179 სტუდენტი ოკუპირებული აფხაზეთიდან, 13 სტუდენტი - ოკუპირებული ცხინვალის რეგიონიდან). ასევე, 2024 წელს განათლების სამინისტროში მოქმედი სოციალური პროგრამის ფარგლებში სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დაფინანსდა ერთიანი ეროვნული გამოცდების საფუძველზე ჩარიცხული 6 სტუდენტი, რომლებიც ოკუპირებული აფხაზეთის ტერიტორიაზე სწავლობდნენ ბოლო ორი წლის განმავლობაში და მიიღეს სრული ზოგადი განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტი.34 კვლავ გამოწვევად რჩება საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე გაცემული უმაღლესი განათლების დამადასტურებელი დიპლომების აღიარება ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. დე ფაქტო ხელისუფლებები არ აღიარებენ ამ დიპლომებს. შესაბამისად, ახალგაზრდებს უჭირთ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე დასაქმება. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, ისინი დამკვიდრებას თბილისში ან სხვა ქალაქებში ცდილობენ, რაც ხელს უწყობს ოჯახების ხელოვნურად გაყოფას. მოსწავლეთა საერთო რაოდენობა ოკუპირებული ახალგორის სკოლებში 63 2020-2021 58 2021-2022 53 2022-2023 36 2023-2024 50 2024-2025 მოსწავლეთა საერთო რაოდენობა 33 სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციის განათლების სამსახურის მიერ სახალხო დამცველის წარმომადგენლისთვის მოწოდებული ინფორმაცია, იანვარი 2025 წელი. 34 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 27 იანვრის MES 2 25 0000062417 წერილი. 26 | 1.4.ჯანმრთელობის დაცვის უფლება კვლავ გამოწვევად რჩება საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე პაციენტების გადმოყვანის საკითხი. ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია ოკუპირებული ახალგორის რეგიონში. საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე პაციენტის გადმოსაყვანად საჭიროა რამდენიმე ეტაპის გავლა: 1.ოკუპირებული ცხინვალის ექიმების ჯგუფის შეკრება და მათი თანხმობა; 2. ახალგორის ადგილობრივი მუნიციპალიტეტისა და ექიმების თანხმობა, რომ პაციენტი გადაიყვანონ ცხინვალში; 3. ცხინვალში გადაყვანის შემდეგ, პაციენტის მდგომარეობის შეფასება ცხინვალის ექიმების მიერ; 4. ექიმების ნებართვის მერე, ოჯახს აქვს უფლება, პაციენტის საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე გადმოსაყვანად „საშვის“ მისაღებად მიმართოს დე ფაქტო უწყებებს; 5. ბოლო ეტაპზე ერთვება წითელი ჯვრის საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელსაც მოჰყავს ავადმყოფი ერგნეთამდე. ე.წ. გამშვები პუნქტის ჩაკეტვა და ცხინვალის დე ფაქტო მთავრობის მიერ დაწესებული ხელოვნური ბარიერები, ძალიან მძიმედ აისახება ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები მოსახლეობის ჯანმრთელობის უფლების ხელმისაწვდომობაზე. ამის ნათელი მაგალითია, 2019-2020 წლის განმავლობაში, სამედიცინო სერვისებზე არასათანადო ხელმისაწვდომობის გამო, არაერთი ადამიანის გარდაცვალების შემთხვევა. ამ ფაქტებთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველი, ჯერ კიდევ 2020 წელს, დეტალურად საუბრობდა თავის სპეციალურ ანგარიშში.35 შექმნილი ვითარების გათვალისწინებით, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები ადამიანებისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე მოქმედი „რეფერალური მომსახურების“ პროგრამა ჯანმრთელობის დაცვისათვის. 2024 წლის განმავლობაში, ამ პროგრამის ფარგლებში, ოკუპირებული ტერიტორიებიდან 1417 პაციენტი დაფინანსდა. აქედან, 1133 პირი ოკუპირებული აფხაზეთიდან და 284 ოკუპირებული ცხინვალიდან.36 1.5.საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა წინა წლის მსგავსად, საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველი მუდმივად ახორციელებდა ვიზიტებს როგორც შიდა ქართლის, ისე სამეგრელოს საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში და პირადად ეცნობოდა ადგილობრივი მოსახლეობის საჭიროებებს.37 35 სახალხო დამცველის 2020 წლის სპეციალური ანგარიში ე.წ. გამშვები პუნქტების ჩაკეტვის გავლენა, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსახლეობის უფლებრივ მდგომარეობაზე. ანგარიში ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://shorturl.at/VqqEs [22/02/2025]. 36 ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრებ ადამიანებზე გამოყოფილი თანხა 3.343.892.00 ლარს შეადგენდა. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2024 წლის 30 დეკემბრის №100040302401384561 წერილი. 37 2024 წლის განმავლობაში, სახალხო დამცველი იმყოფებოდა საოკუპაციო ხაზთან სოფელ დიცში, ქორდში, ფლავში, ფლავისმანში, მერეთში, ჯარიაშენში, ქვეშში, გორაკაში, საკორინთლოში, კარბში, რიყესა და რუხში. 27 | მიუხედავად იმისა, რომ რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდეგ 16 წელზე მეტი გავიდა და ქვეყანაში აქტიური შეიარაღებული მოქმედებები აღარ მიმდინარეობს, საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში მცხოვრები მოსახლეობა დღემდე მწვავედ განიცდის ომის დამანგრეველ შედეგებს. სახალხო დამცველთან საუბრისას, მოსახლეობამ ძირითად გამოწვევად დაასახელა - უკანონო ე.წ. ბორდერიზაციით საკუთრების უფლების დარღვევა; სოფლებიდან მიგრაცია; სამუშაო ადგილების სიმცირე; ზოგიერთ სოფელში სარწყავი წყლის არარსებობა; ამბულატორიების გახსნა; აფთიაქებსა და სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომობა; საცხოვრებლად აუცილებელი ინფრასტრუქტურული პირობების არარსებობა, მათ შორის, კულტურის სახლისა და სხვადასხვა სერვისცენტრის გახსნა. მოსახლეობის ნაწილი ასევე შეეხო საგანმანათლებლო დაწესებულებების და საზოგადოებრივი ცენტრების აშენება-რეაბილიტაციის მნიშვნელობას, რაც, მათი აზრით, ნაკლებად გამოიწვევს სოფლებიდან ახალგაზრდების გადინებას. საოკუპაციო ხაზის მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობისთვის უდიდესი გამოწვევაა ფიზიკური უსაფრთხოება. მცოცავი ოკუპაციის პირობებში, მოსახლეობის ნაწილმა არ იცის, სად გადის საოკუპაციო ხაზი და ხშირია შემთხვევები, როცა საოკუპაციო რეჟიმის წარმომადგენლები, ე.წ. „სახელმწიფო საზღვრის“ დარღვევის ბრალდებით აკავებენ ადამიანებს. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას და საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრს: ▪ აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო ფორმატის გამოყენებით, რათა საოკუპაციო რეჟიმებმა, საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნით და ე.წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით, დაიცვან მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; ▪ აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრს: ▪ 28 | გაგრძელდეს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებულ ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის; სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შეეთავაზოთ ქართული ენის სასწავლო პროგრამები. 2. სიცოცხლის უფლება 2.1.შესავალი 2024 წელს, კვლავ უშედეგოდ მიმდინარეობდა რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე საქართველოს მოქალაქის - თამაზ გინტურის მკვლელობის გამოძიება. სიცოცხლის უფლების თავში ყურადღება გამახვილდება ასევე 2023 წელს შოვის ტრაგედიის შედეგად პირთა გარდაცვალების გამოძიების ეფექტიანობის შეფასებაზე. ამავე თავში განხილული იქნება ფემიციდის შემთხვევები, სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის პრობლემების მკურნალობა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში და სხვ. 2.2.სიცოცხლის უფლების დაცვის მიმართულებით არსებული მდგომარეობა ოკუპაციის კონტექსტში თამაზ გინტურის საქმე 2023 წლის 6 ნოემბერს, გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ კირბალთან, რუსმა სამხედროებმა ცეცხლსასროლი იარაღით მოკლეს საქართველოს მოქალაქე - თამაზ გინტური, ხოლო ერთი პირი გაიტაცეს. საქართველოს მოქალაქის მკვლელობისა და ერთი პირის გატაცების ფაქტებთან დაკავშირებით, დაიწყო გამოძიება.38 2023 წლის მსგავსად, სახალხო დამცველის აპარატმა საანგარიშო პერიოდშიც გამოითხოვა საგამოძიებო ორგანოდან ინფორმაცია, რათა დაედგინა გამოძიების პროგრესი მოცემულ ეტაპზე.39 სამწუხაროდ, გამოძიება, 1 წლის შემდეგაც უშედეგოდ გრძელდება.40 საანგარიშო პერიოდში, სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა აპარატს აცნობა, რომ საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლება განაგრძობდა სხვადასხვა საერთაშორისო ფორმატში, მათ შორის, ჟენევის საერთაშორისო დისკუსიების და ინციდენტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების მექანიზმის ფარგლებში, თამაზ გინტურის მკვლელობაში დამნაშავე პირის/პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხის მოთხოვნას.41 თუმცა საოკუპაციო ძალის წარმომადგენლები კვლავ უარს ამბობენ დამნაშავე პირების დასჯასა და მათ მიმართ სამართლის აღსრულებაზე.42 სახალხო დამცველი კვლავ საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ მნიშვნელოვანია, ხელისუფლებამ მისთვის ხელმისაწვდომი ყველა საშუალება გამოიყენოს დამნაშავეთა დასასჯელად. 38 გამოძიება მიმდინარეობს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 108-ე და 143-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებულ დანაშაულებთან დაკავშირებით. 39 სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 6 ნოემბრის №2024/6135 და 2025 წლის 6 იანვრის №25/432 წერილები. 40 შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2024 წლის 12 ნოემბრის MIA 0 24 03446354 და 2025 წლის 27 იანვრის MIA 3 25 00212916 წერილები. 41 სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის 2024 წლის 21 თებერვლის SSG 8 24 00040100 წერილი. 42 სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის 2025 წლის 19 მარტის SSG 2 25 00059707 წერილი. 29 | 2.3.შოვის ტრაგედიის საქმეზე მიმდინარე გამოძიება43 2023 წლის 3 აგვისტოს, შოვში, სტიქიური მოვლენის შედეგად 32 ადამიანი დაიღუპა, ხოლო 1 პირის ცხედარი აღმოჩენილი არ არის და დღემდე დაკარგულად მიიჩნევა. გამოძიება მიმდინარეობს ორი ან მეტი პირის მიმართ ჩადენილი სიცოცხლის გაუფრთხილებლობით მოსპობის; ასევე, სამთო, სამშენებლო ან სხვა სამუშაოს წარმოებისას უსაფრთხოების წესის დარღვევის ფაქტზე, რამაც ადამიანის სიცოცხლის მოსპობა ან სხვა მძიმე შედეგი გამოიწვია. 2024 წლის ივლის-აგვისტოსა და სექტემბერში, შინაგან საქმეთა სამინისტრომ, აპარატს, საგამონაკლისო წესით,44 უფლება მისცა გასცნობოდა ხსენებულ საქმეს.45 საქმის გაცნობის შედეგად, სიცოცხლის უფლების დაცვის ფარგლებში სახელმწიფოს მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების კუთხით, რამდენიმე მნიშვნელოვანი საკითხი გამოიკვეთა. სიცოცხლის უფლების დაცვის ევროპული კონვენციით გარანტირებული სტანდარტები ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-2 მუხლის საფუძველზე, „სახელმწიფოს აკისრია პოზიტიური ვალდებულება დაიცვას ადამიანის სიცოცხლე, რაც პირველ რიგში გულისხმობს სახელმწიფოს მოვალეობას შექმნას შესაბამისი საკანონმდებლო და ადმინისტრაციული ჩარჩო, საკონტროლო მექანიზმები და გაატაროს პრევენციული ოპერატიული ღონისძიებები.46 იმ პირობებში, როდესაც ადამიანების დაღუპვა ან მათი სიცოცხლისთვის საფრთხის შექმნა განპირობებულია ბუნებრივი კატასტროფებით, სახიფათო აქტივობების კონტექსტში და სხვ., როდესაც ადგილი არ აქვს სახელმწიფოს წარმომადგენლების მხრიდან სიცოცხლის უფლების დარღვევის განზრახ ქმედებებს, სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის დასადგენად გამოიყენება შემდეგი ტესტი: მიიღო თუ არა სახელმწიფომ ყველა ზომა, რაც შეეძლო, რათა თავიდან აეცილებინა ადამიანის სიცოცხლის რისკი47 და ხელისუფლებამ იცოდა ან უნდა სცოდნოდა თუ არა სასიკვდილო საფრთხის შესახებ.48 კონვენციის მე-2 მუხლის დარღვევა შეიძლება იყოს სიცოცხლის საფრთხის გამო პასუხისმგებელი პირებისთვის ბრალის წაუყენებლობა ან დაუსჯელობა.49 43 წინამდებარე თავში განხილული საკითხების შესახებ ინფორმაცია და სიცოცხლის უფლების დაცვის კონტექსტში სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულებისა და პასუხისმგებლობის საფუძვლების დეტალური მიმოხილვა ხელმისაწვდომია სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 44 სახალხო დამცველის აპარატს, „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-18 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის გათვალისწინებით, არ აქვს მიმდინარე გამოძიების მასალებზე წვდომის უფლებამოსილება. 45 სისხლის სამართლის საქმე №059030823001. 46 Öneryıldız v. Turkey [GC], 2004, §101; Brincat and others v. Malta, საჩივარი №60908/11, 62110/11, 62129/11, 62312/11 and 62338/11, 24.07.2014 წ. პარა. 105-106. 47 L.C.B. v. the UK განაცხადი №14/1997/798/1001, 09.06.1998 წ. პარა. 36. 48 Öneryıldız v. Turkey [GC], 2004, პარა. 101; Brincat and others v. Malta, საჩივარი №60908/11, 62110/11, 62129/11, 62312/11 and 62338/11, 24.07.2014 წ. პარა. 105-106. 49 Öneryıldız v. Turkey [GC], განაცხადი №48939/99, 30.11.2004 წ. პარა. 93; Budayeva and others v. Russia, განაცხადი №15339/02, 21166/02, 20058/02, 11673/02, 15343/02, 20.03.2008 წ. პარა. 140; Kolyadenko and others v. Russia, 30 | ბუნებრივ საფრთხეებთან დაკავშირებით და გადაუდებელი დახმარების სფეროში, სადაც სახელმწიფო უშუალოდ არის ჩართული ბუნებრივი საფრთხის შერბილების გზით სიცოცხლის უფლების დაცვაში, სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულება ვრცელდება იმდენად, რამდენადაც კონკრეტული შემთხვევის გარემოებები მიუთითებს ბუნებრივი საფრთხის გარდაუვალობაზე, რომელიც აშკარად გამოკვეთილი იყო და განსაკუთრებით მაშინ, თუ საქმე ეხებოდა განმეორებით მოვლენას, რომელიც განვითარდა სხვადასხვა საცხოვრებელ ზონაში. ევროპული სასამართლო, როგორც წესი, განიხილავს კატასტროფების პრევენციისა და მოსახლეობის ასეთი მოვლენების ზემოქმედებისგან დაცვის ვალდებულების საკითხებს.50 ე.წ. შოვის საქმის გამოძიების პროცესში გამოვლენილი პრობლემური საკითხები სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულების შესრულების/შეუსრულებლობის დადგენა სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ ამ საქმის გამოძიებისას სახელმწიფომ უპირველეს ყოვლისა უნდა დაადგინოს, გახდა თუ არა შოვში ბუნებრივი კატასტროფის შედეგად ადამიანების გარდაცვალების მიზეზი სახელმწიფოს უმოქმედობა. ამ თვალსაზრისით, გამოძიებამ უნდა გაარკვიოს სახელმწიფოში მოქმედი ეროვნული სამართლებრივი რეგულაციების არსებობის საკითხი და გამოკვეთოს, გატარდა თუ არა პრევენციული ღონისძიებები. ამავე დროს, უმნიშვნელოვანესია დადგინდეს ადრეული გაფრთხილებისა და განგაშის სისტემების არსებობა-არარსებობის საკითხი და მიზეზები. სამწუხაროდ, ამ ეტაპისთვის გამოძიებას არ დაუდგენია, იცოდა ან უნდა სცოდნოდა თუ არა სახელმწიფოს მოსალოდნელი სტიქიის შესახებ, რათა სავალდებულო და შესაძლებელი მოქმედებებით თავიდან აერიდებინა ადამიანების სიცოცხლის უფლების დარღვევა. გამოძიებას ასევე არ მოუპოვებია დეტალური ინფორმაცია ბუნებრივი კატასტროფების საფრთხეების თავიდან ასაცილებლად ადრეული გაფრთხილებისა და განგაშის სისტემების დამონტაჟების კუთხით სახელმწიფოს ვალდებულებებისა და მათი შესრულების თაობაზე. ამ კუთხით, საყურადღებოა, რომ შოვის ტრაგედიამდე, 2019-2022 წლებში, გარემოს ეროვნული სააგენტო საინფორმაციო ბიულეტენებში ყურადღებას ამახვილებდა კატასტროფების რისკის წინასწარი გამოვლენის და შემცირების მნიშვნელობაზე, აუცილებლობასა და ადრეული შეტყობინების სისტემების გაზრდის მიზნობრიობაზე.51 საქმის მასალების თანახმად, გარემოს ეროვნულმა სააგენტომ განაცხადა, რომ სამომავლოდ იგეგმება ადრეული გაფრთხილების და განგაშის სისტემების დამონტაჟება. განაცხადი №17423/05, 20534/05, 20678/05, 23263/05, 24283/05, 35673/05, 28.02.2012 წ. პარა. 190; M. Özel and others v. Turkey, განაცხადი №14350/05, 15245/05,16051/05, 17.11.2015 წ. პარა. 188. 50 M. Özel and others v. Turkey, განაცხადი №14350/05, 15245/05,16051/05, 17.11.2015 წ. პარა. 172. 51 ყოველწლიური საინფორმაციო ბიულეტენები მოიცავს საქართველოში კონკრეტულ წელს სტიქიური გეოლოგიური პროცესების განვითარების შედეგებსა და პროგნოზს მომდევნო წლისთვის. 31 | ასევე აღსანიშნავია, რომ სტრატეგიის დოკუმენტში ადრეული გაფრთხილების სისტემის შესაქმნელად შესაბამისი ფინანსური რესურსიც იყო გათვალისწინებული. ამასთანავე, ჯერ კიდევ 2018 წელს, გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო აღნიშნავდა, რომ საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე ადრეული გაფრთხილების გამართული სისტემა 2-3 წელიწადში დამონტაჟდებოდა.52 მიუხედავად ამისა, გამოძიებას არ დაუდგენია/არ გაურკვევია, რატომ არ დამონტაჟდა ეს სისტემა. გამოძიებამ უკრიტიკოდ გაიზიარა გარემოს ეროვნული სააგენტოს პოზიცია, რომ ბიულეტენებში მითითებული ინფორმაცია შოვში ღვარცოფის და მეწყრის მაღალი საშიშროების რისკის შესახებ ეხებოდა მდ. ჭანჭახის ხეობას და მდ. ბუბას ხეობა და მყინვარი ბუბა შესწავლილი არ ყოფილა, რადგან ბუბას ხეობაში მანამდე მსგავსი მოვლენები არ შემჩნეულა და მოსალოდნელიც არ ყოფილა. თუმცა გამოძიების მოპოვებული და საჯაროდ გავრცელებული ინფორმაცია საპირისპიროზე მეტყველებს. საგულისხმო გარემოებაა, რომ გარემოს ეროვნული სააგენტო 2019-2022 წლების ბიულეტენებში რაჭა-ლეჩხუმის მხარეში პერიოდული „გლაციალური“ ღვარცოფების შესახებაც მიუთითებდა. ამავე მონაცემების თანახმად, უშუალოდ შოვი უხვი ნალექით ხასიათდებოდა და მიეკუთვნებოდა მაღალი რისკის ზონას ღვარცოფისა და მეწყერის განვითარებისთვის. ამდენად, სახალხო დამცველის შეფასებით, შესწავლილი საქმის მასალებით იკვეთება რამდენიმე ფაქტორი, რაც მიუთითებს სახელმწიფოს მხრიდან ადამიანის სიცოცხლისთვის სახიფათო მდგომარეობის შესაძლო ცოდნაზე ან/და იმ გარემოებაზე, რომ ასეთი ინფორმაცია სახელმწიფოს უნდა ჰქონოდა. შესაბამისად, უმნიშვნელოვანესია გამოძიებამ გამოკვეთოს, სტიქიის რისკების შესამცირებლად ახდენდა თუ არა სახელმწიფო რაიმე სახის რეაგირებას ამ მონაცემებზე დაყრდნობით, და თუ არა - რატომ. საგულისხმოა, რომ სწორედ სტიქიის შემდეგ, გარემოს ეროვნულმა სააგენტომ უცხოურ კომპანიასთან გააფორმა ხელშეკრულება 22 მყინვარის, მათ შორის, მყინვარ ბუბას შესასწავლად. ამავე დროს, უსაფრთხოების და კრიზისების მართვის საბჭომ დაიწყო ადრეული გაფრთხილების სისტემების კონცეფციის შექმნაზე მუშაობა. ეს გარემოებები კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ სახელმწიფოს ჰქონდა ვალდებულება, შეესწავლა მყინვარებიდან მომდინარე საფრთხეები. პროცედურული მხარე მოცემულ ეტაპზე, გამოძიებას არ აქვს მოპოვებული ინფორმაცია, არსებობდა თუ არა საგანგებო სიტუაციის მართვის გეგმა, რომელსაც თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, შეიმუშავებენ და ამტკიცებენ საგანგებო სიტუაციების მართვის ერთიანი სისტემის სუბიექტები, საგანგებო სიტუაციების მართვის სამსახურთან შეთანხმებით. 52 https://shorturl.at/RqX7W [ბოლოს ნანახია 27/03/2025]. 32 | მართალია, საგანგებო შტაბს დაევალა სიტუაციისთვის ოპერატიულ და ტაქტიკურ დონეებზე ორგანიზების და კოორდინაციის გაწევა, თუმცა კონკრეტული მოქმედების გეგმა, ტაქტიკა და ქმედებები შს მინისტრის მ/შ-ის ბრძანებაში ან გამოძიების მიერ მოპოვებულ სხვა დოკუმენტაციაში განსაზღვრული არ არის. გამოძიებას ეს ინფორმაცია არც შტაბის წევრების გადაწყვეტილებას გამოკითხვის იღებდნენ დროს მყისიერად, დაუზუსტებია. ერთობლივად, შტაბის ზეპირად და წევრები არანაირი დოკუმენტი არ შედგენილა. ამასთანავე, გამოძიებას არ დაუსვამს კონკრეტული კითხვები, თუ რა საშუალებით გადაეცემოდა დავალებები მორეაგირე ჯგუფებს, რათა შემდეგ ეს მონაცემი მოეპოვებინათ. რაც შეეხება მაშველების მონაწილეობას, მოცემულ ეტაპზე, გამოძიებას არ გამოუკვლევია რატომ არ მონაწილეობდა 3-4 აგვისტოს ღამეს სამაშველო პროცესში მაშველთა სრული შემადგენლობა.53 საგულისხმოა, რომ 2023 წლის 3 აგვისტოს, 15:07 საათზე, 112-ზე პირველი შეტყობინება შევიდა და დადასტურდა ვერტმფრენის მოთხოვნაც. თუმცა ვერტმფრენი სტიქიის ზონაში თითქმის 3 საათის შემდეგ, 18 საათზე ჩავიდა თბილისიდან, ხოლო მე-2 – 19 საათზე. ცხადია, საგანგებო სიტუაციის დროს, შემთხვევის ადგილზე, მეწყერში მოყოლილი ადამიანების სამაშველო ღონისძიებაში მონაწილეობის მისაღებად ვერტმფრენის ჩაფრენის 3-საათიანი დრო, საქართველოს ტერიტორიის ფართობის გათვალისწინებით, არაგონივრულია. საქმის მასალების შესწავლის შედეგად იკვეთება, რომ ღონისძიებაში საგანგებო სიტუაციების 5 დრონი მონაწილეობდა, თუმცა არცერთი დრონის ოპერატორს არ ჩაუწერია დათვალიერების პროცესში ფოტო ან ვიდეომასალა, გარდა ამბროლაურის განყოფილებისა, რომელმაც 18-19 საათამდე გადაიღო რამდენიმე ფოტო და ვიდეო და შტაბში გადააგზავნა. შესაბამისად, საქმეში არ მოიპოვება სხვა ნეიტრალური მტკიცებულებები და მხოლოდ დრონის ოპერატორების ჩვენებით დასტურდება, რომ მთელი ღამით „live” რეჟიმში მიმდინარეობდა დათვალიერება და არ აღმოუჩენიათ ან დაუნახავთ ადამიანი. ცხედრების აღმოჩენისას, გამომძიებლებს არ დაუთვალიერებიათ შემთხვევის ადგილი, ხოლო სამაშველო ღონისძიების მიმდინარეობისას, მაშველებს, ცხედრის აღმოჩენის შემდეგ, არ (როგორიცაა: შეუდგენიათ დოკუმენტი მეწყრის/ღვარცოფის მათი ზედაპირი, აღმოჩენის სიღრმე, გარემოებების მანძილი და აღწერით სხვ.), რაც მნიშვნელოვანია გარდაცვალების გარემოებების დასადგენად. მაშველები აღმოჩენილ ცხედრებს უღებდნენ ფოტოებს (თუმცა არა ყველა შემთხვევაში) და ნიშნავდნენ ლოკაციას (კოორდინატები), რასაც შტაბში აგზავნიდნენ. თუმცა არანაირ მაიდენტიფიცირებელ ნიშანს (მაგ., ნომერი და სხვა) არ ურთავდნენ, რის გამოც კონკრეტულ თარიღში ნაპოვნი რამდენიმე ცხედრის აღმოჩენის ადგილმდებარეობის ზუსტად დადგენა გამოძიებისთვის ჩვენებების მიხედვით, უშუალოდ სტიქიის ზონაში მაშველთა ძირითადი ნაწილი სამაშველო ოპერაციაში ჩაერთო 4 აგვისტოს გამთენიიდან, ხოლო 3 აგვისტოს დღისა და 3-4 აგვისტოს ღამის განმავლობაში ოპერაციას ატარებდა მხოლოდ ადგილზე ჩასული მაშველების ნაწილი. 53 33 | შეუძლებელი აღმოჩნდა. ცხედრების დათვალიერება მიმდინარეობდა სასამართლო ექსპერტიზის ბიუროში. სტიქიის დროს გარდაცვლილი და აღმოჩენილი 32 პირიდან (დამატებით, 1 ბავშვი დღემდე დაკარგულად მიიჩნევა) სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზა არ ჩატარებია 11 ცხედარს. რამდენადაც გამოძიება გარდაცვლილთა ოჯახის წევრებს დამატებით განუმარტავდა, რომ თუ სიცოცხლე ჰქონდათ დაზღვეული, კომპენსაციის მისაღებად საჭირო იყო ექსპერტიზის ჩატარება, რასაც ოჯახის მხრიდან უარი მოსდევდა. მიუხედავად იმისა, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობით, გარდაცვლილის ახლო ნათესავების პოზიციას არანაირი მნიშვნელობა არ აქვს და ექსპერტიზის დანიშვნის დადგენილების შესრულება სავალდებულოა, სამწუხაროდ, გამოძიების ამგვარი ქმედებით, 11 პირის სიკვდილის უშუალო მიზეზი ვერ დადგინდა. სახალხო დამცველს აუცილებლად მიაჩნია, გამოძიებამ ყველა ზემოხსენებულ კითხვას გასცეს ამომწურავი და სრულყოფილი პასუხი და დაადგინოს სტიქიის და სამაშველო ღონისძიების დროს სახელმწიფოს მიერ სიცოცხლის უფლების პოზიტიური ვალდებულების შესრულების ან შეუსრულებლობის საკითხი. შესაბამისად, საჭიროა, დადგინდეს სახელმწიფოს წარმომადგენლების მხრიდან სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედება (მოქმედება ან უმოქმედობა). ამასთანავე, ეფექტიანი გამოძიების ჩატარებისთვის, საჭიროა კვალიფიკაციის დაზუსტება და გამოძიების წარმართვა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 342-ე მუხლის მე-2 ნაწილით - სამსახურებრივი გულგრილობა, ე. ი. მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შეუსრულებლობა ან არაჯეროვნად შესრულება მისდამი დაუდევარი დამოკიდებულების გამო, რამაც გამოიწვია ადამიანის სიცოცხლის მოსპობა ან სხვა მძიმე შედეგი. საგულისხმოა, რომ ხსენებული დანაშაულის გამოძიება მიეკუთვნება პროკურატურის უწყებრივ საგამოძიებო ქვემდებარეობას, რაზეც სახალხო დამცველი გამოძიების ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის პრინციპის დარღვევის ნაწილში 2023 წელსვე მიუთითებდა.54 გარდა ამისა, გამოძიების საგანი უნდა გახდეს სხვადასხვა სახელმწიფო უწყების, მათ შორის, ხელმძღვანელი პირების ქმედებების შეფასება. ამ კუთხით აღსანიშნავია ისიც, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს ტერიტორიული ორგანოს მიერ გამოძიების წარმოება ისეთ საქმეზე, რომელშიც ერთ-ერთი საკითხი ამავე სამინისტროს სხვა საქვეუწყებო დაწესებულების ქმედებების დადგენა და შეფასება უნდა იყოს, ხელყოფს გამოძიების ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის პრინციპს. ამასთანავე, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის საქმიანობის 2023 წლის ანგარიში, გვ. 19-20 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში: „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 32-33. 54 34 | სტიქიურ უბედურებაზე რეაგირებისთვის საგანგებო შტაბი შს მინისტრის მ/შ-ს ბრძანებით შეიქმნა. ამის გათვალისწინებით, საქმის სრულყოფილი, დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი გამოძიების უზრუნველსაყოფად, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ საქმის გამოძიება უნდა წარმართოს საქართველოს პროკურატურამ. 2.4.ფემიციდი - გენდერული ნიშნით მოტივირებული ქალთა მკვლელობების შემთხვევები ქალთა გენდერულად მოტივირებული მკვლელობების - ფემიციდის თავიდან აცილება და ამგვარ საქმეებზე მართლმსაჯულების და სამართალდაცვითი ფუნქციების ეფექტიანი აღსრულება კვლავ გამოწვევად რჩება. საქართველოს გენერალური პროკურატურის მონაცემებით55, 2024 წელს გამოვლენილი ქალის მკვლელობის 25 ფაქტიდან56, 16 - ოჯახური დანაშაულის ნიშნით, 9 კი - არაოჯახური დანაშაულის ნიშნით არის ჩადენილი. ქალის მკვლელობის მცდელობის გამოვლენილი 17 შემთხვევიდან57 - 12 ოჯახური დანაშაულის ნიშნით იყო ჩადენილი, 4 - არაოჯახური დანაშაულის ნიშნით, ხოლო 1 ოჯახური და არაოჯახური დანაშაულის ნიშნით. საერთო სტატისტიკური მონაცემიდან, პროკურატურამ ფემიციდი გამოკვეთა 16 შემთხვევაში, ხოლო ფემიციდის მცდელობა - 13 შემთხვევაში. მისასალმებელია, რომ 2024 წლის მონაცემებით, ქალთა მკვლელობის მცდელობისა და თვითმკვლელობის ცდამდე მიყვანის ფაქტებზე გამოძიება დაწყებულია სისხლის სამართლის საქმეებიდან, მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორები ჩაერთნენ 22 სისხლის სამართლის საქმეში. მიმდინარე საანგარიშო წელს, შემზარავი იყო ტრანსგენდერი ქალის, კესარია აბრამიძის დამამძიმებელ გარემოებებში განზრახ მკვლელობის ფაქტი. აღსანიშნავია, რომ ამ საქმეში ბრალდების შესახებ დადგენილებაში პროკურატურამ გენდერისა და გენდერული იდენტობის ნიშნებით შეუწყნარებლობის მოტივზე მიუთითა.58 სახალხო დამცველის მიერ ფემიციდის მონიტორინგის ფარგლებში გაანალიზებული საქმეებიდან59 კვლავ პრობლემად იკვეთება გენდერული ნიშნის დადგენა, როგორც გამოძიების, ისე სასამართლო ეტაპზე60. ასევე, ცალკეულ შემთხვევაში, პრობლემად 55 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2025 წლის 4 თებერვლის წერილი №13/6033. მათ შორის, ოჯახური დანაშაულის ნიშნით 1 ქალის თვითმკვლელობამდე მიყვანის ფაქტი და არა ოჯახური დანაშაულის ნიშნით, 1 ქალის ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანება, რამაც სიცოცხლის მოსპობა გამოიწვია. 57 მათ შორის, ოჯახური დანაშაულის ნიშნით 3 ქალის თვითმკვლელობის ცდამდე მიყვანის და 1 ქალის არაოჯახური დანაშაულის ნიშნით თვითმკვლელობის ცდამდე მიყვანის ფაქტი. 58 საქმე №2024-1300. 59 სახალხო დამცველის აპარატმა გააანალიზა 2023 წელს მომხდარი ფემიციდის/ფემიციდის მცდელობის საქმეთა სრული სისხლის სამართლის საქმის მასალები. 60 მცხეთის რაიონული სასამართლოს საქმე №1/15-23; თელავის რაიონული სასამართლოს საქმე №1/292-23; ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს საქმე №1/118-2023; თბილისის საქალაქო სასამართლოს საქმე №1/527-24; ახალქალაქის რაიონული სასამართლოს საქმე №1/23-23; თბილისის საქალაქო სასამართლოს საქმე №1/7452-23. 56 35 | იკვეთება საპროცესო შეთანხმების გაფორმება61 და წინარე ძალადობის შემთხვევაზე სასამართლოს მიერ რისკების არასათანადოდ შეფასება.62 სამწუხაროდ, 2024 წელსაც ვლინდება შემთხვევები, როდესაც, შესაძლო ძალადობის შესახებ სახელმწიფოს ინფორმირებულობის მიუხედავად, ქალის მკვლელობის/მკვლელობის მცდელობის თავიდან არიდება ვერ მოხერხდა.63 განსაკუთრებით პრობლემური იყო ამნისტიის შედეგად პენიტენციური დაწესებულების დატოვების შემდგომ, დამცავი ორდერის პირობებში, ყოფილი მეუღლის მკვლელობა, რაც კიდევ ერთხელ მიანიშნებს მოძალადეთა რეაბილიტაციის და რისკების სწორად შეფასების სასიცოცხლო აუცილებლობაზე64. ფემიციდის შემთხვევებზე განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად იკვეთება, რომ ფემიციდს საფუძვლად უდევს საზოგადოებაში ქალის როლის შესახებ დისკრიმინაციული და სტერეოტიპული შეხედულებები, თუმცა, ამავე დროს, საგულისხმოა, რომ წლების განმავლობაში განხორციელებული დაკვირვებით, ფემიციდის დანაშაული, დაკავშირებულია განათლების და დასაქმების პრობლემასთანაც, რაც ადასტურებს პრობლემის კომპლექსურ ხასიათს და, შესაბამისად, ეს საკითხი გათვალისწინებული უნდა იყოს ფემიციდის წინააღმდეგ სახელმწიფო პოლიტიკის დაგეგმვისა და განხორციელების პროცესში65. სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის პრობლემების მკურნალობა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სომატური ჯანმრთელობის პრობლემების მკურნალობის კუთხით, სამწუხაროდ, შენარჩუნებულია არაერთი პრობლემა. კერძოდ, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ გამოწვევაა ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა, მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნულ დონეზე გაწერილია 61 თბილისის საქალაქო სასამართლოს საქმე №1/527-24; მცხეთის რაიონული სასამართლოს საქმე №1/15-23; 62 თბილისის საქალაქო სასამართლოს საქმე №1/2208-23 - ოჯახში ძალადობის და სიცოცხლის ხელყოფით მუქარის (რასაც დაზარალებული რეალურად აღიქვამდა) საქმეზე, პროკურატურის მიერ პატიმრობის შუამდგომლობის მიუხედავად, სასამართლომ აღკვეთის ღონისძიების სახედ გირაო გამოიყენა, რის შემდგომაც ბრალდებულს მიეცა შესაძლებლობა დაზარალებული თვითმკვლელობის ცდამდე მიეყვანა. მნიშვნელოვანია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არც სამართალდამცავ უწყებას გამოუყენებია ყველა ზომა მსხვერპლის დასაცავად. საქმეზე გამოცემული იყო შემაკავებელი ორდერი, თუმცა არ ყოფილა გამოყენებული ელექტრონული ზედამხედველობის შესაძლებლობა. 63 საქმე №75/24, №2024-1679, საქმე №2024-1865, შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილი MIA 9 25 00708291, 10/03/2025. 64 აღნიშნულ საქმეზე დეტალები იხ. ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის ქვეთავში. 65 ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის, მათ შორის ფემიციდის მიმართულებით არსებულ პრობლემებზე რეკომენდაციები დამატებით იხილეთ გენდერული თანასწორობის თავში. 36 | მისი მნიშვნელობა და მოცემულია პაციენტთა ფიზიკური და ბიოქიმიური პარამეტრების კვლევის სავარაუდო სიხშირის ცხრილი.66 2024 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტი მოიცავს იმ პაციენტების გადაუდებელი ქირურგიული და თერაპიული სტომატოლოგიური, ასევე სამედიცინო მომსახურებით და წამლის გვერდითი ეფექტების კონტროლის უზრუნველყოფას, რომლებიც გადიან სტაციონარულ მომსახურებას. განსაზღვრულია საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამით სამედიცინო მომსახურება, გეგმური სამედიცინო გადაუდებელი მომსახურება კი თანადაფინანსებას ითვალისწინებს, რაც ისედაც ფინანსური რესურსის არმქონე პაციენტებისთვის დამატებითი ხარჯია. სახალხო დამცველი იმედოვნებს, რომ ამ საკითხებს დროულად შეისწავლიან და გადაიდგმება პრაქტიკული ნაბიჯები ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული იმ პაციენტებისთვის დროული და სათანადო სამედიცინო მომსახურების მისაწოდებლად, რომლებსაც ჯანმრთელობის სომატური (ფიზიკური) პრობლემები აღმოაჩნდათ. წინა წლების მსგავსად, ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებულ პაციენტებს უტარდებათ ცალკეული ანალიზები, თუმცა მხოლოდ ეს ვერ უზრუნველყოფს გვერდითი ეფექტების მართვას. საანგარიშო პერიოდში მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, მიმდინარეობს პროტოკოლების გადახედვა გვერდითი მოვლენების გამოსავლენად და მათ სამართავად საჭირო კვლევების გამოსაკვეთად. ამის შემდეგ, სსიპ - სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტო შეძლებს შესაბამისი 67 ღონისძიებების განხორციელებას. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ ყველა დაწესებულებაში, სადაც პრევენციული ვიზიტები განხორციელდა, უზრუნველყოფილი იყო ექიმი თერაპევტის მომსახურება, რომელიც კონსულტაციითა დამატებითი და გამოკვლევებისა სიმპტომური და მკურნალობით მკურნალობისთვის კი, შემოიფარგლებოდა. სხვა სამედიცინო დაწესებულებას უნდა მიმართონ, რაც პაციენტისთვის დამატებით ხარჯებს უკავშირდება. დამატებით ხარჯებთანაა დაკავშირებული დანიშნული მედიკამენტების შეძენაც, რადგან ადგილზე მხოლოდ გადაუდებელი თერაპიული მედიკამენტები მოიპოვება.68 რაც შეეხება სტომატოლოგიურ მომსახურებას, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებულია მხოლოდ გადაუდებელი თერაპიული და ქირურგიული 66შიზოფრენიის მკურნალობა და მართვა მოზრდილებში, კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაცია (გაიდლაინი), თავი 4.2; იქვე, შიზოფრენიის მკურნალობა და მართვა მოზრდილებში კლინიკური პრაქტიკის რეკომენდაცია (გაიდლაინი), თავი 4.7. 67 ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2025 წლის 17 იანვრის წერილი MOH 1 25 00043043. 68 აღსანიშნავია, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში ადგილზე არსებულ აფთიაქში შეუძლიათ პაციენტებს მედიკამენტების შეძენა. 37 | სტომატოლოგიური მომსახურება, სხვა შემთხვევაში კი თავად პაციენტი ანაზღაურებს მომსახურების საფასურს.69 დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და დროული მკურნალობისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება. ამისთვის კი აუცილებელია, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფის პაციენტებისთვის უზრუნველყოფილი იყოს დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და სკრინინგ პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება.70 სომატური ჯანდაცვის სერვისების ხელმიუწვდომლობა ან შეზღუდული ხელმისაწვდომობა პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობას მნიშვნელოვნად აუარესებს, რაც, შესაძლოა, პაციენტის გარდაცვალების მიზეზიც გახდეს. აღსანიშნავია, რომ კვლავ პრობლემურია გარდაცვლილი პაციენტების შესახებ ერთიანი სტატისტიკური ინფორმაციის წარმოება. ფსიქიატრიული დაწესებულებები არ აღრიცხავენ იმ პაციენტთა გარდაცვალებას, რომლებიც ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო გადაყვანილები იყვნენ სხვა საავადმყოფოში. ამის მიზეზად კვლავ სახელდება ის, რომ პაციენტის გაწერის შემდეგ, დაწესებულებას აღარ აქვს პაციენტის მდგომარეობის მონიტორინგის ვალდებულება. სამედიცინო დოკუმენტაციის შესწავლის შედეგად შეიძლება ითქვას,71 რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ პრობლემურია პაციენტთა გარდაცვალების ზუსტი მიზეზების დადგენა, რადგან არ ტარდება ექსპერტიზა. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დაცული ჩანაწერები, ამ თვალსაზრისით, კვლავ არაინფორმატიულია და მითითებულია სიკვდილის სხვა დაუზუსტებელი და არაზუსტად განსაზღვრული მიზეზები.72 აღსანიშნავია, რომ სამინისტრო გეგმავს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გარდაცვალების ცნობაში მიზეზების სწორად შევსების მიზნით ტრენინგის ჩატარებას. ასევე იგეგმება აუდიტის ჯგუფის შექმნა, რომელიც განიხილავს საეჭვო შემთხვევებს, რეგულირების სააგენტო კი შეისწავლის პაციენტთათვის გაწეული სამედიცინო დახმარების ხარისხს. ამის შედეგად კი, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოფს შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრის“ ქუთაისის ფსიქიატრიული კლინიკიდან სტომატოლოგიური მომსახურების მისაღებად პაციენტი ოჯახის წევრს/ახლობელს მიჰყავს, სხვა დაწესებულებები თავად უზრუნველყოფენ სტომატოლოგიურ კლინიკაში პაციენტის ტრანსპორტირებას. შპს „თერჯოლამედის“ ფსიქიატრიულ განყოფილებაში კი სტომატოლოგი ადგილზე ჰყავთ, თუმცა მისი მომსახურება პაციენტისთვის როგორც გეგმურ, ისე გადაუდებელ შემთხვევებში ფასიანია. 70 2025 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამები, დანართი 1 - დაავადებათა ადრეული გამოვლენა და სკრინინგი (პროგრამული კოდი 27 03 02 01). პროგრამა გულისხმობს შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფებისთვის საშვილოსნოს ყელის კიბოს, ძუძუს კიბოს, კოლორექტული და პროსტატის კიბოს სკრინინგს. 71 2024 წელს თერჯოლამედში გარდაიცვალა 1 პაციენტი, ქუთაისის ფსიქიატრიულ კლინიკაში - 2 პაციენტი, სენაკის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში - 1 პაციენტი. 72 ICD10 კლასიფიკატორი არის R99. იხ. ბმული <https://classifications.moh.gov.ge/Classifications/Pages/ViewICD10.aspx> [ბოლოს ნანახია:28.01.2025]. 69 38 | ექიმთა პროფესიული პასუხისმგებლობის საკითხის დასმას. ამას გარდა, რეგულირების სააგენტო გაატარებს შესაბამის ღონისძიებებს სტატისტიკის არასწორად წარმოების შემთხვევაში.73 რეკომენდაციები საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს და საქართველოს პროკურატურას: ▪ უზრუნველყონ თამაზ გინტურის მკვლელობისა და საქართველოს მოქალაქის თავისუფლების უკანონო აღკვეთისთვის პასუხისმგებელ პირთა მიმართ ეფექტიანი გამოძიების წარმოება, სისხლისსამართლებრივი დევნის წარმართვისა და საერთაშორისო ძებნის გამოცხადების მიზნით. სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურსა და საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრს: ▪ გაგრძელდეს სამართლის აღსრულების საკითხის მუდმივი დაყენება ყველა საერთაშორისო ფორმატსა და ინციდენტებზე რეაგირების ჯგუფის შეხვედრების ფორმატში. საქართველოს პროკურატურას: ▪ დაზუსტდეს შოვის ტრაგედიის საქმის კვალიფიკაცია და გამოძიება დამატებით წარიმართოს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 342-ე მუხლის მე-2 ნაწილითაც; ▪ უზრუნველყოს შოვის ტრაგედიის საქმის გამოძიების პროკურატურისთვის დაქვემდებარება და ეფექტიანი გამოძიების წარმოება. საქართველოს მთავრობას: ▪ კრიტიკულად გააანალიზოს პრევენციის არსებული სისტემა ქალთა გენდერულად მოტივირებული მკვლელობის და მკვლელობის მცდელობის საქმეებთან დაკავშირებით და საკვანძო უწყებების, მათ შორის, დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის და საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროების მონაწილეობით იმუშაოს პრევენციის სისტემის დახვეწაზე. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: 73 პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის სპეციალური ანგარიში. 39 | ▪ ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტები სრულად და დროულად უზრუნველყოს საჭირო სამედიცინო მომსახურებით, მკაფიოდ განისაზღვროს გეგმური სამედიცინო მომსახურების სრულად ანაზღაურების საკითხი; ▪ უმოკლეს ვადებში უზრუნველყოს სამედიცინო მომსახურების, მათ შორის სტომატოლოგიური მომსახურების მიწოდების სტანდარტის შემუშავება. მისი დანერგვის შემდეგ დააკვირდეს, თუ როგორ ასრულებენ მას ფსიქიატრიული დაწესებულებები; ▪ უზრუნველყოს დაწესებულებაში ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო მოთავსებული პაციენტებისთვის პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; ▪ შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და ფსიქიატრიული დაწესებულებიდან გადაყვანილი პაციენტის გარდაცვალების ყველა შემთხვევა, დაადგინოს, რა გახდა გარდაცვალების მიზეზი და რამდენად დროულად გადაიყვანეს პაციენტი შესაბამის დაწესებულებაში. მიღებული შედეგების საფუძველზე კი, პაციენტთა გარდაცვალების მაქსიმალურად თავიდან ასაცილებლად, გაატაროს ღონისძიებები; ▪ დაავალოს სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს, შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა. 40 | 3. წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის აკრძალვა და გამოძიება74 3.1. შესავალი წინამდებარე თავში მიმოხილულია პენიტენციურ დაწესებულებებში, შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემაში, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და შშმ პირთა საცხოვრისებში გამოვლენილი არასათანადო მოპყრობის შემთხვევები, შესაბამისი რისკფაქტორები და საკანონმდებლო ხარვეზები. მოცემული თავი სამი ქვეთავისგან შედგება: 1) პრაქტიკა, რომელიც უტოლდება ან შესაძლოა გაუტოლდეს არასათანადო მოპყრობას, 2) არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის გარანტიები/არასათანადო მოპყრობის გამომწვევი რისკფაქტორები, და 3) სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის შემთხვევების გამოძიება. საგულისხმოა, რომ 2024 წელი განსაკუთრებით მძიმე იყო არასათანადო მოპყრობის მასშტაბურობის და მოქალაქეების მიმართ ღირსების ხელშეუვალობის აბსოლუტური უფლების დარღვევის კუთხით. ამ თვალსაზრისით ყველაზე განგრძობადი დარღვევების გამო, 2024 წლის საპროტესტო აქციების კონტექსტში, საკითხს დეტალურად მიმოვიხილავთ და შევაფასებთ წინამდებარე ანგარიშის ქვეთავში. გასულ წელს სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაციების ან/და წინადადებების მნიშვნელოვანი ნაწილი, საანგარიშო პერიოდში, სამწუხაროდ, არ შესრულებულა. პენიტენციური სისტემის ჭრილში, საგულისხმოა, რომ 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა დადებითად შეაფასა პენიტენციური კოდექსით გათვალისწინებული ახალი რეგულაციები, რომელთა საფუძველზეც გაიწერა ექიმის ვალდებულება, პატიმრის მიმართ შესაძლო წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ეჭვის შემთხვევაში, აღნუსხოს პატიმრის დაზიანებები და გადაუგზავნოს საგამოძიებო ორგანოს, მიუხედავად იმისა, თანახმაა თუ არა სავარაუდო მსხვერპლი დოკუმენტირებასა და შეტყობინებაზე.75 ამ ახალი ნორმის აღსრულების მიზნით, სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს იუსტიციის მინისტრს შეეტანა ცვლილებები 2020 წლის 20 ნოემბრის №663 ბრძანებაში („პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“) პენიტენციური კოდექსის 139-ე მუხლთან გაეროს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატიური ოქმის შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველი წარმოადგენს პრევენციის ეროვნულ მექანიზმს საქართველოში. წინამდებარე თავში განხილულ საკითხებთან დაკავშირებით დეტალური ანალიზი, იხ. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის ანგარიშში და საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 75 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2024, გვ. 59. 74 41 | მისასადაგებლად, რისთვისაც პენიტენციური კოდექსითვე ერთწლიანი მაქსიმალური ვადა იყო დადგენილი. სამწუხაროდ, შესაბამისი ცვლილებები დღემდე არ განხორციელებულა. ასევე, №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში დღემდე არ გაუქმებულა ე.წ. „ბარაკული“ ტიპის საერთო საცხოვრებლები და შეუძლებელია სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების დაცვა, ხოლო მსჯავრდებულთა უმრავლესობა არ არის უზრუნველყოფილი 4 კვ. მ. პირადი საცხოვრებელი ფართობით. მნიშვნელოვანია ყურადღება გამახვილდეს განსაკუთრებული რისკისა და დახურული ტიპის დაწესებულებებში არსებულ მდგომარეობაზეც. ამ დაწესებულებებში მყოფი პატიმრები, მათთვის საინტერესო აქტივობების გარეშე, 23 საათის განმავლობაში იმყოფებიან საკანში და მხოლოდ 1 საათით გადიან სასეირნო ეზოებში, რომელთა მწირი ინფრასტრუქტურა ვერ უზრუნველყოფს პატიმართა განტვირთვას და რეკრეაციას. სამწუხაროდ, სახალხო დამცველის წინადადება პატიმრის სუფთა ჰაერზე გასეირნების მინიმალური დროის გაზრდასთან დაკავშირებით, კვლავ არ გაუთვალისწინებიათ. გასული წლების მსგავსად, კვლავ სერიოზულ გამოწვევად რჩება დაწესებულებების გადატვირთულობა და არაფორმალური მეთოდებით მმართველობის ცალკეული შემთხვევები. საანგარიშო პერიოდში, რიგ შემთხვევებში კვლავ პრობლემური იყო დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრების ხანგრძლივი, არამიზნობრივი და დასჯის მიზნით მოთავსება, რაც, სახალხო დამცველის შეფასებით, სასტიკ, არაადამიანურ და ღირსების შემლახავ მოპყრობას უტოლდება. საანგარიშო პერიოდში ასევე გართულებული იყო არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოვლენა და დოკუმენტირება, პატიმართა ადეკვატური სამედიცინო სერვისით უზრუნველყოფა და პენიტენციური დაწესებულებების ფიზიკური გარემო. რაც შეეხება შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემაში დაკავებულ პირთა უფლებრივ მდგომარეობას, 2024 წელს დაკავებული პირების ნაწილი კვლავ საუბრობდა სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლების მხრიდან ძალის გადამეტებისა და ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის შემთხვევებზე. პრობლემურია დაკავებულებისთვის უფლებების განმარტება, ადვოკატის დროული ხელმისაწვდომობა, ოჯახის ინფორმირება. გამოწვევად რჩება სამხრე კამერების გამოყენების ვალდებულების არარსებობა, აუდიო და ვიდეოჩანაწერების წარმოება. სამწუხაროდ, პოლიციის სივრცეები, სადაც დაკავებულს უწევს ყოფნა, ვიდეომეთვალყურეობის სისტემებით სრულად კვლავ არ არის დაფარული. არ შეინიშნება მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, სადაც პაციენტები კვლავ ხდებიან ძალადობის მსხვერპლები და უგულებელყოფილია მათი სამართლებრივი დაცვის გარანტიები. მიუხედავად კანონმდებლობით მკაფიოდ განსაზღვრული უფლებისა, ნებაყოფლობითი სტატუსის მქონე პაციენტები საკუთარი ნებით სტაციონარს ვერ ტოვებენ. კვლავ პრობლემურია ფსიქიკური დაწესებულებების 42 | გადატვირთულობა და სიმჭიდროვე. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას დიდი ზომის ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში. ზემოაღნიშნულის გარდა, დამატებით საგულისხმოა, რომ არასათანადო მოპყრობის წინააღმდეგ ბრძოლის მნიშვნელოვანი კომპონენტია არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე ეფექტიანი რეაგირება, თუმცა ამ კუთხით საანგარიშო პერიოდშიც არაერთი ხარვეზი გამოვლინდა. დამატებით აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მიიღო უმნიშვნელოვანესი გადაწყვეტილება, რომლითაც ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლის პროცედურული ასპექტის დარღვევა დადგინდა 2019 წლის 20-21 ივნისს, საპროტესტო აქციის მონაწილეთა მიმართ პოლიციის თანამშრომელთა მხრიდან რეზინის ტყვიების გამოყენებასა და შეკრების მონაწილეთა მიმართ ფიზიკური ძალადობის ფაქტებზე არაეფექტიანი გამოძიების გამო. 3.2. პრაქტიკა, რომელიც უტოლდება არასათანადო მოპყრობას წინამდებარე ქვეთავში მიმოვიხილავთ დახურულ დაწესებულებებში გამოვლენილ არასათანადო მოპყრობის შემთხვევებს. ასევე მიმოვიხილავთ ამ სისტემებში არსებულ გარემო პირობებს და პრაქტიკებს, რომლებიც, ხშირ შემთხვევაში, იწვევენ ასეთ მოპყრობას. დაწესებულებების თანამშრომლების/სამართალდამცავების მხრიდან ჩადენილი ძალადობა 2024 წელს სახალხო დამცველის აპარატმა პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლების მხრიდან სავარაუდო ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის ცალკეული შემთხვევების შესახებ მიიღო ინფორმაცია.76 დაწესებულებების თანამშრომლების მიერ პატიმართა მიმართ ჩადენილი ძალადობის კუთხით, საყურადღებოა მსჯავრდებულ ბ. ლ.-ს შემთხვევა. დეესკალაციის ოთახში მყოფმა ამ მსჯავრდებულმა დაწესებულების სახალხო დამცველის რწმუნებულებს თანამშრომელმა ფიზიკური აცნობა, რომ ამავე შეურაცხყოფა მიაყენა. შეხვედრისას მსჯავრდებულს ხილულად აღენიშნებოდა დაზიანება ცხვირის არეში შეშუპებისა და მოწითალო-მოყვითალო ფერის სისხლნაჟღენთის სახით. სახალხო დამცველის აპარატმა ფაქტის შესახებ წარმოდგენილი ინფორმაცია ინფორმაციის სპეციალურ თანახმად, სამსახურს მიაწოდა.77 საგამოძიებო სამსახურის საგამოძიებო სპეციალური საგამოძიებო დეპარტამენტში მიმდინარეობს გამოძიება, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის თანამშრომლების მხრიდან ბ. ლ.-ს მიმართ განხორციელებული დამამცირებელი და არაადამიანური მოპყრობის ფაქტზე. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის ანგარიშის, „თანამშრომელთა მიერ პატიმრების მიმართ ძალადობის" ქვეთავი. 77 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ცხელი ხაზის 2024 წლის 24 მაისის შეტყობინება; საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 27 მაისის №2024/1406 წერილი. 76 43 | საქართველოს სახალხო პრევენციის ეროვნულმა მექანიზმმა, №2 პენიტენციურ დაწესებულებაში განხორცილებული ვიზიტის დროს, ორის საყურადღებო ფაქტის შესახებ მიიღო ინფორმაცია.78 ხოლო, ცალკეულ შემთხვევებში, სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა ასევე მიიღო შეტყობინებები ხელის კვრისა და უხეში მოპყრობის შესახებ. სამწუხაროდ, პატიმრების მსგავსად, რიგ შემთხვევებში, არც ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტები არიან სრულად დაცულნი ძალადობისგან. პრევენციული ვიზიტების დროს, სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა დაწესებულების პერსონალის მხრიდან პაციენტზე სავარაუდო ძალადობის შესახებ მხოლოდ ერთი შეტყობინება მიიღო. კერძოდ, სენაკის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში მყოფი პაციენტის განცხადებით, დაწესებულების დაცვის თანამშრომელმა მას სახეში რამდენჯერმე დაარტყა ხელი, როდესაც ის კარს ხელებს ურტყამდა და სახლში წასვლას ითხოვდა. პაციენტები კვლავ საუბრობდნენ პერსონალის მხრიდან უხეშ და ხმამაღალ მიმართვაზე. ასევე, რიგ შემთხვევებში ადგილი აქვს პაციენტების დაშინებას და ინექციებით მუქარას.79 რაც შეეხება საცხოვრისებში არსებულ მდგომარეობას, საგულისხმოა, რომ სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა პერსონალის მხრიდან ბენეფიციარების მიმართ ჩადენილი ფიზიკური ძალადობის ერთეულ შემთხვევებზე მიიღო ინფორმაცია. კერძოდ, სახალხო დამცველს წარმოებაში აქვს 2 საქმე ბედიანის შშმ პირთა პანსიონატში პერსონალის მიერ სავარაუდოდ ჩადენილი ფიზიკური ძალადობის შესახებ. ასევე, შპს „იმერეთში“ მიღებული ინფორმაციით, ამ ეტაპზე მიმდინარეობს სისხლისსამართლებრივი დევნა ყოფილი თანამშრომლის წინააღმდეგ, რომელმაც ბენეფიციარზე სავარაუდოდ იძალადა. მიღებული ინფორმაციით, პერსონალი, ყველა ტიპის საცხოვრისის სერვისში (გარდა მცირე საოჯახო ტიპის სახლებისა) უხეშად მიმართავს და უყვირის პაციენტებს.80 რაც შეეხება შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემას, აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, პოლიციის ტერიტორიულ ორგანოებსა და პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების დროს, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებს გამოკითხული პირებისგან არ მიუღიათ ინფორმაცია პოლიციელების მიერ განხორციელებული არასათანადო მოპყრობის 81 სავარაუდო ფაქტების შესახებ. მაგ., მიღებული ინფორმაციით, ერთ-ერთ პატიმარს თანამშრომლებმა ზურგს უკან დაადეს ხელბორკილი, პირქვე დააწვინეს იატაკზე და ზურგზე აჭერდნენ ფეხს. ამავე დაწესებულებაში მიღებული ინფორმაციის თანახმად, ერთ-ერთ პატიმარს დეესკალაციის ოთახში ხანგრძლივი დროით ედო ხელბორკილი, ითხოვდა საპირფარეშოთი სარგებლობას, თუმცა დაწესებულების თანამშრომლებმა არ მოხსნეს ხელბორკილი და ბუნებრივი მოთხოვნილების დაკმაყოფილება იქვე, შეზღუდულ მდგომარეობაში მოუწია. 79 მაგ., ქუთაისის ფსიქიატრიულ კლინიკაში მიღებული ინფორმაციით, ერთ შემთხვევაში შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის თანამშრომელი გამოიძახეს და ადგილზე გამოცხადდა იმ მიზნით, რომ პაციენტი შეეშინებინათ და ინექცია პოლიციის თანამშრომლის შიშით გაეკეთებინა. 80 დეტალური ინფორმაცია იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის ანგარიშში. 81 ვიზიტები განხორციელდა 2024 წლის 29 ივლისიდან 2024 წლის 3 ოქტომბრის ჩათვლით პერიოდში. 78 44 | ამასთანავე, სახალხო დამცველის აპარატმა არაერთი ინფორმაცია მიიღო პოლიციელების მიერ დაკავებისას არაპროპორციული, ძალის გამოყენების და დაკავების შემდეგ არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების შესახებ. 2024 წელს პოლიციის თანამშრომლების მიერ ჩადენილი ფიზიკური ძალადობის მეთოდებიდან, ძირითადად იკვეთება ხელ-ფეხის დარტყმა, ხელბორკილის მოჭერა, ხელების დაგრეხა, წაქცევა. საანგარიშო პერიოდში, პრევენციული ვიზიტების შედეგად აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკასა და იმერეთის რეგიონში, სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა 132 საეჭვო შემთხვევა გამოავლინა.82 ეს შემთხვევები მოიცავს როგორც ადმინისტრაციული წესით დაკავებულთა, ისე სისხლის სამართლის საქმეებს. მონაცემების თანახმად, ამ 132-დან 52 (39.4%) შემთხვევაში, ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირების განმარტებით, დაზიანება დაკავებისას ან/და დაკავების შემდეგ მიიღეს. რაც შეეხება დინამიკას წლების მიხედვით, 2023 წელს ადმინისტრაციული წესით დაკავებულმა პირებმა სხეულის დაზიანება დაკავებისას ან/და დაკავების შემდეგ მიიღეს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ შესწავლილი საეჭვო შემთხვევების 31.8%-ში, 2020 წელს - 34.4%, 2021 წელს 26%, 2022 წელს - 27%. დამატებით საგულისხმოა, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს ოფიციალური სტატისტიკის თანახმად, 2024 წელს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში შესახლებული იყო 14998 პირი, რომელთაგან 9860 (65,7%) შემთხვევაში დაკავებულს აღენიშნებოდა დაზიანება.83 ეს მონაცემი 2023 წელს 64,3%-ს შეადგენდა.84 ასევე საგულისხმოა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთა დროებითი განთავსების ცენტრში არსებული მდგომარეობა. სპეციალურმა პრევენციულმა განთავსებული 4 პირისგან მიიღო ინფორმაცია მათ მიმართ სავარაუდო წამების და სხვა არასათანადო მოპყრობის ჯგუფმა იქ განხორციელებული შესახებ.85 გარდა ამისა, აღსანიშნავია, რომ ცენტრში განთავსებული პირების მითითებით, დაწესებულების ხელმძღვანელი პირების მხრიდან, ცალკეულ შემთხვევებში, ადგილი აქვს უხეშ პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრები ამოწმებენ ვიზიტის დღემდე შესახლებული ყველა დაკავებულის პირად საქმეს. მითითებული დაკავების გარემოებებმა, დაზიანების ლოკალიზაციამ, რაოდენობამ და ხასიათმა, მონიტორინგის ჯგუფს ეჭვი გაუჩინა პირების მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის თაობაზე. შემოწმება ჩატარდა სამეგრელოს, კახეთის, იმერეთისა და რაჭალეჩხუმის, აჭარის, გურიის და ქვემო ქართლის რეგიონებში არსებულ პოლიციის ტერიტორიულ ორგანოებსა და დროებითი მოთავსების იზოლატორებში. 83 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: <https://info.police.ge/page?id=233> [ბოლოს ნანახია: 82 27.01.2025]. 84 2023 წელს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მოთავსებული იყო 15907 პირი, რომელთაგან დაზიანება 10238 პირს აღენიშნებოდა. კერძოდ, ისინი უთითებდნენ, რომ ხელმძღვანელის კაბინეტში სხვადასხვა დროს, ხელბორკილით შეიყვანეს, ცემეს ხელებით და ფეხებით და შეასხეს წიწაკის სპრეი. მათგან ორი პირი ასევე მიუთითებდა გაუპატიურების და სხვა სექსუალური ხასიათის, დამამცირებელი ქმედებების მუქარაზე. განთავსებულ პირთა განმარტებით, მათ აღენიშნებოდათ დაზიანებები, სახის და სხეულის არეში, სისხლნაჟღენთების და ჰემატომების სახით, თუმცა ექიმს მათი დაზიანებები არ აღუწერია. განთავსებული პირები მიუთითებდნენ, ცენტრის თანამშრომლების მიერ მათთან ერთად განთავსებული კიდევ ერთი პირის სავარაუდო ცემის შემთხვევაზე, თუმცა ამ პირს ცენტრი უკვე დატოვებული ჰქონდა. 85 45 | მიმართვას და სიტყვიერ შეურაცხყოფას. სახალხო დამცველის აპარატმა, განთავსებული პირების თანხმობით, რეაგირების მიზნით მიმართა სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს.86 პატიმრებს/პაციენტებს შორის ძალადობა 2024 წელს კვლავ პრობლემური იყო პატიმართა და პაციენტთა შორის ძალადობის შემთხვევებიც. ვითარების ერთიანი ანალიზიდან ჩანს, რომ პენიტენციური დაწესებულებები, ისევე როგორც ფსიქიატრიული დაწესებულებები, სათანადოდ ვერ უმკლავდებიან ამ კუთხით გამოვლენილ პრობლემებს. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა შორის ძალადობის გამომწვევ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად კვლავ რჩება ცალკეული პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა, ასევე, იქ არსებული არაფორმალური მმართველობა. სამწუხაროდ, წლების განმავლობაში ვერ ხერხდება ბრალდებულების და მსჯავრდებულების ერთმანეთისგან განცალკევებით მოთავსება,87 რაც, ხშირად, მათ შორის კონფლიქტის მიზეზი ხდება. წინა წლების მსგავსად, პენიტენციურ დაწესებულებებში კვლავ არ არის შესაბამისი რაოდენობის პერსონალი, რომელიც საკმარისი იქნებოდა დაწესებულებებში წესრიგის შესანარჩუნებლად და პატიმართა შორის ძალადობის ფაქტების თავიდან ასაცილებლად. ასე მაგალითად, №8 პენიტენციურ დაწესებულებაში ვიზიტის დროს88, მსჯავრდებულთა საცხოვრებელი კორპუსების თითოეულ ფლიგელში, სადაც მოთავსებული იყო 40-100 პატიმარი, მორიგეობდა სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების მხოლოდ 2 თანამშრომელი. რაც შეეხება არაფორმალურ მმართველობას, ის პატიმართა შორის ფიზიკური და მძიმე ფსიქოლოგიური ძალადობით ხასიათდება. ძალადობის მსხვერპლი პატიმრები, ხშირად, მოსალოდნელი ანგარიშსწორების თავიდან არიდების მიზნით, გაურბიან დაწესებულების ადმინისტრაციასთან და სამედიცინო პერსონალთან დაზიანების წარმოშობის რეალურ მიზეზებზე საუბარს. რაც შეეხება ფსიქიატრიულ დაწესებულებებს, სამწუხაროდ, კვლავ ხშირია პაციენტებს შორის კონფლიქტები. საყოფაცხოვრებო პაციენტებს საკითხებია. არ შორის კონფლიქტების ხდება ძალადობის მიზეზი შემთხვევების ძირითადად პრევენცია, დაპირისპირებების გამომწვევი მიზეზების შესწავლა, კონფლიქტების დოკუმენტირება და მათზე სათანადო რეაგირება. სათანადო რეაგირების არარსებობის პირობებში, ფიზიკური სპეციალური საგამოძიებო სამსახურიდან მიღებული 2024 წლის 23 ოქტომბრის SIS 0 24 00019401 წერილის თანახმად, განთავსებულ პირებთან გასაუბრებისას არ გამოკვეთილა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნები, თუმცა, მათ მიუთითეს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მხრიდან ჩადენილი შესაძლო დისციპლინური გადაცდომის ფაქტებზე. ამ საქმეზე, შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექციის 2025 წლის 12 თებერვლის MIA 0 25 00408989 წერილის თანახმად, ამჟამად, მიმდინარეობს სამსახურებრივი შემოწმება შესაძლო კანონსაწინააღმდეგო ქმედებებთან დაკავშირებით. 87 №2 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებში ბრალდებულები და მსჯავრდებულები ისევ ერთად არიან განთავსებულები. 88 საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებმა 2024 წლის 4, 5, 6, 11, 12 და 28 ივნისს, ასევე 2, 3 და 4 ივლისს პრევენციული ვიზიტები განახორციელეს №8 პენიტენციურ დაწესებულებაში. 86 46 | დაპირისპირებების ან თვითდაზიანების შედეგად პაციენტებმა, შესაძლოა, მძიმე დაზიანებებიც კი მიიღონ. ასევე საგულისხმოა, რომ ძალადობის მსხვერპლ პაციენტებს არ სთავაზობენ ფსიქოლოგიურ დახმარებას. ინფორმაცია არ მიეწოდება საგამოძიებო ორგანოს. პაციენტთა შორის კონფლიქტების და ძალადობის შემთხვევების უყურადღებოდ დატოვება ზრდის კონფლიქტების განმეორების რისკებს. ასევე აღსანიშნავია, რომ შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებში ადგილი აქვს საყოფაცხოვრებო ნიადაგზე ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტებს და ძალადობას. დამატებით, საგულისხმოა, რომ როგორც პენიტენციურ, ისე ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და საცხოვრისებში არ არის საკმარისი რაოდენობის პერსონალი დაწესებულებებში წესრიგის შესანარჩუნებლად და პატიმართა/პაციენტთა შორის ძალადობის ფაქტების თავიდან ასაცილებლად. პენიტენციურ დაწესებულებებში, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, შშმ პირთა საცხოვრისებსა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთა განთავსების ცენტრში არსებული შეზღუდვები პენიტენციურ დაწესებულებებში, ისევე როგორც ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებულ პირებს, რიგი შეზღუდვები უწესდებათ. მათგან, გარკვეული შეზღუდვების გამოყენება, ამ უკანასკნელთა შინაარსის გათვალისწინებით, შესაძლოა, არასათანადო მოპყრობას გაუტოლდეს. კერძოდ, განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ 89 დაწესებულებებში მოქმედი შემზღუდველი რეჟიმი, ინციდენტების მართვის პრაქტიკა,90 საჭიროებებზე მორგებული აქტივობების არარსებობა,91 პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა92 და პატიმრების საცხოვრებელი 93 პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსება ადგილიდან მოშორებულ უარყოფით გავლენას ახდენს პატიმრების ფიზიკურ და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე, რაც, თავის მხრივ, ზრდის პატიმრების მიმართ მითითებული პენიტენციური დაწესებულებების მართვა ძირითადად ეფუძნება სტატიკური უსაფრთხოების პრინციპებს, რაც გულისხმობს მაქსიმალურად მკაცრი შეზღუდვების, აკრძალვების, რეჟიმის დაწესებას და არ არის ორიენტირებული მსჯავრდებულთა ქცევის პოზიტიური ცვლილებისკენ. 90 პატიმრების მიმართ აქტიურად გამოიყენება გარე სამყაროსთან კონტაქტის შემზღუდველი დისციპლინური სახდელები და უსაფრთხოების ღონისძიებები, მათ შორის, სამარტოო საკნებსა და დეესკალაციის ოთახებში იზოლირება, სადაც პატიმრებს დამატებით ეზღუდებათ საკუთარ ნივთებზე წვდომა, ასევე შხაპის მიღების და გასეირნების უფლება. 91 პატიმრები მათთვის საინტერესო აქტივობების გარეშე 23 საათის განმავლობაში იმყოფებიან საკანში და მხოლოდ 1 საათით გაჰყავთ სასეირნო ეზოებში, რომელთა მწირი ინფრასტრუქტურა ვერ უზრუნველყოფს პატიმართა განტვირთვას და რეკრეაციას; არ მიმდინარეობს მულტიდისციპლინური მუშაობა და სათანადოდ არ ხორციელდება მსჯავრდებულთა რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციის პროგრამები. 92 პატიმრების საკნებში განაწილების დროს, კვლავ ყურადღების მიღმა რჩება პატიმრის პიროვნული თვისებები, ჩვევები, ქცევა, რისკები. შედეგად, განსხვავებული კატეგორიისა და მსოფლმხედველობის პატიმრებს ერთ საკანში უწევთ თანაცხოვრება, რაც დახურული სივრცის პირობებში ხშირად ხდება პატიმართა შორის უთანხმოების მიზეზი. 93 ოჯახის წევრები ძირითადად, პატიმართან კონტაქტს სატელეფონო კავშირით ამყარებენ და მათ მიმართ დისციპლინური სახდელის სახით, სატელეფონო საუბრის უფლების შეზღუდვა, პრაქტიკულად, გარე სამყაროსთან კონტაქტის სრულ შეზღუდვას უტოლდება. 89 47 | ძალადობის რისკებს, ეწინააღმდეგება საერთაშორისო სტანდარტებს94 და შეიძლება გაუტოლდეს სასტიკ, არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას.95 ამ დაწესებულებებში მყოფი პატიმრები მათთვის საინტერესო აქტივობების გარეშე, 23 საათის განმავლობაში იმყოფებიან საკანში და მხოლოდ 1 საათით გადიან სასეირნო ეზოებში, რომელთა მწირი ინფრასტრუქტურა ვერ უზრუნველყოფს პატიმართა განტვირთვას და რეკრეაციას. ამ ნაწილში აღსანიშნავია, რომ სახალხო დამცველის წინადადება პატიმრის სუფთა ჰაერზე გასეირნების მინიმალური დროის გაზრდასთან დაკავშირებით, კვლავ არ გაუთვალისწინებიათ. პენიტენციურ დაწესებულებებში დამკვიდრებულ შეზღუდვებთან დაკავშირებით, ასევე აღსანიშნავია დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში პატიმრების მოთავსების პრაქტიკა. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრების ხანგრძლივი, არამიზნობრივი და დასჯის მიზნით მოთავსება, უტოლდება სასტიკ, არაადამიანურ და ღირსების შემლახავ მოპყრობას. საგულისხმოა, რომ, გასული წლების მსგავსად, №6, №8, №18 დაწესებულებებში, პატიმრებს დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში, უმეტეს შემთხვევაში, კვლავ მაქსიმალური ვადით ათავსებენ და კვლავ, ადგილი აქვს ერთი და იმავე პირის ფაქტობრივად უწყვეტ მოთავსებას, რამდენიმე დღისა და კვირის განმავლობაში, წუთებისა და საათების ინტერვალებით. სამწუხაროდ, საანგარიშო პერიოდში ადგილი ჰქონდა №2 და №8 დაწესებულებებში არასრულწლოვნების დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო საკანში მოთავსების ფაქტებსაც. საქართველოს სახალხო დამცველის შეფასებით, დაუშვებელია სამარტოო (უსაფრთხო) საკანსა და დეესკალაციის ოთახში არსებულ არასათანადო პირობებში, და მით უმეტეს, ხანგრძლივი დროით, არასრულწლოვნის მოთავსება. ამგვარი პრაქტიკა პირდაპირ ეწინააღმდეგება არასრულწლოვანთა არასრულწლოვნის მართლმსაჯულების საუკეთესო კოდექსის მიზნებს, ინტერესების ბავშვის დაცვას, უფლებათა კონვენციის სულისკვეთებას და მათ მიმართ არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობად მიიჩნევა.96 საგულისხმოა, რომ პენიტენციურ სისტემაში კრიზისული სიტუაციების მართვისთვის საჭირო რესურსების და ფსიქოსოციალური მხარდამჭერი სერვისების არარსებობის ფონზე, დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში მოთავსება კვლავაც ხშირად 94 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის (CPT) 21-ე ზოგადი ანგარიში, CPT/info(2011) 28, სტრასბურგი, ევროპის საბჭო, 2011, პუნქტი 52, ხელმისაწვდომია:<https://bit.ly/3icl98K>[ბოლოს ნანახია: 06.02.2025]. 95 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის (CPT) ანგარიში 2018 წელს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ, CPT/info (2019) 16, სტრასბურგი, ევროპის საბჭო, 2019, პუნქტი 72, ხელმისაწვდომია: <https://rm.coe.int/1680945eca>[ბოლოს ნანახია: 06.02.2025]. 96 არასრულწლოვნის განცალკევება, მისი ხანგრძლივობისა და მიზნის (უსაფრთხოება ან დისციპლინური დასჯა) მიუხედავად, წარმოადგენს სასტიკ, არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას. იხ. წამების საკითხებში გაეროს სპეციალური მომხსენებლის 2015 წლის ანგარიში, პარა. 44. ხელმისაწვდომია: <https://digitallibrary.un.org/record/793910?ln=en&v=pdf> [ბოლოს ნანახია: 19.03.2024]. 48 | და ხანგრძლივი ვადით გამოიყენება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრების მიმართ.97დეესკალაციის ოთახები და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნები არ არის მოწყობილი იმგვარად, რომ მინიმუმამდე იყოს დაყვანილი თვითდაზიანების რისკი. პენიტენციურ დაწესებულებებში წარმოებული დოკუმენტაციის თანახმად, ზოგჯერ ადგილი აქვს დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში მყოფი პატიმრების, მათ შორის, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების მიერ თვითდაზიანების მიყენების შემთხვევებს, და ამ დროს მათ მიმართ დამატებით, ხელბორკილები გამოიყენება. მაგალითად, №2, №6, №8, №18 დაწესებულებებში ადგილი ჰქონდა დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში მოთავსებული პატიმრების მიერ სხვადასხვა ნივთის გადაყლაპვის, სხეულზე ნაკაწრების მიყენების და კედლებზე ხელების და თავის დარტყმის შედეგად სხეულის დაზიანების შემთხვევებს. სახალხო დამცველი, წლებია, მოითხოვს დეესკალაციის ოთახში მოთავსების ვადის 24 საათამდე შემცირებას. თუმცა, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებით, დეესკალაციის ოთახში პატიმრის ერთჯერადად მოთავსების მაქსიმალური ვადა კვლავ 72 საათით განისაზღვრება. კვლავაც არ არის ნორმატიულად დადგენილი დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსების უკიდურესობის დასაბუთების და ამ ზომის გამოყენებამდე სხვა, შედარებით ნაკლებად შემზღუდველი საშუალებების გამოყენების ვალდებულება. აღსანიშნავია, რომ წამების პრევენციის ევროპულმა კომიტეტმა საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შემდგომ ანგარიშში დეესკალაციის ოთახების 72-საათიანი ვადით ხშირი გამოყენების პრაქტიკა დე ფაქტო დასჯად შეაფასა.98 დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებთან დაკავშირებით, დამატებით აღსანიშნავია საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში გაცემული რეკომენდაცია უსაფრთხო გარემოს შექმნის თაობაზე, რაც, მათ შორის, გამოიხატება რბილი მასალით კედლებისა და იატაკის მოპირკეთებაში. ამ ნაწილში დამატებით საგულისხმოა ხელბორკილების გამოყენებასთან დაკავშირებული საკითხი. საანგარიშო პერიოდში, გასული წლებისგან განსხვავებით, რამდენიმე პატიმარი, მათ შორის, არასრუწლოვანი, მიუთითებდა ბადრაგირების პროცესში, სატრანსპორტო საშუალებაში ხელბორკილის გამოყენების თაობაზე. სპეციალური საშუალების - ხელბორკილების გამოყენების პროცესში ინდივიდუალური გარემოებების შესწავლა, დადგენა და დასაბუთება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რასაც პირდაპირ უკავშირდება ხსენებული ფაქტის დოკუმენტირების საკითხი. პენიტენციური კოდექსი და იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის თემატური ანგარიში - „ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის მდგომარეობა სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების სისტემაში: ინსტიტუციური და კლინიკური ასპექტები” (2024 წელი). ხელმისაწვდომია შემდეგ ელ. მისამართზე: https://www.ombudsman.ge/res/docs/2025022114250684847.pdf [ბოლოს ნანახია: 05.03.2025]. 98 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის საქართველოში ვიზიტის შესახებ ანგარიში (CPT/Inf (2019) 16), პარა. 101, 2018 წლის 10-21 სექტემბრის ვიზიტი, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <https://rm.coe.int/1680945eca> [ბოლოს ნანახია:24.01.2025]. 97 49 | სპეციალური საშუალებების გამოყენების თაობაზე კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტი ავალდებულებს სპეციალური საშუალების გამომყენებელ პირს შესაბამისი დოკუმენტის ოქმის შედგენას, მათ შორის, საბადრაგო ჯგუფის/კოლონის ან სპეციალური დანიშნულების ჯგუფის მიერ სპეციალური საშუალების გამოყენების შესახებ ოქმს ადგენს ჯგუფის/კოლონის უფროსი. თუმცა უშუალოდ ბადრაგირების წესი, ამგვარ მოთხოვნას. სწორედ ხსენებულ ბრძანებაზე მითითებით, არ შეიცავს პენიტენციური დეპარტამენტის ესკორტირებისა და სპეციალური ღონისძიებების მთავარი სამმართველო პატიმართა ბადრაგირების პროცესში სპეციალური საშუალების - ხელბორკილის გამოყენების შესახებ ოქმს არ ადგენს. შესაბამისად, სახალხო დამცველმა იუსტიციის მინისტრს მიმართა წინადადებით99 პატიმართა უფლებების თაობაზე საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით, კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტებში მკაფიო რეგულაციების განსაზღვრის თაობაზე. სამწუხაროდ, წინადადება არ იქნა გაზიარებული. რაც შეეხება ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დაწესებულებებს, შემცირებულია ფიზიკური 100 დოკუმენტირებული შემთხვევების რაოდენობა. მსგავსად, პრაქტიკაში შეზღუდვის წინა წლებთან შედარებით, შეზღუდვის გამოყენების თუმცა, სამწუხაროდ, წინა წლების გამოყენებისას, ხშირად უგულებელყოფილია ეროვნული საკანონმდებლო და სხვა ნორმატიული გარანტიები, ასევე წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები.101 ასეთ პირობებში, შეზღუდვის მეთოდების გამოყენება, შესაძლოა, გაუტოლდეს არასათანადო მოპყრობასაც.გასული წლების მსგავსად, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სამართავად კვლავ აქტიურად აგზნებული გამოიყენება ან პაციენტის 102 რომელიც თავისი არსით ქიმიური შეზღუდვაა. კომბინირებულად მექანიკურ ან/და აგრესიული სწრაფი პაციენტის ქცევის ტრანკვილიზაცია, ქიმიური შეზღუდვა გამოიყენება მანუალურ შეზღუდვასთან ერთად. ასევე საგულისხმოა, რომ სამედიცინო ჩანაწერებს არ ერთვის დასაბუთება, იყო თუ არა პაციენტის მიმართ გამოყენებული ინექცია მისი ნების საწინააღმდეგოდ, თუ რატომ გახდა მისი გამოყენება აუცილებელი და იყო თუ არა ეს უკიდურესი ზომა. თვითნებობის რისკების თავიდან ასაცილებლად, ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პირის მიმართ მკურნალობაზე უარის თქმის უფლების შეზღუდვის და სწრაფი ტრანკვილიზების შემთხვევაში, მნიშნელოვანია გადაისინჯოს მკურნალობის სტატუსი, როგორც ეს სახალხო დამცველის 2024 წლის 26 დეკემბრის N2024/7699 წინადადება. თუმცა, სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა პაციენტებთან გასაუბრებისას და სხვადასხვა დოკუმენტაციის გაცნობისას მიიღო ინფორმაცია ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების ცალკეულ შემთხვევებზე, რომლებიც არ იყო მითითებული შეზღუდვის ე.წ. „ფიქსაციის“ ჟურნალებში. ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ფიზიკური შეზღუდვის ყველა შემთხვევა არ აღირიცხება. 101 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები „ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ზრდასრულთა შეზღუდვის მეთოდების თაობაზე“, ხელმისაწვდომია: < https://rm.coe.int/16807001c3 > [ბოლოს ნანახია: 23.01.2025]. 102 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები „ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ზრდასრულთა შეზღუდვის მეთოდების თაობაზე“, ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/3texFLj> [ბოლოს ნანახია: 19.02.2023]. 99 100 50 | გათვალისწინებულია „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლით. სამწუხაროდ, დაწესებულებების მართვის პოლიტიკა სიტუაციის ესკალაციის რისკების მინიმუმამდე დაყვანისკენ არ არის მიმართული. პაციენტის მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების ინტენსივობა არსებითად არ შეცვლილა და არ შეინიშნება ძალისხმევა შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების საბოლოოდ აღმოსაფხვრელად. კვლავ არ განახლებულა შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების ინსტრუქცია და წესები,103 რაც მნიშვნელოვნად დაიცავდა პაციენტებს პერსონალის თვითნებობისგან. დამატებით უნდა აღინიშნოს, რომ, 2023 წლისგან განსხვავებით, 2024 წლის განმავლობაში სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს არ მიუღია ინფორმაცია პაციენტთა იზოლირების შესახებ. თუმცა, 2023 წლის ანგარიშში მითითებული პრობლემა, რომელიც ბათუმის სამედიცინო ცენტრსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში პაციენტების სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკას ეხებოდა,104 სამინისტროს ჯერ კიდევ არ შეუსწავლია და, შესაბამისად, არც ზომები მიუღია მის აღმოსაფხვრელად.105 ამ ნაწილში ასევე საყურადღებოა შშმ პირთა საცხოვრისებში არსებული მდგომარეობა. ეროვნული კანონმდებლობით შეზღუდვის 106 ფსიქიატრიულ სტაციონარშია ნებადართული. მეთოდების გამოყენება მხოლოდ მიუხედავად ამისა, ბედიანის და ძევრის შშმ პირთა პანსიონატებში, ცალკეულ შემთხვევებში, მაინც იყენებენ როგორც ფიზიკურ, ისე ქიმიურ შეზღუდვას. ასევე საგულისხმოა, რომ, გარდა სენაკის ალტერნატიული საცხოვრისისა, ყველა ტიპის საცხოვრისის სერვისში მოქმედებს თითქმის იდენტური შინაგანაწესი, რომელიც ითვალისწინებს ბენეფიციარის მიმართ ფიზიკური შეზღუდვის გამოყენების შესაძლებლობას. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ყველა დაწესებულების შინაგანაწესი დაუყოვნებლივ უნდა მიესადაგოს ეროვნულ კანონმდებლობას. ამ ნაწილში ასევე საგულისხმოა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთა განთავსების ცენტრში არსებული მდგომარეობაც. აღსანიშნავია, რომ გამოწვევებთან გამკლავებას დაწესებულების ადმინისტრაცია პენიტენციური დაწესებულებისთვის დამახასიათებელი ღონისძიებების გატარებით ცდილობს, კერძოდ, განთავსებული პირების განცალკევებით მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში, სადაც საცხოვრებელ ფლიგელთან შედარებით ბევრად მძიმე პირობებია. დაწესებულებაში ადგილი აქვს არასრულწლოვანი პირების საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის №92/ნ ბრძანება „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტისათვის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე“. 104 პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2023 წლიური ანგარიში, თბილისი, 2024, გვ. 113. 105 ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2025 წლის 17 იანვრის წერილის MOH 1 25 00043043 თანახმად, „პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკის მონიტორინგის მექანიზმების შემუშავების შემდეგ, შეიქმნება მონიტორინგის ჯგუფი, რომელიც განახორციელებს ყველა ფსიქიატრიული სტაციონარის შემოწმებას, სადაც პაციენტები იმყოფებიან გრძელვადიან მკურნალობაზე“. როგორც ირკვევა, სამინისტრო, მონიტორინგის მექანიზმის შექმნამდე, არ აპირებს ამ საკითხის შესწავლას. 106 ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონი. მუხლი 16. 103 51 | იზოლირების პრაქტიკასაც, რაც პირდაპირ ეწინააღმდეგება არასრულწლოვნის საუკეთესო ინტერესების დაცვას, არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის მიზნებს, ბავშვის უფლებათა კონვენციის სულისკვეთებას და მათ მიმართ არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობაა.107 ადგილი ჰქონდა 108 გამოყენებას. ასევე, მიღებული ინფორმაციით, ერთ შემთხვევაში იზოლირებული სახალხო დამცველი არასრულწლოვნის აღნიშნავს, რომ მიმართ ხელბორკილის ხელბორკილის გამოყენებას მაქსიმალურად უნდა მოერიდონ და უკიდურესი აუცილებლობის შემთხვევაში, მხოლოდ ინდივიდუალური რისკის შეფასების საფუძველზე უნდა გამოიყენონ და არა პრევენციულად. პატიმრების სრული შემოწმების პრაქტიკა საანგარიშო პერიოდში, №2 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებული ვიზიტების დროს, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრებმა მიიღეს ინფორმაცია, რომ ამ დაწესებულებებში პატიმრების პირველადი შესახლების, ასევე, დაწესებულებიდან გაყვანის და დაწესებულებაში დაბრუნების დროს, გასული წლების მსგავსად, 2024 წელსაც შენარჩუნებული იყო მათი სრული გაშიშვლების და ბუქნების გაკეთების პრაქტიკა. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი აღნიშნავს, რომ სრული შემოწმების დროს, პირს არ უნდა მოეთხოვებოდეს სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლება.109 ამ სტანდარტის საპირისპიროდ, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებები მთლიანად გაშიშვლების შესაძლებლობას იძლევა. რაც შეეხება ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკას, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებები მას არ ითვალისწინებს. ამგვარი პრაქტიკა, სახალხო დამცველის შეფასებით, პატიმრების მიმართ დამამცირებელი და ღირსების შემლახავი მოპყრობაა. სამედიცინო მომსახურება პენიტენციურ, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და შშმ პირთა საცხოვრისებში სამწუხაროდ, 2024 წელს პრობლემური იყო არასათანადო მკურნალობა, გაჭიანურებული სამედიცინო მომსახურება, ექიმისა და პაციენტის კომუნიკაციის კონფიდენციალურობის დარღვევა, არასათანადო მკურნალობის სასამართლო-ფსიქიატრიული მონიტორინგის ექსპერტიზის არსებითი მექანიზმის გაუმართაობა, გაჭიანურება, ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და პრევენციული ჯანდაცვის კუთხით არსებული მდგომარეობა. 107 პენიტენციური დაწესებულებების კონტექსტშიც კი, არასრულწლოვნის განცალკევებით მოთავსებას, როგორც უსაფრთხოების ღონისძიებას, დაუშვებლად მიიჩნევს ევროპის საბჭოს ციხის ევროპული წესები. ციხის ევროპული წესები 60.6ა. ხელმისაწვდომია: https://search.coe.int/cm#{%22CoEIdentifier%22:[%2209000016809ee581%22],%22sort%22:[%22CoEValidationDate%20D escending%22]} [ბოლოს ნანახია: 26.02.2025]. 108 მიღებული ინფორმაციით, არასრულწლოვანი პირის მიმართ რამდენიმეჯერ გამოიყენეს ხელბორკილი, როგორც კრიზისული შემთხვევის დასაწყისში, ასევე ექიმთან ვიზიტებისას, და ამ დროს ხელბორკილის ერთი მხარე სკამზე იყო მიმაგრებული. 109ევროპის საბჭო, წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი, ანგარიში ჩეხეთში ვიზიტის შესახებ (2014 წლის 1-10 აპრილი, პარა. 85), ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/35cCmvq> [ბოლოს ნანახია: 08.03.2023]. 52 | საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველის აპარატმა არაერთი საქმე შეისწავლა, სადაც კონკრეტული პატიმრებისთვის არადროული ან არასათანადო სამედიცინო მომსახურების მიწოდების ფაქტი დასტურდება, რამაც მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესება გამოიწვია.110 სამედიცინო რეფერალის არადროული ეროვნული მექანიზმის მიერ განხორციელების პენიტენციურ შემთხვევები დაწესებულებებში პრევენციის ჩატარებული მონიტორინგების დროსაც გამოვლინდა. სამედიცინო რეფერალის ვადების დარღვევა განსაკუთრებით პრობლემური იყო აღმოსავლეთ საქართველოში მდებარე დაწესებულებებში მოთავსებული პატიმრებისთვის. დარღვეული იყო როგორც გეგმური ამბულატორიული, ასევე, სტაციონარული მომსახურების ვადები. საყურადღებოა სასწრაფო დაყოვნებული წესით გადაყვანის შემთხვევები, რასაც, რიგ შემთხვევებში, 1 თვე ან მეტი სჭირდებოდა.111 პენიტენციური ჯანდაცვის კონტექსტში, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქალაქო ჯანდაცვის სისტემაში ინტეგრაცია, რაზეც მიუთითებს წამების პრევენციის ევროპული მომსახურების კომიტეტიც.112 მისაღებად დროული ასევე და ადეკვატური მნიშვნელოვანია სამედიცინო ექიმ-სპეციალისტებთან კონსულტაციების დაუყოვნებელი ჩატარება. 2024 წელს კვლავ პრობლემა იყო პაციენტის კონსულტაციამდე მოცდის დროის დადგენა, რადგან დოკუმენტაციიდან არ ჩანს, პაციენტი კონსულტაციაზე როდის ჩაეწერა. საყურადღებოა, რომ გასაუბრების დროს პატიმართა ნაწილი აღნიშნავდა, რომ ხშირად 1 თვე ან მეტი უწევთ ექიმ-სპეციალისტთა კონსულტაციების ჩატარებისთვის ლოდინი. პენიტენციურ დაწესებულებებში კვლავ გამოწვევად რჩება პატიმართა ფსიქიატრთან დროული გადამისამართებაც. კვლავ არ მიმდინარეობს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული ფსიქიატრიულ სკრინინგი. ხშირ სტაციონარში შემთხვევაში მოთავსება, ექსპერტიზის ჩატარების გაჭიანურებასთან. შესწავლილი საქმეების ანალიზის რაც, კვლავ ჭიანურდება თავის მხრივ, სახალხო საფუძველზე დაკავშირებულია დამცველის ირკვევა, პატიმართა რომ აპარატის მიერ ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დანიშვნიდან მის ჩატარებამდე პერიოდი 2-3 თვეს მოიცავს. დეტალური ინფორმაცია წარმოდგენილია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 111 მაგ., ერთ-ერთი მსჯავრდებული კუჭის წყლულის სავარაუდო დიაგნოზით 2024 წლის თებერვალში დარეგისტრირდა გასტროსკოპიის ჩასატარებლად გეგმურ ამბულატორიულ მომსახურებაზე, ასევე, ერთერთი მსჯავრდებული დაძაბვის სტენოკარდიის დიაგნოზით 2024 წლის თებერვალში დარეგისტრირდა ფუნქციური დატვირთვის ტესტის ჩასატარებლად გეგმურ ამბულატორიულ მომსახურებაზე; ერთ-ერთი მსჯავრდებული ქვედა ყბის ოსტეომიელიტის დიაგნოზით სასწრაფო დაყოვნებული წესით დარეგისტრირდა კომპიუტერულ ტომოგრაფიაზე, თუმცა 2024 წლის ივლისისთვის არცერთი ეს პირი გაყვანილი არ ყოფილა სამედიცინო მომსახურების მისაღებად. 112 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის საქართველოში 2014 და 2018 წელს განხორციელებული ვიზიტების ანგარიშები. 110 53 | ზემოაღნიშნულის გარდა, საგულისხმოა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში ფსიქიატრიული დახმარება, წინა წლების მსგავსად, კვლავ არ შეესაბამება თანამედროვე ბიოფსიქოსოციალურ მიდგომას და მედიკამენტური მკურნალობით მხოლოდ ფსიქიატრის შემოიფარგლება. კონსულტაციითა არ და მიმდინარეობს მულტიდისციპლინური მუშაობა. რაც შეეხება ფსიქიატრიულ დაწესებულებებს, აღსანიშნავია, რომ ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებისას, პაციენტებს უტარდებათ სისხლის და შარდის საერთო, „C“ ჰეპატიტის, სიფილისის და გლუკოზის ანალიზები, საჭიროების შემთხვევაში კი ეს ანალიზები უტარდებათ განმეორებით. მხოლოდ ამ ანალიზების ჩატარება კი ვერ უზრუნველყოფს გვერდითი ეფექტების მართვას. ყველა დაწესებულებაში, სადაც დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ პრევენციული ვიზიტები განხორციელდა, უზრუნველყოფილი იყო ექიმი თერაპევტის მომსახურება, რომელიც კონსულტაციითა და სიმპტომური მკურნალობით შემოიფარგლებოდა. დამატებითი გამოკვლევებისა და მკურნალობისთვის კი სხვა სამედიცინო დაწესებულებას უნდა მიმართონ, რაც პაციენტისთვის დამატებით ხარჯებთანაა დაკავშირებული. დამატებით ხარჯებთანაა დაკავშირებული დანიშნული მედიკამენტების შეძენაც, რადგან ადგილზე მხოლოდ გადაუდებელი თერაპიული მედიკამენტებია.113 ზემოაღნიშნულის გარდა, მნიშვნელოვანია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფის პაციენტებისთვის უზრუნველყოფილი იყოს დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და სკრინინგ პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება. ამ ნაწილში ასევე საგულისხმოა შშმ პირთა საცხოვრისებში არსებული მდგომარეობა. ყველა ტიპის საცხოვრისის სერვისებში მოთავსებული ბენეფიციარები სარგებლობენ საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამით. ის ბენეფიციარები, რომელთა პაკეტი თანადაფინანსებას ითვალისწინებს, სამედიცინო მომსახურებაში იხდიან დამატებით გადასახადს, რაც ხშირ შემთხვევაში მათთვის დამატებითი ხარჯია. ამასთანავე, დამატებითი ხარჯია დანიშნული მედიკამენტების შეძენაც. დაწესებულებების უმრავლესობაში ადგილზე აქვთ გადაუდებელი თერაპიული მედიკამენტების მარაგი,114 მიუხედავად იმისა, რომ საცხოვრისის სერვისის მიმწოდებლისთვის სტანდარტით არ არის განსაზღვრული ვალდებულება, სერვისში იქონიოს გადაუდებელი თერაპიული მედიკამენტების მარაგი. დაწესებულებების ნაწილის განმარტებით, გადაუდებელი მედიკამენტების შეძენა დაწესებულების ბიუჯეტიდან ხდება, ნაწილი კი განმარტავს, რომ დაწესებულების მენეჯმენტი მედიკამენტებს საკუთარი ფინანსური სახსრებით ყიდულობს. მართვის მენეჯერები ბენეფიციარების პენსიიდან ყიდულობენ გადაუდებელ მედიკამენტებს, ზოგიერთ შემთხვევაში კი სხვა ბენეფიციარებისთვისაც იყენებენ ამ აღსანიშნავია, რომ პაციენტებს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში განთავსებულ აფთიაქში შეუძლიათ მედიკამენტების შეძენა. 114 ანტიჰიპერტენზიული, ტკივილგამაყუჩებელი და სხვ. 113 54 | მედიკამენტებს, ისეთ შემთხვევებში, როდესაც ბენეფიციარებს არ აქვთ არანაირი შემოსავალი.115 ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებულ პაციენტთა არანებაყოფლობითი მკურნალობა მნიშვნელოვანია, სახელმწიფომ ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში დანერგოს ნულოვანი იძულების პოლიტიკა.116 სტაციონირების და მკურნალობის პროცესში პაციენტის ნების უგულებელყოფა, სამართლებრივი გარანტიების გარეშე პაციენტის სტაციონირება და მედიკამენტების იძულებით მიცემა, შესაძლოა, არასათანადო მოპყრობას გაუტოლდეს. გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების და საპატრულო ეკიპაჟების ჩართულობით პირის სტაციონარში ნების საწინააღმდეგოდ გადაყვანა, პირის თავისუფლების შეზღუდვა და არანებაყოფლობითი სტაციონირების საწყისი ეტაპია და მას ამ ეტაპიდანვე, მისთვის გასაგები ფორმით უნდა განემარტოს თავისუფლების შეზღუდვის საფუძველი და უფლებები. სამწუხაროდ, ფსიქიატრიული დაწესებულებები არანებაყოფლობითი სტაციონარული დახმარებისთვის აუცილებელი სამართლებრივი პროცედურების ამოქმედებას თავს არიდებენ. მათგან თავის არიდების მიზნით, დაწესებულებები პაციენტებს ფორმალურად, ნამდვილი ნების გამოვლენის გარეშე აწერინებენ ხელს ინფორმირებულ თანხმობაზე და დე ფაქტო უზღუდავენ თავისუფლებას. პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ დაწესებულებაში, ერთი პირიც კი არ ყოფილა არანებაყოფლობითი მკურნალობის სამართლებრივი სტატუსით, მაშინ როდესაც არაერთი პაციენტი ღიად გამოთქვამდა დაწესებულების დატოვების სურვილს. ასევე საგულისხმოა, რომ, სამწუხაროდ, უმეტეს შემთხვევაში, პაციენტები არანაირად არ მონაწილეობენ საკუთარი მკურნალობის დაგეგმვასა და შეფასებაში. მათი უმეტესი ნაწილისთვის უცნობია მკურნალობის სქემა, მედიკამენტების სახელწოდებები და მათი გვერდითი ეფექტები. სტაციონში მოთავსებაზე პაციენტის თანხმობა კვლავ გაიგივებულია მკურნალობაზე გამორიცხავს თანხმობასთან, იმის რაც შესაძლებლობას, სამართლებრივად გაუმართლებელია117 რომ თანხმობა პაციენტმა და განაცხადოს სტაციონირებაზე, მაგრამ არ ეთანხმებოდეს შეთავაზებულ მკურნალობას ან კონკრეტული შესაძლოა, ბენეფიციარი არ სარგებლობდეს სოციალური პაკეტით ან, შესაძლოა, სარგებლობდეს სოციალური პაკეტით, თუმცა ბარათი, რომელზეც თანხა ირიცხება, ჰქონდეს მხარდამჭერს ან ოჯახის წევრს. 116 გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი მოსაზრებები საქართველოს შესახებ. 2023 წლის 18 აპრილი. პარა. 30. ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/3P7EAAo > [ბოლოს ნანახია: 23.01.2024]; ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის და გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის ოფისის სახელმძღვანელო Mental health, human rights and legislation: guidance and practice, ხელმისაწვდომია: < https://bit.ly/3vbjWIK> [ბოლოს ნანახია: 12.01.2024]. 117 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 2018 წელს განხორციელებული ვიზიტის ანგარიში საქართველოს მთავრობას. პარა. 142. ხელმისაწვდომია: < https://rm.coe.int/1680945eca > [ბოლოს ნანახია: 24.01.2024]. 115 55 | მკურნალობის მეთოდებს. მნიშვნელოვანია სტაციონირებაზე თანხმობის მიღების შემდეგ, სტაციონარმა პაციენტს მიაწოდოს ზუსტი და ამომწურავი ინფორმაცია ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალურ კომპონენტებზე და თითოეულ კომპონენტზე მიიღოს პაციენტის გაცნობიერებული თანხმობა. ამისათვის ასევე მნიშვნელოვანია ფსიქიატრიულ დახმარებაზე პაციენტის ინფორმირებული თანხმობის ფორმა იყოს სპეციფიკური, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ფსიქოსოციალური კომპონენტები. ზემოაღნიშნული გამოწვევების ფონზე, პრაქტიკაში ვლინდება ისეთი შემთხვევები, როცა, პაციენტის მიერ კონკრეტული მედიკამენტების მიღებაზე უარის შემთხვევაში, მედიკამენტი მას დაფხვნილი სახით, იძულებით მიეწოდება ან ნების საწინააღმდეგოდ უკეთდება ინექცია, მათ შორის, სხვა პაციენტების თვალთახედვის არეში. საგულისხმოა, რომ თანხმობის გარეშე პაციენტის მკურნალობამ, შესაძლოა, წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ზღვარსაც კი მიაღწიოს.118 მნიშვნელოვანია, ყველა პაციენტს, მუხედავად მათი ნებაყოფლობითი თუ არანებაყოფლობითი სტატუსისა, მიეცეს შესაძლებლობა უარი თქვას მკურნალობაზე ან სხვა სამედიცინო ჩარევაზე. ამ პრინციპიდან ნებისმიერი გამონაკლისი კანონით განსაზღვრული და ნათელი უნდა იყოს.119 ამ ნაწილში დამატებით საგულისხმოა „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისი მუხლის120 ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც ითვალისწინებს ექიმის უფლებას, უკიდურესი აუცილებლობისას, უსაფრთხოების მიზნით პაციენტს შეუზღუდოს უფლება - უარი თქვას მკურნალობაზე. ეს სრულიად ეწინააღმდეგება ნებაყოფლობითი მკურნალობის არსს.121 ზემოაღნიშნულის გარდა, გასული წლების მსგავსად, კვლავ გადაუჭრელი პრობლემაა პაციენტთა ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია, მიუხედავად იმისა, რომ წლებთან ერთად მცირდება იმ პაციენტების რიცხვი, რომლებიც წასასვლელის არქონის გამო ვერ ტოვებენ დაწესებულებას. საყურადღებოა, რომ შპს „აღმოსავლეთ საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში“ მყოფი პაციენტების დაახლოებით 30 პროცენტი არ საჭიროებს აქტიურ სტაციონარულ მკურნალობას, მაგრამ სურვილის მიუხედავად, სტაციონარს ვერ ტოვებენ წასასვლელის არქონისა და თემში სათანადო სერვისების ნაკლებობის გამო. 118 წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის საკითხებზე სპეციალური მომხსენებლის შუალედური ანგარიში გენერალური ასამბლეის წინაშე, A/63/175, 2008 წლის 28 ივლისი, პარა. 63, ხელმისაწვდომია, < https://digitallibrary.un.org/record/635981?ln=en >, [ბოლოს ნანახია: 03.02.2025]. 119 ამონარიდი წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მე-8 ზოგადი ანგარიშიდან „არანებაყოფლობით მოთავსება ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში“ პარა. 41. ხელმისაწვდომია: <https://rm.coe.int/16806cd43e > [ბოლოს ნანახია: 12.01.2024]. 120 „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-3 პუნქტი. 121 სახალხო დამცველმა „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-3 ზემოაღნიშნული ნორმატიული შინაარსი საკონსტიტუციო სასამართლოში გაასაჩივრა: სარჩელი ხელმისაწვდომია: < http://bit.ly/3TNQdxw > [ბოლოს ნანახია: 15.01.2024]. საგულისხმოა, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 19 აპრილს საოქმო ჩანაწერით კონსტიტუციური ჩანაწერი ამ ნაწილში არსებითად განსახილველად მიიღო (საოქმო ჩანაწერი ხელმისაწვდომია: < https://www.constcourt.ge/ka/judicial-acts?legal=16455 > [ბოლოს ნანახია 18.03.2025]. 56 | 3.3.არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის გარანტიები/არასათანადო მოპყრობის გამომწვევი ფაქტორები არასათანადო მოპყრობის თავიდან ასაცილებლად, მნიშვნელოვანია, რომ თავისუფლებააღკვეთილი/შეზღუდული პირები, კანონმდებლობის დონეზეც და პრაქტიკაშიც, უზრუნველყოფილნი იყვნენ სამართლებრივი დაცვის მინიმალური გარანტიებით. ამ გარანტიების ნორმატიულ დონეზე არსებობა და მათი ეფექტიანი აღსრულება ამცირებს არასათანადო მოპყრობის რისკებს, რადგან შესაძლებელი ხდება უკანონო ქმედების გამოვლენა და მასზე რეაგირება. დამატებით, წინამდებარე თავში წარმოგიდგენთ არსებულ გარემო პირობებს, რომლებიც ქმნიან არასათანადო მოპყრობის საფრთხეს ან, რიგ შემთხვევაში, იწვევენ ასეთ მოპყრობას. არასათანადო მოპყრობის გამოვლენისა და დოკუმენტირების ხარვეზები არასათანადო მოპყრობის თავიდან ასაცილებლად, მნიშვნელოვანია, რომ ხარვეზების გარეშე მიმდინარეობდეს როგორც ამგვარი მოპყრობის გამოვლენის, ისე დოკუმენტირების პროცესი. სამწუხაროდ, 2024 წელს, გასული წლების მსგავსად, ეს საკითხი პრობლემური იყო როგორც პენიტენციური და შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემების, ისე ფსიქიატრიული დაწესებულებების, ასევე, შშმ პირთა საცხოვრისების შემთხვევაშიც. პენიტენციური დაწესებულებების კონტექსტში, პირველ რიგში, საგულისხმოა, რომ გასული წლის საანგარიშო პერიოდში პენიტენციური კოდექსით განისაზღვრა, რომ თუკი ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის სამედიცინო მომსახურების გაწევისას სამედიცინო პერსონალი შეამჩნევს მას რაიმე ფიზიკურ დაზიანებას ან/და სხვა ისეთ გარემოებას, რომელიც ობიექტურ პირს ამ პაციენტის მიმართ შესაძლო წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ეჭვს აღუძრავს, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს სამედიცინო შემოწმება უტარდება მისი თანხმობის გარეშეც. ამ ახალი ნორმის აღსრულების მიზნით, აუცილებელი იყო კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტებში შესულიყო შესაბამისი ცვლილებები, და ამისთვის ერთწლიანი მაქსიმალური ვადა იყო დადგენილი. თუმცა, სამწუხაროდ, საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 20 ნოემბრის №663 ბრძანებაში ცვლილებები წინამდებარე ანგარიშის მომზადების დროისათვის ჯერ კიდევ არ იყო შეტანილი. სავარაუდო ძალადობის პრაქტიკას, წინა ფაქტების წლების გამოვლენის მსგავსად, ასევე და დოკუმენტირების განაპირობებს ექიმების ხარვეზიან პატიმართან კონფიდენციალურ გარემოში შეხვედრის პრინციპის დარღვევა. კერძოდ, პენიტენციურ დაწესებულებებში დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, დაწესებულების თანამშრომელი, როგორც წესი, ესწრება ექიმისა და პაციენტის შეხვედრას, მიუხედავად იმისა, მომდინარეობს თუ არა, ან შესაძლოა თუ არა, რომ მომდინარეობდეს საფრთხე კონკრეტული პატიმრისგან. სავარაუდო ძალადობის ფაქტების გამოვლენისა და დოკუმენტირების ხარვეზიანი პრაქტიკის გამომწვევ მიზეზებს შორის ასევე საგულისხმოა ექიმების მიერ ძალადობის შემთხვევების 57 | არასათანადო დოკუმენტირება, სამედიცინო პერსონალის დამოუკიდებლობის (იგულისხმება ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის არარსებობა, რადგან სამედიცინო სამინისტროს და პერსონალი არა დასაქმებულია ოკუპირებული და ექვემდებარება ტერიტორიებიდან იუსტიციის დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს) და მათ მიმართ პატიმრების ნდობის დაბალი ხარისხი. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციური დაწესებულებების კონტექსტში კვლავ პრობლემური იყო დაზიანების დოკუმენტირების დროს შესაბამისი ფორმის შევსების ხარვეზები. კერძოდ, ფორმაში არ იყო მითითებული დაზიანების ლოკალიზაცია დიაგრამაზე, არ იყო მითითებული დაზიანების ფერი და ფორმა, არც დაზიანების მიღების მეთოდი. გარდა ამისა, არ იყო დადგენილი შესაბამისობა დაზიანებასა და ამ დაზიანების მიღების მეთოდს შორის. ამასთან ერთად, ასევე საგულისხმოა, რომ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად,122 2024 წელს პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიმართ არცერთ შემთხვევაში არ მომხდარა დაზიანებების დოკუმენტირება დაზიანების აღრიცხვის წესის შესაბამისად.123 ასევე აღსანიშნავია, რომ სპეციალური საგამოძიებო სამსახურიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად,124 სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურეების მიერ, პატიმრების მიმართ ჩადენილი სავარაუდო ფიზიკური ან/და ფსიქოლოგიური ძალადობის 175 ფაქტზე მიიღო შეტყობინება და გამოძიება დაიწყო 16 სისხლის სამართლის საქმეზე.125 ამ 175 შეტყობინებიდან მხოლოდ 7 შეტყობინება გაიგზავნა პენიტენციური დაწესებულების ექიმის მიერ.126 აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ დაწესებულების ექიმები ამ მექანიზმს სრულყოფილად არ იყენებენ. ამ ნაწილში ასევე საგულისხმოა სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი მსჯავრდებულ ბ. ლ.-ს საქმე, რომლის ფარგლებშიც ვლინდება, რომ საგამოძიებო ორგანოში შეტყობინება გაიგზავნა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც სახალხო დამცველის რწმუნებულებმა გამოავლინეს ფაქტი და მორიგე ექიმის ყურადღება მიაპყრეს ბ. ლ.-ს სხეულის დაზიანებასა და მის მიერ მოწოდებულ ინფორმაციაზე. მანამდე კი, სამედიცინო მუშაკები და სხვა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული 2025 წლის 11 თებერვლის №38987/01 პასუხი. 123 საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №663 ბრძანებით დამტკიცებული „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესი“. 124 2025 წლის 17 იანვრის SIS 2 25 00001429 პასუხი. 125 ზემოხსენებული 16 სისხლის სამართლის საქმიდან, პენიტენციური დაწესებულების თანამშრომლების მიერ პატიმრების მიმართ ჩადენილი სავარაუდო ფიზიკური ან/და ფსიქოლოგიური ძალადობის ფაქტზე სისხლისსამართლებრივი დევნა არ დაწყებულა, 2 სისხლის სამართლის საქმეზე კი გამოძიება შეწყდა. 126 92 შეტყობინება გაიგზავნა პატიმრის მიერ, 35 შეტყობინება - პენიტენციური დაწესებულებიდან, 33 სახალხო დამცველის აპარატიდან, 7 - იუსტიციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციიდან, 6 - ადვოკატის მიერ და 21 განცხადება სხვა წყაროებიდან. 122 58 | პერსონალი, მსჯავრდებულის სხეულის დაზიანებას, მიუხედავად იმისა, რომ ის ხილული იყო, უგულებელყოფდნენ.127 შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემასთან მიმართებით, აღსანიშნავია, რომ გასულ წლებთან შედარებით, გაუმჯობესებულია პოლიციის დაწესებულებებში დოკუმენტაციის წარმოება, თუმცა პრევენციის ეროვნული მექანიზმის სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ მონახულებული 14 დაწესებულებიდან 2 დაწესებულებაში მაინც გამოვლინდა დოკუმენტაციის წარმოების ხარვეზები. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრების მიერ შესწავლილი და დამუშავებული 132 შემთხვევიდან 12%-ში (16 შემთხვევა) დაკავების ოქმში არ არის მითითებული დაზიანება, რომელიც აღწერილია იზოლატორებში არსებულ სამედიცინო ჩანაწერებში. ცხადია, ამ შემთხვევებში ჩნდება პრეზუმფცია, რომ დაკავებული პირი, შესაძლოა, პოლიციის კონტროლქვეშ დაექვემდებარა ფიზიკურ ძალადობას. ზემოაღნიშნულთან ერთად, ასევე საგულისხმოა, რომ დროებითი მოთავსების იზოლატორების ექიმების მიერ დაზიანებების მიღების გარემოებების სრულყოფილად აღწერის კუთხით ბოლო წლებში მცირედი გაუმჯობესება შეინიშნება. თუმცა, სამწუხაროდ, 2024 წელსაც კვლავ მაღალია იმ შემთხვევების ხვედრითი წილი, სადაც დაზიანების მიღების გარემოებები არასრულყოფილად ან საერთოდ არ აღიწერება. 2024 წელს შესწავლილი 132 საქმიდან, რომელიც პრევენციის ეროვნულმა მექანიზმმა საეჭვოდ მიიჩნია, დროებითი მოთავსების იზოლატორების ექიმებს დაზიანებები სრულყოფილად ჰქონდათ აღწერილი საქმეების 60%-ში, ხოლო 40%-ში არასრულყოფილად ან საერთოდ არ ჰქონდათ. ზემოთქმულის გარდა, მნიშვნელოვანია დაზიანებების ფოტოგრაფირებასთან დაკავშირებული ხარვეზებიც. სამწუხაროდ, დროებითი მოთავსების იზოლატორის ექიმები იშვიათად იყენებენ ამ შესაძლებლობას და ფოტოების გადაუღებლობის პრაქტიკას დაკავებული პირის უარით ხსნიან. ასევე აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების მიერ ნანახი ფოტოების ხარისხი არ იყო დამაკმაყოფილებელი, კერძოდ, ფოტოები იყო ბუნდოვანი, არასაკმარისი ან ზედმეტი განათების პირობებში გადაღებული. იქიდან გამომდინარე, რომ ექიმებს არ ჰქონდათ მიღებული ფოტომასალის შენახვის ინსტრუქცია, ხშირად კომპიუტერში არ ჰქონდათ გამოყოფილი კონკრეტული საქაღალდე, სადაც ყველა ექიმი მოათავსებდა გადაღებულ ფოტომასალას სახელების, გვარებისა და თარიღების მითითებით. ამის გამო რთულია გადაღებული ფოტოების მოძიება. ასევე საგულისხმოა, რომ წინა წლების მსგავსად, კვლავ არის შემთხვევები, როდესაც, მიუხედავად იმისა, რომ დაკავებულს აღენიშნებოდა დაზიანებები, სპეციალურ საქმესთან დაკავშირებით დეტალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 127 59 | საგამოძიებო სამსახურში შეტყობინება არ გაგზავნილა. 2024 წელს დამუშავებული 132 შემთხვევიდან სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურში შეტყობინება გაგზავნილია 114 (86%) შემთხვევაში, 18 (14%) შემთხვევაში კი არ არის გაგზავნილი. მათ შორის არის შემთხვევები, როდესაც დაკავებულს დაზიანება აღენიშნება სახესა და თვალბუდის არეში და დაზიანებების ხარისხი და ფერი მიანიშნებს, რომ სავარაუდოდ ძალადობის შედეგად, ახლად მიღებული დაზიანებებია. დაკავებულ პირთა შესახებ დოკუმენტაციის წარმოების თვალსაზრისით, საგულისხმოა, რომ როგორც ბრალდებულის დაკავების, ისე ადმინისტრაციული დაკავების ოქმები საჭიროებს განახლებას, სადაც მნიშვნელოვანია გამოიყოს გრაფები შემდეგი ინფორმაციისთვის: ადგილი ჰქონდა თუ არა დაკავების დროს დაკავებულის მხრიდან წინააღმდეგობის გაწევას; მიმართეს თუ არა იძულების ზომას და რა ფორმით. 2024 წელს კვლავ არის ცალკეული შემთხვევები, როდესაც იზოლატორის თანამშრომლები შეღებული კარის მიღმა დგანან და შეუძლიათ დაკავებულისა და ექიმის საუბრის მოსმენა. იშვიათ შემთხვევაში, მესამე პირის დასწრება დოკუმენტირებულია სამედიცინო შემოწმების ფორმაში, თუმცა დასაბუთებული არ არის. ამასთანავე, სახალხო დამცველი ბოლო წლებია ანგარიშებში უთითებს, რომ იზოლატორის სამედიცინო ოთახებში ვიდეომეთვალყურეობის კამერების დამონტაჟება შეხვედრის კონფიდენციალურობის კუთხით პრობლემურია. მართალია, ექიმის კაბინეტები აღიჭურვა შირმით, რათა დათვალიერების დროს ვიდეოკამერის ხედვის არეალში არ მოექცეს დაკავებულის სხეული, თუმცა ოთახში კამერის არსებობამ და ხმის მოსმენის შესაძლებლობაზე ეჭვმა, შესაძლოა, უარყოფითი გავლენა იქონიოს დაკავებული პირის გახსნილობაზე, რაც შეაფერხებს არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო შემთხვევების გამოვლენას და დოკუმენტირებას. ამ ნაწილში ასევე საგულისხმოა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთა დროებითი განთავსების ცენტრში არსებული მდგომარეობა. მიუხედავად იმისა, რომ მიგრანტთა დროებითი განთავსების ცენტრმა შეასრულა სახალხო დამცველის ყველა რეკომენდაცია, კერძოდ, სტამბოლის პროტოკოლის შესაბამისად დაამტკიცა დაზიანების აღწერის ფორმები, შეიძინა ფოტოაპარატი და დაამტკიცა ფოტოგადაღების წესი, ექიმებს არასოდეს გასჩენიათ ეჭვი, რომ განთავსებული პირის მიმართ შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მხრიდან შესაძლოა განხორციელებულიყო რაიმე სახის ძალადობა ან ძალის გადამეტება დაკავებისას, დაკავების შემდეგ ან ცენტრში განთავსების შემდგომ.128 დაზიანების ჟურნალში აღწერილი ზოგიერთი დაზიანება, რომლის წარმოშობის წყაროდაც მითითებულია საყოფაცხოვრებო ტრავმა, ზოგიერთ შემთხვევაში დაზიანების დაზიანების აღრიცხვის ჟურნალის მიხედვით, 2024 წლის 10 ოქტომბრისთვის აღნუსხულია 73 დაზიანება, მათგან საყურადღებო იყო განთავსებული პირების სხეულზე არსებული დაზიანებები ჰემატომის, სისხლნაჟღენთების სახით, მათ შორის, თვალბუდის არეში, რომელიც ექიმის მითითებით, უკავშირდებოდა განთავსებულებს შორის კონფლიქტებს, თვითდაზიანებებს ან საყოფაცხოვრებო ტრავმებს. 128 60 | ლოკალიზაციის კუთხით აჩენს ეჭვს, რომ დაზიანება შესაძლებელია სხვა პირის მიერ ყოფილიყო მიყენებული.129 რაც შეეხება ფსიქიატრიულ დაწესებულებებს, პირველ რიგში, აღსანიშნავია, რომ, სამწუხაროდ, არცერთ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში არ არის მიღებული საკმარისი ზომები პაციენტთა არასათანადო მოპყრობისგან დასაცავად. სამწუხაროდ, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და საცხოვრისებში კვლავ არ არის დანერგილი პაციენტის/ბენეფიციარის მიმართ ჩადენილი შესაძლო ძალადობის დოკუმენტირებისა და საგამოძიებო უწყებაში შეტყობინების გაგზავნის სამართლებრივი მექანიზმი. დაზიანებების შესახებ დოკუმენტაცია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ქაოსურად ან საერთოდ არ იწარმოება. ასევე საგულისხმოა, რომ პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების აქტიურად დოკუმენტირდება. ყველა გამოყენების მიუხედავად, დაწესებულებაში ასევე ყველა ეს პრობლემურია შემთხვევა არ გამოყენებული შეზღუდვის მეთოდების დასაბუთება, რაც ზრდის თვითნებობის რისკს. არც 2024 წელს და არც გასულ წლებში, სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს პრევენციული ვიზიტების დროს, არასდროს უნახავს სამედიცინო ბარათში განთავსებული დოკუმენტირებული და დასაბუთებული გადაწყვეტილება პაციენტის უფლების შეზღუდვის შესახებ. ამ ნაწილში ასევე საგულისხმოა, რომ სახელმწიფო ვალდებულია განახორციელოს სათანადო ზედამხედველობა,130 პროაქტიულად გამოავლინოს და აღკვეთოს პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის და უფლებების დარღვევის ფაქტები, რადგან ეს მის პოზიტიურ ვალდებულებას განეკუთვნება.131 ჯერ კიდევ არ არის მიღებული მინისტრის ბრძანება, რომელსაც მონიტორინგის/შეფასების წესი, პირობები და მონიტორინგის ჯგუფის შემადგელობა უნდა დაემტკიცებინა.132 სამედიცინო პერსონალის არასაკმარისი კვალიფიკაცია და რაოდენობა 2024 წელს, წინა წლების მსგავსად, როგორც პენიტენციურ სისტემაში, ისე ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, გამოწვევა იყო პერსონალის არასაკმარისი კვალიფიკაცია და რაოდენობა, რაც ამ დაწესებულებებში არასათანადო მოპყრობის რისკებს წარმოშობს. 129 ასე მაგალითად: დაზიანება მარჯვენა თვალის უპეში - თავბრუ დაეხვა და წაიქცა; დაზიანება მარცხენა ქუთუთოს არეში - შემთხვევით მოხვდა იატაკის ჯოხი; დაზიანება (ნაკაწრი) მარცხენა თვალბუდეზე შემთხვევით, თამაშისას. 130 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2018 წლის 1 თებერვლის გადაწყვეტილება საქმეზე, „ვ. ს. იტალიის წინააღმდეგ“ (V.C. v. Italy) no. 54227/14, პარა. 89-95, ხელმისაწვდომია < https://bit.ly/2Lq2skO >, [ბოლოს ნანახია: 03.02.2025]. იხ. ასევე საქმე, „ოსმანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Osman v. the UnitedKingdom). 131 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს 2006 წლის კონვენცია, მუხლი 14.2. 132 „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 261-ე მუხლის, მე-5 პუნქტი. 61 | სამწუხაროდ, საანგარიშო პერიოდში პენიტენციურ დაწესებულებებში 133 პრობლემური იყო სამედიცინო პერსონალის ნაკლებობა. კვლავ სამედიცინო პერსონალი არსებული დიდი მოთხოვნის გამო ძლიერ დატვირთულია, განსაკუთრებული დატვირთვა კი მორიგე პერსონალზე მოდის. სახალხო 134 რაოდენობის გაზრდისა და ვაკანტური დამცველის რეკომენდაცია ექთნების ადგილების უმოკლეს ვადებში შევსების თაობაზე სამწუხაროდ არ შესრულებულა. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის არასაკმარისი რაოდენობა უარყოფითად აისახება გაწეული ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხსა და პაციენტებს შორის კონფლიქტის შემთხვევაში რეაგირების ეფექტიანობაზეც. ასევე, გამოწვევაა პერსონალის კვალიფიკაცია, უფლებამოსილების არაჯეროვანი შესრულება, მოტივაციის ნაკლებობა, დაბალი ანაზღაურება და არახელსაყრელი სამუშაო პირობები. პერსონალის არაკვალიფიციურობა (ასევე, შესაბამისი სპეციალური გადამზადების არარსებობა), მათ შორის, პრობლემურია შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემთხვევაში, როდესაც იზრდება პაციენტის დაზიანების რისკები. 2024 წელს პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალს კრიზისული შემთხვევის მართვის საკითხებში გადამზადება არ ჩატარებიათ. რაც შეეხება შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემას, სამედიცინო პუნქტი, 2024 წლის მდგომარეობით, ფუნქციონირებდა დროებითი მოთავსების 23 იზოლატორში, თუმცა სამედიცინო პერსონალი 24 საათის განმავლობაში მხოლოდ 16 იზოლატორში მორიგეობდა. 7 დროებითი მოთავსების იზოლატორში კვლავ არ არის სამედიცინო პუნქტი და დაზიანებების დოკუმენტირებას ახდენენ სასწრაფო დახმარების ექიმები. მნიშვნელოვანია გაიზარდოს იმ იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც ფუნქციონირებს სამედიცინო პუნქტი და დასაქმებულია ექიმი. მოთხოვნა/საჩივარი - გასაჩივრების მექანიზმის ხარვეზები არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის უმნიშვნელოვანესი გარანტიაა გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. სამწუხაროდ, 2024 წელს კვლავ გამოწვევა იყო პენიტენციურ დაწესებულებებსა და ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და შშმ პირთა საცხოვრისებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი (CPT) 2007 წელს საბერძნეთში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ ანგარიშში უთითებს, რომ ერთ ექიმზე - 300, ხოლო ერთ ექთანზე 50 პატიმარზე მეტი არ უნდა მოდიოდეს. საქართველოში, დიდ პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრებისა და ექთნების რაოდენობის თანაფარდობა მაღალია და შესაბამისად, საჭიროა საშუალო სამედიცინო პერსონალის დამატება. 134 №1 დაწესებულებაში იყო ექთნის 2, სტომატოლოგის 1, მორიგე ექიმის 1 ვაკანსია; №2 დაწესებულებაში ექთნის 3 და სტომატოლოგის 1 ვაკანსია; №5 დაწესებულებაში მორიგე ექიმის 1 და ექთნის 1 ვაკანსია; №6 დაწესებულებაში ექთნის 1 ვაკანსია; №8 დაწესებულებაში ექიმის 1, მორიგე ექიმის 1 და ექთნის 4 ვაკანსია; №10 დაწესებულებაში ექთნის 1 ვაკანსია; №12 დაწესებულებაში ექთნის 1 ვაკანსია, №14 დაწესებულებაში მორიგე ექიმის 1 ვაკანსია; №16 დაწესებულებაში მორიგე ექიმის 2, ექიმის 1 და ექთნის 2 ვაკანსია; №17 დაწესებულებაში ექთნის 1 ვაკანსია; №18 დაწესებულების სხვადასხვა განყოფილებებში ექთნის 6 ვაკანსია. 133 62 | 2024 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგისას კვლავ გამოვლინდა, რომ პატიმრებისთვის გასაჩივრების უფლების რეალიზებას აბრკოლებს პენიტენციურ დაწესებულებებში მოქმედი პატიმართა არაფორმალური იერარქია. არაფორმალური მმართველობის გავლენის გამო, წინა წლების მსგავსად, პატიმრები კვლავ თავს იკავებენ საჩივრების გაგზავნისგან. პატიმართა 42% სასჯელს სწორედ ნახევრად ღია ტიპის პენიტენციურ დაწესებულებებში135 იხდის, თუმცა, 2024 წელს სახალხო დამცველის აპარატში პატიმრებისგან შემოსული ზარებიდან არცერთი არ განხორციელებულა ნახევრად ღია ტიპის ისეთი დაწესებულებებიდან, როგორიცაა №14, №15 და №17 დაწესებულებები. გარდა ამისა, ნიშანდობლივია, რომ №6 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებში, პატიმრის მიერ საჩივრის ყუთებით სარგებლობა კვლავ იძლევა მისი ვინაობის დადგენის შესაძლებლობას, რადგან კონფიდენციალური საჩივრების კონვერტების მიღება კვლავ დაწესებულების პერსონალზეა დამოკიდებული. ამ ნაწილში საგულისხმოა, რომ, მართალია, საჩივრის შინაარსი დაწესებულებებისთვის უცნობი რჩება, თუმცა თავად საჩივრის დაწერის ფაქტმაც კი, შეიძლება პრობლემა შეუქმნას პატიმარს და ამის გამო თავი შეიკავოს კონფიდენციალური საჩივრის კონვერტის მოთხოვნისა და გაგზავნისგან. დამატებით, საგულისხმოა, რომ გასაჩივრების მექანიზმების ეფექტიანად გამოყენებისათვის მნიშვნელოვანია პატიმრების სათანადო ინფორმირება. მათ შორის, მნიშვნელოვანია, რომ უცხოენოვანი პატიმრები, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოფილნი იყვნენ თარჯიმნის მომსახურებით, ასევე, მათთვის გასაგებ ენაზე მიეწოდებოდეთ ინფორმაცია, ზოგადად, დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ. პენიტენციური დაწესებულებების მსგავსად, ხარვეზიანი იყო ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმიც. წინა წლების მსგავსად, ამ მხრივ არსებული მდგომარეობა 2024 წელსაც სამწუხარო იყო. დაწესებულებებში საჩივრის ყუთები ან საერთოდ არ არის, ან სრულიად უფუნქციოდ არის დატოვებული. პაციენტებს ასევე არ აქვთ ინფორმაცია სახელმწიფო ზედამხედველობის ორგანოებთან დაკავშირების შესაძლებლობაზე. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ წინა წლების მსგავსად, პაციენტებს ხელი არ მიუწვდებათ იურიდიულ კონსულტაციაზე. რაც შეეხება საცხოვრისებში არსებულ ვითარებას, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის ვიზიტებიდან გამოვლინდა, განთავსებული საჩივრის რომ ყუთი. დაწესებულებების ყუთის განთავსების უმრავლესობაში არ შემთხვევაში, მხოლოდ კი, იყო დეკორაციული ხასიათი ჰქონდა და ბენეფიციარებს ინფორმაციაც არ ჰქონდათ, თუ რისთვის გამოიყენებოდა. ე.წ. უკუკავშირის ჟურნალი კი დაწესებულებების მიერ აღიქმება მადლიერების ჟურნალად, რომელსაც ბენეფიციარს ან მის ახლობელს მხოლოდ 2024 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში თვის განმავლობაში საშუალოდ 10 045 პატიმარი იყო, აქედან №14 დაწესებულებაში თვის განმავლობაში საშუალოდ 840, №15 დაწესებულებაში 1 786, ხოლო №17 დაწესებულებაში 1 564. 135 63 | იმ შემთხვევაში გადასცემენ შესავსებად, თუ მას დადებითი შეფასების ჩაწერა სურს. მონიტორინგიდან ასევე ირკვევა, რომ ბენეფიციარებს არ აქვთ ინფორმაცია არც საკუთარი უფლებების და არც უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ. შედარებით უკეთესი მდგომარეობაა საოჯახო ტიპის სახლებში და შშმ პირთა სათემო სახლებში, სადაც ბენეფიციარები მეტნაკლებად ფლობენ ინფორმაციას სერვისის შესახებ და გამოკრულია სახალხო დამცველის ცხელი ხაზის და სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოს ნომრები, თუმცა დარღვეული უფლების გასაჩივრების გზები მათთვისაც უცნობია. პენიტენციური დაწესებულებების არაფორმალური მმართველობა პატიმრების ძალადობისგან დაცვის თვალსაზრისით, კვლავ გამოწვევად რჩება ცალკეულ დაწესებულებებში პენიტენციური პრივილეგირებული დაწესებულებების პატიმრების მართვაში (ე.წ. მაყურებლების) არაფორმალური მონაწილეობა, მიერ რაც არასათანადო მოპყრობის სერიოზულ საფრთხეს წარმოშობს და ხშირად, პატიმრებს შორის ძალადობასა და ჩაგვრასაც იწვევს. პრივილეგირებული პატიმრების მიერ პენიტენციური დაწესებულებების მართვაში არაფორმალური მონაწილეობა ხშირად პატიმართა შორის ფიზიკური და მძიმე ფსიქოლოგიური ძალადობით ხასიათდება. საგულისხმოა, რომ №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში ვიზიტის დროს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებს მუდმივად თან დაჰყვებოდნენ კონკრეტული პატიმრები, რაც სავარაუდოდ, მიზნად ისახავდა, ერთი მხრივ, მოესმინათ ჯგუფის წევრების მიერ სხვა პატიმრებისთვის დასმული კითხვების შინაარსი და გაცემული პასუხები, მეორე მხრივ კი, თავიანთი იქ ყოფნით, პატიმრებზე გავლენა მოეხდინათ, რათა მათ თავი შეეკავებინათ დაწესებულებაში არსებულ პრობლემებზე საუბრისგან. აღსანიშნავია, რომ №15 და №17 პენიტენციურ დაწესებულებებში პრივილეგირებული პატიმრების მიერ დაწესებულების მართვაში არაფორმალური მონაწილეობა დაადასტურეს სხვადასხვა დაწესებულებებში მყოფმა იმ პატიმრებმა, რომლებსაც 2024 წლის განმავლობაში მოუწიათ ზემოაღნიშნულ პენიტენციურ დაწესებულებებში ყოფნა. ამ ნაწილში ასევე ნიშანდობლივია, რომ №17 და №14 პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების არაფორმალური იერარქიის აშკარა ნიშნების არსებობაზე 2023 წლის ოქტომბერში განხორციელებული ვიზიტის შემდგომ ანგარიშში საუბრობს წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის ან დასჯის პრევენციის ქვეკომიტეტიც.136 საგულისხმოა, რომ არაფორმალური ლიდერებისთვის უფლებამოსილების დელეგირების ფაქტზე წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშშიც უთითებდა.137 ასევე აღსანიშნავია, რომ 2021 წლის მაისში, წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი ad hoc ვიზიტით საქართველოს 136ანგარიში ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე, შემდეგ ელ. მისამართზე: <https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CAT%2FOP%2FGEO%2FROSP% 2F1&Lang=en > პარა. 42 [ბოლოს ნანახია: 05.03.2025]. 137 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 2018 წლის 10-21 სექტემბრის საქართველოში ვიზიტის შესახებ ანგარიში (CPT/Inf (2019) 16), პარა. 53, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <https://rm.coe.int/1680945eca> [ბოლოს ნანახია: 05.02.2025]. 64 | სპეციალურად ეწვია ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულებებში არსებული მდგომარეობის შესამოწმებლად. შემოწმების შედეგად 2022 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წამების პრევენციის ევროპულმა კომიტეტმა საგანგებოდ მიუთითა იერარქიის მაღალ და საბალ საფეხურზე მდგომი პატიმრებისათვის განსხვავებული საცხოვრებელი პირობების, ე.წ. „საერთოს“ შეგროვებისა და პატიმართა გაჩუმების პრაქტიკაზე, ასევე, მოჩვენებით წესრიგზე.138 ამავე ანგარიშში კომიტეტმა აღნიშნა, რომ პენიტენციური დაწესებულებების მენეჯმენტსა და იერარქიის წარმომადგენელ პატიმრებს შორის არსებობდა ერთგვარი შეთანხმება, რომ არაფორმალურად, პატიმრებს შორის ადმინისტრაციის ნებისმიერი ფორმალურად კონფლიქტი თავდაპირველად გაუფრთხილებლად უნდა მოგვარებულიყო.139 პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა საანგარიშო პერიოდში კვლავ პრობლემური იყო პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა, რაც საქართველოს პენიტენციური სისტემის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გამოწვევაა. 2024 წლის დეკემბრის მონაცემებით, 14 პენიტენციური დაწესებულებიდან 5 დაწესებულებაში140 მოთავსებული იყო პატიმრების საერთო (9098 პატიმარი) რაოდენობის 77%. №2,141 №8142 და №15143 პენიტენციურ დაწესებულებებში კი დარღვეული იყო პატიმართა განთავსების დადგენილი რაოდენობრივი ლიმიტი. აღსანიშნავია, რომ ყველაზე მძიმე მდგომარეობა ამ კუთხით №15 დაწესებულებაში გამოვლინდა,144 სადაც 138 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 2021 წლის 17-21 მაისის საქართველოში ad hoc ვიზიტის შესახებ ანგარიში (CPT/Inf (2022) 11), პარა. 12, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: < >[ბოლოს ნანახია: 01.02.2023]. 139 იქვე, პარა. 20. 140 №8 დაწესებულებაში - 2 266, №17 დაწესებულებაში - 1 499, №15 დაწესებულებაში - 1 600, №2 დაწესებულებაში - 938, №14 დაწესებულებაში - 741 პატიმარი. 141 №2 დაწესებულებაში პატიმართა განთავსების ლიმიტია 1 068. პატიმართა რაოდენობა დადგენილ ლიმიტს 2024 წლის 8 თვის განმავლობაში აღემატებოდა: თებერვალი +3.0% (+32), მარტი +4.9% (+52), აპრილი +6.8% (+73), მაისი +4.7% (+50), ივნისი +7.0% (+75), ივლისი +8.7% (+93), აგვისტო +9.7% (+104), სექტემბერი +2.6% (+28). 142 №8 დაწესებულებაში პატიმართა განთავსების ლიმიტია 2 426 (2325 ბრალდებული/მსჯავრდებული (თბილისი, გლდანის მე-7 მ/რ, მე-2 კმ); 101 ბრალდებული/მსჯავრდებული (თბილისი, აბუსერიძე-ტბელის ქ. №11) პატიმართა რაოდენობა დადგენილ ლიმიტს 2024 წლის 10 თვის განმავლობაში აღემატებოდა: იანვარი +5.3% (+129), თებერვალი +10.1% (+244), მარტი +9.7% (+235), აპრილი +8.5% (+205), მაისი +9.0% (+218), ივნისი +11.0% (+266), ივლისი +3.8% (+91), აგვისტო +5.3% (+129), სექტემბერი +5.3% (+128), ოქტომბერი +3.3% (+81). 143 №15 დაწესებულებაში პატიმართა განთავსების ლიმიტია 1 388. პატიმართა რაოდენობა დადგენილ ლიმიტს 2024 წლის ყველა თვის განმავლობაში აღემატებოდა: იანვარი +31.0% (+430), თებერვალი +32.1% (+446), მარტი +34.0% (+472), აპრილი +32.1% (+446), მაისი +30.8% (+427), ივნისი +31.8% (+441), ივლისი +36.7% (+509), აგვისტო +36.0% (+499), სექტემბერი +34.2% (+475), ოქტომბერი +14.0% (+194), ნოემბერი +15.9% (+221), დეკემბერი +15.3% (+212). 144 2023 წლის 8-14 ოქტომბერს წამების პრევენციის ქვეკომიტეტმა საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ ანგარიშში აღნიშნა, რომ ქსნის №15 დაწესებულება გადატვირთული იყო და იქ მყოფ პატიმართა რაოდენობა განთავსების ლიმიტს 143%-ით აღემატებოდა. ანგარიში ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე, შემდეგ ელ. მისამართზე: <https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CAT%2FOP%2FGEO%2FROSP% 2F1&Lang=en > პარა. 71 [ბოლოს ნანახია: 13.02.2025]. 65 | საანგარიშო პერიოდის პირველი 9 თვის განმავლობაში მსჯავრდებულთა რაოდენობა დადგენილ ლიმიტს დაახლოებით ერთი მესამედით აღემატებოდა. სახალხო დამცველი, წლებია, გასცემს რეკომენდაციას იუსტიციის მინისტრის მიმართ, შეიმუშაოს პენიტენციურ დაწესებულებებში გადატვირთულობის პრობლემის დაძლევის გეგმა და გაითვალისწინოს პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე რეჟიმის თანამშრომლების რაოდენობის გაზრდა იმგვარად, რომ 15 პატიმარზე მოდიოდეს წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვაზე პასუხისმგებელი მინიმუმ ერთი თანამშრომელი. ევროპის საბჭოს მონაცემებით, ევროპის საბჭოს წევრ სახელმწიფოებში თანამშრომლებსა და პატიმრებს შორის თანაფარდობა 2.9-დან 12.9-მდე მერყეობს და 1:15 თანაფარდობის უზრუნველყოფის რეკომენდაცია სწორედ ამ მონაცემებს ეფუძნება.145 ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტთა უფლებების თვითნებური შეზღუდვა საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად,146 ექიმი უფლებამოსილია უკიდურესი აუცილებლობისას, უსაფრთხოების მიზნით პაციენტის რიგი უფლებები საკუთარი გადაწყვეტილებით შეზღუდოს.147 ბუნდოვანია, რას გულისხმობს უსაფრთხოების მიზნით უფლების შეზღუდვა, ასევე გაურკვეველია, რა სახის უსაფრთხოების საფუძვლით აქვს ექიმს პაციენტის უფლებების შეზღუდვის შესაძლებლობა. თვითნებობის თავიდან ასაცილებლად, მნიშვნელოვანია დაკონკრეტდეს თითოეული უფლების შეზღუდვის მაქსიმალური დრო, კრიტერიუმი და გასაჩივრების პროცედურები.148 ფიზიკური გარემო 2023 წელს, ფიზიკური გარემო პრობლემური იყო როგორც დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, ისე პენიტენციურ დაწესებულებებში, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და შშმ პირთა საცხოვრისებში. სამწუხაროდ, კვლავ პრობლემურია დროებითი მოთავსების იზოლატორების ორ ან მეტ ადგილიან საკნებში ნახევრად იზოლირებული სანიტარიული კვანძები. საანგარიშო წელსაც, ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორის საკანში მიმდინარეობს მუდმივი ვიდეომეთვალყურეობა, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ განსაკუთრებულ შემთხვევებში, როდესაც მაღალია თვითდაზიანების ან სუიციდის რისკი, ვიდემეთვალყურეობა, შესაძლოა, განხორციელდეს მხოლოდ რეალური და იმწუთიერი 145 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის ანგარიში. 146 „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-3 პუნქტი. 147 ექიმს შეუძლია შეუზღუდოს ისეთი უფლებები, როგორიცაა: მიიღოს სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაცია თავისი დაავადების და განზრახული ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ; გაეცნოს მის შესახებ არსებულ სამედიცინო დოკუმენტაციას; უარი თქვას მკურნალობის ჩატარებაზე; მონაწილეობა მიიღოს არჩევნებში; მიიღოს და გაგზავნოს წერილი, გზავნილი შემოწმების გარეშე; სტაციონარის შინაგანაწესის თანახმად, ისარგებლოს ტელეფონით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით და სხვა უფლებებით. 148 პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2020 წლის ანგარიში, გვ. 166-170; საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2023, გვ. 53. 66 | რისკის არსებობის შემთხვევაში. ამასთანავე, გასათვალისწინებელია საკნის ინფრასტრუქტურაც. როგორც აღინიშნა, იზოლატორების უმრავლესობაში ნახევრად ღია საპირფარეშოებია, რომლებიც, შესაძლოა, ვიდეომეთვალყურეობის არეალში მოექცეს, რაც დაკავებული პირის პირადი სივრცის უხეში ხელყოფაა და, შესაძლოა, დაკვალიფიცირდეს დამამცირებელ მოპყრობად.149 სამწუხაროდ, ფიზიკური გარემო პრობლემურია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებშიც. 2024 წელს, წინა წლების მსგავსად, პრობლემური იყო გადატვირთულობა და სიმჭიდროვე. პაციენტები კვლავ არ არიან უზრუნველყოფილნი სტანდარტით დადგენილი 8კვ. მ. ფართობით. ეს საკითხი განსაკუთრებით პრობლემურია შპს „ნარკომანიის პრევენციის და ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში“ და შპს „თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში“, სადაც პაციენტთა რაოდენობა თითქმის მუდმივად აჭარბებს დადგენილ ლიმიტებს. ასევე, სანიტარიულ-ჰიგიენური მდგომარეობა და დახუთული, მძიმე სუნი შეუძლებელს ხდის პაციენტთათვის ღირსების დაცვის პირობებში ფსიქიატრიული დახმარების გაწევას. რაც შეეხება საცხოვრისებში არსებულ მდგომარეობას, საგულისხმოა, რომ იმ საცხოვრისების უმეტეს ნაწილში, სადაც პრევენციული ვიზიტები განხორციელდა, საყოფაცხოვრებო პირობები და ზოგადი სანიტარიულ-ჰიგიენური მდგომარეობა მეტნაკლებად დამაკმაყოფილებელია, თუმცა ზოგიერთ საცხოვრისში არსებული პირობები ვერ უზრუნველყოფს ბენეფიციართათვის კეთილმოწყობილ, სუფთა და, რიგ შემთხვევებში, უსაფრთხო გარემოს. ეს ფაქტორი განსაკუთრებით აღსანიშნავია ძევრის და ბედიანის შშმ პირთა პანსიონატებში, სადაც დაწესებულებების ზომის, ბენეფიციართა ჯანმრთელობის მდგომარეობის150 და პერსონალის სიმცირის გამო, სრულყოფილად ვერ ხერხდება სანიტარიული პირობების დაცვა.151 პენიტენციური დაწესებულებების ფიზიკურ გარემოზე საუბრისას, პირველ რიგში, საგულისხმოა №17 პენიტენციური დაწესებულება, სადაც დღემდე არ გაუქმებულა ე.წ. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, CASE OF GORLOV AND OTHERS v. RUSSIA Applications nos. 27057/06 and 2 others. ასევე, წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი მოუწოდებს იტალიის მთავრობას პენიტენციურ დაწესებულებაში ვიდეომეთვალყურეობა განახორციელოს ისე, რომ გარანტირებული იყოს პრივატული გარემო პატიმრის მიერ საპირფარეშოთი სარგებლობის დროს. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 2016 წლის 8-12 აპრილის იტალიაში ვიზიტის შემდგომი ანგარიში. CPT/Inf (2017) 23, პარა. 62, ხელმისაწვდომია: <https://www.ecoi.net/en/file/local/1406598/1226_1505200729_16807412c2-rep.pdf>, [ბოლოს ნანახია: 28.02.2024]. 150 ამ ინსტიტუციებში იმყოფებიან მძიმე და ღრმა გონებრივი განვითარების შეფერხების მქონე ბენეფიციარები და საჭიროებენ დამხმარეს თვითმოვლის პროცესში. 151 ბედიანის შშმ პირთა პანსიონატის საძინებელ ოთახებსა და სველ წერტილებში ინფრასტრუქტურა დაზიანებულია სიძველისგან და ნესტისგან. ბენეფიციარები უზრუნველყოფილნი არიან საკმარისი რაოდენობის სეზონის შესაფერისი ტანსაცმლით და ფეხსაცმლით. ბედიანის და ძევრის შშმ პირთა საცხოვრისებში პრობლემურია ტანსაცმლის, თეთრეულის და საცვლების ერთად გარეცხვის პრაქტიკა. გარდა ამისა, ბედიანის საცხოვრისში ვიზიტის დროს რამდენიმე ბენეფიციარს სხეულზე აღენიშნებოდა მწერების ნაკბენები, რაც გამოწვეული იყო პედიკულოზით. ადმინისტრაციამ ვერ წარმოადგინა განყოფილებებში დეზინფექციის და დეზინსექციის ჩატარების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია. 149 67 | „ბარაკული“ ტიპის საერთო საცხორებლები და შეუძლებელია სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების დაცვა, ხოლო მსჯავრდებულთა უმრავლესობა არ არის უზრუნველყოფილი 4 კვ. მ. პირადი საცხოვრებელი ფართობით. პატიმრების 4 კვ. მ. საცხოვრებელი ფართობით უზრუნველყოფა პრობლემაა №2 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებშიც. დროებითი განთავსების ცენტრში არასრულწლოვნების განთავსების პირობები საგულისხმოა, რომ ბავშვის საუკეთესო ინტერესიდან გამომდინარე, საიმიგრაციო ცენტრში ბავშვის, მათ შორის, ზრდასრულთან მყოფი ბავშვის, განთავსება მხოლოდ უკიდურესი ზომა უნდა იყოს და ისიც, რაც შეიძლება ხანმოკლე პერიოდით. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ხშირად ადგენს კონვენციის მე-3 მუხლის (წამების აკრძალვა) დარღვევას არასრულწლოვნის საიმიგრაციო დაკავების ადგილებში განთავსების შემთხვევებში, მაშინაც კი, როდესაც განთავსების იგივე პირობები და დაკავების ხანგრძლივობა სრულწლოვანთან მიმართებით, შესაძლოა, არ შეფასდეს მე-3 მუხლის დარღვევად.152 საანგარიშო პერიოდში სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ განხორციელებული მონიტორინგის ვიზიტების დროს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში განთავსებული პირებიდან 11 იყო არასრულწლოვანი. სამწუხაროდ, მათ არ შეეთავაზებათ არანაირი აქტივობები და მხოლოდ ტელევიზორის ყურება შეუძლიათ. დროებითი განთავსების ცენტრში ადგილზე არ არის სოციალური მუშაკი, ხოლო ფსიქოლოგი კვირაში რამდენიმე დღე დადის. ამ ნაწილში დამატებით საგულისხმოა წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მითითება, რომ დაწესებულებაში, სადაც იმყოფება თავისუფლებააღკვეთილი არასრულწლოვანი, მუდმივად უნდა იმყოფებოდნენ სოციალური მუშაკი და ფსიქოლოგი, რომლებიც პირადად ეკონტაქტებიან არასრულწლოვანს.153 დაკავებული პირის არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის გარანტიები დაკავებულის ინფორმირება - პოლიციის მიერ პირის ინფორმირება მისი უფლებების შესახებ, წინა წლების მსგავსად, პრობლემური იყო 2024 წელსაც. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული ინტერვიუების შედეგად დადგინდა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო მე-3 მუხლის დარღვევის შეფასებისას მხედველობაში იღებს სამ კრიტერიუმს - ბავშვის ასაკი და მოწყვლადობა, მატერიალური პირობები განთავსების ცენტრში და ხანგრძლივობა. მატერიალურ პირობებში შეფასდა ხმაურიანი გარემო და ის ფაქტი, რომ ოჯახების განთავსების ფლიგელი გამჭვირვალე მინით იყო გამოყოფილი სრულწლოვანების საერთო სივრცისგან, ასევე ის ფაქტი, რომ უსაფრთხოების ზომების ხასიათი დაკავების/საპატიმრო დაწესებულებების მსგავსი იყო. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, N.B. and Others v. France, 31 მარტი 2022, application no. 49775/20 და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, M.D. et A.D. c. France 22 July 2021, application no 57035/18, para: 41-50 ხელმისაწვდომია: https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-211122 153 ევროპის საბჭო, წამებისა და არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობისა თუ დასჯის საწინააღმდეგო ევროპული კომიტეტი (CPT), დაცვის გარანტიები თავისუფლებააღკვეთილი არალეგალი მიგრანტებისათვის, ამონაწერი მე-19 საერთო ანგარიშიდან, გამოქვეყნდა 2009 წელს, პარა. 99. 152 68 | დაკავებულ პირებს, უმეტეს შემთხვევებში, არც დაკავებისას და არც გამოკითხვის წინ, ან საერთოდ არ უმარტავენ უფლებებს, ან მხოლოდ ნაწილობრივ აწვდიან ინფორმაციას. ადვოკატის ხელმისაწვდომობა154 - სამწუხაროდ, ადვოკატთან დაკავშირების მოთხოვნა არც პოლიციის დაწესებულებებში იზოლატორებში. ადვოკატებს უკავშირდებიან. პრობლემურია კონფიდენციალური აღირიცხება ძირითადად გასაუბრების და არც დროებითი დაკავებულების პოლიციის მოთავსების ოჯახის დაწესებულებებში შესაძლებლობაც, ვინაიდან წევრები ადვოკატთან დაწესებულებების აბსოლუტურ უმრავლესობას არ აქვს გამოყოფილი ოთახი ადვოკატთან შესახვედრად. დაკავებულები ადვოკატს ძირითადად ღია, სამუშაო სივრცეში ხვდებიან, სადაც პოლიციის თანამშრომლები იმყოფებიან და ამდენად, კონფიდენციალური საუბარი პრაქტიკულად შეუძლებელია. ოჯახის ინფორმირება - დაკავებულ პირებთან გასაუბრებით ირკვევა, რომ ერთეული შემთხვევების გარდა, სისხლის სამართლის წესით დაკავების შემთხვევაში, ოჯახი ინფორმირებულია მათი დაკავების თაობაზე. თუმცა, საგულისხმოა, რომ გასულ წლებში პირის დაკავების შესახებ მესამე მხარის დროული ინფორმირების ტენდენციის მიუხედავად, 2024 წლის 29 ნოემბრის შემდეგ პერიოდში, საპროტესტო აქციებთან დაკავშირებით დაკავებული პირების უმრავლესობის განმარტებით, მათი დაკავების ფაქტის და ადგილსამყოფელის შესახებ პოლიციელები არ ატყობინებდნენ ოჯახის წევრებს ან ახლობლებს. რაც შეეხება 2024 წლის 29 ნოემბრამდე პერიოდს, ადვოკატებთან გასაუბრებით ირკვევა, რომ ხშირ შემთხვევაში ოჯახის წევრებს დაკავებულის ადგილსამყოფელის შესახებ ინფორმაცია არ მიეწოდებოდათ და ცდილობდნენ ადვოკატის საშუალებით დაედგინათ, სად იმყოფებოდა დაკავებული. ასევე საგულისხმოა, რომ 2024 წლის განმავლობაში ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირების ადგილსამყოფელის დადგენის თხოვნით, სახალხო დამცველის აპარატის ცხელ ხაზზე 233 შეტყობინება შემოვიდა. აუდიო-ვიდეო ჩანაწერების წარმოება დაკავშირებით, წლებია გასცემს - სახალხო დამცველი რეკომენდაციებს ვიდეოჩანაწერებთან ნორმატიული აქტით დასარეგულირებელ ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა, მოქალაქეებთან ურთიერთობისას სამხრე კამერებით და პოლიციის ავტომანქანაში დაკავებულის ყოფნისას ვიდეოგადაღების ვალდებულება და გონივრული ვადით მასალის შენახვა. ასევე, გასცემს რეკომენდაციებს პოლიციის დაწესებულებების ვიდეოინფრასტრუქტურით სრული აღჭურვის და დაკავებული პირის გადაადგილების არეალის სრული დაფარვის შესახებ. სამწუხაროდ, 2024 წელს, ნორმატიულ დონეზე, ამ მხრივ, არაფერი შეცვლილა. კერძოდ, პატრულ ინსპექტორებს/ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტის და ტერიტორიული ორგანოების თანამშრომლებს, მოქალაქეებთან ურთიერთობისას 154 დეტალური ინფორმაცია წარმოდგენილია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის ანგარიშსა და საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 69 | ვიდეოგადაღების ვალდებულება არ აქვთ. პატრულ ინსპექტორების გარდა, არცერთ შემთხვევაში არ არის გაწერილი ვიდეომასალის შენახვის წესი და ვადები.155 პრაქტიკაში პატრულ ინსპექტორები/ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტისა და ტერიტორიული ორგანოების თანამშრომლები მოქალაქეებთან ურთიერთობისას ვიდეოგადაღებას იშვიათად იყენებენ. სამწუხაროდ, პოლიციის დაწესებულებებში კვლავ არ მიმდინარეობს დაკავებულ პირთა გამოკითხვის პროცესის აუდი-ვიდეო ჩაწერა. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მითითებით, მნიშვნელოვანია, პოლიციის თანამშრომლების მიერ ჩატარებული ნებისმიერი გამოკითხვა/გასაუბრება ვიდეო და აუდიო ტექნიკური საშუალებებით იწერებოდეს, იქვე უნდა მიეთითოს გამოკითხვის/გასაუბრების დაწყების და დასრულების დრო და მიეთითოს ჩანაწერში მონაწილე ყველა პირის სახელი და გვარი.156 განსაკუთრებით სამწუხაროა, რომ წინა წლებთან შედარებით, არსებითად არ გაზრდილა პოლიციის სამმართველოებსა და დეპარტამენტებში შიდა და გარე პერიმეტრზე განთავსებული კამერების რაოდენობა. თერჯოლის რაიონულ სამმართველოში გარე პერიმეტრზე არცერთი კამერა არ არის განთავსებული, ხოლო ქუთაისის საქალაქო სამმართველოში კამერა არ არის არც შიდა და არც გარე პერიმეტრებზე. 2023 წელთან შედარებით, 2024 წელს ვიდეოკამერების რაოდენობა გაიზარდა აჭარის პოლიციის დეპარტამენტში, ჭიათურის (გარე პერიმეტრი) და ზესტაფონის რაიონულ სამმართველოებში, ხოლო მათი რაოდენობა შემცირდა ქობულეთის, ჭიათურის (შიდა პერიმეტრი) და საჩხერის რაიონულ სამმართველოებში. შემოწმებულ დანარჩენ პოლიციის დაწესებულებებში განთავსებული ვიდეოკამერების რაოდენობა არ შეცვლილა. ვიდეოსამეთვალყურეო ვიდეოჩანაწერების პენიტენციური კამერებთან დაკავშირებული დაარქივებასთან დაკავშირებული დაწესებულებების შემთხვევაშიც და პრობლემა, კერძოდ კი, პრობლემა, ასევე „ფსიქიკური ჯანმრთელობის 157 არაერთია წელია ეროვნულ ცენტრში“. სახალხო დამცველი საპარლამენტო ანგარიშებში იკვეთება მიუთითებს, რომ დახურულ დაწესებულებაში მოთავსებულ პირთა ინტერესების დაცვის მიზნით, მნიშვნელოვანია გაიზარდოს ვიდეოჩანაწერების შენახვისა და დაარქივების ვადა, რომელიც თავდაპირველად 24 საათს შეადგენდა, შემდეგ 5 დღემდე, ხოლო მოგვიანებით 30 დღემდე გაიზარდა, რაც დადებითად შეაფასა როგორც სახალხო 155 „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის სამსახურის მიერ პატრულირების განხორციელების წესების შესახებ“ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე შსს-ს მინისტრის 2005 წლის 15 დეკემბრის №1310 ბრძანება, მუხლი 121. 156 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 28-ე საერთო ანგარიში, 2019 წ, პარა. 81, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე: <https://rm.coe.int/16809420e3 >, [ბოლოს ნანახია: 27.02.2024]. 157 საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2015, გვ. 43-44; საქართველოს სახალხო დამცველის 2015 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2016, გვ. 9; საქართველოს სახალხო დამცველის 2016 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2017, გვ. 20; საქართველოს სახალხო დამცველის 2017 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2018, გვ. 44; საქართველოს სახალხო დამცველის 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2019, გვ. 43; საქართველოს სახალხო დამცველის 2019 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, გვ. 29. 70 | დამცველმა, ისე ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტმა.158 ამის ფონზე განსაკუთრებით უარყოფითად უნდა შეფასდეს ის, რომ, წინა საანგარიშო პერიოდში განხორციელებული ცვლილების შედეგად, მიმდინარედ პენიტენციურ უწყებაში ვიდეოჩანაწერების დაარქივების ვადა 10 დღემდეა შემცირებული. ეს ცვლილება მნიშვნელოვნად აუარესებს ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა უფლებრივ მდგომარეობას მათ მიმართ არასათანადო მოპყრობისა ან/და მათი უფლებების სხვაგვარი დარღვევის პრევენციის მიმართულებით.159 ასევე საგულისხმოა, რომ 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა უარყოფითად შეაფასა ისიც, რომ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის №3, №11 და №8 დაწესებულების ნაწილში,160 ვიდეოსამეთვალყურეო სისტემების განახლებამდე, მათ სამოქმედო ტერიტორიაზე გადაღებული ვიდეომასალის 161 შენახვის ვადად, კვლავ განსაზღვრული იყო არანაკლებ 120 საათი. დღეის მდგომარეობით, დასახელებულ დაწესებულებებში სისტემის ვიდეოსამეთვალყურეო განახლებითი სამუშაოები დაწყებული არც არის. 162 საგულისხმოა, რომ საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველის აპარატმა 3 საქმე შეისწავლა, რომლებშიც განმცხადებლების გადმოცემით, ადგილი ჰქონდა შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ პაციენტების მიმართ თანამშრომლების მხრიდან განხორციელებულ არასათანადო მოპყრობის ფაქტს. არცერთ ზემოაღნიშნულ ფაქტზე, თანამშრომლის/თანამშრომლების მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნა არ დაწყებულა, რაც, მეტწილად შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ ვიდეოსამეთვალყურეო სისტემის დაარქივება/შენახვის ფუნქციის არქონასთან არის დაკავშირებული. აღსანიშნავია, რომ ამ პრობლემაზე სახალხო დამცველმა ყურადღება 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშშიც რეკომენდაცია საანგარიშო შეფასებით, აუცილებელია გაამახვილა პერიოდში არ „ფსიქიკური და რეკომენდაციაც შესრულებულა. ჯანმრთელობის გასცა, თუმცა სახალხო დამცველის ეროვნულმა ცენტრმა“ 158 იხ. ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის მიერ 2019 წლის 4-6 ივნისს გამართულ 1348-ე შეხვედრაზე მიღებული გადაწყვეტილება, აბზაცი 5, ხელმისაწვდომია < https://bit.ly/3TgsMgx > [ბოლოს ნანახია: 15.03.2024]. 159 საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2023 წლის 20 ოქტომბრის №941 ბრძანება „ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესის განსაზღვრის თაობაზე“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 19 მაისის №35 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის შესახებ. 160 №8 პენიტენციური დაწესებულების ნაწილი, რომელიც განთავსებულია თბილისში, აბუსერიძეტბელის ქ. №11. 161 სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დეპარტამენტის ელექტრონული საშუალებებით მეთვალყურეობის სამმართველოს 2023 წლის 30 იანვრის №23854/01 წერილი. 162 სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ელექტრონული საშუალებებით მეთვალყურეობის სამმართველოს 2025 წლის 27 იანვრის №21931/01 წერილი. 71 | უზრუნველყოს ვიდეოჩანაწერების დაარქივება და გონივრული ვადით შენახვა, რაც ნორმატიულად უნდა დარეგულირდეს.163 მოსამართლის როლი - საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულია, რომ, სისხლის სამართლის პროცესის ნებისმიერ ეტაპზე, როცა კი მოსამართლეს ეჭვი გაუჩნდება, რომ ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიმართ ჩადენილია წამება, დამამცირებელი ან/და არაადამიანური მოპყრობა, ან თუ ამის შესახებ თავად ბრალდებულმა/მსჯავრდებულმა განუცხადა სასამართლოს, 164 რეაგირებისთვის შესაბამის გამოძიების ორგანოს მიმართავს. მოსამართლე ამ სახის ვალდებულება ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის განმხილველ მოსამართლესაც აქვს ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემულ პირთან მიმართებით.165 საგულისხმოა, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ მოწოდებული სტატისტიკით, 2024 წელს საქართველოს რაიონული (საქალაქო) სასამართლოების მოსამართლეებმა შესაბამისი საგამოძიებო ორგანოსთვის მიმართვის ეს შესაძლებლობა 148 შემთხვევაში გამოიყენეს.166 დაკავებულთა სამართლებრივი გარანტიების ჭრილში, სახალხო დამცველი, წლებია, უარყოფითად აფასებს მოწმის სტატუსით პოლიციაში მყოფი პირების დაკავების პრაქტიკას. 2023 წელსაც, დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნის შემოწმებით, დაკავებულებთან და ადვოკატებთან გასაუბრებით ირკვევა, რომ იკვეთება ცალკეული შემთხვევები, როდესაც პირი დაწესებულებაში შესვლის დროს არ იყო დაკავებული და ის მოგვიანებით დააკავეს, თუმცა წინასწარვე განსაზღვრული იყო, რომ პოლიციის დაწესებულებაში მიყვანის და გასაუბრების შემდეგ მას დააკავებდნენ. როგორც წესი, პოლიციის დაწესებულებაში მისვლისთანავე პირს ჩამორთმეული აქვს მობილური ტელეფონი, შეზღუდული აქვს გადაადგილების უფლება და არ შეუძლია სურვილისამებრ დატოვოს პოლიციის დაწესებულება. ამ პერიოდში, პოლიციის თანამშრომლები ცდილობენ მოიპოვონ მოწმედ დაბარებული პირისგან ის ინფორმაცია, რომელსაც მისსავე წინააღმდეგ გამოიყენებენ. ამ პერიოდს, რიგ შემთხვევებში, თან სდევს მუქარა და დაშინებაც. მსგავსი შემთხვევები არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის კუთხით, სარისკო პრაქტიკაა, ვინაიდან ოფიციალურად დაკავებამდე, დასაკავებელ პირს არ აქვს შესაძლებლობა ისარგებლოს სამართლებრივი დაცვის გარანტიებით, მაშინ როდესაც დაკავებამდეც დე ფაქტო და უკანონოდ შეზღუდული ჰქონდა თავისუფლება და პოლიციის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა.167 დაკავებული პირის გარანტიების ჭრილში, ასევე საგულისხმოა სტანდარტიზებული და გამართული დოკუმენტაციის წარმოების მნიშვნელობა. ეს მნიშვნელოვანია, რათა დეტალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 164 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 191-ე მუხლი. 165 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 2381 მუხლი. 166 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2025 წლის 24 თებერვლის წერილი №პ-61-25. 167 I.I. v. Bulgaria (Application №44082/98) ხელმისაწვდომია < https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-69313> [ბოლოს ნანახია: 28.02.2024]. 163 72 | დეტალურად და დროში სინქრონულად აღირიცხოს დაკავებულ პირთან დაკავშირებული ყველა მოქმედება. ფაილური სახით დოკუმენტაციის წარმოება შექმნის არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის მეტ გარანტიას, ვინაიდან პოლიციის თანამშრომლები ვალდებულები იქნებიან დროში სინქრონულად, სისტემაში შეიყვანონ დაკავებულ პირთან დაკავშირებული ყველა მოქმედება და ვერ შეძლებენ მის თვითნებურად შეცვლას და გადაკეთებას. სტანდარტიზებული ფაილური დოკუმენტაციის/ჩანაწერების ელექტრონული წარმოების დანერგვასთან ერთად, მნიშვნელოვანია დაკავებულ პირთა აღრიცხვის ჟურნალების და დროებითი მოთავსების იზოლატორში გადასაყვან პირთა აღრიცხვის ჟურნალების სამინისტროს ყველა გამართული წარმოება, ისევე როგორც შინაგან პოლიციის დეპარტამენტისთვის, საქმეთა სამმართველოსა და განყოფილებისთვის ერთიანი ჟურნალის ფორმის შემუშავება, სადაც აღინუსხება მოქალაქეთა შენობაში შესვლისა და შენობის დატოვების თარიღი და დრო, ასევე შესვლის მიზანი; პოლიციის დაწესებულებების შიდა და გარე პერიმეტრების აღჭურვა ვიდეომეთვალყურეობის სისტემებით იმისთვის, რათა შესაძლებელი იყოს ზემოთ ნახსენებ დოკუმენტაციაში მითითებული მონაცემების ვიდეოკამერების საშუალებით გადამოწმება. არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის სამართლებრივი გარანტიების კონტექსტში ასევე საგულისხმოა სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის საქმიანობაც. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ დამუშავებული 132 საეჭვო შემთხვევიდან 114 შემთხვევაში გაგზავნილი შეტყობინების საფუძველზე, სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის გამომძიებელი დროებითი მოთავსების იზოლატორში პირს ადგილზე მისვლით ან დისტანციურად შეხვდა 35 (30.7%) შემთხვევაში, რაც, წინა წლებთან შედარებით, შემცირებული მაჩვენებელია.168 3.4. სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის შემთხვევების გამოძიება არასათანადო მოპყრობის ეფექტიანი გამოძიება ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გარანტიაა ამ დანაშაულის თავიდან ასარიდებლად. სამწუხაროდ, 2024 წლის განმავლობაში, ამ მიმართულებით არაერთი გამოწვევა გამოვლინდა. პირველ რიგში, საგულისხმოა, რომ სახალხო დამცველი წლებია მიუთითებს გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის ფუნქციის მქონე დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის მნიშვნელობაზე. ამ მიზნის მისაღწევად აუცილებელია უზრუნველყოფილი იყოს ქვეყანაში მოქმედი სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის ინსტიტუციური გაძლიერებისკენ მიმართული მნიშვნელოვანი გარანტიები. აუცილებელია გადაიხედოს სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის ქვემდებარე დანაშაულების ნუსხა და სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს დარჩეს მხოლოდ სამსახურის ძირითადი მანდატის შესაბამისი დანაშაულების გამოძიების უფლებამოსილება. მისასალმებელია, რომ 2024 წლის მაისში მიღებული ცვლილებების შედეგად, სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის მანდატი გავრცელდა პროკურორების მიერ ჩადენილ დანაშაულებზე, თუმცა, მნიშვნელოვანია, რომ 168 2023 წელს ეს მაჩვენებელი იყო 37.7%, 2022 წელს - 47,4%, 2021 წელს - 70%. 73 | ასევე მოიცვას გენერალური პროკურორის, შინაგან საქმეთა მინისტრისა უსაფრთხოების სამსახურის უფროსის მიერ ჩადენილი დანაშაულებიც. და დანაშაულების კვალიფიკაციის კონტექსტში აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კანონმდებლობით, არასათანადო მოპყრობის სპეციალური მუხლებით169 გათვალისწინებული დანაშაულები - წამება, წამების მუქარა, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობა სრულად და ამომწურავად მოიცავს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლით აკრძალულ ქმედებებს. სამოხელეო დანაშაულის ზოგადი ნორმები კი ქმედებათა ფართო სპექტრს გულისხმობს, ხოლო მისი მაკვალიფიცირებელი გარემოებები, კერძოდ, უფლებამოსილების გადამეტება და ბოროტად გამოყენება იარაღით, ძალადობით, ღირსების შეურაცხყოფით, მოპყრობის ხარისხის, ინტენსივობის, ხანგრძლივობის და მიყენებული ტანჯვის შესაბამისად, შესაძლებელია გვაძლევდეს როგორც წამების, ისე, მინიმუმ არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის შემადგენლობას. სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულების კონტექსტში მნიშვნელოვანია არასათანადო მოპყრობის პრევენციული ეფექტის უზრუნველსაყოფად კანონმდებლობა ნათლად, არაორაზროვნად, ამომწურავად ახდენდეს არასათანადო მოპყრობის კრიმინალიზაციას მხოლოდ სპეციალური ნორმებით და პრაქტიკაში გამორიცხავდეს ამ დანაშაულების სხვა მუხლებით კვალიფიკაციის შესაძლებლობას. არასათანადო მოპყრობის სპეციალური მუხლებით კვალიფიკაციის საკითხი მნიშვნელოვანია პროპორციული სასჯელის დაკისრების და აღსრულების თვალსაზრისითაც. სამოხელეო დანაშაულის ფაქტებისგან განსხვავებით, არასათანადო მოპყრობის სპეციალურ მუხლებზე არ გამოიყენება: ხანდაზმულობის ვადები სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლებისათვის,170 ასევე, 171 განრიდება; დაუშვებელია სასჯელისაგან სრულად გათავისუფლება განსაკუთრებული თანამშრომლობის შესახებ172 საპროცესო შეთანხმების დადებისას. ადამიანის უფლებების დაცვაზე ზედამხედველი/პასუხისმგებელი ინსტიტუტების გასაძლიერებლად ასევე უმნიშვნელოვანესია გაიზარდოს თავად საქართველოს სახალხო დამცველის მანდატი. სახალხო დამცველი წლებია მიმართავს საქართველოს პარლამენტს არასათანადო მოპყრობის ან/და სიცოცხლის ხელყოფის საქმეებზე გამოძიების მასალების გამოძიების დასრულებამდე გაცნობის უფლებამოსილების მინიჭებასთან დაკავშირებით, რათა ძირითადი უფლებების დაცვის საკითხს ეფექტიანი ზედამხედველობა გაეწიოს. ამ ნაწილში დამატებით ცალკე გამოვყოფთ საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის მიერ სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლების მიმართ გამოძიების დაწყებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის კონკრეტულ მაჩვენებლებს. 2024 წლის 1 იანვრიდან 2024 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით, 169 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441-1443 მუხლები. 170 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, მუხ. 71, ნაწ. 51. 171 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხ. 1681 , ნაწ. 2. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხ. 218, ნაწ. 8; საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, მუხ. 731 . 172 74 | საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მიერ ჩადენილი სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე, 2024 წელს საქართველოს პროკურატურაში გამოძიება არ დაწყებულა, ხოლო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მიერ ჩადენილი არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე, 2024 წელს სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 6 პირის მიმართ. 4 პირი ცნობილია დაზარალებულად.173 რაც შეეხება სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს, სამსახურმა 2024 წლის 1 იანვრიდან 2024 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მიერ ჩადენილი სავარაუდო ფიზიკური ან/და ფსიქოლოგიური ძალადობის ფაქტზე გამოძიება დაიწყო 140 სისხლის სამართლის საქმეზე.174 ამ საქმეებიდან საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 2 სისხლის სამართლის საქმეზე, დაზარალებულად ცნობილია 98 პირი 8 სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში, ხოლო გამოძიება შეწყდა 17 სისხლის სამართლის საქმეზე.175 დამატებით, საგულისხმოა, რომ 2024 წლის 1 იანვრიდან 2024 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით, პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლების მიერ პატიმრების მიმართ ჩადენილი არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე, 2024 წელს საქართველოს პროკურატურაში გამოძიება არ დაწყებულა, ხოლო პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლების მიერ პატიმრების მიმართ ჩადენილი არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე, 2024 წელს სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 3 პირის მიმართ, ხოლო 6 პირი ცნობილია დაზარალებულად.176 რაც შეეხება სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს, 2024 წლის 1 იანვრიდან 2024 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურეების მიერ, პატიმრების მიმართ ჩადენილი სავარაუდო ფიზიკური ან/და ფსიქოლოგიური ძალადობის ფაქტზე გამოძიება დაიწყო 16 სისხლის სამართლის საქმეზე. აღნიშნულ 16 სისხლის სამართლის საქმეზე სისხლისსამართლებრივი დევნა არ დაწყებულა, დაზარალებულად ცნობილი არავინ არის, ხოლო გამოძიება შეწყდა 2 სისხლის სამართლის საქმეზე.177 ტენდენციის სახით, უნდა აღინიშნოს, რომ პოლიციისა და პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლების სავარაუდო დანაშაულების გამოძიებას, როგორც პროკურატურა, ისე სპეციალური საგამოძიებო სამსახურიც, ძირითადად საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლით - უფლებამოსილების გადამეტების საფუძვლით იწყებენ. აღსანიშნავია, რომ განსახილველი საქმეებიდან 1441 მუხლის (წამება) საფუძველზე გამოძიება როგორც პროკურატურას, ისე სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს, არცერთ შემთხვევაში არ დაუწყია. რაც შეეხება 1443 მუხლის (არასათანადო მოპყრობა) საფუძველზე დაწყებულ გამოძიებას, განსახილველი საქმეებიდან 173 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2025 წლის 19 თებერვლის წერილი №13/10019. საქათველოს სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი №SIS 0 25 00002804. 175 იქვე. 176 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2025 წლის 19 თებერვლის წერილი №13/10019. 177 საქათველოს სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი №SIS 0 25 00002804. 174 75 | პროკურატურას ამ მუხლის საფუძველზე გამოძიება არ დაუწყია, ხოლო სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა მხოლოდ 14 შემთხვევაში დაიწყო. ამ ნაწილში დამატებით საგულისხმოა, რომ საანგარიშო პერიოდში, აპარატის მიერ შესწავლილ რამდენიმე საქმეში გამოიკვეთა პოლიციელების მხრიდან სავარაუდო დანაშაულის ნიშნების შემცველ განცხადებებთან დაკავშირებით პროკურატურის მიერ გამოძიების დაწყების ან დაწყებაზე უარის გადაწყვეტილების მიღებამდე არაგონივრულად ხანგრძლივი დროით საკითხის შესწავლის შემთხვევები. კანონით, დანაშაულის შესახებ ინფორმაციის მიღების შემთხვევაში, გამომძიებელი, პროკურორი ვალდებულნი არიან დაიწყონ გამოძიება.178 შესაბამისად, პროკურატურის ამგვარი პრაქტიკა, როცა რამდენიმე თვიდან - 1 წელზე მეტი ვადით აჭიანურებს განცხადებაში მოყვანილი ფაქტების შესწავლას, შემაფერხებელი ფაქტორი შეიძლება აღმოჩნდეს, გამოძიების დაწყების შემდეგ, მის ეფექტიანად წარსამართავად.179 გენერალური ინსპექციები/შიდა მონიტორინგის მექანიზმები სამართალდამცავი სტრუქტურების ფარგლებში ისეთი სამსახურის არსებობა, რომლის კომპეტენციასაც განეკუთვნება თანამშრომლების მხრიდან უფლებამოსილებათა ჯეროვანი შესრულების მონიტორინგი, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. ამავე უწყებებს პროაქტიული მონიტორინგის გარდა, ასევე ევალებათ საკუთარი თანამშრომლების მიერ ჩადენილი შესაძლო უკანონო ქმედებების შესახებ მოქალაქეთა საჩივრებზე ეფექტიანი რეაგირება. საგულისხმოა, რომ 2024 წელს სახალხო დამცველის აპარატმა გამოაქვეყნა სპეციალური ანგარიში,180 რომელშიც წარმოდგენილია საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს და საქართველოს გენერალური პროკურატურის გენერალური ინსპექციების, ასევე სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტის საქმიანობის ძირითადი საკანონმდებლო ხარვეზების ანალიზი, კერძოდ, სამართალდამცავ სტრუქტურებში დისციპლინური პასუხისმგებლობის სისტემის ანალიზი საკანონმდებლო და პრაქტიკული კუთხით მოქალაქეთა საჩივრებზე ეფექტიანი რეაგირების პრობლემაზე მიუთითებს; სამართალდამცავ უწყებებში სამსახურებრივი გადაცდომების შიდა კონტროლის მოქმედი ინსტიტუციური მოწყობა, გარე კონტროლის ეფექტიანი მექანიზმის არარსებობის გამო, საჭიროებს სიღრმისეულ ცვლილებებს; აუცილებელია, სამართალდამცავ სტრუქტურებში შიდა კონტროლის მექანიზმის გარდაქმნა იმგვარად, რომ ის პასუხობდეს დამოუკიდებლობის, გამჭვირვალობის და ეფექტიანობის კრიტერიუმებს; მკაფიოდ უნდა გაიწეროს დისციპლინური წარმოების ნათელი წესები, რომელიც საჩივრის განხილვაში ჩართულ პირებს თუ საზოგადოებას გაუჩენს პროცესისადმი ნდობის და სამართლიანობის განცდას და სხვ. რაც შეეხება უშუალოდ პრაქტიკის კვლევისას გამოვლენილ ხარვეზებს, ამ მხრივ, აღსანიშნავია, რომ ხარვეზების 178 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხლი 100. დეტალური ინფორმაცია იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 180 საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში, გენერალური ინსპექციების საქმიანობის საკანონმდებლო და პრაქტიკული ანალიზი, 2024. ანგარიში ხელმისაწვდომია: https://shorturl.at/vPH4m [ბოლოს ნანახია: 23.01.2025]. 179 76 | მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავშირდება ეფექტიან და დროულ ღონისძიებებს შესწავლის ფარგლებში. ზემოხსენებული ტიპის სამართალწარმოების ფარგლებში ნეიტრალური მტკიცებულების მოპოვება ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორია, რათა გადაცდომის დადასტურება ცალმხრივად არ იყოს დამოკიდებული თავად დისციპლინური გადაცდომის შესაძლო ჩამდენი პირის აღიარებაზე. ამის მიუხედავად, გამოვლინდა არაერთი შემთხვევა, სადაც არ ჩანდა უწყების მხრიდან ნეიტრალური მტკიცებულების მოპოვების მცდელობა. აგრეთვე, პრობლემურ საკითხად გამოვლინდა მომჩივნის ინფორმირებულობის საკითხიც. 3.5. გაზაფხულისა და ზამთრის საპროტესტო აქციები - არასათანადო მოპყრობა და სხვა უფლებადარღვევები181 2024 წელი საპროტესტო აქციებზე უფლებადარღვევების კონტექსტში განსაკუთრებით მძიმე და დასამახსოვრებელი იყო, რაც, პირველ რიგში, ღირსების ხელშეუვალობის უფლების, წამებისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის აკრძალვის პრინციპის დარღვევის ინტენსივობამ განაპირობა. მძიმე უფლებადარღვევათა წყება, ძირითადად, 2024 წლის აპრილი-მაისის საპროტესტო აქციებზე დაიწყო (გაზაფხულის აქციები). გაზაფხულის საპროტესტო აქციებზე ჩადენილი ძალადობის ფაქტებზე სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლებისთვის პასუხისმგებლობის დაუკისრებლობამ, ასევე, ეფექტიანი პრევენციული ღონისძიებების გაუტარებლობამ (მაგალითად, სპეცრაზმელების ამოსაცნობი ნიშნებით აღუჭურველობამ), 2024 წლის 28 ნოემბრიდან 2025 წლის 1-ელ მარტამდე საპროტესტო აქციებზე (ზამთრის აქციები) არაპროპორციული ძალისა და არასათანადო მოპყრობის კიდევ უფრო მასშტაბური გამოყენების წინაპირობა შექმნა. შესაბამისად, ზამთრის აქციებზე გაიზარდა იმ პირთა რიცხვი, რომლებიც არასათანადო მოპყრობაზე მიუთითებდნენ. სახალხო დამცველის რწმუნებულების მიერ საპროტესტო აქციების დაშლის დროს დაკავებულებთან გასაუბრების შედეგად მიღებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, შეიძლება ითქვას, რომ წლიდან წლამდე არასათანადო მოპყრობის მზარდი ტენდენცია იკვეთება: მაგალითად, სახალხო დამცველის რწმუნებულების მიერ მონახულებული 2019 წლის 20-21 ივნისის საპროტესტო აქციებზე დაკავებული პირებიდან 30.2 % მიუთითებდა არასათანადო მოპყრობის შესახებ; 2023 წლის 7-9 მარტის აქციებზე - 20.8%; 2024 წლის აპრილ-მაისის აქციებზე - 51.1%; 2024 წლის 28 ნოემბრიდან 2025 წლის 1 მარტამდე სახალხო დამცველის რწმუნებულების მიერ მონახულებული პირებიდან არასათანადო მოპყრობაზე მიუთითებდა 60%; ამასთანავე, ზამთრის აქციების დაშლის პირველ დღეებში - 2024 წლის 29 ნოემბრიდან - 2 დეკემბრის პერიოდში, მონახულებული პირებიდან არასათანადო მოპყრობის თაობაზე 79.5%, ხოლო 2025 წლის 2-3 თებერვლის შეხვედრებისას 25 პირიდან 22, ე.ი. 88% აცხადებდა, რომ არასათანადო მოპყრობას დაექვემდებარა.182 181 ამ თავთან დაკავშირებული დეტალური ინფორმაცია იხ. სახალხო დამცველის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 182 სახალხო დამცველის რწმუნებულების მიერ მონახულებულ პირთა რაოდენობების შესახებ დეტალური ინფორმაცია იხ. სახალხო დამცველის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 77 | სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლების მხრიდან მოქალაქეთა ცემისა და ძალადობის გარდა, ამავე პერიოდში ადგილი ჰქონდა უცნობი პირების მხრიდან სამოქალაქო აქტივისტების, ჟურნალისტების, საჯარო ფიგურების დევნასა და ძალადობას, ორგანიზებულ სატელეფონო მუქარებს და სხვადასხვა სახით გამოხატულ ძალადობრივ შეუწყნარებლობას. სამწუხაროდ, დღემდე, წლის განმავლობაში გამართული აქციების კონტექსტში, არცერთი სამართალდამცავის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნა არ დაწყებულა, მაშინ როდესაც ძალადობის ორ ეპიზოდში, რომლებიც სხვადასხვა ვიდეოჩანაწერში იყო აღბეჭდილი, მოძალადე სამართალდამცავი პირები შეუნიღბავები იყვნენ და შესაძლებელი იყო მათი ამოცნობა. ამის საპირისპიროდ, საპროტესტო აქციებზე დაკავებული პირების რაოდენობამ რამდენიმე ასეულს მიაღწია.183 დამატებით, დაკავებულთა გადმოცემით, მათთვის ტელეფონებისა და პირადი ნივთების კანონსაწინააღმდეგო ჩამორთმევის მასშტაბური შემთხვევებიც იკვეთება. სახალხო დამცველის აპარატი, საგამონაკლისო წესით, გაეცნო გაზაფხულის აქციებთან დაკავშირებით სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურში მიმდინარე ორი სისხლის სამართლის საქმის184 გამოძიების მასალებს. საქმის მასალების გაცნობის საფუძველზე გამოვლინდა, რომ მიმდინარე გამოძიება არ წარმოებს ეფექტიანი გამოძიების სტანდარტების შესაბამისად. სახალხო დამცველმა, სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურსა და გენერალურ პროკურატურას კონკრეტული საგამოძიებო/საპროცესო მოქმედებების ჩატარებისა და კვალიფიკაციის შეცვლის თაობაზე, წინადადებით მიმართა. როგორც გაზაფხულის, ისე ზამთრის საპროტესტო აქციებთან კავშირში სახალხო დამცველის აპარატმა შემდეგი ძირითადი მიგნებები გამოკვეთა: • სავარაუდო არასათანადო მოპყრობა, მათ შორის, წამება და არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობა, როგორც გაზაფხულის, ასევე, ზამთრის აქციების მონაწილეთა მიმართ იყო სისტემური და ცალკეულ შემთხვევებში, მასშტაბური • რამდენიმე ათეული მსხვერპლი მიუთითებს სპეცრაზმის მხრიდან არასათანადო მოპყრობის მსგავსი, ერთნაირი ხერხებისა და მეთოდების გამოყენებაზე • • • შინაგან საქმეთა სამინისტროს განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის (გდდ) თანამშრომლები არ ატარებენ რაიმე მაიდენტიფიცირებელ ნიშანს, რაც არსებითად უშლის ხელს პასუხისმგებელი პირების გამოვლენას და მნიშვნელოვნად აზიანებს გამოძიების პროცესს. რაც, თავის მხრივ, ახალისებს დაუსჯელობას შინაგან საქმეთა სამინისტრო, გარკვეულ შემთხვევებში, უარს ამბობს ეთანამშრომლოს სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს კონკრეტული პირების ამოცნობაში. ამით, გამოძიებას, ხელი ეშლება ადამიანის უფლებათა დარღვევაზე პასუხისმგებელი პირების გამოვლენაში არასათანადო მოპყრობის ჩამდენ პოლიციელთა მიმართ პასუხისმგებლობის დაყენების საკითხი იმ შემთხვევაშიც არ დამდგარა, როდესაც მათი ამოცნობა 183 სტატისტიკა საპროტესტო აქციების მიხედვით შესაბამის ქვეთავებშია ჩაშლილი. 184 ერთ-ერთი საქმე (ე.წ. ლეონიძის ქუჩის საქმე) არ ეხებოდა უშუალოდ აქციაზე მომხდარ დანაშაულს, თუმცა, ეხებოდა აქციების პარალელურად და შეკრების მიმდებარე ტერიტორიაზე მომხდარ არასათანადო მოპყრობას. 78 | • • • • • • • • • • • 79 | შესაძლებელი იყო (მაგალითად, ორ შემთხვევაში, დეპუტატ ალექსანდრე ელისაშვილის მიმართ, და ლეონიძის ქუჩაზე მომხდარი ძალადობის ფაქტების დროს, როდესაც პოლიციელებს არ ეკეთათ ნიღბები და შესაძლებელი იყო მათი სახეზე ამოცნობა) სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურში მიმდინარე გამოძიება არ არის ეფექტიანი გამოძიება ეპიზოდურია და მიმდინარეობს მხოლოდ ცალკეული თანამშრომლების შესაძლო პასუხისმგებლობის გამოვლენის ირგვლივ და არ შეისწავლის მოვლენებს სისტემურად, მათ შორის ხელმძღვანელი პირების მხრიდან შესაძლო ბრძანებისა თუ მდუმარე თანხმობის გამოვლენისა და სრული სურათის აღსადგენად გამოძიება არ მიმდინარეობს წამების, წამების მუქარის, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის მუხლებით. გამოძიება როგორც გაზაფხულის, ისე ზამთრის აქციების ეპიზოდებზე, სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების მუხლებით მიმდინარეობს, რაც სათანადოდ არ ასახავს გავრცელებული არასათანადო მოპყრობის ინტენსივობასა და სიმძიმეს გამოძიებამ თითქმის ვერ მოიპოვა რელევანტური ვიდეოჩანაწერები სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებიდან თუ კერძო ობიექტიდან, ასევე პოლიციელების სამხრე ვიდეოკამერების ჩანაწერები და ე.წ. რაციების აუდიოჩანაწერები, მათ შორის, დაუსაბუთებელი ან ურთიერთგამომრიცხავი განმარტებებით სახელმწიფო კვლავ არათანმიმდევრულად და თვითნებურად იყენებს სისხლის სამართლის კოდექსის (სსკ) 156-ე მუხლს (დევნა შეუწყნარებლობის მოტივით) და პოლიტიკური ან/და განსხვავებული მოსაზრების ნიშნით დევნის მსგავს შემთხვევებს სხვადასხვა მუხლით აკვალიფიცირებს გაზაფხულის აქციების პერიოდში აქტივისტებსა და პოლიტიკოსებზე ფიზიკურად მოძალადე სხვადასხვა ჯგუფიდან/პირიდან პასუხისგებაში მიცემული თითქმის არავინ არის. ასევე დაუსჯელები არიან ზამთრის აქციებისას ე.წ. შავნიღბიანი ჯგუფების წარმომადგენლები, რომლებიც სასტიკად დაესხნენ თავს, მათ შორის, ჟურნალისტებს არ არის გამოვლენილი გაზაფხულის აქციებისას მოქალაქეებზე მიმდინარე სატელეფონო მუქარების, შეურაცხყოფების სავარაუდო ორგანიზატორები და ამსრულებლები დაკავებულებს თვითნებურად და შაბლონურად უხანგრძლივდებათ დაკავების 24 საათი 48 საათამდე, რაც განზრახ უკანონო დაკავებაზე შეიძლება მიანიშნებდეს პროტესტის მონაწილეთა ოფიციალური დამკავებელი პირები არ არიან ფაქტობრივად დამკავებელი პირები, რაც პოლიციელთა მხრიდან მტკიცებულების ფალსიფიკაციაზე შეიძლება მიანიშნებდეს გამოკითხული დამკავებლად გაფორმებული პოლიციელები, როგორც წესი, მიუთითებენ, რომ დაინახეს კონკრეტული პირის მხრიდან სამართალდარღვევა, თუმცა, ამავე დროს, ხალხმრავლობასა და ხმაურზე მითითებით, ვერ ხედავდნენ ამავე მოქალაქეების მიმართ ჩადენილ არასათანადო მოპყრობას აქციების დროს სამართალდამცველების მხრიდან არაერთი ჟურნალისტი გახდა არასათანადო მოპყრობის მსხვერპლი, მათ ხელს უშლიდნენ პროფესიულ საქმიანობაში • • • • • • • გაზაფხულის საპროტესტო აქციების დროს მხოლოდ რამდენიმე პირი მიუთითებდა ტელეფონისა და ნივთების წართმევაზე, ხოლო ზამთრის საპროტესტო აქციების დროს ათეულობით დემონსტრანტი აღნიშნავდა მობილური ტელეფონისა და პირადი ნივთების წართმევის, ასევე, ტელეფონში არსებული ინფორმაციის შემოწმების შესახებ ზამთრის საპროტესტო აქციების დროს გაიზარდა იმ ქალთა რაოდენობა, რომლებიც მიუთითებდნენ სამართალდამცავთა მხრიდან ფიზიკური ძალადობის და სიტყვიერი შეურაცხყოფის შესახებ გამოიკვეთა სავარაუდო არასათანადო მოპყრობა არასრულწლოვნებისა და შშმ პირის მიმართ შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურ ინსპექციას ამ დრომდე არ დაუყენებია რომელიმე პოლიციელის დისციპლინური პასუხისმგებლობის საკითხი, მიუხედავად იმისა, რომ არაერთი მოქალაქე და დაკავებული მიუთითებდა სხვადასხვა უფლებადარღვევასა თუ სიტყვიერ შეურაცხყოფაზე აქციების მონაწილეთა მიმართ ადმინისტრაციული სამართალწარმოება მიმდინარეობს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით, რომელიც სრულად არ ითვალისწინებს სამართლიანი სასამართლოს უფლების შესაბამის გარანტიებს. უფლებრივი გარანტიების არარსებობის ფონზე, პარლამენტმა არსებითად გაამკაცრა შესაბამისი ადმინისტრაციული სახდელები ორ საქმეში, სადაც ბრალდებულები ნარკოტიკული საშუალების ე.წ. ჩადებაზე და მათ უკანონო დაკავებაზე მიუთითებენ, პოლიციას ჩხრეკა-ამოღების განხორციელების პროცესში არც კი უცდია ნეიტრალური მტკიცებულებები მოეპოვებინა სახალხო დამცველის აპარატისათვის გართულებულია დაკავებული პირების მოძიება და ადგილსამყოფელის დადგენა დროებითი მოთავსების იზოლატორებში შესახლებამდე ზემოაღნიშნულზე დაყრდნობით, საპროტესტო აქციების ფარგლებში გამოვლენილი უფლებადარღვევები, სპეციფიკისა და, განსაკუთრებით, მასშტაბურობის გათვალისწინებით, მრავალ ასპექტს მოიცავს. საპროტესტო აქციების კონტექსტში ადგილი ჰქონდა არასათანადო მოპყრობის, თავისუფლების უფლების, საქმის სამართლიანი განხილვის, პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების დარღვევებს, რასაც წინამდებარე ქვეთავში, ქვემოთ, მოკლედ მიმოვიხილავთ. 3.5.1. არასათანადო მოპყრობა საპროტესტო აქციებზე 3.5.1.1. არასათანადო მოპყრობა გაზაფხულის აქციებზე ფაქტობრივი გარემოებები და არასათანადო მოპყრობის ფორმები სახალხო დამცველმა, სპეციალური საგამოძიებო სამსახურისგან (სსს), 2024 წლის აპრილისა და მაისის საპროტესტო აქციებზე მონაწილეთა მიმართ ჩადენილი არასათანადო 80 | მოპყრობის ფაქტებზე დაწყებულ გამოძიების მასალებზე საგამონაკლისო წესით დაშვება მოითხოვა,185 რაც დაკმაყოფილდა. სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურში გამოძიება მიმდინარეობს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხოლოდ ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან ჩადენილი შესაძლო დანაშაულის გამოვლენის მიზნით, სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით, რაც უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებას გულისხმობს. სახალხო დამცველის შეფასებით მომხდარი სისტემური არასათანადო მოპყრობის „უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებით“ კვალიფიცირება არ ასახავს მომიტინგეთა მიმართ გამოყენებული ძალადობის ხასიათს, ინტენსივობასა და მასშტაბურობას. ძალადობის მეთოდები და ინტენსივობა, ძალადობის აშკარა მიზანი, თითქმის ყველა შემთხვევაში მიანიშნებს არაადამიანურ, დამამცირებელ და ღირსების შემლახავ მოპყრობაზე და მეტიც, რიგ ეპიზოდებში წამების ხარისხსაც აღწევს. საქმის გაცნობის შედეგად, სახალხო დამცველმა სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის უფროსსა და საქართველოს გენერალურ პროკურორს კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების, მოქალაქის დაზარალებულად ცნობის და კვალიფიკაციის შეცვლის შესახებ დეტალური წინადადებით მიმართა.186 გამოძიების მასალების მიხედვით, იკვეთება, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მხრიდან მოქალაქეების მიმართ განხორციელებული ძალადობის ფორმები, მეთოდები მათი გამოვლენის ხერხები, მსხვერპლებში იწვევდა ძლიერ ფიზიკურ, ფსიქიკურ ტკივილსა თუ მორალურ ტანჯვას, რაც თითქმის ყველა შემთხვევაში, წარმოადგენდა არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას, ხოლო რამდენიმე პირის მიმართ, აქციებში მონაწილეობის გამო მათი დასჯის მიზნით ჩადენილი ძალადობა თავისი ინტენსივობის, ხასიათის, ხანგრძლივობის გათვალისწინებით, სისასტიკის ხარისხით წამებას უტოლდებოდა. მაგალითისთვის, ერთ-ერთ შემთხვევაში, მსხვერპლის მიმართ ხანგრძლივი სასტიკი ძალადობის გარდა, მისივე გადმოცემით, ადგილი ჰქონდა გდდ-ს წევრების მხრიდან მოხრჩობის გზით მკვლელობის მცდელობის იმიტაციას. აუტანელ ტკივილს თან ახლდა უმწეობის შეგრძნება, დამცირების განცდა და მძიმე სულიერი ტანჯვა. მოცემულ ეტაპზე არსებული საქმის მასალებით, აპარატისთვის შესაძლებელი გახდა წამების თვალსაჩინო და აშკარა რამდენიმე შემთხვევის გამოკვეთა. მომიტინგეთა გამოკითხვების ოქმების მიხედვით, მათ მიმართ შავნიღბიანი სპეცრაზმელების მიერ არასათანადო მოპყრობას ადგილი ჰქონდა არა მხოლოდ დაკავების დროს, არამედ დაკავების შემდეგაც - ე.წ. ცოცხალ დერეფანსა და მანქანებში. ისინი დაკავებულებს ურტყამდნენ ხელებს, ფეხებს და, ზოგიერთ შემთხვევაში, ხელკეტებს. არის „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-18 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის გათვალისწინებით, სახალხო დამცველის აპარატი უფლებამოსილია მხოლოდ იმ საქმის მასალებს გაეცნოს, რომელზეც დამდგარი განაჩენი კანონიერ ძალაშია შესული. 186 სახალხო დამცველის 2025 წლის 7 მარტის №25/1903 წინადადება. 185 81 | ჩვენება აირწინაღისა და ფარის განზრახ დარტყმის თაობაზე. ურტყამდნენ ხელებაწეულ და ძირს დაცემულ/დაგდებულ ადამიანებსაც, რომლებიც არანაირ წინააღმდეგობას არ უწევდნენ პოლიციას. ძალადობა გრძელდებოდა რამდენიმე წამიდან - რამდენიმე წუთამდე დროის პერიოდში. დარტყმები იყო რამდენიმედან რამდენიმე ათეულამდე (4050 დარტყმა), ძალადობდნენ ძირითადად ჯგუფურად, რამდენიმე სპეცრაზმელი ერთდროულად. დაკავებულებს თავის არეში ურტყამდნენ იმდენად ძლიერად, რომ რამდენიმემ გონება დაკარგა და ტვინის შერყევა მიიღო, რამდენიმე პირს ჰქონდა სისხლდენაც. დაკავებულთა ჩვენებების მიხედვით, გარდა ფიზიკური ძალადობისა, პარალელურად აყენებდნენ სიტყვიერ შეურაცხყოფას უკიდურესად დამამცირებელი და დისკრიმინაციული ლექსიკით, რაც დაკავებულებისთვის მორალურად და ემოციურად მძიმე იყო. დაკავებულებზე ძალადობა გამოძიების მასალებში არსებულ ვიდეოჩანაწერებშიც187 იკვეთება. ერთ-ერთ ვიდეოჩანაწერში ჩანს ოპოზიციონერ პოლიტიკოსზე ძალადობა ათამდე სპეცრაზმელის მხრიდან. კადრების თანახმად, ერთ-ერთ სპეცრაზმელს დაჭერილი აქვს მისი მარჯვენა ხელი, ხოლო მეორე სპეცრაზმელი მარცხენა ხელს უჭერს და უწევს მაღლა, რათა ვერ შეძლოს თავის დაცვა. შემდეგ ძირს დაგდებულს წიხლებს ურტყამენ სახეში და სხეულის სხვა ნაწილებზე. სამედიცინო დოკუმენტაციის მიხედვით, ამ პოლიტიკოსს, სხვა დაზიანებებთან ერთად, აღენიშნებოდა თვალბუდის ფსკერისა და ცხვირის ძვლების მოტეხილობა. დაკავებული არასრუწლოვნებიც მიუთითებენ მათ მიმართ ჩადენილი ძალადობის შესახებ. არის ქალების ჩვენებები მათ მიმართ ძალადობის თაობაზე. საპროტესტო აქციაზე მყოფი სასულიერო პირები ასევე მიუთითებენ წიწაკის სპრეის სახეში შესხმასა (ასახულია ტელევიზიით გასულ კადრებშიც) და 3-4-ჯერ ფეხის დარტყმაზე. ამასთანავე, იკვეთება პოლიციელების მხრიდან დაკავებული კაცის მიმართ გაუპატიურების მუქარაზე მითითება. რაც შეეხება აქციაზე მყოფ ჟურნალისტებს, ისინიც დაექვემდებარნენ ზემოაღნიშნული ფორმების გამოყენებით იდენტიფიცირებადნი მსგავს იყვნენ ფიზიკურ როგორც ძალადობას, მიუხედავად იმისა, რომ ჟურნალისტები, რომლებიც პროფესიულ საქმიანობას ახორციელებდნენ. ჟურნალისტების ჩვენებით, შავნიღბიანი პოლიციელები ხელიდან ართმევდნენ ტექნიკას, რომლითაც იღებდნენ მიმდინარე მოვლენებს, დამიზნებით ასხურებდნენ წიწაკის სპრეის ყოველგვარი გაფრთხილების, მითითების და საჭიროების გარეშე. დაკავებული პირების სამედიცინო დოკუმენტაციის თანახმად, დაკავებულ პირებს დაზიანებები აღენიშნებოდათ სისხლნაჟღენთების, 187 ვიდეოჩანაწერების დათვალიერების ოქმები. 82 | ჰიპერემიების სახით სხეულის სხვადასხვა არეში, მათ შორის, იკვეთება ცხვირის ძვლების, თვალბუდის ფსკერის, ყვრიმალისა და ზედა ყბის ძვლების მოტეხილობა, თავის ტვინის შერყევა, გულმკერდის ტრავმა, ქალა-სარქველის ოსტეომა და სხვ. სრული სურათის აღდგენის საჭიროება და ხელმძღვანელი პირების პასუხისმგებლობა როგორც უკვე აღინიშნა, გამოძიება არ არის ორიენტირებული აქციების დაშლის საპოლიციო ღონისძიების ფარგლებში არასათანადო მოპყრობის ათეულობით და დროში განგრძობადი ფაქტების სრული სურათის დადგენაზე, არამედ ინდივიდუალურ და კონკრეტულ ფაქტებზე კონცენტრირდება. სახალხო დამცველის პოზიციით, გამოძიება უნდა წარიმართოს ზედმიწევნით და სრულყოფილად: საჭიროა დადგინდეს შეკრების უსაფრთხოების სამოქმედო გეგმით188 გაწერილი გარემოებები, ხელმძღვანელი და პასუხისმგებელი პირები, შეკრების დაშლის, სპეციალური საშუალებების გამოყენების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღებისა და აღსრულების, აქციის დაშლისას სამინისტროს თითოეული თანამშრომლის (ხელმძღვანელი პირებიდან რიგითამდე) მოქმედების სრული სურათი (დროისა და ადგილის განსაზღვრით), არასათანადო მოპყრობის შესაძლო ორგანიზების, წაქეზების, ბრძანების/მითითების გაცემის, მდუმარე თანამონაწილეობის დახმარების ფორმით და თანხმობის, ჩამდენი ამსრულებლობის, პირების გამოვლენის და შესაბამისად, მართლმსაჯულების განხორციელების მიზნით. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო კონვენციის მე-3 მუხლით დადგენილი პროცედურული ვალდებულების შესასრულებლად აუცილებლად მიიჩნევს: შემოწმდეს, იყო თუ არა საპოლიციო ღონისძიება/ოპერაცია სათანადოდ რეგულირებული და ორგანიზებული ისე, რომ მინიმუმამდე დაეყვანა ადამიანისთვის სერიოზული ზიანის მიყენების რისკი;189 აქციის დაშლის მთლიანი სურათის დადგენისა და მოვლენების სისტემური ანალიზის ჩატარების აუცილებლობაზე მიუთითა ევროპულმა სასამართლომ საქართველოს წინააღმდეგ მიღებულ გადაწყვეტილებაში, 2019 წლის 20-21 ივნისის აქციის დაშლის საქმეზეც.190 188 „შეკრებებისა და მანიფესტაციების დროს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოსამსახურეთა ქცევის სახელმძღვანელო ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2015 წლის 30 დეკემბრის ბრძანება №1002, მუხ. 5. და 8. ხსენებული დანაწესის თანახმად, შეკრებისა და მანიფესტაციის დაშლის დროს სპეციალური ღონისძიებების ჩატარების უსაფრთხოების სამოქმედო გეგმას შეიმუშავებს გდდ, სამინისტროს შესაბამის დანაყოფებთან კოორდინაციით და ამტკიცებს მინისტრი (ან მის მიერ უფლებამოსილი პირი), განისაზღვრება ღონისძიების ხელმძღვანელი, ადგილზე მყოფი ხელმძღვანელი და პასუხისმგებელი პირი; განსაზღვრულია შეკრების დაშლისას, სპეციალური საშუალებების (წიწაკის სპრეი, რეზინის ტყვია და ცრემლსადენი გაზი) გადაწყვეტილების მიმღები უფლებამოსილი პირი. ხოლო სპეციალური საშუალების გამოყენების მართლზომიერებაზე პასუხისმგებლობა ეკისრება გადაწყვეტილების მიმღებ პირს. 189 Muradova v. Azerbaijan, საჩივარი №22684/05 02.04.2009 წ. პარა. 113-114. 190 Tsaava v. Georgia, საჩივარი №13186/20, 07.05.2024 წ. პარა. 221. 83 | ზემდგომი თანამდებობის პირის ან სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოს ბრძანება არ შეიძლება გამოყენებულ იქნეს არასათანადო მოპყრობის გასამართლებლად.191 უკანონო ბრძანების შესრულებაზე ანალოგიურ დებულებებს იცნობს ქართული კანონმდებლობაც.192 ამასთანავე, სახელმწიფო თანამდებობის პირის უმოქმედობა იწვევს პასუხიმგებლობას მის დაქვემდებარებაში მყოფი სამართალდამცველების მხრიდან არასათანადო მოპყრობის ქმედებების ხშირი შემთხვევების აღსაკვეთად სათანადო ზომების გამოუყენებლობის გამო. თანამდებობის პირების მიერ გატარებული ღონისძიება უნდა იყოს იმ მასშტაბის, რაც საკმარისია ამ ქმედებების გამეორების დასასრულებლად ან ამგვარი სისტემის 193 შესაწყვეტად. გამოძიებამ ყურადღება უნდა მიაქციოს იმას, რომ გდდ-ს თანამშრომლებს არ ჰქონდათ/აქვთ მაიდენტიფიცირებელი ნიშნების ტარების ვალდებულება. საგულისხმოა, რომ მაიდენტიფიცირებელი ნიშნების ტარების ვალდებულების დაწესება და შემდეგ მისი პრაქტიკაში აღსრულება არ მოითხოვს რაიმე განსაკუთრებულ რესურსს და ნების შემთხვევაში მისი პრაქტიკაში გატარებაც ზედმეტი ძალისხმევის გარეშე შეიძლება. ევროპულმა სასამართლომ დარღვევა დაადგინა ისეთ შემთხვევებში, როცა ვერ მოხერხდა სპეციალიზებული ნიღბიანი პოლიციელების იდენტიფიცირება მასობრივი პროტესტის კონტექსტში. განმასხვავებელი ნიშნები უზრუნველყოფდა შემდგომში მათ ამოცნობასა და დაკითხვას ჩატარებულ ოპერაციასთან დაკავშირებით.194 მსგავსი პრობლემა აღნიშნა ევროპულმა სასამართლომ საქართველოში, 2019 წლის 20-21 ივნისს შეკრების დაშლისას მოქმედი შსს-ს გდდ-ს წევრების საიდენტიფიკაციო ნიშნების არარსებობის გამოც.195 აქციის დაშლისას დასადგენად შინაგან საჭიროა საქმეთა სამინისტროს გამოიკითხოს თანამშრომლების სამინისტროს მოქმედების ხელმძღვანელი პირები, განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის უფროსი და გდდ-ს წევრები; დაესვათ კონკრეტული და დეტალური შეკითხვები, როდის, რომელ ლოკაციაზე და რა ამოცანით იყვნენ განთავსებულები; დაქვემდებარებაში რა ქმედებები არსებულმა განახორციელეს დანაყოფებმა და უშუალოდ საპოლიციო მათ, ღონისძიებისას მათ რა კონკრეტული მობილური ტელეფონის ნომრით და მობილური აპლიკაციით სარგებლობდა თითოეული მათგანი, რათა შემდგომში შემხვედრი საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებების ჩატარების შედეგად შესაძლებელი იყოს ხსენებული მოწყობილობებიდან საქმისთვის შესაბამისი ინფორმაციის მოპოვება. 191 გაეროს „წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობისა და დასჯის წინააღმდეგ კონვენცია“, მუხლი 2, პუნქტი 3. 192 „პოლიციის შესახებ” საქართველოს კანონი, მუხლი 48. 193 Georgia v. Russia, საჩივარი №13255/07, 03.07.2014 წ. პარა. 124. 194 Hentschel and Stark v. Germany, საჩივარი №47274/15, 09.11.2017 წ. პარა. 91; İzci v. Turkey, საჩივარი №42606/05, 23.07.2013 წ. პარა. 68-69. 195 Tsaava v. Georgia, საჩივარი №13186/20, 07.05.2024 წ. პარა. 223. 84 | საქმის შესწავლის შედეგად გამოვლენილი ზემოხსენებული ხარვეზების გამო გამოძიება ვერ პასუხობს კონვენციის მე-3 მუხლით სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულების პროცედურულ ასპექტს და ვერ აკმაყოფილებს ეფექტიანი გამოძიების სტანდარტებს. ვიდეოჩანაწერების პრობლემა სისხლის სამართლის საქმის მასალების გაცნობის შედეგად გამოიკვეთა, რომ გამოძიებამ ვერ მოიპოვა გამოძიებისთვის საინტერესო პერიოდის ამსახველი უმეტესი ვიდეო-აუდიო ჩანაწერი (მათ შორის, ხელის რადიოსადგურების ჩამწერები/ე.წ. რაციები), ვერც სახელმწიფო უწყებებიდან და ვერც პარლამენტის სასახლის მიმდებარე ტერიტორიაზე განთავსებული კერძო ობიექტებიდან, სხვადასხვა მიზეზზე, მათ შორის ურთიერთგამომრიცხავ მიზეზებზე მითითებით. მაგალითად, ერთ-ერთმა საჯარო დაწესებულებამ სამი ურთიერთგამომრიცხავი ინფორმაცია მიაწოდა გამოძიებას. კერძოდ, თავდაპირველად განმარტეს, რომ გამოძიებისთვის საინტერესო ვიდეომასალა ინახებოდა 30 დღის ვადით, მოგვიანებით აცნობეს, რომ ვიდეოკამერები არ აქვთ და, შესაბამისად, არც ვიდეოჩანაწერები ინახება, ხოლო მესამედ განმარტეს, რომ გამოძიებისთვის საინტერესო ლოკაციაზე ვიდეოკამერები აქვთ დამონტაჟებული, თუმცა ხარვეზის გამო ჩაწერა არ მიმდინარეობდა. სუს-ის ოპერატიულ-ტექნიკური სააგენტოს წერილის თანახმად, საგამოძიებო ორგანოს მიერ მოთხოვნილი ხელის რადიოსადგურების გამოყენებით გადაცემული შეტყობინებების ჩანაწერები (2024 წლის 15 აპრილიდან - 15 მაისამდე ჩანაწერები) სააგენტოში არ ინახება, რადგან ამღ პერიოდში სისტემა ხარვეზებით ფუნქციონირებდა და არ იწერდა ხელის რადიოსადგურების გამოყენებით გადაცემულ კომუნიკაციას. ანალოგიური პრობლემა გამოიკვეთა პოლიციელების სამხრე კამერების ვიდეოჩანაწერების მოპოვების დროსაც. კერძოდ, გამოკითხული პოლიციელები მიუთითებენ ვიდეოჩანაწერების არარსებობის სხვადასხვა მიზეზზე (ტექნიკური ხარვეზი, თან არქონა, დაუჯდა, გაუფუჭდა და სხვ.).196 იმ ფონზე, როდესაც ვიდეოჩანაწერების მოპოვება სისტემატურად ვერ ხდება ობიექტებისგან სხვადასხვა მიზეზზე მითითებით და იმ პირობებში, როდესაც ვიდეოჩანაწერები წარმოადგენს მაღალი სანდოობისა და სარწმუნოობის მქონე ნეიტრალურ მტკიცებულებას, გამოძიება არ უნდა დასჯერდეს შაბლონურ პასუხებს, მით უმეტეს, საჯარო უწყებების მხრიდან და გადადგას ქმედითი ნაბიჯები, თუნდაც იმის სახალხო დამცველის მრავალწლიანი რეკომენდაციაა პოლიციელებისთვის სავალდებულო იყოს საპოლიციო ღონისძიებისას სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენება. ასევე, 2022 წელს სახალხო დამცველმა კონსტიტუციური სარჩელით მიმართა საკონსტიტუციო სასამართლოს, სადაც მიუთითებს, რომ პატრულპოლიციელის დისკრეცია, რომლის მიხედვითაც, შეუძლია, არ გამოიყენოს სამხრე კამერა, როდესაც შედის მოქალაქესთან ურთიერთობაში, არღვევს ადამიანის კონსტიტუციის მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტით გარანტირებულ უფლებას, დაცული იყოს წამებისა და არასათანადო მოპყრობისაგან, და, ამგვარად, ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციას. < https://constcourt.ge/ka/judicial-acts?legal=14806 > 196 85 | გამოსავლენად, ხომ არ ხდება ვიდეოჩანაწერების გამიზნულად განადგურება, დამალვა ან სხვა არაკეთილსინდისიერი ხერხებით ხელმისაწვდომობის შეზღუდვა. სპეციალური საშუალებების გამოყენება (წიწაკი სპრეი, ცრემლსადენი გაზი, წყლის ჭავლი და რეზინის ტყვიები) საგულისხმოა, რომ რამდენიმე მოქალაქე მიუთითებდა (ცრემლსადენი გაზის გარდა) რეზინის ტყვიების სროლის თაობაზე. ერთ-ერთი მათგანის თქმით, კლინიკაში გაუკეთეს ოპერაცია. სამედიცინო დოკუმენტაციის თანახმად, პაციენტს ჰქონდა ლოყისა და საფეთქელ-ქვედაყბის ღია ჭრილობა, რბილ ქსოვილებში დარჩენილი იყო უცხო სხეული, რომლის მოსაცილებლად ჩატარდა ოპერაცია. საგამოძიებო ორგანომ კლინიკიდან რეზინის ტყვია ამოიღო.197 სხვა მოქალაქე კი აცხადებდა, რომ რეზინის ტყვიამ გაიარა აირწინაღში და მოხვდა წარბის არეში. გარდა ამისა, რეზინის ტყვიების მოხვედრაზე მიუთითებდა კიდევ ორი მოქალაქე. ერთ-ერთი - ჩაფხუტსა და ფეხის თითზე (ფეხსაცმელიც გაუხვრიტა); ხოლო მეორე - ჩანთაზე (ჩანთა დაზიანდა), ასევე, ხორცი ამოგლეჯილი ჰქონდა და სასწრაფომ დაუმუშავა. საგულისხმოა, რომ სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა წერილობით მიმართა198 შინაგან საქმეთა სამინისტროს და გამოითხოვა ინფორმაცია 1-2 მაისს გამოყენებული სპეციალური საშუალებების შესახებ. კერძოდ, რომელი სპეციალური საშუალებები გამოიყენეს და რომელმა დანაყოფებმა. იყო თუ არა რეზინის ტყვიები გამოყენებული, ვინ მიიღო გადაწყვეტილება, ვის დაევალა და რა გახდა რეზინის ტყვიების გამოყენების ფორმალური და ფაქტობრივი საფუძველი. სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილით ეცნობა,199 რომ 1-2 მაისს გამოყენებული იყო წყალსატყორცნი, ცრემლსადენი გაზი და ხელის სპრეი (წიწაკის შემცველობით). ხოლო შეკითხვა რეზინის ტყვიებისა და დანაყოფების შესახებ უპასუხოდ დატოვა. დეპუტატის დაკავება და არასათანადო მოპყრობა 2024 წლის 17 აპრილს საპროტესტო აქციის მიმდინარეობისას ადმინისტრაციული წესით დააკავეს პარლამენტის იმჟამად მოქმედი წევრი ალექსანდრე ელისაშვილი.200 დაკავებისას ალექსანდრე ელისაშვილზე ფიზიკურად იძალადეს და ამ ფაქტის ამსახველი ვიდეოკადრები მედიასაშუალებებით საჯაროდაც გავრცელდა. 197 2024 წლის 12 ივნისის ამოღების ოქმი. 198 9 მაისის წერილი. 199 18 ივნისის წერილი. შინაგან საქმეთა სამინისტროს პოლიციის დეპარტამენტმა სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს აცნობა,200 რომ ალექსანდრე ელისაშვილი 2024 წლის 17 აპრილს დააკავეს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე და 173-ე მუხლებით. 200 86 | ალექსანდრე ელისაშვილზე ძალადობის კადრებში გამოკვეთილი პირების ვიდეოკადრებიდან ამოჭრილი ფოტოსურათებით სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა შინაგან საქმეთა სამინისტროს ამ თანამშრომლების ამოცნობის მიზნით მიმართა.201 თუმცა შინაგან საქმეთა სამინისტროს ამ კითხვაზე არ უპასუხია. 202 ალექსანდრე ელისაშვილი დაკავების მომენტისათვის იყო საქართველოს პარლამენტის მოქმედი წევრი, ის დააკავეს ადმინისტრაციული წესით და, შესაბამისად, ადგილი არ ჰქონია პარლამენტის თანხმობის გარეშე დეპუტატის დაკავების ერთადერთ საგამონაკლისო შემთხვევას (დანაშაულზე წასწრებას). გარდა ამისა, განსახილველ საქმეში, დამკავებელ პირებად გაფორმებული პოლიციელები გამოკითხვის დროს აღიარებდნენ, რომ ისინი უშუალო დამკავებლები არ იყვნენ და მიუთითებენ, რომ ადგილზე არსებული აურზაურისა და ჩოჩქოლის გამო, ზუსტად ვერ დაინახეს, უშუალოდ ვინ დააკავა ალექსანდრე ელისაშვილი. მათი თქმით, წინ მდგომ პოლიციელებს სთხოვეს მისი დაკავება, თუმცა ეს ოქმში არ მიუთითებიათ. ასევე, საეჭვო გარემოებას ქმნის ის ფაქტი, რომ ეს ორი პოლიციელი მიუთითებს ალექსანდრე ელისაშვილის მხრიდან უწმაწურ ჟესტიკულაციაზე, რომელიც ხალხის სიმრავლისა და არეულობის მიუხედავად შეამჩნიეს, თუმცა არცერთს არ დაუნახავს მის მიმართ ჩადენილი ძალადობა, როგორც თავად ამბობენ, აგრეთვე ხალხის სიმრავლისა და არეულობის გამო. სახალხო დამცველის აპარატმა წინადადებით მიმართა სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურსა და გენერალურ პროკურატურას და კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარებისკენ მოუწოდა. ასევე აღნიშნა, რომ პოლიციელების მხრიდან, შესაძლოა, ადგილი ჰქონდეს მტკიცებულებათა ფალსიფიკაციას ისევე, როგორც განზრახ უკანონო დაკავებას. ლეონიძის ქუჩაზე მომხდარი ძალადობა 2024 წლის 10 მაისს მასობრივი მედიის საშუალებებით გავრცელდა ინფორმაცია ი. წ.-ს მიმართ პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან ჩადენილი ძალადობის თაობაზე. ეს ეპიზოდი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო იმით, რომ გავრცელებულ ვიდეოკადრებში ასახულ ძალადობაში მონაწილე ერთ-ერთი პოლიციელი სახით ჩანდა და მისი ამოცნობა შესაძლებელი იყო.203 სახალხო დამცველის აპარატმა დაუყოვნებლივ მიმართა სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს გავრცელებულ ვიდეოჩანაწერში ასახული ძალადობის შემთხვევაზე განხორციელებული რეაგირების შესახებ ინფორმაციის მისაღებად, ხოლო მოგვიანებით სახალხო დამცველმა მოცემულ სისხლის სამართლის საქმის მასალებზე საგამონაკლისო წვდომა ითხოვა, რაც სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა ამ შემთხვევაშიც დააკმაყოფილა. 201 2024 წლის 15 მაისის წერილი. 202 2024 წლის ნოემბრის მდგომარეობით. 203 სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა ლეონიძის ქუჩაზე მომხდარ ძალადობის ფაქტზე გამოძიება დაიწყო, რადიო თავისუფლება, 11,05,2024, < https://www.radiotavisupleba.ge/a/32942057.html > [27.03.2025]. 87 | გამოძიების ფარგლებში, სსს-მა შსს-ს ვიდეოკადრებში ასახული პოლიციის თანამშრომლის ვინაობისა და ზუსტი სამუშაო ადგილის, პოზიციისა და თანამდებობის დადგენის მიზნით მიმართა, სამინისტროს ეს ინფორმაცია საგამოძიებო ორგანოსათვის არ მიუწოდებია. ამასთანავე, სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურსა და გენერალურ პროკურატურას არც სხვა გზებისთვის მიუმართავს პოლიციელის ვინაობის დასადგენად. გარდა ამისა, მიუხედავად იმისა, რომ, როგორც აღინიშნა, ი. წ.-ზე ძალადობა ცალსახად დასტურდებოდა, ი. წ. საქმის ფარგლებში დაზარალებულად არ იყო ცნობილი, ხოლო გამოძიება უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებით მიმდინარეობდა. ამ კონკრეტულ სისხლის სამართლის საქმეში აშკარა იყო, რომ ი. წ.-ს მიმართ არ ყოფილა გამოყენებული რაიმე ლეგიტიმური ძალა, რომელსაც შემდგომ „გადამეტება“ მოჰყვა. ი. წ.-ს მიმართ არ ხორციელდებოდა რაიმე იძულების ღონისძიება, არ ხდებოდა მისი დაკავება ან განრიდება. ამდენად, მის მიმართ ადგილი არ ჰქონია უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებას, არამედ, ადგილი ჰქონდა თვითნებურ ძალადობას, რაც სისხლის სამართლის კანონმდებლობაში არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შემადგენლობას ქმნის. ამგვარად, სახალხო დამცველმა, საგამოძიებო სამსახურისა და პროკურატურის მიმართ გაცემულ წინადადებაში204 მიუთითა, რომ ხსენებული არასათანადო მოპყრობის ეპიზოდის სწორად კვალიფიკაციისათვის, მნიშვნელოვანია, რომ შეიცვალოს სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლი და კვალიფიკაცია მოხდეს სისხლის სამართლის კოდექსის 1443-ე მუხლით, რაც დამამცირებელ ან არაადამიანურ მოპყრობას გულისხმობს და შეესაბამება კონვენციის მე-3 მუხლის ირგვლივ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ დამკვიდრებულ პრაქტიკას. წინადადების შედეგად, პროკურატურამ ი. წ. საქმეზე დაზარალებულად ცნო, მაგრამ საქმის კვალიფიკაცია არ შეცვალა, და მიუთითა, რომ „ამ ეტაპზე არ არსებობს კვალიფიკაციის შეცვლის საჭიროება“.205 ზოგადად, სპეციალური დანიშნულების რაზმის თანამშრომლების მხრიდან არასათანადო მოპყრობის შემთხვევები, აგრეთვე გამოძიების არსებით სირთულებთანაა დაკავშირებული, პირველ რიგში, იმის გამო, რომ სავარაუდო დანაშაულის ჩამდენი პირები, ხშირ შემთხვევაში, ფიზიკურად არაიდენტიფიცირებადნი არიან სამსახურებრივი ფორმის (მათ შორის, ნიღბის), აგრეთვე, მაიდენტიფიცირებელი ნიშნების არარსებობის პირობებში. თუმცა, საგანგებოდ უნდა აღინიშნოს, რომ ისეთ შემთხვევაში, როდესაც არასათანადო მოპყრობა არაერთ ვიდეოკადრშია აღბეჭდილი, სავარაუდო დამნაშავე კი ფიზიკურად იდენტიფიცირებადია, გამოძიებას ეკისრება განსაკუთრებული ვალდებულება, მიიღოს ყველა გონივრული ზომა პასუხისმგებლობის გამოსაკვეთად, მსხვერპლის უფლებების აღსადგენად, საზოგადოების ნდობის შესანარჩუნებლად და ძალოვან სტრუქტურებში დასაქმებულ თანამშრომლებში სავარაუდოდ არსებული ან პოტენციურად გავრცელებადი დაუსჯელობის გარანტიის აღმოსაფხვრელად. 204 სახალხო დამცველის 2025 წლის 7 მარტის №25/1903 წინადადება. 205 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2025 წლის 5 იანვრის №13/18 წერილი. 88 | წინააღმდეგ შემთხვევაში, ისეთ ვითარებაშიც კი, როდესაც ხალხმრავალ ადგილას, მრავალი მოწმისა და ვიდეოკამერების თანდასწრებით ჩადენილ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტს არ ახლავს შემხვედრი მყისიერი ზომები და საგამოძიებო მოქმედებები, ხოლო გამოძიებას შედეგად არ მოჰყვება პასუხისმგებელი პირების გამოვლენა, არა მხოლოდ განსაკუთრებულად საზიანო გავლენას ახდენს საგამოძიებო ორგანოს მიმართ საზოგადოებრივ ნდობაზე, არამედ, დამატებით აძლიერებს კიდეც ძალოვანი სტრუქტურების რიგებში დაუსჯელობის რწმენას და თვითნებობისა და მომავალი უკანონო ქმედებებისათვის მეტ შესაძლებლობას იძლევა. 3.5.1.2. არასათანადო მოპყრობა ზამთრის აქციებზე ფაქტობრივი გაემოებები და არასათანადო მოპყრობის ფორმები ქვემოთ წარმოდგენილი ცხრილის თანახმად, 2024 წლის 28 ნოემბრიდან 3-4 დეკემბრის ღამის ჩათვლით და 6-7 დეკემბრის ღამეს მშვიდობიანი საპროტესტო აქციების უკანონო დაშლისას, ასევე, 2025 წლის 2 თებერვალს განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის წევრების მხრიდან სავარაუდო წამებას, არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას დაექვემდებარა თითქმის ყველა დაკავებული. არასათანადო მოპყრობის სტატისტიკა 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 85 65 40 46 32 31 27 24 41 22 41 28 29 29 17 13 21 14 13 21 6 4 9 0 0 31 19 25 22 12 2-3 29 30 1 2 3 4 5 6 7 თებერვ ნოემბე ნოემბე დეკემბე დეკემბე დეკემბე დეკემბე დეკემბე დეკემბე დეკემბე ალი, რი რი რი რი რი რი რი რი რი 2025 მონახულებული 40 85 31 41 29 21 21 9 41 25 არასათანადო 32 65 27 28 17 14 6 0 31 22 დაზიანება 24 46 22 29 13 13 4 0 19 12 მონახულებული არასათანადო დაზიანება საგულისხმოა, რომ 2024 წლის გაზაფხულის აქციებზე დაკავებულთა მიმართ მოპყრობის მეთოდები და ხერხები შემოდგომა-ზამთრის აქციების დროსაც განმეორდა, თუმცა ამჯერად გდდ-ს მხრიდან არასათანადო მოპყრობას ჰქონდა უფრო სისტემური და მასშტაბური ხასიათი. მათ შორის, აგრესიით გამოირჩეოდნენ ჟურნალისტების მიმართ. 89 | სპეცრაზმი არასათანადო მოპყრობის განხორციელებას არ ერიდებოდა საჯაროდ და მეტიც - მასმედიის და ვიდეოკამერების წინაშე არაერთი სასტიკი მოპყრობის ფაქტი იკვეთება. აღსანიშნავია, რომ 2024 წლის 4 და 5 დეკემბერს და ასევე, 7 დეკემბრის შემდეგ პერიოდში, როცა აქციები არ დაუშლიათ, მოქალაქეებს აკავებდნენ შინაგან საქმეთა სამინისტროს სხვა დანაყოფების წარმომადგენლები და, შესაბამისად, 5 და 6 დეკემბერს, ასევე, 7 დეკემბრის შემდეგ პერიოდში აპარატის წარმომადგენლების მიერ მონახულებული პირები არასათანადო მოპყრობაზეც შედარებით იშვიათად მიუთითებდნენ. სახალხო დამცველი აქციების მიმდინარეობისას საჯარო განცხადებებით არაერთხელ გამოეხმაურა არასათანადო მოპყრობის ფაქტებს, შეშფოთება გამოთქვა პოლიციის მხრიდან გამოყენებული ძალადობრივი ქმედებების მეთოდებსა და ფორმებზე, გავრცელებულ ფაქტობრივი დაუსჯელობის გარანტიაზე, საგანგებოდ მიუთითა მაიდენტიფიცირებელი ნიშნების აუცილებლობაზე, გამოძიების სწორი კვალიფიკაციით წარმართვის საჭიროებაზე და სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურსა და პროკურატურას ეფექტიანი გამოძიების ჩატარების და ყველა დამნაშავის გამოვლენისა და დასჯისკენ მოუწოდა. არასათანადო მოპყრობის, რომელიც მოიცავს წამებას, წამების მუქარას, არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას, სისტემურობაზე მეტყველებს რამდენიმე გარემოება: რამდენიმე ათეული მსხვერპლი, რომელიც მათ მიმართ ჩადენილი არასათანადო მოპყრობის მსგავს მეთოდებზე, ხერხებსა და ფორმებზე მიუთითებს. მათი მონათხრობიდან იკვეთება გდდ-ს ქმედებებისთვის დამახასიათებელი ერთგვაროვანი ხელწერა. კერძოდ, დაკავებულები აღნიშნავდნენ დაკავებისას ძირს დაგდებას (მათ შორის, დარტყმით), დაგდებულის/წაქცეულის წრეში მოქცევა და დერეფნებში გატარება, რა დროსაც ჯგუფურად, ხელებით და ფეხებით მრავალჯერად დარტყმებს აყენებდნენ და მიკროავტობუსები, სადაც გრძელდებოდა სასტიკი ძალადობა, მიზანმიმართული დაზიანებების მიყენება სახისა და თავის არეში, რაც, ხშირ შემთხვევაში, მსხვერპლებს ვიზუალურადაც ემჩნეოდათ. ეს გარემოებები შეიძლება მიუთითებდეს, რომ არასათანადო მოპყრობის ერთნაირი მეთოდები წინასწარ იყო შემუშავებული. სახალხო დამცველისთვის მიწოდებული ინფორმაცია დაკავებულების გადმოცემით, არასათანადო მოპყრობას ჩადიოდნენ განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის წევრები (მათ მოიხსენიებდნენ სპეცრაზმელებად, რობოკოპებად, შავნიღბიანებად და ა.შ.), თუმცა, საჩივრები შემოსულია არასათანადო მოპყრობაზე სამინისტროს სხვა დანაყოფების მხრიდანაც. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ მონახულებული დაკავებულებისგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად: გდდ-ს წევრები მათ ურტყამდნენ ჯგუფურად, მათ შორის, 3-15 პირის ჩათვლით და ისინი ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ. ურტყამდნენ წიხლებს, ხელებს, ფეხებს, მუშტებს, ხელკეტებს, ფარს, ჩაფხუტს სხეულის სხვადასხვა არეში; დაკავებულებს დაზიანებები თვალხილულად ძირითადად თავისა და სახის არეში აღენიშნებოდათ. დაკავებულები აღნიშნავდნენ დამცირების მიზნით ფეხის საჯდომის არეში ამორტყმის 90 | შესახებ. რამდენიმე დაკავებულმა კაცმა გაუპატიურების მუქარის შესახებ მიუთითა. გდდ-ს წევრების მხრიდან ხელკეტით დაკავებულების განმარტების მიხედვით, გდდ-ს მწკრივებად განლაგებული წევრებისგან მოწყობილი იყო ერთგვარი „დერეფანი“, სადაც ატარებდნენ დაკავებულებს და სპეცრაზმელები ჯგუფურად ძალადობდნენ და სიტყვიერ შეურაცხყოფას აყენებდნენ; გდდ-ს წევრები დაკავებულებს ფიზიკურად ჯგუფურად და სასტიკად უსწორდებოდნენ მიკროავტობუსებშიც: ურტყამდნენ ხელებს და ფეხებს. მიკროავტობუსში ყოველი ახალი დაკავებულის შეყვანისას ყველას ცემდნენ და ეს რამდენჯერმე მეორდებოდა; რამდენიმე დაკავებული აღნიშნავს, რომ მიკროავტობუსში შეასხეს წიწაკის სპრეი და კარი დაუხურეს. გამოიკვეთა შემთხვევები, როცა მომიტინგეები მიუთითებდნენ ახლო ნათესავების ერთმანეთის წინ ცემის შესახებ; ძალადობის სასტიკი ფორმების გამოყენებაზე მიუთითებენ პოლიტიკური მოტივითაც; რამდენიმე პირი მიუთითებდა საყურის ყურიდან ჩამოგლეჯის შესახებ. 2025 წლის 2 თებერვლის აქციაზე დაკავებულები მიუთითებდნენ, რომ გდდ-ს ხელმძღვანელმა დაიწყო მოქალაქეთა გინება, ხოლო სპეცრაზმმა - დაკავებები. ერთ-ერთი პირი აცხადებდა, რომ ხსენებული პირი სპეცრაზმელებს აძლევდა მითითებებს ეცემათ დაკავებულები; არასათანადო მოპყრობაზე მიუთითებდა შშმ პირი, რომელსაც ვიზუალურადაც აღენიშნებოდა დაზიანებები. რაც შეეხება შსს სხვა დანაყოფების მხრიდან ჩადენილ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებს: სისხლის სამართლის წესით დაკავებულებიდან ერთი ბრალდებული მიუთითებდა პოლიციის განყოფილებაში ფიზიკური ძალადობის შესახებ; ადმინისტრაციული წესით დაკავებული 3 პირი მიუთითებდა პოლიციის განყოფილების შენობაში, შესასვლელ სივრცეში, 10-მდე ადამიანის თანდასწრებით სრულად გაშიშვლებაზე და ბუქნების გაკეთებაზე, რაც დამამცირებელი იყო; ერთი პირი მიუთითებდა ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტის შენობაში გინებაზე, სთხოვდნენ ტელეფონის კოდის მოხსნას, თავში ურტყამდნენ ტელეფონს და ლაზერს. ბათუმში დაკავებულები მიუთითებდნენ პოლიციის უფროსის მხრიდან სიტყვიერ და ფიზიკურ შეურაცხყოფაზე, ქალი დაკავებული მიუთითებდა გენდერული ნიშნით დისკრიმინაციისა და პოლიციის უფროსის მხრიდან შეფურთხებაზე. არასრულწლოვანი გოგონა მიუთითებდა, რომ პოლიციელმა თმებით მოქაჩა და უხეში ფორმით დააკავეს. თბილისში დაკავებული ქალები ასევე საუბრობდნენ პოლიციის მხრიდან ძალადობის თაობაზე; ქალები ასევე მიუთითებდნენ სიტყვიერ შეურაცხყოფაზე, დამცინავ და ცინიკურ მოპყრობაზე. სხვა დაკავებული ქალის თქმით, თმაში ჩაავლეს ხელი და ისე შეათრიეს. საგულისხმოა, რომ აქციის რამდენიმე ასეული მონაწილე ადმინისტრაციული წესით პოლიციელის კანონიერი მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობის (ასევე, წვრილმანი ხულიგნობის) საბაბით დააკავეს. შესაბამისად, მათი მხრიდან პოლიციისთვის ფიზიკური 91 | წინააღმდეგობა206 თეორიულადაც გამოირიცხება და სწორედ ამიტომ მათ მიმართ ფიზიკური ძალის გამოყენების საფუძველი ჰიპოთეტურადაც კი არ არსებობდა. ვიზუალურად შესამჩნევი დაზიანებები და სპეციალური საშუალებები დროებითი მოთავსების იზოლატორში (დმი) განთავსებულ დაკავებულებს და კლინიკაში მონახულებულ მომიტინგეებს აღენიშნებოდათ მრავლობითი დაზიანებები, განსაკუთრებით, სახის და თავის არეში. არაერთი დაკავებულის ტანსაცმელი ძალადობის შედეგად სისხლიანი იყო. ერთ-ერთ პირს სახის ძვლის მოტეხილობის გამო ჩაუტარდა ოპერაცია. გამოითქვა თხოვნა სასწრაფო სამედიცინო დახმარების გამოძახების თაობაზე, თუმცა მოქალაქის მტკიცებით, არ გამოუძახებიათ. სახალხო დამცველის რწმუნებული კლინიკაში ვერ გაესაუბრა 2 პირს, რადგან ექიმის განმარტებით, მათივე ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობიდან გამომდინარე, არ იყო რეკომენდებული პაციენტებთან გასაუბრება, ხოლო ერთი პირი ისეთ სტრესში იყო, გამართულად ვერ საუბრობდა. სხვადასხვა დროს, კლინიკაში მონახულებული პირებიდან, ერთ-ერთი დამოუკიდებლად ვერ გადაადგილდებოდა, თავი და სახე ჰქონდა შეხვეული და ეტლში იჯდა, ქვედა კიდურებს ვერ ამოძრავებდა. ასევე, 21 წლის ბიჭს ჩაუტარდა ოპერაცია მრავლობითი დაზიანებით, პაციენტი არ იყო კონტაქტური და რამდენიმე დღე ხელოვნურ კომაში იმყოფებოდა. ფიზიკური ძალადობის გარდა, აქციების დაშლისას შინაგან საქმეთა სამინისტრო იყენებდა აქტიურ სპეციალურ საშუალებებს, მათ შორის, წიწაკის სპრეის, არალეტალურ იარაღს - ცრემლსადენ გაზის კაფსულებს, წყლის ჭავლს. სახალხო დამცველის აპარატმა,207 შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალური საშუალებების გამოყენების თაობაზე დეტალური ინფორმაციის მიღების მიზნით მიმართა. მათ შორის, აპარატი დაინტერესდა, რა სახისა და რა ოდენობის სპეციალური საშუალებების (ცრემლსადენი გაზი, ე.წ. წიწაკის სპრეი, არალეტალური იარაღი, ე.წ. რეზინის ტყვიები და სხვ.) გამოყენებას ითვალისწინებდა უსაფრთხოების სამოქმედო გეგმა; რამდენმა თანამშრომელმა, რა დროს, რა ლოკაციაზე, რა სახეობის და რაოდენობის სპეციალური საშუალება გამოიყენა; გაიარა თუ არა შემოწმება/ექსპერტიზა კონკრეტულმა სპეციალურმა საშუალებამ, რა გავლენას ახდენს ადამიანის ჯანმრთელობაზე; რა სახის და ტიპის ქიმიური ნივთიერებები გამოიყენეს და რა პროპორციით და სხვ. აპარატს ეს ინფორმაცია დღემდე არ მიუღია. საჯარო წყაროებით გავრცელებული ინფორმაცია და ვიდეომასალა საჯაროდ გავრცელებულ კადრებში ჩანს არაერთი არასათანადო მოპყრობის ფაქტი, ასევე, არაერთმა პირმა, მათ შორის ქალებმა, მიუთითა სპეცრაზმის მხრიდან ძალადობის შესახებ მაგალითად: პოლიციისთვის წინააღმდეგობის გაწევა სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულია. 207 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 6 დეკემბრის №2024/6973 და 2025 წლის 26 თებერვლის №25/1616 წერილები. 206 92 | - ვიდეოჩანაწერში ასახულია სისასტიკე, სადაც ძირს დაგდებულ ახალგაზრდა ბიჭს ჯერ ერთმა სპეცრაზმელმა ამოარტყა სახეში ქუსლი, ხოლო შემდეგ მეორემ დაარტყა ფეხი სახის არეში;208 - ვიდეო ჩანაწერში ასევე ასახულია ფაქტი, თუ როგორ დაუნდობლად უსწორდებიან სამართალდამცველების ცოცხალ დერეფანში პოეტ ზვიად რატიანს, რომელსაც ჯგუფურად აყენებენ მრავალჯერად დარტყმებს, მათ შორის, თავის არეში და მთელ პერიმეტრზე გადაადგილებისას მის მიმართ ძალადობა გრძელდება;209 - არაერთ ვიდეოჩანაწერში ჩანს, როგორ აგდებენ ძირს მომიტინგეებს და ჯგუფურად ძალადობენ მათზე;210 ასევე, არაერთი მოქალაქე მიუთითებს მის მიმართ არასათანადო მოპყრობაზე;211 - ერთ-ერთ ვიდეოჩანაწერში ჩანს, რომ რამდენიმე პირს ხელმძღვანელთან მიჰყავს დაკავებული, რომლის მიმართულებით გდდ-ს ხელმძღვანელი იქნევს ფეხს და მისი მოძრაობის ტრაექტორიიდან და დაკავებულამდე მცირე მანძილის გათვალისწინებით, რჩება მკაფიო შთაბეჭდილება, რომ დაკავებულს ურტყამს ფეხს სახის ან სხეულის არეში.212 გამოძიება კანონმდებლობის შესაბამისად, სახალხო დამცველის აპარატი არასათანადო მოპყრობის თაობაზე საგამოძიებო ორგანოს ატყობინებს მხოლოდ პირის თანხმობის213 საფუძველზე. სახალხო დამცველის რწმუნებულებთან შეხვედრისას არაერთმა პირმა მიუთითა არასათანადო მოპყრობის შესახებ, თუმცა არ ისურვა სამართლებრივი რეაგირება. მათ საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინებაზე უარის მიზეზად დაასახელეს გამოძიებისადმი უნდობლობა; ასევე, აცხადებდნენ, რომ ნიღბიანი დამნაშავეების ამოცნობას ვერ იხ. შესაბამისი ვიდეო ჩანაწერები განთავსებული ონლაინ პლატფორმაზე: <https://www.youtube.com/shorts/8wEwR4rR3rQ> <https://www.facebook.com/share/v/19oSsMTXks/> [31.03.2025] 209 დაკავებისას ნაცემ ზვიად რატიანს 8-დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა შეუფარდა სასამართლომ, რადიო თავისუფლება, 02.12.2024 <https://www.radiotavisupleba.ge/a/33224078.html> [31.03.2024]. იხ. შესაბამისი ვიდეო ჩანაწერი განთავსებული ონლაინ პლატფორმაზე: <https://www.youtube.com/shorts/4O6gU2wnr6E> [31.03.2025] 210 მაგალითისთვის იხ. შესაბამისი ვიდეო ჩანაწერი განთავსებული ონლაინ პლატფორმებზე: <https://www.facebook.com/share/v/1AwE7GpKmk/> <https://www.instagram.com/reel/DDINxIXIS2C/?> <https://www.instagram.com/reel/DDIfQGQCerH/?> <https://www.facebook.com/share/v/19cditNStT/> <https://www.facebook.com/share/v/1EJscp8mpH/> <https://www.facebook.com/share/v/14TaPubAMu/> <https://www.facebook.com/share/v/15SDBHEsgk/> <https://www.facebook.com/share/v/15jAJ4s6M5/> [31.03.2025] 211 „კედელზე მიმანარცხა და მერე თავში მირტყა“ - სალომე ზანდუკელის ცემის ამბავი, რადიო თავისუფლება, 02.12.2024. < https://www.radiotavisupleba.ge/a/33223836.html> მაგალითისთვის იხ. შესაბამისი ვიდეო ჩანაწერი განთავსებული ონლაინ პლატფორმებზე: <https://www.facebook.com/share/p/14dk5nGaMz/> < https://www.youtube.com/watch?v=HPTs2wPl7Lg> <https://www.facebook.com/share/p/19p3w3EAPQ/ > <https://www.facebook.com/share/p/1AkdW9eKM5/> < https://www.facebook.com/watch/?v=495065682900768 > [31.03.2025] 212 მაგალითისთვის იხ. შესაბამისი ვიდეო ჩანაწერი განთავსებული ონლაინ პლატფორმებზე: <https://www.youtube.com/watch?v=cqAC8781qoM> <https://www.youtube.com/shorts/AyVswzXGbto> [12.03.2025]. 213 „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი, მუხლი 20, პუნქტი 2. 208 93 | შეძლებდნენ და, შესაბამისად, აზრს ვერ ხედავდნენ. რამდენიმე პირმა შურისძიების შიშიც ახსენა. გამოიკვეთა ისეთი შემთხვევებიც, როცა დაკავებულები პრეტენზიას არ აცხადებდნენ და აღნიშნავდნენ, რომ არ ახსოვდათ სად და როდის მიიღეს დაზიანება. ცალკე გამოვყოფთ ერთ-ერთ დაკავებულს, რომელსაც სახეზე ფაქტობრივად არ ჰქონია დაუზიანებელი , ცხვირიც გახეთქილი ჰქონდა, თუმცა აცხადებდა, რომ დაზიანებები დაცემის შედეგად მიიღო. წამების, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის მსხვერპლების ყველა ზემოაღნიშნული განცხადება ცალსახად ადასტურებს, რომ საგამოძიებო ორგანოსთვის მიმართვის სურვილის არქონას უმეტესწილად განაპირობებს წინარე პერიოდში განხორციელებული არასათანადო მოპყრობის ფაქტების არაეფექტიანი გამოძიება და სამართალდამცავების დაუსჯელობის დამკვიდრებული პრაქტიკა. სამწუხაროდ, ზამთრის აქციების დროს ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულის ფაქტებზეც, გაზაფხულის აქციების მსგავსად, სპეციალური საგამოძიებო სამსახური გამოძიებას აწარმოებს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ” ქვეპუნქტით, საპროტესტო აქციის მონაწილეთა მიმართ განხორციელებული ძალადობით სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების კვალიფიკაციით, მიუხედავად იმისა, რომ სამართალდამცველების მხრიდან ათეულობით ადამიანის - აქციის მონაწილეებისა და დაკავებულების მიმართ ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედებები თავისი ძალადობის ხასიათით, ხარისხით და ინტენსივობით არ არის მხოლოდ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტება და აშკარად მიუთითებს, რომ მსხვერპლების მიმართ ადგილი ჰქონდა სავარაუდო წამების, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის ქმედებებს. სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებას გამორიცხავს და არასათანადო მოპყრობაზე მიუთითებს მსხვერპლების ჩვენებებსა და არაერთ შემთხვევაში - ადასტურებს მასმედიით გავრცელებულ ვიდეოჩანაწერებში ასახული დანაშაულებრივი ფაქტები, როგორიცაა დაკავებულების შეთრევა სპეცრაზმელების დერეფანში, სადაც მათ ხელებისა და ფეხების მრავალჯერადი დარტყმებით, ჯგუფურად ფიზიკურად უსწორდებოდნენ რამდენიმე წამიდან რამდენიმე წუთამდე პერიოდში; ასევე, ფიზიკური ძალადობა, რომელიც ჩვენებების თანახმად გრძელდებოდა პოლიციის მინივენებშიც, იმავე მეთოდებით. საგულისხმოა, რომ არასათანადო მოპყრობის უშუალო განზრახვაზე ცალსახად მიუთითებს მსხვერპლებისთვის თავის და სახის არეში გამიზნულად მიყენებული დაზიანებებიც. ხსენებულ ფაქტებზე სამოხელეო დანაშაულის ზოგადი ნორმით გამოძიების დაწყება და წარმოება ვერ შეფასდება ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლის პროცედურული ვალდებულების შესრულებად.214 უშუალოდ შეკრება-მანიფესტაციების კონტექსტში, წამებასა და არაადამიანურ და ღირსების შემლახავ მოპყრობას შორის არსებულ განსხვავებაზე დეტალური მსჯელობა იხ. სახალხო დამცველის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში; ასევე, იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში „არასათანადო მოპყრობის ზოგადი და სპეციალური მუხლებით კვალიფიკაციის პრაქტიკული ანალიზი“. 214 94 | ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევად აფასებს სამართალდამცველების მიერ დემონსტრანტებისთვის ხელკეტების დარტყმებს, ასევე, მათ მიმართ ცრემლსადენი გაზის გამოყენებას;215 პოლიციის მხრიდან მომიტინგეების მიმართ არააუცილებელი ძალის მიზანმიმართული გამოყენება დემონსტრაციებში მონაწილეობის გამო, მათ შორის, დარტყმები რეზინის და/ან პლასტმასის ხელკეტებით საჯაროდ, წარმოადგენდა არასათანადო მოპყრობას, ხოლო რამდენიმე მომჩივნის შემთხვევაში უთანაბრდებოდა წამებას.216 ამდენად, იკვეთება, რომ 2024 გაზაფხულსა და ზამთარში, მშვიდობიანი შეკრების მონაწილეთა, დაკავებულთა და ჟურნალისტების მიმართ სამართალდამცველების მხრიდან ადგილი ჰქონდა სავარაუდო არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას, ხოლო რამდენიმე ადამიანის მიმართ არასათანადო მოპყრობის სისასტიკის ხარისხი მათი დასჯის მიზნით ჩადენილ სავარაუდო წამებას უთანაბრდება. შესაბამისად, 1 2 საჭირო და 3 აუცილებელია გამოძიების სწორი კვალიფიკაციით - სსკ-ის 144 , 144 და 144 მუხლებით წარმართვა. საგანგებოდ უნდა აღინიშნოს, რომ მნიშვნელოვანია სხვა პოლიციელების უმოქმედობით ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედებების გამოძიებაც. პოლიციელები აქციებზე განლაგებულები იყვნენ გდდ-ს მწკრივის უკან, ხედავდნენ და ესმოდათ რამდენიმე მეტრის დაშორებით მყოფი პირის მხრიდან სავარაუდო კანონსაწინააღმდეგო ქმედების გამოვლინება, მათი დავალებით/თხოვნით და მათ თვალწინ აკავებდნენ მოქალაქეებს, დერეფანში ატარებდნენ, მანქანაში სვამდნენ, თუმცა ვერცერთი მათგანი ვერ ხედავდა დაკავებულების მიმართ არასათანადო მოპყრობის ფაქტებს. ამის საპირისპიროდ, მსხვერპლების ჩვენებებით, მათ ფიზიკურად სასტიკად უსწორდებოდნენ. დაკავებულების ჩვენებებს ადასტურებს სამედიცინო დოკუმენტებში მითითებული დაზიანებების კვალი და მასმედიით გავრცელებულ კადრებში ასახული მოქალაქეებზე სპეცრაზმის მხრიდან განხორციელებული ძალადობის არაერთი ფაქტი. ამდენად, ხსენებული პოლიციელები უმოქმედობით მონაწილეობდნენ არასათანადო მოპყრობაში და არ აღკვეთდნენ დანაშაულს, მიუხედავად იმისა, რომ ევალებოდათ და შეეძლოთ კიდეც აღეკვეთათ. პოლიციელთა უმოქმედობა იკვეთებოდა ასევე რიგ შემთხვევებში სოციალურ ქსელებში გავრცელებულ ვიდეოჩანაწერებში, სადაც ჩანს, რომ მოქალაქეები საპატრულო პოლიციის თანამშრომლებს კონკრეტულ ნიღბიან პირებზე უთითებდნენ და ეუბნებოდნენ, რომ ეს პირები მოქალაქეებს ცემდნენ და აყენებდნენ სიტყვიერ შეურაცხყოფას. თუმცა ამას საპატრულო პოლიციის თანამშრომლების შესაბამისი რეაგირება არ მოჰყოლია. ისევე, როგორც 2024 წლის გაზაფხულის აქციების გამოძიების პროცესში, შემოდგომაზამთრის აქციების დროს ჩადენილი დანაშაულების გამოძიების პროცესშიც, აუცილებელია გამოძიებამ დაადგინოს საპროტესტო აქციის დაშლის მთლიანი სურათი, გადაწყვეტილების მიმღები და ამსრულებელი პირები, სამინისტროს ხელმძღვანელებიდან 215 İzci v. Turkey, საჩივარი №42606/05 23.07.2013 წ. პარა. 7-8, 75. 216 Shmorgunov and others v. Ukraine, საჩივარი №15367/14, 21.01.2021, პარა. 364-374, 392-396, 418-422, 429-433. 95 | - რიგით თანამშრომლებამდე, თითოეული მათგანის როლი და ფუნქცია დანაშაულში. წინააღმდეგ შემთხვევაში, გამოძიება ეფექტიანად ვერ ჩაითვლება. ჟურნალისტები 2024 წლის შემოდგომა-ზამთრის აქციების დროს სამართალდამცველების განსაკუთრებული აგრესიის მსხვერპლები, აქციის მონაწილეებთან ერთად, გახდნენ ჟურნალისტები. ჟურნალისტების მიმართ ადგილი ჰქონდა როგორც არასათანადო მოპყრობას, ასევე, მათ პროფესიულ საქმიანობაში ხელის შეშლას. 2024 წლის შემოდგომა-ზამთრის აქციების მიმდინარეობისას, სხვადასხვა დროს მასმედიით გავრცელდა ინფორმაცია და ვიდეოჩანაწერები ჟურნალისტებისა და ოპერატორების მიმართ ფიზიკური ძალადობის განხორციელების, სიტყვიერი შეურაცხყოფის მიყენების, საქმიანობაში ხელშეშლისა და ტექნიკის დაზიანების თაობაზე; ასევე, დაშავების შესახებ, მათ შორის, ცრემლსადენი გაზის გამოყენებით. აქციების დროს, სამწუხაროდ, არაერთი ჟურნალისტი თუ მედიის წარმომადგენელი დაშავდა, რამდენიმე მათგანს სამედიცინო დაწესებულებაში სამედიცინო მომსახურება დასჭირდა, მათ ფიზიკურ უსაფრთხოებას და სიცოცხლეს შეექმნა საფრთხე. აქციების დაშლის პირველივე დღეს გდდ-ს წევრის მხრიდან არასათანადო მოპყრობის მსხვერპლი გახდა ჟურნალისტი გურამ როგავა, რომელსაც პირდაპირ ეთერში მუშაობის დროს თავს დაესხა სპეცრაზმელი. ერთ-ერთმა ჟურნალისტმა განმარტა, რომ მოულოდნელად, სრულიად უსაფუძვლოდ დააკავეს ნიღბიანმა პოლიციის თანამშრომლებმა. მისი თქმით, დაკავების დროს, ძირს დააგდო დაახლოებით, ათზე მეტმა სამართალდამცველმა, რომლებიც ურტყამდნენ ხელებს და ფეხებს სახისა და სხეულის სხვადასხვა არეში. მას აღენიშნებოდა დაზიანებები სხვადასხვა არეში. გავრცელებული ინფორმაციით, ჩადენილი ძალადობის შედეგად, მას ცხვირი ოპერაცია დასჭირდა. გარდა ამისა, პირდაპირი რეპორტაჟის დროს, დაშავდა ჟურნალისტი მარიამ გაფრინდაშვილი, რის გამოც საჭირო გახდა მისი კლინიკაში გადაყვანა.217 საჭიროა ყველა ამ შემთხვევის ეფექტიანი გამოძიება და შესაბამისი პირების პასუხისგებაში მიცემა. სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ჟურნალისტების 218 საქმიანობისათვის უსაფრთხო გარემოს შექმნა. სახალხო დამცველის აპარატის ინფორმაციით, ჟურნალისტების მიმართ ჩადენილ არცერთ დანაშაულებრივ ფაქტზე გამოვლენილი და დასჯილი არ არის შესაბამისი დამნაშავე. მაგალითისთვის იხ. შესაბამისი ვიდეო ჩანაწერი განთავსებული ონლაინ პლატფორმებზე: <https://www.facebook.com/share/v/1GXc4gYThr/> < https://www.facebook.com/share/v/1GXc4gYThr/ > [12.03.2025]. 218 იხ. სახალხო დამცველის ბრიფინგი მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირებით, 10.12.2024. < https://shorturl.at/HemKc > [12.03.2025] 217 96 | 3.5.2. 2024 წლის გაზაფხულის აქციების პარალელურად გამოვლენილი ინდივიდუალური და განმეორებადი დანაშაულებრივი ქმედებები პოლიტიკური და მოსაზრების ნიშნით დევნა 2024 წლის გაზაფხულის აქციების პარალელურად მასობრივი მედიის საშუალებებით რეგულარულად ვრცელდებოდა ინფორმაცია უცნობი პირების მიერ პოლიტიკურად აქტიური პირებისა და სამოქალაქო აქტივისტების მიმართ ჯგუფური თავდასხმების თაობაზე. მათ შორის, იყო ცნობილი პედაგოგი ლადო აფხაზავა, რომელსაც, გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, ქალაქ ლანჩხუთში რამდენიმე ადამიანი თავს დაესხა და მიაყენა ფიზიკური შეურაცხყოფა. ამავე ინფორმაციით, თავდასხმა უკავშირდებოდა მის მიერ საჯაროდ გამოთქმულ პოზიციას „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონთან დაკავშირებით და მის მონაწილეობას საპროტესტო აქციებში. ამ ფაქტზე გამოძიება შსს-მ სისხლის სამართლის კოდექსის 126-ე მუხლის 11 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით დაიწყო, რაც ორი ან მეტი პირის მიმართ ძალადობას გულისხმობს. გამოძიების ფარგლებში ორი პირი დაზარალებულად არის ცნობილი, ერთი პირის მიმართ კი სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო.219 სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს არ დაუწყია გამოძიება სისხლის სამართლის კოდექსის 156-ე მუხლით, რაც შეუწყნარებლობის მოტივით, ძალადობით დევნას გულისხმობს. საპირწონედ, გასათვალისწინებელია, რომ ალექსანდრე ელისაშვილს ბრალი სწორედ სსკის 156-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში წარედგინა, რაც ადამიანის სიტყვის, აზრის, სინდისის, აღმსარებლობის, რწმენის ან მრწამსის გამო, ანდა მის პოლიტიკურ, საზოგადოებრივ, პროფესიულ, რელიგიურ ან მეცნიერულ მოღვაწეობასთან დაკავშირებით ძალადობის ან ძალადობის მუქარით დევნას გულისხმობს. გაუგებარია, ერთ შემთხვევაში მსხვერპლის ჩვენებით აღწერილი სიტყვიერი შეურაცხყოფა, რომელიც მის პოლიტიკურ თუ საზოგადოებრივ მოღვაწეობასთან არის დაკავშირებული, რა მიზეზით აღმოჩნდა საკმარისი პოლიტიკური ნიშნით დევნად კვალიფიკაციისათვის მაშინ, როდესაც მეორე შემთხვევაში ქმედება მხოლოდ ძალადობით დაკვალიფიცირდა და შეუწყნარებლობის ნიშანი, ამგვარად, გამოირიცხა. სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული განცხადებების შესწავლის შედეგად, სადაც განმცხადებლები მიუთითებდნენ მათ მიმართ განხორციელებულ დევნასა და შეურაცხყოფებზე, რომელიც უკავშირდებოდა მათ პროფესიულ, საზოგადოებრივ თუ პოლიტიკურ მოღვაწეობას, სახალხო დამცველმა გამოავლინა სახელმწიფოს ბუნდოვანი და, შეიძლება ითქვას, თვითნებური მიდგომა. 219 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2024 წლის 16 მაისის №13/32005 წერილი. 97 | სავარაუდო შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილ დანაშაულთან მიმართებით,220 მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო არ ტოვებდეს ლეგიტიმურ პასუხგაუცემელ კითხვებს სპეციალური მუხლის - სისხლის სამართლის კოდექსის 156-ე მუხლის გამოყენებასთან დაკავშირებით. სატელეფონო მუქარები 2024 წლის გაზაფხულის საპროტესტო აქციების კვალდაკვალ, საპროტესტო აქციების მონაწილეებსა და აქტივისტებს უცნობი ნომრებიდან მასობრივად ურეკავდნენ, რასაც თან ახლდა სიტყვიერი შეურაცხყოფა და მუქარა. ამ ფაქტებთან 221 განცხადებით, დაკავშირებით პერსონალურ მონაცემთა დაცვის სამსახურის მოქალაქეების მიმართ უცხო ნომრებიდან ხშირი დარეკვის, სიტყვიერი შეურაცხყოფის მიყენებისა და შესაძლო მუქარის შემთხვევები ატარებდა წინასწარ განსაზღვრულ და ორგანიზებულ ხასიათს. განცხადების თანახმად, სამსახურმა ამ საკითხთან დაკავშირებით მიღებული ყველა განცხადება და შეტყობინება რეაგირებისა და გამოძიების დაწყების საკითხის გადასაწყვეტად, საქართველოს პროკურატურას გადაუგზავნა. სახალხო დამცველის აპარატს პროკურატურის წერილით ეცნობა, რომ პერსონალურ მონაცემთა დაცვის სამსახურის მიმართვა, საქართველოს პროკურატურიდან შემდგომი რეაგირების მიზნით, გადაიგზავნა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში, საქმეზე დაზარალებულად და ბრალდებულად ცნობილი კი არავინ იყო.222 3.5.3. 2024 წლი ზამთრის აქციების პარალელურად გამოვლენილი ინდივიდუალური და განმეორებადი დანაშაულებრივი ქმედებები მოძალადე ჯგუფების თავდასხმები მასმედიით არაერთი ინფორმაცია გავრცელდა კერძო პირების მიმართ მოძალადე ჯგუფების მხრიდან ჩადენილი ძალადობის თაობაზე. მათ შორის, ერთ-ერთი შემთხვევა იყო ჟურნალისტ მაკა ჩიხლაძეზე და მის ოპერატორ გიორგი შეწირულზე სასტიკი თავდასხმა.223 გარდა ამისა, სოციალურ ქსელებში გავრცელებულ ვიდეოკადრებში ჩანს, დეტალური ინფორმაცია იხ. სახალხო დამცველის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 221 განცხადება მოქალაქეებთან სატელეფონო ზარების განხორციელების შესახებ, პერსონალურ მონაცემთა დაცვის სამსახური, 24.05.2024 < https://shorturl.at/meLPv > [31.03.2025] 222 2025 წლის 25 თებერვლის №13/11484 წერილი. 223 "შაბათის ეთერის" ჟურნალისტს, მაკა ჩიხლაძეს ტიტუშკები თავს დაესხნენ - მძიმედ დაშავდა ოპერატორი, TV პირველი, 07.12.2024 < https://shorturl.at/4lfMC > იხილეთ შესაბამისი ვიდეო ჩანაწერები ონლაინ პლატფორმაზე: <https://www.facebook.com/share/v/15bpnD88ne/> <https://www.facebook.com/share/v/17oabroN8Q/> [31.03.2025 წ.]. 220 98 | რომ, შესაძლოა, ნიღბებიან და ე.წ. შაოსან დაჯგუფებასთან მიმდებარე ლოკაციაზე იყვნენ საპატრულო პოლიციის თანამშრომლები,224 თუმცა მაკა ჩიხლაძის განცხადებით, მათ შემთხვევის ადგილი რეაგირების გარეშე დატოვეს.225 სხვა შემთხვევაში, პოლიცია შეესწრო ნიღბიანი პირის მხრიდან მუქარის ფაქტს, დაინახა, რომ ერთ-ერთს ხელში ეჭირა ხელკეტი, თუმცა ნაცვლად დაკავებისა ან შეჩერებისა, კადრში ჩანს, რომ პოლიციის თანამშრომელი ნელი სვლით გაჰყვა მითითებულ პირებს და შემდეგ უკან დაბრუნდა.226 სხვა ვიდეოჩანაწერის აღწერაშიც მითითებულია, რომ ცისფერ გალერეასთან აქციის გაშუქებისას, „პუბლიკას“ ჟურნალისტს ფიზიკურად გაუსწორდნენ, პოლიციამ კი მოძალადე არ დააკავა.227 სიტყვიერი შეურაცხყოფა და სხვა უფლებადარღვევები ფიზიკური ძალადობის გარდა, დაკავებულები მიუთითებდნენ სამართალდამცველების მხრიდან სიტყვიერი შეურაცხყოფის შესახებ. მომიტინგეების მიმართ გინებით, უცენზურო და შეურაცხმყოფელი სიტყვებით გამოხატული ვერბალური აგრესია დასტურდება სატელევიზიო პირდაპირი ეთერით გავრცელებულ ვიდეო/აუდიო მასალაშიც.228 დამატებით, საჯაროდ გავრცელდა ქალების განცხადებები და ვიდეოჩანაწერები, სადაც სამართალდამცველები სიტყვიერ შეურაცხყოფას აყენებენ ქალებს, დამამცირებელ მიმართვებს და სიტყვებს იყენებენ მათი მისამართით.229 1 ქალი ასევე საუბრობდა პოლიციელების მხრიდან სექსუალური შევიწროების შესახებ.230 საჯაროდ ისაუბრა დაკავებულმა ქალმა პოლიციის მხრიდან სექსუალური შინაარსის სიტყვიერი შეურაცხყოფის თაობაზე.231 ტელეფონები შემოწმება და პირადი ნივთების წართმევა დაკავებულები მიუთითებდნენ, რომ 2024 წლის შემოდგომა-ზამთრის აქციების დროს, გდდ-ს წევრები მათი კუთვნილი მობილური ტელეფონებისა და სხვა პირადი ნივთების ჩამორთმევა/წართმევას და პირადი ინფორმაციის დათვალიერება/შემოწმებას ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლისა და პროცედურის გარეშე ახორციელებდნენ. 224 იხ. შესაბამისი ვიდეო ონლაინ პლატფორმაზე: < https://shorturl.at/0BwNo > [12.03.2025]. "შაბათის ეთერის" ჟურნალისტს, მაკა ჩიხლაძეს ტიტუშკები თავს დაესხნენ - მძიმედ დაშავდა ოპერატორი, TV პირველი, 07.12.2024 < https://shorturl.at/4lfMC > [31.03.2025] 226 იხ. შესაბამისი ვიდეო ონლაინ პლატფორმაზე: < https://www.facebook.com/share/v/1B85E8kzAH/ > [9.12.2024]. 227 იხ. შესაბამისი ვიდეო ონლაინ პლატფორმებზე: < https://www.facebook.com/share/v/1APKPeoo3B/ > [9.12.2024]. 228 იხ. შესაბამისი ვიდეო ონლაინ პლატფორმებზე: < https://www.facebook.com/watch/?v=27589165020731888 > <https://www.youtube.com/watch?v=o0C11ZfiZqs> 229 "ტინდერის ასლარიანო ბოზებო", - პოლიციელების უხამსობა და ძალადობა ქალ დემონსტრანტებზე, რადიო თავისუფლება, [07.02.2025] <https://www.radiotavisupleba.ge/a/33306780.html> 230 იხ. შესაბამისი ვიდეო ონლაინ პლატფორმებზე: <https://www.youtube.com/watch?v=uTRn9myonLU> [31.03.2025] 231 ბეა გაზდელიანი: განყოფილებაში მეუბნებოდნენ, შენზე ვიცით, სტრიპტიზს რომ ცეკვავ ჩახდილიო, პუბლიკა, 10.12.2024. < https://shorturl.at/0rQv7 > [31.03.2025] 225 99 | საგულისხმოა, რომ ამგვარ პრაქტიკაზე გაზაფხულის აქციების დროს რამდენიმე ადამიანი მიუთითებდა, ხოლო ზამთრის აქციების დროს დაკავებულთა მხრიდან ნივთების ჩამორთმევის თაობაზე პრეტენზიამ მასობრივი ხასიათი მიიღო. სახალხო დამცველის აპარატმა,232 ყველა შემთხვევაში, სადაც დაკავებულები რეაგირების სურვილს გამოთქვამდნენ, მიმართა შინაგან საქმეთა სამინისტროს ჩამორთმეული ნივთების თაობაზე ინფორმაციის მისაღებად. თუმცა სამინისტროს აპარატისთვის პასუხი, ერთი შეთხვევის გარდა, ჯერაც არ მოუწოდებია.233 უნდა აღინიშნოს, რომ გდდ-ს თანამშრომლებს არ აქვთ უფლებამოსილება ჩაატარონ საგამოძიებო მოქმედებები,234 მათ შორის, არც ნივთების ამოღება და არც ინფორმაციის გამოთხოვა. სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობით,235 ნივთების ამოღება დასაშვებია სასამართლოს განჩინებით ან, გადაუდებელი აუცილებლობისას, გამომძიებლის დადგენილებით (შემდგომი სასამართლო კონტროლით). გარდა ამისა, შინაგან საქმეთა სამინისტროს სხვა დანაყოფების პოლიციელების მხრიდან ტელეფონების იძულებით გახსნის, ასევე, პაროლის მოთხოვნის და ინფორმაციის დათვალიერებისა და ხმოვანი შეტყობინებების მოსმენის თაობაზე მიუთითებდნენ ადმინისტრაციული და სისხლის სამართლის წესით დაკავებულებიც. სამწუხაროდ, შინაგან საქმეთა სამინისტროს აპარატისთვის დღემდე არ მოუწოდებია ინფორმაცია დაკავებულებისთვის ნივთების, მათ შორის, მობილური ტელეფონების ჩამორთმევის საფუძვლების თაობაზე. ამასთანავე, სამართალდამცველების მიერ დაკავებულებისთვის ტელეფონებისა და პირადი ნივთების წართმევა/ჩამორთმევისა და ტელეფონებსა და კომპიუტერულ მოწყობილობებში არსებული ინფორმაციის შემოწმება/დათვალიერების თაობაზე დაკავებულთა მიერ გადმოცემული ინფორმაცია შეიძლება შეიცავდეს როგორც საკუთრების წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის (ძარცვა/ყაჩაღობა), ისე, პირადი ცხოვრების ამსახველი ინფორმაციის და პერსონალური მონაცემების ხელყოფის (სსკ-ის 157-1571 მუხლები) დანაშაულის ნიშნებს, თუკი დადგინდება, რომ ხსენებული ქმედებები სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე განხორციელდა. 232 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 9 დეკემბრის №2024/7028 და №2024/7070, 2024 წლის 10 დეკემბრის №7090 და №2024/7118, 2024 წლის 11 დეკემბრის №2024/7157, №2024/7158 და №2024/7162, 2024 წლის 12 დეკემბრის №7207, 2024 წლის 17 დეკემბრის №2024/7322 და №2024/7323, 2024 წლის 19 დეკემბრის №2024/7411, 2024 წლის 20 დეკემბრის №2024/7455, 2025 წლის 17 იანვრის №25/388 წერილები. 233 მოცემულ საქმეში, ადვოკატი განმარტავდა, რომ დაკავებულს ჩამოართვეს პირადი ნივთები: ნიღაბი, ხელთათმანი, ტყავის საფულე, ფულადი თანხა, ცალი პლასტიკური ბარათები, მართვის მოწმობა, პირადობის მოწმობა, მაჯის საათი, მიკროფონი, სამაჯურები, ჯვრები, მობილური ტელეფონები, ხოლო დმი-დან გათავისუფლების შემდეგ არ დაუბრუნეს. შინაგან საქმეთა სამინისტროს ინფორმაციით, ეს ნივთები სასამართლოს განჩინების საფუძველზე ამოღებულია და ერთვის სისხლის სამართლის საქმეს, რომლის გამოძიება ჯგუფური ძალადობის ორგანიზებისა და მონაწილეობის სავარაუდო ფაქტზე მიმდინარეობს. 234 საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2019 წლის 1 აპრილის №30 ბრძანება. 235 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხლ. 111-112, 119-120, 136. 100 | 3.5.4. თავისუფლების უფლება უკანონო დაკავება გაზაფხულის აქციებზე 2024 წლის აპრილსა და მაისში ადმინისტრაციული წესით დაკავებულ პირებს, დაუსაბუთებლად, 48 საათამდე გაუგრძელეს ადმინისტრაციული დაკავების ვადა.236 24 საათის გასვლამდე პოლიციამ დმი-ის გაუგზავნა შაბლობური წერილები, სადაც მითითებული იყო, რომ საქმეზე მიმდინარეობს მტკიცებულებების მოპოვება და მიზანშეწონილია დაკავების ვადის კიდევ 24 საათით გაგრძელება. ბევრ წერილში დაკავებულთა სახელი და გვარიც კი არ ეწერა და მხოლოდ პირადი ნომრები იყო მითითებული. მოცემულ შემთხვევებში, როდესაც პირი დაკავებული, იდენტიფიცირებული და შემთხვევის ადგილს ფიზიკურად განრიდებულია, ადმინისტრაციულად დაკავებულის სახით იზოლატორში გატარებული აქვს 24 საათი, გაუგებარია, რას ემსახურება დამატებით 24 საათის განმავლობაში დაკავების ვადის გახანგრძლივება. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების ქმედებებში იკვეთება სისხლის სამართლის კოდექსის 147-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნები (განზრახ უკანონო დაკავება), რისი გამოძიების საჭიროებაზეც სახალხო დამცველმა სპეციალური საგამოძიებო სამსახურისა და გენერალური პროკურატურისთვის გაგზავნილ წინადადებაში მიუთითა. უსაფუძვლო დაკავებები ზამთრის აქციებზე სახალხო დამცველი საჯარო განცხადებით გამოეხმაურა დაკავებულთა გადმოცემულ ინფორმაციას, რომლის თანახმადაც, მათ აკავებდნენ გდდ-ს თანამშრომლები, შემდეგ დაკავებულებს გადასცემდნენ სხვა თანამშრომლებს, რომლებსაც ასევე არ ჰქონიათ სპეციალური ამოსაცნობი ნიშნები, რის შემდეგაც მათ გადასცემდნენ საპატრულო პოლიციის თანამშრომლებს. საპატრულო პოლიციას ისინი გადაჰყავდა პოლიციის ადმინისტრაციულ შენობაში, სადაც იწყებოდა მათი ადმინისტრაციული წესით დაკავების შესახებ დოკუმენტაციის შედგენა. დაკავებულთა ნაწილის განცხადებით, დამკავებლები უთითებდნენ მცდარ მონაცემებს, კერძოდ კი, იმ პოლიციელებს, რომელთაც ისინი უშუალოდ არ დაუკავებიათ. სახალხო დამცველის აპარატი წლებია მიუთითებს საპროტესტო აქციაზე მოქალაქეთა დაკავებისას ამ სახის მავნე პრაქტიკაზე, რაც ადმინისტრაციული საპროცესო ნორმების უხეში დარღვევაა და სასამართლოების შეცდომაში შეყვანის საფუძველს ქმნის.237 236 დაკავების ვადა 48 საათამდე, საქმის მასალების მიხედვით, მინიმუმ, 70 პირს გაუხანგრძლივდა. სახალხო დამცველის რწმუნებულებმა აქციაზე https://shorturl.at/q8xU4 > [ბოლოს ნანახია: 12.03.2025 წ.]. 237 101 | დაკავებულები მოინახულეს, 29.11.2024 < ასევე, სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ ათეულობით მოქალაქის დაკავების კანონიერი საფუძვლები არ არსებობდა.238 გამოკითხვაზე „გადაყვანა“ და დაცვის უფლება მასმედიით და სოციალური 239 ვიდეოჩანაწერები, ქსელებით ვრცელდებოდა ინფორმაცია და საიდანაც ირკვევა, რომ პოლიციელებს მოქალაქეები „გადაყავდათ გამოკითხვაზე“. გარდა ამისა, იყო შემთხვევები, როდესაც სოციალურ ქსელებისა თუ მედიასაშუალებებით ვრცელდებოდა ინფორმაცია, რომ ადვოკატებს არ ეძლეოდათ შესაძლებლობა დასწრებოდნენ ჩხრეკის პროცედურებს და მათ არ უშვებენ პოლიციის განყოფილებებში გადაყვანილ მოქალაქეებთან/დაცვის ქვეშ მყოფ პირებთან. საპროცესო კანონმდებლობით, გამოკითხვაში მონაწილეობა ნებაყოფლობითია და მოწმეს ეკისრება მხოლოდ სასამართლოში დასაკითხად გამოცხადების ვალდებულება. კანონმდებლობა პირის „გამოსაკითხად გადაყვანის“ შესაძლებლობას არ ითვალისწინებს. ამგვარი ქმედება მოქალაქეებს წარმოადგენს ეზღუდებათ უკანონო მიმოსვლის დაკავებას, თავისუფლება რადგან და ასეთ ვითარებაში იმყოფებიან პოლიციის ექსკლუზიური უფლებამოსილების ქვეშ. დაკავება კი - დასაშვებია სასამართლოს განჩინებით ან კანონით მკაფიოდ განსაზღვრულ გამონაკლის შემთხვევებში. ამასთანავე, აუცილებელია, სამართლიანი სასამართლოს ფუნდამენტური გარანტიის დაცვის უფლების შესაბამისად, მოქალაქეებს მიეცეთ ადვოკატთან დაუყოვნებლივი და კონფიდენციალური კომუნიკაციის შესაძლებლობა. დაუშვებელია დაცვის უფლების სათანადოდ განხორციელებისთვის ხელის შემშლელი შეზღუდვების დაწესება. 3.5.5. საქმის სამართლიანი განხილვის უფლება ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსი და გამკაცრებული სახდელები მრავალი წელია, სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის მიმართ გასცემს საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის, როგორც არასრულყოფილი ნორმატიული აქტის შეცვლის, ახალი კოდექსის შემუშავებისა და მიღების აუცილებლობის თაობაზე რეკომენდაციას.240 სამწუხაროდ, სახალხო დამცველის რეკომენდაცია დღემდე შეუსრულებელია. პირიქით, საკანონმდელო ორგანომ 2024 წლის დეკემბერსა და 2025 წლის თებერვალში, გაამკაცრა სახდელები: ჯარიმა 5000-6000, ხოლო რიგ შემთხვევებში 10 000 ლარამდე გაიზარდა და ადმინისტრაციული პატიმრობის ვადა 60 დეტალური ინფორმაცია იხ. სახალხო დამცველის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 239 მაგალითად, იხ. შესაბამისი ვიდეო ჩანაწერი ონლაინ პლატფორმაზე: <https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=866571169017747 > [31.03.2025] 240 იხ. 2013 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 281; 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 404; 2015 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 469; 2017 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 117; 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 109; 2019 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 161; 2020 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 147; 2021 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 118; 2022 წლის ანგარიში, გვ. 131; 2023 წლის ანგარიში, გვ. 130. 238 102 | დღემდე გახანგრძლივდა იმ ფონზე, როცა კანონი სამართლიანი სასამართლოს გარანტიებს სრულად არ ითვალისწინებს. საგულისხმოა, რომ სახალხო დამცველის მიმართვის საფუძველზე, ეუთო/ოდირმა ამ საკანონმდებლო ცვლილებებთან დაკავშირებით კრიტიკული დასკვნა გამოაქვეყნა და მიუთითა მათ შეუსაბამობაზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპულ კონვენციასა და სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტთან. დასკვნის თანახმად, არაპროპორციული სანქციები, შესაძლოა, თავისთავად იყოს საკმარისი იმისათვის, რომ დადგინდეს მშვიდობიანი შეკრების უფლების დარღვევა. მკაცრი ადმინისტრაციული და სისხლისსამართლებრივი სანქციები უნდა იყოს გაუქმებული ან არსებითად შეცვლილი.241 მტკიცებულებათა სავარაუდო ფალსიფიკაცია ადმინიტრაციულ საქმეზე როგორც უკვე აღინიშნა, დამკავებელი პირი, თითქმის ყველა შემთხვევაში, არის განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის თანამშრომელი, ხოლო დაკავების ოქმების შემდგენი პირები, როგორც წესი, არიან საპატრულო პოლიციის ტურისტული უსაფრთხოების ქვეით პატრულთა და უკონტაქტო პატრულირების სამმართველოს ტურისტული უსაფრთხოების სამმართველო ინსპექტორები. შესაბამისად, რეალურად დამკავებელი პირები და ოქმში დამკავებლად გაფორმებული პირები სხვადასხვა პოლიციელები არიან. საგულისხმოა, რომ ჩვენებებში არც პოლიციელები უარყოფენ ამ გარემოებას. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 369-ე მუხლი ითვალისწინებს სამოქალაქო ან ადმინისტრაციული საქმის მონაწილის ან მისი წარმომადგენლის მიერ მტკიცებულების ფალსიფიკაციას მოცემულ შემთხვევებში, იკვეთება შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების, როგორც ადმინისტრაციული ორგანოს წარმომადგენლების მხრიდან მტკიცებულების, ანუ დაკავების ოქმის, შესაძლო ფალსიფიკაციის ნიშნები ოქმებში მათ მიერ არასწორი ინფორმაციის და მონაცემების შეტანის გამო. ამგვარად, სახალხო დამცველმა წინადადებაში მიუთითა, რომ გამოძიება ამ მუხლით უნდა დაიწყოს.242 ნეიტრალური მტკიცებულებების პრობლემა სისხლის სამართლის წესით დაკავებული პირების საქმეებში ორი სისხლის სამართლის საქმის მასალების (რომელიც ჯამში მოიცავს 50 ტომზე მეტს) შესწავლამ გამოკვეთა პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან დამკვიდრებული მავნე პრაქტიკა. კერძოდ, პირადი ჩხრეკა ჩატარდა ნეიტრალური მტკიცებულებების შექმნისა და მისი მოპოვების მცდელობის გარეშე, რასაც არსებითი მნიშვნელობა აქვს პირის პასუხისგებაში მიცემისათვის. აღსანიშნავია, რომ ამ საქმეებზე პირებს ბრალი 241 იხ. ეუთო/ოდირმა შეკრებებისა და მანიფესტაციების კანონში შესულ ცვლილებებთან დაკავშირებით დასკვნა გამოაქვეყნა, 17.03.2024. < https://shorturl.at/yjbul > [31.03.2025] 242 საქართველოს სახალხო დამცველის 2025 წლის 7 მარტის № 25/1903 წინადადება. 103 | ოპერატიული ინფორმაციის საფუძველზე გადაუდებელი აუცილებლობის დროს ჩატარებული პირადი ჩხრეკის შედეგად ამოღებული ნარკოტიკული საშუალების შეძენაშენახვისთვის აქვთ წაყენებული. გამოძიების მიერ წარდგენილი ბრალდება ეყრდნობა მხოლოდ დამკავებელი პოლიციელების ჩვენებასა და პოლიციელების მიერ ჩატარებული პირადი ჩხრეკის ოქმს. განხილული საქმეების შედეგების საფუძველზე სახალხო დამცველმა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ორი სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებით (Amicus Curiae) მიმართა.243 წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: ▪ საკანონმდებლო ცვლილებების გზით, სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის მანდატი გავრცელდეს გენერალური პროკურორის, შინაგან საქმეთა მინისტრის, უსაფრთხოების სამსახურის უფროსის მიერ ჩადენილ დანაშაულებზე ▪ გადაიხედოს სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის ქვემდებარე დანაშაულების ნუსხა და მხოლოდ სამსახურის ძირითადი მანდატის შესაბამისი დანაშაულები დარჩეთ ქვემდებარეობაში (სამსახურის ქვემდებარე დანაშაულთა ნუსხიდან ამოღებულ იქნას სსკ-ის 153-159, 162-163 და 164 4-ე მუხლებით გათვალისწინებული დანაშაულები) ▪ 2024 წელს შევიდეს ცვლილება პენიტენციური კოდექსის 94-ე მუხლის მესამე ნაწილის ,,ზ’’ ქვეპუნქტში და განისაზღვროს, რომ ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს ყოველდღიურად არანაკლებ 2 საათისა იმყოფებოდეს სუფთა ჰაერზე ▪ „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონში შევიდეს ცვლილება და სტაციონარში მოთავსების თაობაზე ინფორმირებული თანხმობა და მკურნალობის თაობაზე ინფორმირებული თანხმობა მკაფიოდ გაიმიჯნოს ▪ „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილებებით უზრუნველყოს უსაფრთხოების მიზნით ექიმის მიერ პაციენტის უფლებების შეზღუდვის მკაფიო პროცედურა სამართლებრივი დაცვის გარანტიების არსებობის პირობებში (განისაზღვროს, თითოეული უფლების შეზღუდვა რა კრიტერიუმების არსებობის შემთხვევაში დაიშვება, რა ვადით დაიშვება თითოეული უფლების შეზღუდვა და როგორ შეიძლება ამ გადაწყვეტილების გასაჩივრება) ▪ „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილებების შეტანის გზით განისაზღვროს, რომ პაციენტის მიმართ იძულებითი სწრაფი ტრანკვილიზებისას, უნდა გავრცელდეს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-16 მუხლში (პაციენტის მიმართ შეზღუდვის გამოყენება) მოცემული მოთხოვნები და გარანტიები 243 2025 წლის 24 თებერვლის №25/1549 სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება. 104 | ▪ „ფსიქიკური ჯანმრთელობის განისაზღვროს შეზღუდვის შესახებ“ ნებაყოფლობით მეთოდის საქართველოს მკურნალობაზე გამოყენების მყოფი შემთხვევაში კანონით მკაფიოდ პაციენტის მიმართ დაწესებულებების მიერ სავალდებულოდ გასატარებელი ღონისძიებები და პაციენტის მკურნალობის სამართლებრივი საფუძვლის გადასინჯვის პროცედურები და, მათი დაუცველობის შემთხვევაში, შესაბამისი სანქცია ▪ „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონით განისაზღვროს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის მიერ, ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტის შემუშავების და დამტკიცების ვალდებულება, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმადე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები ▪ სამართალდამცავი სტრუქტურების მიმართ საზოგადოების ნდობის მოსაპოვებლად, მოქალაქეთა საჩივრების გამჭვირვალედ და სამართლიანად განსახილველად, დაიწყოს მსჯელობა რომელიც უზრუნველყოფს სამსახურებრივი გენერალური ინსპექციების სამსახურებრივ შემოწმების სიღრმისეულ გადაცდომებზე შედეგების გადამოწმებას რეფორმაზე, სისტემის გარე შიდა ეფექტიანი მექანიზმით, სასამართლოს კონტროლის მეშვეობით. ▪ მიიღოს ახალი, ადამიანის უფლებების სტანდარტების შესაბამისი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი; ▪ სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის უწყებრივი საგამოძიებო ქვემდებარეობა გავრცელდეს გენერალური პროკურორის, შინაგან საქმეთა მინისტრის და სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის უფროსის მიერ ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულების გამოძიებაზე. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას: ▪ საქართველოს მთავრობამ შეიმუშაოს სამოქმედო გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავს პატიმრების რაოდენობის შემცირებას და ამ პროცესში გაითვალისწინოს როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის N R (99) 22 რეკომენდაციები ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორის მიერ მომზადებული PC-CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტი ციხის გადატვირთულობის შესახებ ▪ გაკეთდეს სისტემური ანალიზი სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების სფეროში მომდევნო 10 წლის განმავლობაში, ფსიქიატრიულ სტაციონარულ საწოლებზე სავარაუდო მოთხოვნის თაობაზე და შემუშავდეს კონკრეტული გეგმა, 105 | რომელიც ორიენტირებული ფსიქიატრიული დახმარების იქნება სხვადასხვა მიწოდებაზე, მათ ლოკაციაზე შორის, სათანადო ამბულატორიული ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის შესაძლებლობაზე. საქართველოს იუსტიციის მინისტრს: ▪ 2025 წელს, უზრუნველყოს №2 და №8 დაწესებულებებში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში ▪ პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობის პრობლემის დაძლევის გეგმაში გაითვალისწინოს პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე რეჟიმის თანამშრომლების რაოდენობის გაზრდა იმგვარად, რომ 15 პატიმარზე მოდიოდეს წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვაზე პასუხისმგებელი მინიმუმ 1 თანამშრომელი ▪ დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში მოთავსებისას უზრუნველყოს ფსიქოლოგის, ფსიქიატრის, სოციალური მუშაკის, ექიმის და დაწესებულების სხვა სამსახურების თანამშრომლების ერთობლივი, მულტიდისციპლინური მუშაობა რისკების შესამცირებლად/აღმოსაფხვრელად ▪ 2025 წელს, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში შევიდეს ცვლილება და დეესკალაციის ოთახში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მოთავსების მაქსიმალურ ვადად განისაზღვროს 24 საათი ▪ 2025 წელს, №2 და №8 პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში შევიდეს ცვლილება და გაიწეროს, რომ დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში არასრულწლოვნის მოთავსება დაუშვებელია ▪ 2025 წელს, ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში, სადაც არასრულწლოვნები იმყოფებიან, მოეწყოს სპეციალური სივრცე, რომელშიც იქნება ბავშვზე მორგებული გარემო და უზრუნველყოფილი იქნება უწყვეტი მულტიდისციპლინური მუშაობა კრიზისის დაძლევის მიზნით. ამ სივრცეში ყოფნის ხანგრძლივობა, რომელიც არ უნდა აღემატებოდეს რამდენიმე საათს და ამ სივრცის გამოყენების პროცედურა განისაზღვროს შესაბამისი პენიტენციური დაწესებულების დებულებით ▪ 2025 წელს, დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში შეიქმნას უსაფრთხო გარემო, მათ შორის, რბილი მასალით კედლებისა და იატაკის მოპირკეთებით ▪ პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში შევიდეს ცვლილება და ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დეესკალაციის ოთახში მოთავსების პერიოდში პატიმარს მიეცეს სატელეფონო საუბრის შესაძლებლობა ▪ 2025 წელს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სისტემური შემოწმების ჩატარების გზით: o უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმრების დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში ხანგრძლივად მოთავსების, ხელბორკილების გამოყენების და 106 | o ფსიქიატრიული დახმარების მიუწოდებლობის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების არასათანადო მოპყრობის პრევენციის მიზნით უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, დასჯის მიზნით პატიმრების გადაყვანის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების არასათანადო მოპყრობის პრევენციის მიზნით ▪ 2025 წელს პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში ცვლილებების შეტანით განისაზღვროს პატიმრების განცალკევების მაქსიმალური ვადა, ასევე, განცალკევების ღონისძიების გადასინჯვის ვალდებულება, ამ ღონისძიების გამოყენებიდან 14 დღის შემდეგ და შემდგომში, ამავე დროის ინტერვალით ▪ პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში ცვლილების შეტანით აიკრძალოს სრული შემოწმებისას პატიმრის სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების მოთხოვნა ▪ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სისტემური შემოწმების ჩატარების გზით, გამოავლინოს და აღმოფხვრას ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე.წ. „ბუქნების გაკეთების“ მოთხოვნის პრაქტიკა და განახორციელოს თანმდევი რეაგირება ▪ არსებული მდგომარეობისა და რესურსის გათვალისწინებით, შეიმუშაოს სისტემის შედარებით მცირე დაწესებულებებად დაყოფისა და დაბალანსებული ინფრასტრუქტურის შექმნის სტრატეგია და მომზადებული დოკუმენტი გაუზიაროს სახალხო დამცველის აპარატს ▪ ▪ №17 დაწესებულებაში გაუქმდეს ე.წ. „ბარაკის“ ტიპის საცხოვრებლები ▪ პენიტენციურ დაწესებულებებში, დასაქმებული ექთნების კალენდარული წლის ბოლომდე გაიზარდოს მინიმუმ ორჯერ ▪ უზრუნველყოს ექიმ-სპეციალისტთა კონსულტაციების სიხშირე იმგვარად, რომ პაციენტთა მოლოდინის დრო არ აღემატებოდეს 2 კვირას ▪ უზრუნველყოს გეგმური სამედიცინო რეფერალის განხორციელება საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 15 თებერვლის №381 ბრძანებით განსაზღვრულ ვადებში ▪ უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული ასაკობრივი ჯგუფებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება ▪ შევიდეს ცვლილება პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში და განისაზღვროს, რომ სამედიცინო პერსონალის პატიმრებთან შეხვედრისას მესამე პირის დასწრება დასაშვები იყოს მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში, როდესაც ექიმი, თავისი ან პაციენტის უსაფრთხოების რეალური და იმწუთიერი რისკებიდან გამომდინარე, საჭიროდ მიიჩნევს დაწესებულების მოსამსახურის დასწრებას, რაც აუცილებლად უნდა დასაბუთდეს წერილობით (მოსალოდნელი საფრთხეები დეტალურად უნდა აღიწეროს დოკუმენტაციაში); ასეთ 107 | პენიტენციურ დაწესებულებებში, თითოეული პატიმარი უზრუნველყოფილი იყოს, სულ მცირე, 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართობით რაოდენობა საგამონაკლისო შემთხვევაში, სამედიცინო მომსახურება უნდა ჩატარდეს არასამედიცინო პირების მიერ საუბრის მოსმენის გარეშე, მათ მიერ გონივრული დისტანციის დაცვით ▪ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის სისტემატიზებისთვის პენიტენციურ სისტემაში დაინერგოს ელექტრონული ჩანაწერების (EHR) სისტემა ▪ პენიტენციურ დაწესებულებებში შემუშავდეს და დაინერგოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის ინსტრუმენტი ▪ პენიტენციური დაწესებულებების თავისებურებებიდან გამომდინარე, კანონქვემდებარე ნორმატიულ დონეზე გაიწეროს ფსიქიატრიული მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობა, გუნდის თითოეული წევრის ფუნქციები და ფსიქიატრიული დახმარების ორგანიზებისა და მიწოდების პროცედურა; ნორმატიულ დონეზე განისაზღვროს ფსიქიატრიული მუდტიდისციპლინური გუნდის ვალდებულება: o შეაფასოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე იმ პაციენტთა საჭიროებები, რომელთაც არ ესაჭიროებათ სტაციონარული მკურნალობა o შეფასების შედეგად გამოვლენილი საჭიროებების საფუძველზე შეიმუშაონ ბიოფსიქოსოციალური დახმარების ინდივიდუალური გეგმა და გაუწიონ შესაბამისი დახმარება ▪ დეესკალაციის ოთახში მოთავსების გახანგრძლივების საჭიროებისას, პატიმარი დაუყოვნებლივ გადაიყვანონ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების საჭიროებებზე მორგებულ გარემოში ▪ უზრუნველყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირებისთვვის, რომელთაც დანიშნული აქვთ ფსიქოტროპული მედიკამენტები, რეგულარული ფიზიკური ჯანმრთელობის შემოწმება, მათ შორის შესაბამისი კლინიკური და ლაბორატორიული გამოკვლევების ჩატარება დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევის შესაბამისად;244 ▪ საკითხის მნიშვნელობიდან გამომდინარე, 2020 წლის 20 ნოემბრის №663 ბრძანება („პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“) პრიორიტეტულად, უმოკლეს ვადაში, მიუსადაგოს პენიტენციური კოდექსის 139-ე მუხლს ▪ სავალდებულო ძალის მქონე დოკუმენტით, პენიტენციურ დაწესებულებებში, ვიდეოჩანაწერების დაარქივების ვადად განისაზღვროს სულ მცირე 30 დღე ▪ 2025 წელს ყველა უცხოენოვანი პატიმარი, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, მათთვის გასაგებ ენაზე მიეწოდოთ ინფორმაცია დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ 244 პატიმართა “ფსიქოზი და შიზოფრენიის მართვა“, დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევი, იხ. ბმული < https://shorturl.at/U0uE5 > [ბოლოს ნანახია:29.03.2025]. 108 | ▪ 2025 წელს, პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლებების საშუალებით გადამზადდეს დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალის არანაკლებ 20% ▪ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტს დაავალოს სისტემური შემოწმების ჩატარება №8 დაწესებულებაში მყოფი პატიმრების გასეირნების უფლებით სარგებლობის საკითხის შესასწავლად და შემოწმების შედეგების და გატარებული ღონისძიებების შესახებ აცნობოს სახალხო დამცველს ▪ პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში განისაზღვროს, რომ ახლად მოთავსებული ბრალდებულებისთვის სატელეფონო ბარათების გადაცემამდე, მათი მოთხოვნის შემთხვევაში, ცხელ ხაზთან ბრალდებულის დაკავშირებას, კონფიდენციალურობის დაცვით უზრუნველყოფს პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაცია ▪ 2025 წელს, არანაკლებ ორჯერ ფსიქოლოგების რაოდენობა ▪ დახურულ და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში უზრუნველყოს სასეირნო ეზოების მოწყობა მიწის დონეზე,245 სადაც შესაძლებელი იქნება განტვირთვა და რეკრეაცია ▪ „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებული წესის შესაბამისად, სამედიცინო შემოწმებაზე პასუხისმგებელ ყველა ექიმს ჩაუტარდეს ტრენინგი პატიმრის დაზიანებათა სრულყოფილად აღრიცხვის, დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების შესახებ, ამასთანავე, შესაბამისმა სამსახურმა ზედამხედველობა გაუწიოს ამ ტრენინგების საფუძველზე მიღებული უნარ-ჩვევების პრაქტიკაში გამოყენებასლობა ▪ 2025 წელს, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში განისაზღვროს, რომ დისციპლინური სახდელის სახით სამარტოო საკანში მოთავსებისა და სატელეფონო საუბრის უფლების შეზღუდვის, ასევე უსაფრთხოების ღონისძიების სახით დეესკალაციის ოთახში მოთავსებისა და სამარტოო საკანში არაუმეტეს 24 საათით მოთავსების პერიოდში პატიმრებს უნდა მიეცეთ ტელეფონით ადვოკატთან და ცხელ ხაზზე დაკავშირების შესაძლებლობა ▪ პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში განისაზღვროს, რომ გამომძიებლის/პროკურორის მიერ ბრალდებულისთვის სატელეფონო საუბრის უფლების შეზღუდვის შემთხვევაში, თუკი ბრალდებული მოითხოვს, მის ადვოკატთან დაკავშირებას უზრუნველყოფს პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაცია ▪ 2025 წელს, ფსიქიატრიული კრიზისული შემთხვევის მართვის, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრების იდენტიფიცირების, შეფასებისა გაიზარდოს სოციალური მუშაკებისა და 245 სასეირნო ეზოების დიზაინსა და მიწის დონეზე მოწყობაზე საუბრობდა წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი 2014 წელს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის დროს. ხელმისაწვდომია: <https://rm.coe.int/09000016806961f8>[ბოლოს ნანახია: 05.01.2025]. 109 | პარა. 75, ანგარიში და მკურნალობის, მათ შორის, კომუნიკაციისა და რისკის საკითხებში გადამზადდეს პენიტენციური დაწესებულებების პერსონალის არანაკლებ 50%, რომელსაც პატიმართან აქვს შეხება ▪ 2025 წელს, პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად, კონფიდენციალური საჩივრების კონვერტები განათავსოს იმგვარად, რომ კონვერტის მიღება არ იყოს დაწესებულების თანამშრომელზე დამოკიდებული და არ გამჟღავნდეს კონვერტის მიმღები პატიმარი. ამასთანავე, ყველა პატიმრისთვის უფასოდ ხელმისაწვდომი იყოს მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებები (ფურცელი, კალამი, კონვერტი) და მიეცეთ შესაძლებლობა საკანში იქონიონ გარკვეული რაოდენობის კონვერტი ▪ 2025 წელს, პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლებების საშუალებით გადამზადდეს დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალის არანაკლებ 20% ▪ 2025 წელს, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში შევიდეს ცვლილება და გაიწეროს, რომ დეესკალაციის ოთახში და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსება შესაძლებელია განხორციელდეს, როგორც უკიდურესი ღონისძიება და ამ ღონისძიების გამოყენებისას დასაბუთდეს, თუ რატომ ჩაითვალა, რომ დეესკალაციის ოთახში და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში მოთავსება წარმოადგენს უალტერნატივო ღონისძიებას. ასევე, დებულებაში გაიწეროს, რომ დეესკალაციის ოთახის და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნის გამოყენებამდე, დაწესებულების პერსონალმა უნდა გამოიყენოს სხვა, შედაებით ნაკლებად შემზღუდველი საშუალებები, როგორიც არის პერსონალის მიერ უშუალო მეთვალყურეობა და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობა. ▪ უზრუნველყოფილ იქნეს თითოეული ბრალდებული და მსჯავრდებული არასრულწლოვნისთვის სრულწლოვანებისგან განცალკევებული, მათზე მორგებული გარემო, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: ▪ პილოტურ რეჟიმში, პოლიციის რამდენიმე დაწესებულებაში უზრუნველყოს პოლიციელთა მიერ დაკავებული პირისათვის უფლებების განმარტების და დოკუმენტური ფორმით უფლებების შესახებ ინფორმაციის გადაცემის პროცესის ტექნიკური (აუდიო-ვიდეო) საშუალებებით ჩაწერა და გონივრული ვადით შენახვა ▪ პოლიციის დაწესებულებებსა და დროებითი მოთავსების იზოლატორებში განხორციელდეს დაკავებული პირის მხრიდან ოჯახის ან ადვოკატის შეტყობინების მოთხოვნის სათანადო დოკუმენტირება შესაბამისი რეესტრების წარმოების გზით ▪ უზრუნველყოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებული პირისა და ადვოკატის კონფიდენციალური შეხვედრა, საჭიროების შემთხვევაში, შესაბამისი სივრცის მოწყობით ▪ 2025 წელს, გაიზარდოს იმ იზოლატორების ფუნქციონირებს სამედიცინო პუნქტი ▪ დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასაქმებულ ექიმებს ჩაუტარდეთ ტრენინგები იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების 110 | რაოდენობა, რომლებშიც სტამბოლის პროტოკოლით დოკუმენტირების, ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ 111 | ▪ 2025 წელს, ტერიტორიული ორგანოების და კრიმინალური პოლიციის თანამშრომლები ეტაპობრივად აღიჭურვონ სამხრე კამერებით და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტით განისაზღვროს მოქალაქეებთან ურთიერთობის ვიდეოგადაღების ვალდებულება, ასევე, გადაღებული ვიდეომასალის შენახვის წესი და ვადები ▪ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის სამსახურის მიერ პატრულირების განხორციელების წესების შესახებ“ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე შსს-ს მინისტრის 2005 წლის 15 დეკემბრის №1310 ბრძანებით განისაზღვროს პატრულ-ინსპექტორების მოქალაქეებთან ურთიერთობის ვიდეოგადაღების ვალდებულება. ვიდეოგადაღების ვალდებულება დაწესდეს შემდეგ შემთხვევებში: პირის იდენტიფიკაცია; ზედაპირული შემოწმება და დათვალიერება; სპეციალური შემოწმება და დათვალიერება, პირის ან სატრანსპორტო საშუალების გადაადგილების ან ნივთის ფაქტობრივი ფლობის შეზღუდვა, პირის დაკავება ▪ პოლიციის ავტომანქანები ეტაპობრივად აღიჭურვოს ავტომანქანის შიდა და გარე პერიმეტრის ვიდეომეთვალყურეობის სისტემით ▪ ნორმატიული აქტით განისაზღვროს დაკავებული პირის პოლიციის ავტომანქანაში ყოფნის დროს უწყვეტი ვიდეოგადაღების ვალდებულება ავტომანქანის გარე და შიდა პერიმეტრის ვიდეოკამერით ანб მისი არარსებობის შემთხვევაში, სამხრე კამერით ▪ პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში გაიზარდოს ვიდეოკამერების რაოდენობა და დამონტაჟდეს ყველა იმ ადგილას, სადაც დაკავებულს და გასაუბრებაზე ნებაყოფლობით მიწვეულ პირს უწევთ ყოფნა ▪ პილოტურ რეჟიმში, პოლიციის რამდენიმე დაწესებულებაში უზრუნველყოს დაკავებული პირის გამოკითხვის პროცესის უწყვეტი აუდიო-ვიდეოგადაღება ▪ შევიდეს ცვლილება 2014 წლის 15 აგვისტოს საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის №625-ე ბრძანებაში და №9 დანართით დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმაში ჩაემატოს გრაფები შემდეგი ინფორმაციის შესატანად: ოქმის შედგენის დრო; რა ვითარებაში მოხდა დაკავება; ადგილი ჰქონდა თუ არა წინააღმდეგობის გაწევას; გამოიყენეს თუ არა იძულების ზომა და რა ფორმით ▪ პოლიციის დაწესებულებებში დაინერგოს დაკავებულთა შესახებ ინფორმაციის შემცველი სტანდარტიზებული ფაილური დოკუმენტაციის/ჩანაწერების ელექტრონული წარმოება, სადაც დეტალურად და დროში სინქრონულად აღირიცხება დაკავებულ პირთან დაკავშირებული ყველა მოქმედება, მათ შორის, დაკავება, დაწესებულებაში შემოყვანა და გაყვანა, სხეულის დათვალიერება, დაკავებულის მიერ ადვოკატთან/ექიმთან/ოჯახთან დაკავშირების მოთხოვნა და მისი უზრუნველყოფა, დაკავებულის გათავისუფლების ან სხვაგან გადაყვანის ზუსტი დრო და მიზეზები, ზუსტი ინფორმაცია, თუ სად იმყოფებოდა პირი იმ პერიოდში, როდესაც დაკავებული იყო ▪ გენერალურმა ინსპექციამ შეისწავლოს დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნების გამართული წარმოების საკითხი ▪ რეესტრის წარმოების გზით, უზრუნველყოს პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში მიყვანილი ყველა პირის აღრიცხვა, მათი სტატუსის, შენობაში შეყვანისა და გამოყვანის დროის მითითებით ▪ გენერალურმა ინსპექციამ შეისწავლოს მოწმედ დაბარებული პირებისთვის დე ფაქტო თავისუფლების შეზღუდვის და შემდგომ დაკავების პრაქტიკა და მიიღოს შესაბამისი ზომები ამ პრაქტიკის აღმოსაფხვრელად ▪ უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორის რეგულარული სწავლება ადამიანის უფლებებსა და უფლებამოსილების ეფექტიანად განხორციელებასთან საკითხებზე ▪ მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში განთავსებული არასრულწლოვნებისთვის: o უზრუნველყოს არასრულწლოვანთა და მცირეწლოვან ბავშვთა საჭიროებებზე მორგებული გარემოს შექმნა o ცენტრში არასრულწლოვნის ყოფნის შემთხვევაში, უზრუნველყოს სოციალური მუშაკისა და ფსიქოლოგის დაწესებულებაში მუდმივად ყოფნა და არასრულწლოვნებთან პირდაპირი და ხშირი კონტაქტის შესაძლებლობა o გაიზარდოს არასრულწლოვანთა სუფთა ჰაერზე გასეირნების დრო და შეეთავაზოთ მათ არასრულწლოვნებზე მორგებული აქტივობები, მათ შორის, საგანმანათლებლო აქტივობები o უზრუნველყოს მათთვის გასაგებ, მარტივ ენაზე უფლებებისა და გასაჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება (მათ შორის, ბუკლეტებისა და სხვა საშუალებებით) ▪ მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრისთვის შემუშავდეს კონფლიქტების პრევენციის და მართვის სახელმძღვანელო დოკუმენტი ▪ აღმოფხვრას მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლით გათვალისწინებული მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის ხანგრძლივი განთავსება და აწარმოოს რეესტრი, სადაც აღირიცხება მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსების და გამოყვანის ზუსტი დრო ▪ აკრძალოს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლით გათვალისწინებული მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში არასრულწლოვნების მოთავსება; ▪ შემუშავდეს და დამტკიცდეს დაზიანების დოკუმენტირების ფორმა, რომელსაც შეავსებს საქართველოს ესკორტის ექიმი, თუ წამებისა და არასათანადო მოპყრობის 112 | თანამშრომლების სამსახურებრივი დაკავშირებულ შესახებ თავად დასაბრუნებელი პირი განაცხადებს ან ექიმს წარმოეშობა ეჭვი ასეთი მოპყრობის შესახებ; ასევე, განისაზღვროს ექიმის მიერ შესაბამისი საგამოძიებო ორგანოს ინფორმირების წესი; ▪ უზრუნველყოს გდდ-ს თანამშრომლების ამოსაცნობი ნიშნებით აღჭურვა და განახორციელოს ნიშნების გამოყენების სავალდებულოობის ნორმატიული მოწესრიგება; ▪ ითანამშრომლოს სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურთან მოძალადე პოლიციელებისა თუ მოწმე პოლიციელების იდენტიფიცირების პროცესში. ასევე, მიაწოდოს დეტალური ინფორმაცია გამოყენებული სპეციალური საშუალებების შესახებ; ▪ სავალდებულო გახდეს სამხრე ვიდეოკამერების გამოყენება საპოლიციო ღონისძიებების განხორციელებისას ; ▪ ჩატარდეს ჯეროვანი და სრულფასოვანი სამსახურებრივი შემოწმებები პოლიციელების მხრიდან არაეთიკური ქმედებების, სიტყვიერი შეურაცხყოფისა და სხვა უფლებადარღვევის ფაქტებზე; ▪ ჩატარდეს ეფექტიანი განხორციელებული გამოძიება ე.წ. გაზაფხულის სატელეფონო აქციების მუქარების პარალელურად საქმეზე, მათ შორის, ორგანიზატორების გამოვლენის მიზნით; ▪ ჩატარდეს ეფექტიანი გამოძიება ე.წ. შავნიღბიანი მოძალადე ჯგუფების მიერ მოქალაქეებსა და პოლიტიკოსებზე თავდასხმის ფაქტებზე. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ სამინისტრომ, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მონიტორინგის ჩატარების გზით, გამოავლინოს და აღკვეთოს პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის ფაქტები; ▪ სამინისტრომ შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს; ▪ სამინისტრომ შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და გათვალისწინებული მათზე რეაგირების ძალადობის სტრატეგია, მსხვერპლი სადაც ასევე პაციენტებისთვის იქნება შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; ▪ შემუშავდეს და დაინერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმადე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები; 113 | ▪ სახალხო დამცველის აპარატთან კონსულტაციის გზით, განახლდეს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქცია; ▪ შეისწავლოს და აღმოფხვრას ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა და შპს „ბათუმის სამედიცინო ცენტრში“ პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკა; ▪ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში შეიქმნას დასამშვიდებელი ოთახები, სადაც უზრუნველყოფილი იქნება თერაპიული გარემო და პაციენტს ექნება ნებაყოფლობით განმარტოების შესაძლებლობა და დასამშვიდებელი სენსორული სტიმულაციების შესაძლებლობები246; ▪ შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან (112) შეტყობინებებზე დახმარების შემოსული ფსიქიატრიული რეაგირებისთვის გაგზავნილი ეკიპაჟებისთვის ფსიქიატრიულ შეიმუშაოს დახმარებაზე არანებაყოფლობით მოთავსების შემთხვევების გადაუდებელი დარწმუნების სამედიცინო გზით დაყოლიების, ფსიქიატრიულ საჭიროების განსაზღვრისა თაობაზე პაციენტის სტაციონარში და პაციენტის უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; ▪ შეისწავლოს მიმღები ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დაუყოვნებლივ გაწერონ სტაციონარიდან ის პაციენტები, რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი; ▪ ცვლილებები შევიდეს მინისტრის ბრძანებაში,247 რათა პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე სავალდებულო გახდეს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებული (№IV-300-12/ა) ფორმის შევსება; ▪ შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმა; ▪ შემუშავდეს ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე პაციენტის ინფორმირებული თანხმობის ფორმა; კომფორტის ოთახის მნიშვნელობის, დანიშნულების და მახასიათებლების შესახებ ინფორმაცია მოცემულია მითითებულ ბმულზე: მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, Quality Rights: Freedom from coercion, violence and abuse. WHO Quality Rights Core training: mental health and social services. Topic 8: Supportive environments and the use of comfort rooms. ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე: <https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/329582/9789241516730-eng.pdf> [ბოლოს ნანახია: 03.02.2025]. 247 ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსების წესის დამტკიცების შესახებ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანება №87/ნ, 2007 წლის 20 მარტი, თბილისი. 246 114 | ▪ ბრძანებით განისაზღვროს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, სტაციონირებაზე თანხმობის მიღების შემდეგ, პაციენტს მიაწოდოს ზუსტი და ამომწურავი ინფორმაცია ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალურ კომპონენტებზე და თითოეულ კომპონენტზე მიიღოს პაციენტის გაცნობიერებული თანხმობა; ▪ სამინისტრომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მონიტორინგის ჩატარების გზით გამოავლინოს და აღკვეთოს ნების საწინააღმდეგოდ ან/და ძალის გამოყენებით ინექციების გაკეთებისა და მედიკამენტების მიცემის ფაქტები; ▪ ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების შესაძლებლობა, სტაციონარიდან გაწერის გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით; ▪ უზრუნველყოს სტაციონარში 6 თვეზე მეტი ხნით მოთავსებული პაციენტების საჭიროებების შეფასება, მათი დაწესებულებიდან გაწერის და სათემო სერვისებზე გადამისამართების მიზნით; ▪ შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ რეგულარულად უზრუნველყოს პაციენტის გასაგები ენით, ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის და პაციენტის უფლებების თაობაზე; ▪ შემუშავდეს და მინისტრის დაწესებულებებისთვის ბრძანებით სავალდებულო, დამტკიცდეს ფსიქიატრიული განცხადების/საჩივრის გაგზავნის მისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; ▪ სამინისტრომ მონიტორინგის გზით შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; ▪ სამინისტრომ მონიტორინგის გზით შეისწავლოს შეზღუდვის მეთოდების დოკუმენტაციის წარმოების გამოყენების კანონიერება და დასაბუთებულობა; ▪ შემუშავდეს ფსიქიატრიულ სპეციფიკური წესები, სადაც არსებული დაზიანებების დაწესებულებებში გათვალისწინებული იქნება პაციენტთა სხეულზე დოკუმენტირების და საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების წესები; ▪ შეიქმნას ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფის ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმი, რომლის კომპეტენციაც იქნება ფსიქიატრიული სერვისების მომხმარებლებისგან, მათი წარმომადგენლებისა და სხვა დაინტერესებული პირებისგან კონფიდენციალური/ღია საჩივრების მიღება ფსიქიატრიული სერვისების ხარისხისა და უფლებების კუთხით გამოვლენილ 115 | დარღვევებზე და ფსიქიატრიული სერვისების მიმწოდებლების რეგულარული, სისტემური და პროაქტიული მონიტორინგი; ▪ უზრუნველყოს დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომლებმაც, შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; ▪ სამინისტრომ უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების ჩატარება, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: მულტიდისციპლინური მუშაობა, დეესკალაციის ტექნიკა, პაციენტთა უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, აღდგენაზე დაფუძნებული განსაკუთრებული დახმარების მიდგომა ყურადღება დაეთმოს ბიოფსიქოსოციალური და თანამედროვე პერსონალის მოდელის ფსიქიატრია, მიერ ფსიქიატრიული მნიშვნელობის გააზრებას და პრაქტიკაში განხორციელებისათვის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას; ▪ შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებისთვის შემუშავდეს ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგია; ▪ დაიხუროს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრის თავშესაფარი, ასევე ბედიანის და ძევრის შშმ პირთა პანსიონატები და ბენეფიციარები გადაიყვანონ ალტერნატიული ზრუნვის ისეთ მომსახურებებში, სადაც ისინი თემში, ოჯახურ გარემოსთან მაქსიმალურად მიახლოებულ პირობებში იქნებიან; ▪ შეისწავლოს შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებში ბენეფიციარების ნების საწინააღმდეგოდ საცხოვრისებში მოთავსების შემთხვევები და მოახდინოს თანმდევი რეაგირება; ▪ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების უფლებების დაცვის ეფექტიანი მექანიზმის შესაქმნელად, შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს თავშესაფრებისა და შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებისთვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის მისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური პროცედურა, სადაც დეტალურად იქნება გაწერილი ამ უფლების რეალიზების ყველა საკითხი; ▪ სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი შეიცვალოს ისე, რომ ნებისმიერი ტიპის საცხოვრისის სერვისში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე; ▪ უზრუნველყოს ბენეფიციარებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული ასაკობრივი ჯგუფებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; ▪ საცხოვრისის სერვისებში უზრუნველყოს მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა შესაბამისი გამოკვლევებისა და კონსულტაციების გზით; ▪ ყველა ტიპის საცხოვრისის სერვისის მიმწოდებლისთვის განისაზღვროს ვალდებულება ადგილზე იქონიოს გადაუდებელი მედიკამენტების მარაგი; 116 | ▪ დაავალდებულოს სერვისის მიმწოდებლები მოახდინონ შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებში მყოფ ბენეფიციართა ინფორმირება მათი უფლებების და უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ; ▪ გაუწიოს ზედამხედველობა შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისების მიმწოდებლების მიერ ბენეფიციართა უფლებების და უფლების დაცვის მექანიზმების შესახებ ინფორმირებას; ▪ მიიღოს ყველა ზომა, რათა სისტემური მონიტორინგის გზით გაკონტროლდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან. საქართველოს იუსტიციის მინისტრსა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ ურთიერთთანამშრომლობის გზით შეიმუშაონ პენიტენციური საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან ჯანმრთელობისა და დაცვის სოციალური ჯანდაცვის დევნილთა, სამინისტროს შრომის, სისტემაში სრული ინტეგრაციის კონკრეტულ დროში გაწერილი გეგმა. სპეციალურ საგამოძიებო სამახურსა და საქართველოს გენერალურ პროკურატურას: ▪ სრულყოფილად შესრულდეს სახალხო დამცველის 2024 წლის 17 დეკემბრის №2024/7325 წინადადება ი. წ.-ს საქმეზე (ლეონიძის ქუჩის ეპიზოდი) და 2025 წლის 7 მარტის №25/1903 წინადადება გაზაფხულის აქციებთან დაკავშირებით; ▪ ზამთრის აქციებზე გამოძიება ჩატარდეს ეფექტიანად. შეიცვალოს კვალიფიკაცია და გამოძიება ასევე წარიმართოს არასათანადო მოპყრობის სპეციალური მუხლებით. გამოძიებამ სრულად გააანალიზოს მოვლენები და გამოკვეთოს ყველა პირის (ხელმძღვანელიდან რიგითამდე) პასუხისმგებლობა, როლი და ფუნქციები; ▪ ჩატარდეს გამოძიება ზამთრის აქციებზე მოქალაქეების პირადი ნივთების შესაძლო უკანონო დაუფლების ფაქტებზე, ასევე პირად ელექტრონულ მოწყობილობებში კანონშეუსაბამოდ შეღწევისა და ინფორმაციის გაცნობის/მოპოვების სავარაუდო ფაქტებზე. სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს ▪ ჩამოაყალიბოს ერთიანი მიდგომა სსკ-ის 156-ე მუხლით (დევნა) კვალიფიკაციის მიმართულებით და, საჭიროების შემთხვევაში, ამ მიზნით, შეიმუშაოს სახელმძღვანელო დოკუმენტი; ▪ ჩატარდეს ეფექტიანი გამოძიება ე.წ. შავნიღბიანი მოძალადე ჯგუფების მიერ მაკა ჩიხლაძესა და გიორგი შეწირულზე თავდასხმის ფაქტზე. საქართველოს პროკურატურას: 117 | ▪ საქმეები, სადაც ვლინდება/გამოვლინდება დევნის ნიშნევი, დაკვალიფიცირდეს სსკ-ის 156-ე მუხლით და უწყებრივი ქვემდებარეობის შესაბამისად, დაექვემდებაროს სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს ან პროკურატურას. საერთო მოსამართლეებს ▪ სისხლის სამართლისა და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეებზე არ დააფუძნოს გადაწყვეტილებები მხოლოდ პოლიციელების ჩვენებებს, ნეიტრალური მტკიცებულებების არარსებობის პირობებში. შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრს“: ▪ სავალდებულო ძალის მქონე დოკუმენტით, ვიდეოჩანაწერების დაარქივების ვადად განისაზღვროს სულ მცირე 10 დღე; შეისწავლოს და შესწავლის შედეგების საფუძველზე დაგეგმოს დაარქივების ვადის 30 დღით განსაზღვრის საკითხი; ▪ მიიღოს ყველა ზომა, რათა მძიმე სედაციური ფსიქოტროპული მედიკამენტების დიდი დოზებით მიწოდება არ განხორციელდეს რუტინულად, ყველა ახლად მიღებული პაციენტის შემთხვევაში. ასეთი ფარმაკოთერაპიული ჩარევა განხორციელდეს მხოლოდ ფრთხილი ინდივიდუალური შეფასების შემდეგ, პერორალურად მიღებულ მედიკამენტებთან ერთად, ისეთი დოზებით, რაც არ იწვევს გადამეტებულ სედაციას ან სერიოზული გვერდითი მოვლენების რისკს. 118 | 4. თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება 4.1. შესავალი წინამდებარე თავში მიმოხილულია საანგარიშო პერიოდში თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლების დაცვასთან დაკავშირებული ისეთი საკითხები, როგორიცაა თავისუფალი გადაადგილების უფლების უსაფუძვლო შეზღუდვები, აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენება და გასაჩივრებასთან დაკავშირებული პრობლემები; უკანონო ადმინისტრაციული დაკავებები; პატიმრების, მათ შორის, უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულ პირთა, გათავისუფლების მექანიზმების გამოყენებისას გამოვლენილი ხარვეზები და სხვ. უნდა აღინიშნოს, რომ ზემოაღნიშნული საკითხები მიმოხილულია სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშშიც, თუმცა, საანგარიშო პერიოდში, გასულ წელს გამოვლენილი ხარვეზები არ აღმოფხვრილა. მეტიც, ადმინისტრაციულ დაკავებებთან მიმართებით, კიდევ უფრო გაიზარდა ადამიანის თავისუფლების უფლებაში ჩარევის თვითნებობის რისკები. დასანანია, რომ გასული წლების მსგავსად, კვლავ შეუსრულებელია სახალხო დამცველის არაერთი რეკომენდაცია. მათ შორის, ნორმატიულად არ განსაზღვრულა სპეციალურ ოპერაციაში მონაწილე სამართალდამცავთა მიერ სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენების ვალდებულება და სპეციალური ოპერაციისას სამხრე კამერის გამოყენების წესი. ასევე საგულისხმოა, რომ კვლავ არ შესულა ცვლილება საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში და არ განსაზღვრულა ადმინისტრაციული საქმის განმხილველი სასამართლოს მიერ ადმინისტრაციული დაკავების კანონიერების შემოწმების ვალდებულება და სხვ. სახალხო დამცველი, წლებია, საპარლამენტო ანგარიშში გასცემს წინადადებას პარლამენტის მიმართ, რომლის გაზიარების შემთხვევაში, დაუშვებლად იქნება ცნობილი საექსტრადიციო პატიმრობის გამოყენება ან/და გაგრძელება, თუ პირის მიმართ საექსტრადიციო საქმისწარმოებისათვის საკმარისი საფუძვლის გამოვლენის შემდეგ მას პატიმრობაში ერთობლივად გატარებული აქვს 9 თვე მის მიმართ მიმდინარე, მათ შორის, საქართველოს ტერიტორიაზე ჩადენილი ნებისმიერი სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში.248 სამწუხაროდ, სახალხო დამცველის ეს წინადადება დღემდე შეუსრულებელია, ხოლო პრობლემის აღმოფხვრის დამატებითი ადვოკატირების მიზნით, სახალხო დამცველის მიერ წარდგენილი კონსტიტუციური სარჩელი249 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში ამ დრომდე არსებითად არ განხილულა. 248 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 107; საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 96; საქართველოს სახალხო დამცველის 2021 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 91; დამატებით, სახალხო დამცველმა 2021 წლის 7 დეკემბერს საკანონმდებლო წინადადებით მიმართა საქართველოს პარლამენტს - საქართველოს სახალხო დამცველის 2021 წლის 7 დეკემბრის №15-2/11520 წინადადება. 249 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 12 იანვრის №1808 კონსტიტუციური სარჩელი „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“. 119 | 4.2. თავისუფალი გადაადგილების უფლების უსაფუძვლო შეზღუდვა საანგარიშო პერიოდში კვლავ გაგრძელდა სამართალდამცავი ორგანოების უკანონო პრაქტიკა, როდესაც პირებს, რომელთა მიმართ კანონმდებლობით გათვალისწინებული სამართლებრივი საფუძველი არ არსებობს, გამომძიებლის სიტყვიერი მითითებით, უსაფუძვლოდ ეზღუდებათ საქართველოს საზღვრის გადაკვეთის შესაძლებლობა. საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველის აპარატმა 2 ასეთი საქმე შეისწავლა.250 სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საანგარიშო პერიოდში შესწავლილ ერთ საქმეში აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მოქალაქე ა.ს.-ს და მისი ოჯახის წევრებს 2024 წლის 18 ივლისს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საზღვრის დაცვის დეპარტამენტის თანამშრომლებმა არ მისცეს შესაძლებლობა გადაეკვეთათ საქართველოს სახელმწიფო საზღვარი თბილისის აეროპორტში, თურქეთის რესპუბლიკის გავლით, ბოსნია და ჰერცოგოვინაში გამგზავრების მიზნით. ხოლო, მეორე საქმეში, რუსეთის ფედერაციის მოქალაქე ვ.ს. 2023 წლის 28 სექტემბერს, თბილისის საერთაშორისო აეროპორტის გავლით, გეგმავდა გამგზავრებას თურქეთის რესპუბლიკის ქალაქ ანტალიაში, თუმცა შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლებმა გამგზავრების შესაძლებლობა არ მისცეს. ორივე ამ შემთხვევაში სახალხო დამცველმა გამოძიების დაწყების მოთხოვნით გენერალურ პროკურორს მიმართა.251 ორივე შემთხვევაში გამოძიება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 152-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის252 ნიშნებით დაიწყო.253 რაც შეეხება წინა წლებში გამოვლენილ პრაქტიკას,254 2021-2023 წლებში სახალხო დამცველის აპარატმა 5 ფაქტი შეისწავლა, როდესაც სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლის მითითების საფუძველზე, კონკრეტულ პირებს საქართველოს საზღვრის გადაკვეთის შესაძლებლობა არ მიეცათ. საქმის შესწავლის შედეგების საფუძველზე, სახალხო დამცველმა შესაბამისი წინადადებებით მიმართა საქართველოს გენერალურ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიში. 251 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 9 ოქტომბრის № 2024/5317 და 2024 წლის 6 ივნისის № 2024/1671 წინადადებები. 252 საქართველოში კანონიერად მყოფისათვის ქვეყნის ტერიტორიაზე თავისუფლად გადაადგილების, საცხოვრებელი ადგილის თავისუფლად არჩევის ან საქართველოდან თავისუფლად გასვლის უფლების, აგრეთვე საქართველოს მოქალაქისათვის საქართველოში თავისუფლად შემოსვლის უფლების განხორციელებაში უკანონოდ ხელის შეშლა, რამაც მნიშვნელოვანი ზიანი გამოიწვია, ჩადენილი ძალადობით, ძალადობის მუქარით ან სამსახურებრივი მდგომარეობის გამოყენებით ისჯება ჯარიმით ან გამასწორებელი სამუშაოთი ვადით ერთ წლამდე ან შინაპატიმრობით ვადით ერთიდან ორ წლამდე ანდა თავისუფლების აღკვეთით ვადით ორ წლამდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე (საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 152-ე მუხლის მე-2 ნაწილი). 253 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2024 წლის 17 იანვრის №13/1892 და 2024 წლის 26 ივნისის №13/41420 წერილები. 254 საქართველოს სახალხო დამცველის 2021 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 82; საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 90; საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 96. 250 120 | პროკურორს და გამოძიების დაწყება მოითხოვა.255 მითითებული 5 ფაქტიდან გამოძიება დაიწყო 3-ზე, თუმცა დღემდე უშედეგოდ მიმდინარეობს და მოცემული დროისთვის, შესაბამისი გამოძიების ფარგლებში დაზარალებულად და ბრალდებულად, კონკრეტული პირი ცნობილი არ არის.256 ხოლო 2 ფაქტზე გამოძიება საერთოდ არ დაწყებულა.257 4.3. აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების ან შეცვლის თაობაზე განჩინების გასაჩივრების პრაქტიკა სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ საქმის არსებითი განხილვის ეტაპზე აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების ან შეცვლის განჩინების გასაჩივრების შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს უნდა ეკისრებოდეს ვალდებულება დაუყოვნებლივ იმსჯელოს აღკვეთის ღონისძიების კანონიერებაზე და არა საქმის განხილვის დასრულების შემდეგ, განაჩენთან ერთად. სახალხო დამცველის შეფასებით, ამგვარი პრაქტიკა აზრს უკარგავს აღკვეთის ღონისძიების განჩინების გასაჩივრების შესაძლებლობას, ვინაიდან საქმის განხილვის დასრულების შემდეგ საქმეზე განაჩენის მიღების დროს პირის მიმართ გამოტანილი აღკვეთის ღონისძიება თავისთავად წყვეტს მოქმედებას. ამ პრობლემის აღმოსაფხვრელად, სახალხო დამცველმა საქართველოს პარლამენტს წინადადებით მიმართა. სამწუხაროდ, პარლამენტს სახალხო დამცველის ეს წინადადება არც საანგარიშო პერიოდში გაუთვალისწინებია.258 საგულისხმოა, რომ აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების პრაქტიკა საანგარიშო პერიოდში, წინა წლებთან შედარებით, არსებითად არ შეცვლილა. სტატისტიკური მონაცემების ანალიზი ცხადყოფს, რომ ბრალდებულების მიმართ შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიებების ძირითადი სახე კვლავ პატიმრობა ან გირაოა. აღკვეთის სხვა ღონისძიებები, წინა წლების მსგავსად, როგორც წესი, იშვიათად გამოიყენება. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ მოწოდებული სტატისტიკის თანახმად, 2024 წელს, აღკვეთის ღონისძიება, ჯამში 10658 პირს შეეფარდა.259 მათგან პატიმრობის პროცენტული მაჩვენებელი 41%-ს შეადგენს - 4379 შემთხვევა. 2024 წელს, 2023 წელთან შედარებით, გაიზარდა პატიმრობის პროცენტული წილი აღკვეთის ღონისძიებებთან 255 საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის 16 მაისის № 15-2/2829, 2022 წლის 30 მაისის № 15-12/5499, 2022 წლის 7 დეკემბრის № 15-12/12194, 2022 წლის 21 ნოემბრის № 15-4/11654 და 2024 წლის 20 მაისის № 2024/1178 წინადადებები. 256 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2025 წლის 3 თებერვლის №13/5579, 2025 წლის 3 თებერვლის №13/5451, 2025 წლის 3 თებერვლის №13/5452 წერილები. 257 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2023 წლის 26 სექტემბრის №13/65124 და 2024 წლის 22 იანვრის №13/3590 წერილები. გენერალური პროკურატურის პოზიციით, მასალების შესწავლის შედეგად არ გამოიკვეთა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული დანაშაულების ჩადენის ფაქტები. 258 შევიდეს ცვლილება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში, რომლის თანახმადაც, საქმის არსებითი განხილვის ეტაპზე აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების ან შეცვლის განჩინების გასაჩივრების შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მკაფიო ვალდებულებად განისაზღვრება აღკვეთის ღონისძიების კანონიერებაზე დაუყოვნებლივ მსჯელობის ვალდებულება. 259 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2025 წლის 24 თებერვლის წერილი № პ-61-25. 121 | მიმართებით. კერძოდ, 2023 წელს, აღკვეთის ღონისძიება ჯამში გამოიყენეს 11830 პირის მიმართ, აქედან პატიმრობა შეეფარდა 4479 პირს - 37.86 %.260 რაც შეეხება არასაპატიმრო აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებას, საგულისხმოა, რომ 2024 წელს არასაპატიმრო აღკვეთის ღონისძიება გამოიყენეს 6279 პირის მიმართ, მათ შორის, არასაპატიმრო ღონისძიების სახით გირაო/გირაო პატიმრობის უზრუნველყოფით განესაზღვრა 6189 პირს. შესაბამისად, გირაოს გამოყენების პროცენტული მაჩვენებელი 2024 წელს გამოყენებულ არასაპატიმრო აღკვეთის ღონისძიებებთან მიმართებით 98.6%-ს შეადგენდა. ტენდენცია წლების განმავლობაში ფაქტობრივად უცვლელია. 2023 წელს, გირაოს ხვედრითმა წილმა ასევე შეადგინა არასაპატიმრო ღონისძიებების 98.6%, 202 წელს - 98%, 2021 წელს - 97.2%, 2020 წელს - 96.7%, ხოლო 2019 წელს - 96.3%.261 4.4. ადმინისტრაციული დაკავებები ადმინისტრაციული დაკავებების ჭრილში, პირველ რიგში, საგულისხმოა, რომ კვლავ პრობლემურია კანონმდებლობაში არსებული ხარვეზები, რომლებზეც საქართველოს სახალხო დამცველი, წლებია, მიუთითებს.262 კერძოდ, პრობლემურია ადმინისტრაციული დაკავების კანონიერების შემოწმების უფლებამოსილების საკითხი. როდესაც პირი ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის განმხილველი მოსამართლის წინაშე სადავოდ ხდის ადმინისტრაციულ დაკავებას, მოსამართლე არ ამოწმებს დაკავების კანონიერებას და ამას ცალკე სამართალწარმოების ფარგლებში განიხილავს. სამწუხაროდ, ამ პრობლემის აღმოფხვრის მიზნით სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში გაცემული წინადადება დღემდე შეუსრულებელია. საანგარიშო პერიოდშიც გაგრძელდა საპროტესტო აქციებზე მოქალაქეების ადმინისტრაციული წესით დაკავების, დაკავების ვადის 48 საათამდე უსაფუძვლო გახანგრძლივებისა და ამ ფორმით გამოხატვის თავისუფლებაში გაუმართლებელი ჩარევის არასწორი პრაქტიკა.263 ამ ფონზე, განსაკუთრებით სამწუხაროა, რომ 2024 წლის დეკემბერში საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში შევიდა ადამიანის უფლებების სტანდარტებთან შეუსაბამო რამდენიმე საკანონმდებლო ცვლილება. მათ შორის, განსაკუთრებით საყურადღებოა პოლიციელისთვის, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის განმეორებით ჩადენის პრევენციის მიზნით, პირის ადმინისტრაციული დაკავების, პირადი და ნივთების გასინჯვისა და ნივთებისა და დოკუმენტების ჩამორთმევის უფლებამოსილების მინიჭება.264 ცვლილებით არ არის განსაზღვრული პრევენციული დაკავების კონკრეტული საფუძველი და არც მისი გამოყენებისთვის რაიმე მტკიცებულებითი სტანდარტის (კონკრეტული ფაქტი 260 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2024 წლის 5 მარტის წერილი №პ-19-24. 261 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2024, გვ. 98. 262 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 98; საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 88; საქართველოს სახალხო დამცველის 2021 წლის ანგარიში, გვ. 81; საქართველოს სახალხო დამცველის 2020 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 103-104. 263 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიში. 264 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ საქართველოს კანონი, 13/12/2024, 169-Iმს-XIმპ. 122 | ან ინფორმაცია) მოთხოვნაა დაწესებული. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ადმინისტრაციული დაკავების 48-საათიანი ვადის და დაკავების კანონიერებაზე სასამართლო კონტროლის არარსებობის პირობებში, პრევენციული ადმინისტრაციული დაკავების შემოღება ადამიანის უფლებებთან შეუსაბამო კოდექსის მოქმედების პირობებში, კიდევ უფრო ზრდის ადამიანის თავისუფლების უფლებაში ჩარევის თვითნებობის რისკებს. ანალოგიურად, საკანონმდებლო ცვლილებები ბუნდოვანი და არაგანჭვრეტადია ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის განმეორებით ჩადენის პრევენციის მიზნით პირადი გასინჯვის, ნივთების გასინჯვისა და ნივთებისა და დოკუმენტების ჩამორთმევის თვალსაზრისითაც.265 4.5. პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პრაქტიკა266 2024 წლის განმავლობაში, წინა წლების მსგავსად, კვლავ პრობლემური იყო მსჯავრდებულთა პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პრაქტიკა და ამ საკითხის მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზა. მოქმედი პრაქტიკა და საკანონმდებლო ბაზა ვერ ადგენენ ერთიან, განჭვრეტად და მკაფიო საფუძვლებს იმისა, თუ ვის ეკუთვნის საკანონმდებლო შეღავათით სარგებლობის შესაძლებლობა. პირველ რიგში, საგულისხმოა, რომ პრობლემურია მსჯავრდებულის შეფასების კრიტერიუმების არასრულყოფილი ჩამონათვალი. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ აუცილებელია დაიხვეწოს ნორმატიული ბაზა და პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა თუ სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლისას უფრო მეტ კრიტერიუმს მიექცეს ყურადღება, მათ შორის, ისეთ ასპექტებს, რომლებიც მსჯავრდებულის სამომავლო გეგმებს, პერსპექტივებს, შესაძლებლობებსა და სხვა საკითხებს მიემართება. საკანონმდებლო ბაზის ხარვეზიანობასთან დაკავშირებით, დამატებით, აღსანიშნავია, რომ, თუ საბჭო საჭიროდ მიიჩნევს მსჯავრდებულისაგან მიიღოს დამატებითი ინფორმაცია მისი სასჯელის მოხდისგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის გადასაწყვეტად, იგი ატარებს ზეპირ მოსმენას. თუმცა, კანონმდებლობა არ განსაზღვრავს იმ წინაპირობებს, თუ როდის და რა შემთხვევებშია მიზანშეწონილი პატიმრისგან დამატებითი ინფორმაციის მიღება, რაც საბჭოს სუბიექტური ან თვითნებური გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობას უქმნის. სამწუხაროდ, ეს პრობლემა არც ახალი პენიტენციური კოდექსის ამოქმედების შემდეგ აღმოფხვრილა. სახალხო დამცველის აპარატმა საანგარიშო პერიოდში გამოითხოვა ექვსივე ადგილობრივი საბჭოს, ასევე, ქალ მსჯავრდებულთა საქმეების განმხილველი ადგილობრივი საბჭოს მიერ 2024 წლის აპრილში, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოს მესამე ადგილობრივი საბჭოს, დასავლეთ საქართველოს ადგილობრივი საბჭოსა და არასრულწლოვანთა საქმეების 265 საკანონმდებლო ცვლილებებთან დაკავშირებით დეტალური ანალიზი იხილეთ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 266 დეტალები ხელმისაწვდომია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 123 | განმხილველი ადგილობრივი საბჭოს მიერ 2024 წლის ოქტომბერში მიღებული ყველა გადაწყვეტილების ასლი.267 გადაწყვეტილებების შესწავლის შედეგად, გამოიკვეთა როგორც დადებითი, ისე უარყოფითი ტენდენციები. შენარჩუნებულია გასული წლის დადებითი ტენდენცია და შეიძლება ითქვას, რომ ადგილობრივი საბჭოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები, ძირითადად, დასაბუთებულია და ამ მიმართულებით სისტემური ხარვეზები არ იკვეთება. ამავე დროს, უნდა აღინიშნოს, რომ სახალხო დამცველის აპარატმა საანგარიშო პერიოდში გამოავლინა არა ერთეული საქმეები, სადაც დასაბუთების პრობლემა კვლავ იკვეთება. კერძოდ, ზოგიერთ უარყოფით და ასევე დადებით გადაწყვეტილებაში საბჭოს მიერ შემოთავაზებული დასაბუთება პრობლემურია და განსხვავდება არსებული 268 პრაქტიკისგან. რაც შეეხება საქმეთა შესწავლის შედეგად გამოვლენილ უარყოფით ტენდენციებს, ამ მხრივ, პირველ არაერთგვაროვან რიგში, პრაქტიკას. გამოვყოფთ ძირითადი ადგილობრივი საბჭოები კრიტერიუმების შეფასების მსჯავრდებულის სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის საკითხის განხილვისას შეფასების ხუთი ძირითადი კრიტერიუმით269 ხელმძღვანელობენ. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილ ადგილობრივი საბჭოს გადაწყვეტილებებში იკვეთება ისეთი დადებითი გადაწყვეტილებები, სადაც მსჯავრდებულის პირადი საქმე არ განსხვავდება სხვა პატიმრების პირადი საქმეებისგან, ვის მიმართაც უარყოფითი გადაწყვეტილება იქნა მიღებული, თუმცა, საბჭოები ამ შემთხვევაში, იმავე კრიტერიუმებს განსხვავებულად აფასებენ. საბჭოს გადაწყვეტილებებიდან არ ჩანს, ამ კრიტერიუმის შეფასებისთვის მნიშვნელოვანი ისეთი რა განმასხვავებელი ფაქტორები იკვეთებოდა მოცემულ საქმეებში, რომ განსხვავებული შეფასება განაპირობა. დამატებით, სახალხო დამცველის აპარატმა გამოავლინა საბჭოების მიერ ცალკეული კრიტერიუმების შეფასების პრობლემურობა. მაგალითად, მსჯავრდებულის მიერ ჩადენილი დანაშაულის ხასიათი არის ერთ-ერთი კრიტერიუმი, რომელსაც ადგილობრივი საბჭოები აფასებენ მსჯავრდებულთან მიმართებით. ადგილობრივი საბჭოს მიერ დანაშაულის ხასიათზე მსჯელობისას არ იკვეთება რაიმე სახის გრადაცია/განსხვავება იმის მიხედვით, თუ რა კატეგორიის დანაშაულია სახეზე, არის თუ არა ის ძალადობრივი, არის თუ არა ის განზრახი/გაუფრთხილებელი დანაშაული. საბჭო, ხშირად ერთ სიბრტყეზე აქცევს ყველა დანაშაულებრივ ქმედებას და არ იკვეთება ამ კრიტერიუმის მიხედვით ჩადენილი ქმედების ინდივიდუალური შეფასება. იგივე შეიძლება ითქვას შეფასების 267 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 28 ნოემბრის № 2024/6735 წერილი. დეტალური მსჯელობა წარმოდგენილია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 269 დანაშაულის ხასიათი; მსჯავრდებულის ქცევა სასჯელის მოხდის პერიოდში; მსჯავრდებულის მიერ წარსულში დანაშაულის ჩადენის ფაქტები, ნასამართლობა; ოჯახური პირობები; მსჯავრდებულის პიროვნება. 268 124 | ისეთ კრიტერიუმზე, როგორიცაა ოჯახური პირობები. კერძოდ, უარყოფითი გადაწყვეტილებების უმეტესობაში, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც მსჯავრდებული ოჯახურ მდგომარეობას დადებით კონტექსტში აღწერს და აღნიშნული დაწესებულების მიერ წარმოდგენილი დახასიათებიდანაც დასტურდება, საბჭოები ამ კრიტერიუმს უარყოფითად აფასებენ იმ მიზეზით, რომ კონკრეტული „მოცემულობა პენიტენციურ დაწესებულებაში მოხვედრამდე უკვე არსებობდა და ფაქტია, ოჯახი ვერ გახდა შემაკავებელი და მსჯავრდებულის ქცევის განმსაზღვრელი“ და ა.შ. ასევე საგულისხმოა, რომ ადგილობრივი საბჭოების გადაწყვეტილებებში მნიშვნელოვანი ყურადღება ეთმობა მსჯავრდებულის სოციალურ აქტივობებში ჩართულობას, როგორც ერთ-ერთ გადამწყვეტ ფაქტორს რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის პროცესში. თუმცა, ნიშანდობლივია, რომ, რიგ შემთხვევებში, მსჯავრდებულის სხვადასხვა საგანმანათლებლო, კულტურულ, სპორტულ ან/და სხვა ტიპის აქტივობაში მონაწილეობის მიუხედავად, საბჭო ამას ამა თუ იმ მიზეზის გამო დადებითად არ აფასებს, რაც სახალხო დამცველის შეფასებით, არ არის დასაბუთებული და სამართლიანი.270 ამასთანავე, საბჭო არ ითვალისწინებს ისეთ შემთხვევებს, როდესაც მსჯავრდებული, სურვილის მიუხედავად, აქტივობებში კონკრეტული ხელშემშლელი გარემოებების გამო არ იყო ჩართული. ასევე ნიშანდობლივია საბჭოების მსჯელობის ბუნდოვანება მსჯავრდებულის მიმართ გამოყენებულ წახალისებასთან მიმართებით. კერძოდ, გადაწყვეტილებებიდან ჩანს, რომ ერთ შემთხვევაში, საბჭომ შეიძლება თეორიულად განმარტოს, რომ მოკლებულია შესაძლებლობას, მხოლოდ რამდენიმე წახალისების ღონისძიებით (ფორმის მიუხედავად) დადებითად შეაფასოს კონკრეტული კრიტერიუმი. მეორე შემთხვევაში, შესაძლოა, ის დადებითად არ შეაფასოს მხოლოდ წახალისების კონკრეტული ფორმის გამო. დამატებით, აღსანიშნავია, რომ მსჯავრდებულის პიროვნების შეფასებისას, სხვა გარემოებებთან ერთად, ყურადღება უნდა მიექცეს იმასაც, საჭიროებს თუ არა მსჯავრდებული განსაკუთრებულ ზედამხედველობას დაწესებულების ხელმძღვანელობის მხრიდან, თუმცა, საგულისხმოა, რომ ამ კომპონენტზე საბჭო ყურადღებას ამახვილებს მხოლოდ საშიშროების მომეტებული რისკის მქონე მსჯავრდებულების საქმეების განხილვისას, ხოლო საშუალო რისკის მქონე მსჯავრდებულებთან დაკავშირებით მიღებულ გადაწყვეტილებებში, ეს კომპონენტი დადებით კონტექსტში არ აღიწერება. საბჭო მსჯავრდებულის მიმართ საშეღავათო მექანიზმის გამოყენების თაობაზე დაზარალებულის თანხმობის საკითხსაც არაერთგვაროვნად აფასებს. რიგ შემთხვევაში, როდესაც მსჯავრდებულს დაზარალებულის თანხმობა წარმოდგენილი არ აქვს, საბჭო უარყოფითად აფასებს და მიიჩნევს, რომ მსჯავრდებულის შერიგება მნიშვნელოვანია ახალი დანაშაულის თავიდან აცილებისა და სამართლიანობის აღდგენის მიზნებიდან გამომდინარე. ხოლო ისეთ შემთხვევაში, როდესაც დაზარალებული მსჯავრდებულის მიმართ შეღავათის გავრცელებაზე თანახმაა, საბჭო მიუთითებს, რომ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება ვერ გახდება მსჯავრდებულისაგან მომდინარე საფრთხის დეტალური მსჯელობა წარმოდგენილია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 270 125 | აღმოფხვრისა და გათავისუფლების შემდგომ ახალი დანაშაულის თავიდან აცილების გარანტი. ადგილობრივი საბჭოების გადაწყვეტილებების შესწავლით ასევე ირკვევა, რომ გადაწყვეტილებების დასაბუთებისას, თითოეულ კრიტერიუმზე მსჯელობისას საბჭოები შაბლონურ ტექსტებს იყენებენ. არაერთი გადაწყვეტილების დასაბუთების ნაწილში ისეთ უარყოფით გარემოებაზე მიეთითება, რომელიც მსჯავრდებულის პირად საქმეს არ შეესაბამება და ამდენად, აცდენილია რეალობას. ასევე იკვეთება, რომ ზოგიერთ გადაწყვეტილებაში, საბჭოების სამომავლო მოლოდინები ამა თუ იმ მსჯავრდებულთან მიმართებით განჭვრეტადი არ არის. როდესაც საბჭოს მიაჩნია, რომ მსჯავრდებულის მიერ გამოვლენილი პოზიტიური კონტექსტის ქცევა და მის მიერ განხორციელებული აქტივობები არ არის საკმარისი მისი რესოციალიზაციისთვის, აპარატის მოსაზრებით, აუცილებელია ამ მოსაზრების სიღრმისეული დასაბუთება, რათა მსჯავრდებულისთვის განჭვრეტადი იყოს, რა შეიძლება გააკეთოს მომავალში. დამატებით, უნდა აღინიშნოს, რომ, სამწუხაროდ, წინა წლების მსგავსად, მსჯავრდებულთა სასჯელის მოხდისგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების სტატისტიკა საანგარიშო პერიოდშიც გაუარესებულია. კერძოდ, 2019 წელს პირობით ვადამდე 1279 მსჯავრდებული გათავისუფლდა, 2020 წელს - 830, 2021 წელს - 829,271 2022 წელს - 635272, ხოლო 2023 წელს - 434. ეს სტატისტიკური მაჩვენებელი საანგარიშო პერიოდშიც გაუარესდა - 2024 წელს სასჯელის მოხდისგან 342 მსჯავრდებული გათავისუფლდა.273 აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ გაუარესების ტენდენცია შეინიშნება სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის სტატისტიკაშიც. კერძოდ, 2019 წელს სასჯელი 236 მსჯავრდებულს შეეცვალა, 2020 წელს - 545-ს, 2021 წელს 440,274 ხოლო 2022 წელს 388-ს.275 2023 წელსაც შენარჩუნდა გაუარესების ტენდენცია და ამ შეღავათით მხოლოდ 274 მსჯავრდებულმა ისარგებლა. რეგრესი გამოიკვეთა 2024 წელსაც და სასჯელი მხოლოდ 202 მსჯავრდებულს შეეცვალა.276 სასჯელის მოხდის ვადამდე ადრე გათავისუფლების მექანიზმებისა და არასაპატიმრო სასჯელების აქტიურად გამოყენების პარალელურად, საუკეთესო მოტივატორი მსჯავრდებულებისთვის იქნება ისეთი აქტივობების შეთავაზება, რომლებიც უშუალოდ აისახება დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე. მნიშვნელოვანია, რომ ასეთი მექანიზმი აქტიურად გამოიყენებოდეს სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული მსჯავრდებულების მიმართ, რათა, ერთი მხრივ, დაფასდეს მათი ძალისხმევა/შრომა და, მეორე მხრივ, ასეთმა მიდგომამ შექმნას მყარი მოტივაცია იმ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2021 წლის საქმიანობის ანგარიში, 56. 272 სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭოების სამსახურებრივი უზრუნველყოფის დეპარტამენტის 2022 წლის 30 დეკემბრის №381189/01 და 2023 წლის 16 თებერვლის №43214/01 წერილები. 273 სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2025 წლის 24 იანვრის №20774/01 წერილი. 274 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2021 წლის საქმიანობის ანგარიში, გვ. 56. 275 სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭოების სამსახურებრივი უზრუნველყოფის დეპარტამენტი 2022 წლის 30 დეკემბრის №381189/01 და 2023 წლის 16 თებერვლის №43214/01 წერილები. 276 სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2025 წლის 24 იანვრის №20774/01 წერილი. 271 126 | მსჯავრდებულებისთვის, რომლებსაც სხვადასხვა მიზეზით, მათ შორის, ციხეში არსებული არაფორმალური იერარქიის გავლენით, უჭირთ სამეურნეო სამსახურში ჩართვის გადაწყვეტილების მიღება. მსჯავრდებულებისთვის, საზოგადოებაში დაბრუნების იმედთან ერთად, უაღრესად მნიშვნელოვანია მათ ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული რეჟიმის არსებობა. 2023 წლის ანგარიშში სახალხო დამცველი მიესალმა №16 დაწესებულებაში ციფრული სწავლების277 დანერგვას.278 დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2024 წელს ციფრული სწავლება დაინერგა №5 პენიტენციურ დაწესებულებაში. ასევე, ციფრული სწავლებისთვის სრულად აღიჭურვა №1, №2 და №8 პენიტენციური დაწესებულებები,279 რაც, რა თქმა უნდა, მისასალმებელია. სახალხო დამცველი იმედოვნებს, რომ 2025 წლიდან №1, №2 და №8 დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს უკვე ექნებათ შესაძლებლობა ისარგებლონ სწავლის ამ მეთოდით და გაგრძელდება მუშაობა სხვა პენიტენციურ დაწესებულებებში ციფრული სწავლების დასანერგად. 4.6. ამნისტიის შედეგები აღსანიშნავია, რომ 2024 წლის 17 სექტემბერს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო საქართველოს კანონი „ამნისტიის შესახებ“.280 დადებითად უნდა შეფასდეს, რომ ამნისტიის კანონპროექტის საკომიტეტო განხილვაში სახალხო დამცველის აპარატიც მონაწილეობდა.281 სამწუხაროდ, „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონი კვლავ არ შეხებია უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილ პირებს. კანონით რაიმე შეღავათი ასევე არ ყოფილა გაწეული იმ პირების მიმართ, რომელთაც ქრონიკული ან/და განუკურნებელი დაავადებები აქვთ. სახალხო დამცველის აპარატი იმედს გამოთქვამს, რომ პარლამენტი სამომავლოდ იმსჯელებს ამ მიმართულებით. ასევე საგულისხმოა, რომ საქართველოს პარლამენტში პირველ მოსმენაზე განსახილველად წარდგენილი კანონპროექტის თანახმად, მსჯავრდებულზე ამნისტიის გავრცელებისთვის აუცილებელი იყო, რომ თითოეულ დაზარალებულს კანონის აღსრულებისას, გამოძიების ორგანოს ან სასამართლოს წინაშე თანხმობა განეცხადებინა მსჯავრდებულის მიმართ ამნისტიის გავრცელების თაობაზე.282 ამავე დროს, კანონპროექტის თანახმად, სასამართლო უფლებამოსილი იყო ოჯახურ 277 ციფრული სწავლება მსჯავრდებულ სტუდენტებს შესაძლებლობას აძლევს, დისტანციურად ჩაერთონ საუნივერსიტეტო სწავლების პროცესში, დაესწრონ ონლაინ ლექციებს და ინტერაქტიული კომუნიკაცია ჰქონდეთ ლექტორებთან. 278 „ციფრული უნივერსიტეტი“ ციხისა და სასჯელაღსრულების სისტემების ევროპულმა ორგანიზაციამ (Europris) 3 საუკეთესო პროექტს შორის დაასახელა. Europris-ის ყოველწლიურ ჯილდოზე ევროპის ქვეყნების 37 პროექტი იყო წარდგენილი. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: < https://sps.gov.ge/news/4458?type= > 279 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის ანგარიში. 280 2024 წლის 17 სექტემბრის საქართველოს კანონი „ამნისტიის შესახებ“. 281 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიში. 282 კანონპროექტის თანახმად, დაზარალებულის თანხმობასთან ერთად, პირს თანხმობა უნდა გამოეხატა, რომ „ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის აღკვეთის, ძალადობის მსხვერპლთა დაცვისა და დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, მის მიმართ ძალადობის განმეორების რისკის შეუფასებლად, გამოცემული ყოფილიყო დამცავი ორდერი იმ ვადით, რა ვადითაც პირს ამნისტიის შედეგად შეუმცირდა სასჯელი, თუმცა არაუმეტეს 9 თვისა. 127 | დანაშაულში მსჯავრდებული პირის მიმართ ამნისტიის გავრცელების საკითხი ზეპირი მოსმენის გარეშე განეხილა. სახალხო დამცველის აპარატის შეფასებით, კანონპროექტის ზემოაღნიშნული ვერსიის ფარგლებში არ გამოირიცხებოდა საფრთხე, რომ პირის მიმართ ამნისტიის გავრცელებისთვის აუცილებელი თანხმობის მოპოვების მიზნით, დაზარალებული, მსჯავრდებული პირის ან მხარის მხრიდან, შესაძლოა, გარკვეულ ზეწოლას დაქვემდებარებოდა და ამდენად, მის მიერ გამოთქმული თანხმობა, შესაძლოა, არ ყოფილიყო მისი ნამდვილი ნების გამოვლენის შედეგი. სახალხო დამცველის პოზიციით, ყველა ამ ჩამოთვლილი რისკის თავიდან ასაცილებლად, დაზარალებულს თანხმობა უშუალოდ სასამართლოს წინაშე უნდა დაედასტურებინა და სასამართლო თავად უნდა დარწმუნებულიყო დაზარალებულის ნების ნამდვილობაში. მისასალმებელია, რომ საქართველოს პარლამენტმა ეს პოზიცია გაითვალისწინა და მეორე მოსმენაზე წარდგენილ კანონპროექტში შევიდა ცვლილება, რომლის თანახმადაც, ოჯახური დანაშაულისთვის მსჯავრდებული პირის მიმართ ამინისტიის გავრცელების საკითხის გადაწყვეტისას, მოსამართლე დაზარალებულის პოზიციას არკვევს ზეპირი მოსმენით გამართულ სასამართლო სხდომაზე, ბრალდებულის, მსჯავრდებულის და მისი ადვოკატის დაუსწრებლად. ეს დებულება აისახა კანონის საბოლოო რედაქციაშიც. წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: ▪ შევიდეს ცვლილება საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში, რომლის თანახმადაც, ადმინისტრაციული დაკავების კანონიერების შემოწმება ადმინისტრაციული საქმის განმხილველი სასამართლოს ვალდებულებად განისაზღვრება; ▪ „სისხლის სამართლის სფეროში საერთაშორისო თანამშრომლობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 30-ე მუხლს დაემატოს 121 პუნქტი, რომლითაც დაუშვებლად იქნება ცნობილი საექსტრადიციო პატიმრობის გამოყენება ან/და გაგრძელება იმ შემთხვევაში, თუ პირის მიმართ საექსტრადიციო საქმის წარმოებისთვის საკმარისი საფუძვლის გამოვლენის შემდეგ მას პატიმრობაში ერთობლივად გატარებული აქვს 9 თვე მის მიმართ მიმდინარე, მათ შორის, საქართველოს ტერიტორიაზე ჩადენილი ნებისმიერი სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში ▪ შევიდეს ცვლილება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში, რომლის თანახმადაც, საქმის არსებითი განხილვის ეტაპზე აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების ან შეცვლის განჩინების გასაჩივრების შემთხვევაში, სააპელაციო სასამართლოს მკაფიო ვალდებულებად განისაზღვრება აღკვეთის ღონისძიების კანონიერებაზე დაუყოვნებლივ მსჯელობის ვალდებულება ▪ პენიტენციური კოდექსით განისაზღვროს ადგილობრივი საბჭოს მიერ ზეპირი მოსმენების ჩატარების სავალდებულო კრიტერიუმები. ამავე დროს, ადგილობრივ საბჭოს შეუნარჩუნდეს უფლებამოსილება, საჭიროების შემთხვევაში, დამატებით ჩაატაროს ზეპირი განხილვა. 128 | რეკომენდაციები საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: ▪ 2025 წელს ნორმატიულ დონეზე განისაზღვროს სპეციალურ ოპერაციაში მონაწილე სამართალდამცავთა მიერ სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენების ვალდებულება და სპეციალური ოპერაციისას სამხრე კამერის გამოყენების წესი ▪ სამხრე კამერებით სამართალდამცავი. აღიჭურვოს სპეციალურ ოპერაციებში მონაწილე ყველა საქართველოს იუსტიციის მინისტრს: ▪ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების - სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭოების მიერ სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების წესის დამტკიცების შესახებ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილ შეფასების კრიტერიუმებს დაემატოს ისეთი კრიტერიუმები, რომლებიც მსჯავრდებულის სამომავლო გეგმებს, პერსპექტივებს, შესაძლებლობებსა და სხვა საკითხებს მიემართება ▪ უზრუნველყოს ციფრული უნივერსიტეტის დანერგვა №3, №6, №10, №12, №14, №15, №17 და №18 პენიტენციურ დაწესებულებებში ▪ მსჯავრდებულების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო აქტივობაში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად, შეიქმნას და დაინერგოს ისეთი მექანიზმი, რომელიც უშუალო გავლენას მოახდენს დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე ▪ 2025 წელს ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში დაინერგოს ახალი და მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობები, ასევე გაიზარდოს რესოციალიზაციის ღონისძიებებისა და მათში ჩართული მსჯავრდებულების რაოდენობა არანაკლებ 50%-ით ▪ უცხოენოვანი მსჯავრდებულების სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩართვის მიზნით, უზრუნველყოს 2025 წელს ყველა იმ პატიმრის აღრიცხვა, რომელიც არ ფლობს ქართულ ენას და ყველა მათგანს შეეთავაზოს ქართული ენის შესწავლა. ამასთანავე, უზრუნველყოფილ იქნას მათი ჩართვა ისეთ აქტივობებში, სადაც ქართული ენის არცოდნა არ ქმნის არსებით ბარიერს მონაწილეობისთვის. გარდა ამისა, მიზანშეწონილია განიხილონ შესაბამისი ჯგუფებისთვის უცხო ენაზე აქტივობის ჩატარების ან თარგმანის უზრუნველყოფის საკითხიც. ასევე, შესაძლებელია დაწესებულებებში მყოფი მსჯავრდებულების გადამზადება, რათა მათვე შეძლონ ქართული ენის არმცოდნე პატიმრებთან ქართული ენის შემსწავლელი კურსის ჩატარება. 129 | 5.სამართლიანი სასამართლოს უფლება 5.1.შესავალი სასამართლო ხელისუფლების გამართული ფუნქციონირება წინამდებარე ანგარიშში განხილული ყველა ფუნდამენტური უფლების დაცვის აუცილებელი წინაპირობაა. სამწუხაროდ, საქართველოში, არაერთი მცდელობის მიუხედავად, სასამართლო ხელისუფლების, როგორც საკანონმდებლო, ისე ინსტიტუციური გამართულობა, კვლავ გამოწვევად რჩება. საანგარიშო პერიოდში, გასული წლების მსგავსად, კვლავ შენარჩუნდა სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევის ისეთი ფორმები, როგორიცაა: გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანა ნეიტრალური მტკიცებულებების გარეშე, მხოლოდ პოლიციელთა ჩვენებების საფუძველზე; ადვოკატის საგამოძიებო მოქმედებებში მონაწილეობისთვის არდაშვება; დაცვის მხარისთვის კონკრეტული დასაბუთებისა და ფარგლების გარეშე საქმის მასალების გაუთქმელობის ვალდებულების დაკისრება; ექსპერტიზის გაჭიანურება, რაც ხელს უშლის დაცვის მხარეს სასურველი მტკიცებულებები წარადგინოს სასამართლოში და სხვ.; კიდევ უფრო მწვავედ გამოვლინდა საქმის სამართლიანი განხილვის უფლების სტანდარტების დარღვევა მასობრივი აქციების დროს დაკავებულ პირთა სასამართლო პროცესებზე. 2024 წელს ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქართველოს მიმართ 6 საქმეზე დაადგინა სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევა. ისინი ძირითადად შეეხებოდა საქმეთა გაჭიანურებას,283 ხოლო ორ შემთხვევაში მოსამართლეთა აცილების საკითხს.284 დამატებით, უნდა აღინიშნოს ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, „ბაქრაძე საქართველოს წინააღმდეგ“, რომელშიც მომჩივანი - ყოფილი მოსამართლე, დავობდა, რომ მას საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ მოსამართლედ ხელახალ გამწესებაზე უარი დისკრიმინაციული მოტივით უთხრა, სასამართლო სისტემის მიმართ კრიტიკული შეხედულებებისა და მისი როლის გამო მოსამართლეთა გაერთიანებაში, „მოსამართლეთა ერთობა“. ამ საქმეზე საქართველოს სახალხო დამცველმა მესამე მხარის ინტერვენცია (სასამართლოს მეგობარი) წარადგინა. ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ ყოფილი მოსამართლის, ბაქრაძის ხელახლა არჩევის პროცესში, სხვა გარემოებებთან ერთად, მისთვის იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრების მიერ დასმული კითხვები ქმნიდა prima facie დისკრიმინაციული მოპყრობის საფუძველს, რაც ეროვნულმა სასამართლოებმა სათანადოდ არ გამოიკვლიეს.285 სასამართლომ დაადგინა მომჩივანის მიმართ ევროპული კონვენციის მე-14 მუხლის (დისკრიმინაციის აკრძალვის) დარღვევა მე-10 (გამოხატვის თავისუფლებისა) და მე-11 (შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლებასთან) მუხლებთან ერთობლიობაში. ამ საქმემ, მოსამართლეთა დანიშვნის პროცედურების სამართლიანობის და გამჭვირვალობის ეს საქმეებია: „ქაძანია საქართველოს წინააღმდეგ“; „მგელაძე საქართველოს წინააღმდეგ“; „ი.ბ. საქართველოს წინააღმდეგ“; „ხაჭაპურიძე და ხაჩიძე საქართველოს წინააღმდეგ“. 284 ეს საქმეებია: „კეზერაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“ და „წულუკიძე და რუსულაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“. 285 „ბაქრაძე საქართველოს წინააღმდეგ“, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, №20592/21, პარა. 84-85. 283 130 | გაზრდის კუთხით, შესაძლოა, არა მხოლოდ საქართველოზე, არამედ ევროპული საბჭოს ყველა წევრ ქვეყანაზე იქონიოს ზეგავლენა.286 საყურადღებოა, რომ მართლმსაჯულების სისტემის რეფორმირების ჭრილში, საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ საქართველოს პარლამენტისადმი გაცემული წინადადებების მნიშვნელოვანი ნაწილი, კვლავ შეუსრულებელია,287 მათ შორის, აღსანიშნავია, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, რომელიც არ შეესაბამება ადამიანის უფლებათა სტანდარტებს. დანანებით უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ 2024 წელს სასამართლო სისტემაში დისტანციური სხდომების გამართვის პროგრამაში (Cisco Meeting Server (CMS)) ადვოკატსა და ბრალდებულს შორის კონფიდენციალური კომუნიკაციის ფუნქციონალი კვლავ არ დანერგილა, კვლავ არ ქვეყნდება დამოუკიდებელი ინსპექტორის მიერ მიღებული დასკვნები, შეუსრულებელია სახალხო დამცველის რეკომენდაცია საკანონმდებლო ცვლილების შესახებ, რომლითაც მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების გუნდის ოქმში ასახულ საიდუმლო ოპერატიულ ინფორმაციაზე პატიმრის წვდომის ბლანკეტური შეზღუდვა გაუქმდება და სასამართლოს დაეკისრება ყოველ ინდივიდუალურ საქმეში ინფორმაციის მსჯავრდებულისთვის გაცნობის შესაძლებლობაზე მსჯელობის ვალდებულება. ასევე შეუსრულებელია პატიმართა ადმინისტრაციული სარჩელების განხილვის ხანგრძლივი ვადით გაჭიანურების სისტემური პრობლემის აღმოსაფხვრელად გაცემული რეკომენდაციებიც, კერძოდ, საკანონმდებლო ან პრაქტიკული ღონისძიებები არ გატარებულა მოსამართლეთა რაოდენობის გაზრდის ან ვიწრო სპეციალიზაციის შემოღების სახით. 5.2.სასამართლოში არსებული ინსტიტუციური პრობლემები წინამდებარე ქვეთავში განვიხილავთ 2024 წლის იმ ძირითად მოვლენებს, რომლებიც სასამართლო სისტემაში ინსტიტუციურ და მოსამართლეთა ინდივიდუალური დამოუკიდებლობის კუთხით არსებულ გამოწვევებს ადასტურებს. 5.2.1.მოსამართლეთა ქონებრივი დეკლარაციების მონიტორინგი კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებულია თანამდებობის პირთა, მათ შორის, მოსამართლეთა ქონებრივი დეკლარაციების მონიტორინგის პროცედურა. მისი მიზანია წარმოდგენილი ქონებრივი დეკლარაციების კანონმდებლობასთან შესაბამისობის დადგენა.288 2024 წლის 3 აპრილს საზოგადოებისთვის ცნობილი გახდა, რომ საერთო სასამართლოების სისტემაში მიმდინარეობს ცალკეული მოსამართლეების289 საქმის განხილვა, რომლითაც ისინი ანტიკორუფციული ბიუროს უფროსის 2023 წლის 8 დეკემბრის №72 ბრძანების და ამ ბრძანებით განსაზღვრული, 2024 წლის განმავლობაში შესამოწმებელ თანამდებობის პირთა შერჩევისთვის შექმნილი დამოუკიდებელი კომისიის 2024 წლის 12 იანვრის №1 სხდომის ოქმის ბათილად ცნობას ითხოვენ. 286 Volkan Aslan, Bakradze v. Georgia: A Landmark Shift in the Burden of Proof for Judicial Appointments, Strasburg Observers, 21.02.2025. < https://bit.ly/3Qw0Rbx > [25.02.2025]. 287 სახალხო დამცველის 2023 საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2024, გვ. 130-131. 288 „კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ“ საქართველოს კანონის 181 მუხლი. 289 მიხეილ ჩინჩალაძის, ლევან მურუსიძის, სერგო მეთოფიშვილისა და ვასილ მშვენიერაძის. 131 | სასამართლოში საქმისწარმოების დაწყების პარალელურად, უზრუნველყოფის 290 საშუალებად გამოყენებულია აქტის მოქმედების შეჩერება. შედეგად, დღეის მდგომარეობით, ამ მოსამართლეთა ქონების დეკლარაციის გადამოწმების პროცესი შეჩერებულია, ხოლო მოსამართლეთა შემოწმების თაობაზე საქმეების განხილვის მიმდინარეობისას დარღვეულია კანონმდებლობით დადგენილი საპროცესო ვადები.291 სახალხო დამცველი სასამართლო ხელისუფლებას ზემოხსენებული მაღალი საჯარო ინტერესის მქონე საქმეების პრიორიტეტულად განხილვისკენ მოუწოდებს. სასამართლო ხელისუფლების სისტემაში კორუფციის რისკების შემცირების ხელშესაწყობად, გასულ წელს სახალხო დამცველმა საქართველოს პარლამენტს მოუწოდა, კანონმდებლობაში შეეტანა ცვლილებები და დამოუკიდებელი ინსპექტორისთვის სავალდებულო გაეხადა ქონებრივი დეკლარაციების გამოქვეყნება.292 სამწუხაროდ, ეს წინადადება საანგარიშო პერიოდში არ შესრულებულა. 5.2.2.იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს დაკომპლექტება თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2025 წლის 12 მარტის გადაწყვეტილებით, გაუქმდა პრეზიდენტის 2024 წლის 15 ივლისის განკარგულება, რომლითაც იუსტიციის უმაღლეს საბჭოში არამოსამართლე წევრი დანიშნა293 და პრეზიდენტს იუსტიციის უმაღლეს საბჭოს წევრად ამავე საქმეზე მოსარჩელის დანიშვნა დაევალა.294 აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 52-ე მუხლის პირველი პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად, იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრის დანიშვნა საქართველოს პრეზიდენტის უფლებამოსილებაა,.295 „საერთო სასამართლოების შესახებ“ ორგანული კანონის 47-ე მუხლის 111 ნაწილის მიხედვით, საქართველოს პრეზიდენტი საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრს ნიშნავს კონკურსის საფუძველზე. კონკურსის შესახებ ინფორმაციას აქვეყნებს საქართველოს პრეზიდენტის ადმინისტრაცია ოფიციალურ ვებგვერდზე და მასობრივი ინფორმაციის საშუალებათა მეშვეობით. ამასთანავე, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-3 მუხლის მე-4 ნაწილის „ე” ქვეპუნქტი ადგენს, რომ ამ კოდექსის მოქმედება არ ვრცელდება აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოთა იმ საქმიანობაზე, რომელიც დაკავშირებულია „საქართველოს პრეზიდენტის მიერ პირთა საქართველოს კონსტიტუციით გათვალისწინებულ თანამდებობებზე დანიშვნისა და თანამდებობებიდან გათავისუფლების 290 საქართველოს ანტიკორუფციული ბიუროს ადმინისტრაციის უფროსის 2024 წლის 3 აპრილის წერილი №00005414. 291 ანტიკორუციული ბიუროს 2025 წლის 7 თებერვლის წერილი №0002029, რომლის თანახმადაც 2025 წლის 7 თებერვლის მდგომარეობით, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიაში, მოსამზადებელი სხდომა სერგო მეთოფიშვილის საქმეზე გაიმართა 2025 წლის 22 იანვარს, ლევან მურუსიძის საქმეზე კი - 2025 წლის 24 იანვარს. რაც შეეხება მოსარჩელეების - მიხეილ ჩინჩალაძისა და ვასილ მშვენიერაძის საქმეებს, სასამართლო სხდომა ამ დრომდე არ ჩატარებულა. 292სახალხო დამცველის 2023 საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2024, გვ. 111. 293 ინტერპრესნიუსი, პრეზიდენტმა იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს არამოსამართლე წევრად კახა წიქარიშვილი დანიშნა, 15.07.2024 https://shorturl.at/6UuLX > [26.02.2025]. 294 სასამართლომ იუსტიციის საბჭოში წიქარიშვილის დანიშვნა ბათილად ცნო და ადმინისტრაციას კაკოჩაშვილის დანიშვნა დაავალა, პუბლიკა, 12,03,2025 < https://shorturl.at/VJT5t > 13.03.2025. 295 საქართველოს კონსტიტუციის 52-ე მუხლის პირველი პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტი. 132 | უფლებამოსილებებთან, აგრეთვე, საქართველოს კონსტიტუციის 52-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“−„დ“, „ვ“ და „თ“ ქვეპუნქტებით ... “ განსაზღვრულ უფლებამოსილებათა განხორციელებასთან. უნდა აღინიშნოს, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2025 წლის 12 მარტის ეს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს საკითხებზე საქართველოს საერთო 296 სასამართლოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებებისგან. მაგალითად, თბილისის სააპელაციო სასამართლომ, 2014 წლის განჩინებით, ისევე როგორც თბილისის საქალაქო სასამართლომ 2025 წლის 12 მარტის გადაწყვეტილებით, გაიზიარა მოსაზრება, რომ საქართველოს პრეზიდენტის მიერ იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრის შერჩევასთან დაკავშირებული განკარგულების კანონიერების შემოწმება სასამართლო კონტროლს მხოლოდ პროცედურული ნორმების დაცვის თვალსაზრისით ექვემდებარება. ამ შემოწმების ფარგლებში, სასამართლომ შემდეგი მნიშვნელოვანი განმარტება გააკეთა აპელანტის არგუმენტზე - პრეზიდენტის მხრიდან კანდიდატის შერჩევის პროცესში შერჩევის ისეთი კრიტერიუმის დარღვევასთან დაკავშირებით, როგორიცაა შერჩეული კანდიდატის პროფესიული კვალიფიკაცია: „კანდიდატის შერჩევის თავისუფლების ფარგლები გამომდინარეობს საქართველოს კონსტიტუციიდან, კანდიდატის შერჩევა მიეკუთვნება საქართველოს პრეზიდენტის დისკრეციას, რის გამოც გამორიცხულია სასამართლოს მხრიდან მასში რაიმე სახით ჩარევა... კანდიდატის შეფასება სცდება სასამართლოს კომპეტენციას“.297 თუმცა განსხვავებით ზემოაღნიშნული 2025 წლის 12 მარტის გადაწყვეტილებისგან, თბილისის სააპელაციო სასამართლომ 2014 წლის 24 ოქტომბრის განჩინებაში დაასკვნა, რომ საქართველოს პრეზიდენტი საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრის დანიშვნის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას მოქმედებს მისთვის კონსტიტუციით მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში, ის ამ შემთხვევაში რჩება ადმინისტრაციული მოწესრიგების სფეროს მიღმა და სარგებლობს განსაკუთრებული დისკრეციით, რაშიც სასამართლოს ჩარევა, ხელისუფლების დანაწილების პრინციპიდან გამომდინარე, დაუშვებელია.298 ამის საფუძველზე სასამართლომ შეუძლებლად მიიჩნია მოსარჩელის მოთხოვნის იმ ნაწილის განხილვა-გადაწყვეტა, რომელიც უკავშირდებოდა საქართველოს პრეზიდენტის დავალდებულებას, იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრად დაენიშნა კონკურსის მონაწილე, რომელიც პრეზიდენტის განკარგულებით დადგენილ მოთხოვნებს აკმაყოფილებდა. საგულისხმოა, რომ სააპელაციო სასამართლომ ძალაში დატოვა.299 სასამართლოს ეს გადაწყვეტილება უზენაესმა 296 თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2014 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე, №3ბ/-14. 297 თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2014 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე, №3ბ/-14, გვ. 21. 298 თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2014 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე, №3ბ/-14, გვ. 16. 299 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2015 წლის 12 მარტის №ბს-779-765(კ-14) განჩინება. 133 | ზემოთ განხილული სააპელაციო სასამართლოს 2014 წლის განჩინებისგან განსხვავებით, ამ საქმეზე, 2025 წლის სამართალწარმოებისას, თბილისის საქალაქო სასამართლოს წინაშე პრეზიდენტის წარმომადგენლებმა ცნეს სარჩელი.300 ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, „ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში მონაწილე ადმინისტრაციული ორგანო უფლებამოსილია საქმე მორიგებით დაამთავროს, უარი თქვას სარჩელზე ან ცნოს სარჩელი მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს არ ეწინააღმდეგება საქართველოს კანონმდებლობას.“ გამომდინარე აქედან, სარჩელის ცნობა ავტომატურად არ იწვევს მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. სასამართლო ვალდებულია გამოიკვლიოს მოთხოვნათა იურიდიული გამართულობა და მხოლოდ ამის შემდგომ მიიღოს გადაწყვეტილება.301 შეზღუდვის მიზანია განსაკუთრებულ სიტუაციაში გამოირიცხოს მხარის ინიციატივით ადმინისტრაციული პროცესის დამთავრება საქმის არსებითი გარემოებების გამოკვლევის გარეშე. აღნიშნული წინაპირობა კონტროლს ახორციელებს ადმინისტრაციული პროცესის წარმართვაზე და ქმნის დავის საფუძვლიანად გამოკვლევის გარანტიას.302 დამატებით, ერთ-ერთ საქმეზე საქართველოს პრეზიდენტის უფლებამოსილებების სამართლებრივ ბუნებაზე მსჯელობისას, საკონსტიტუციო სასამართლომ განმარტა, რომ „კონსტიტუცია იცნობს პრეზიდენტის უფლებამოსილებებს, რომლებიც მოქალაქეობის საკითხებზე მიღებული გადაწყვეტილებებისაგან განსხვავებით, კანონისმიერი რეგულირების დათქმით შემოფარგლული არ არის, რაც მიანიშნებს იმაზე, რომ მსგავსი უფლებამოსილების განხორციელებისას პრეზიდენტის დისკრეციის ფარგლები 303 განსაკუთრებით ფართოა“. იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრთან დაკავშირებით, კონსტიტუცია, განსხვავებით სხვა ზოგიერთი უფლებამოსილებისგან, მაგალითად, მოქალაქეობის მინიჭებასთან დაკავშირებით, არ მიუთითებს, სხვა კანონმდებლობით დადგენილ პროცედურაზე. რაც, საკონსტიტუციო სასამართლოს შეფასებით, აქცევს იმ უფლებამოსილებათა ნუსხაში, რომლის სარგებლობისას პრეზიდენტს განსაკუთრებულად ფართო დისკრეცია აქვს. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ წინამდებარე ქვეთავში განხილული საქმე სასამართლომ სამართალწარმოებაში 2024 წლის 22 ივლისს მიიღო. შესაბამისად, გადაწყვეტილების გამოტანის მომენტისთვის 7 თვეზე მეტი იყო გასული, რითაც დაირღვა კანონმდებლობით დადგენილი საპროცესო ვადები.304 შედეგად, ამ ხნის განმავლობაში, საბჭოს პრეზიდენტის მიერ დანიშნული წევრის გარეშე უწევდა საქმიანობა. 300 სასამართლომ იუსტიციის საბჭოში წიქარიშვილის დანიშვნა ბათილად ცნო და ადმინისტრაციას კაკოჩაშვილის დანიშვნა დაავალა, ტაბულა, 12.03.2025. < https://shorturl.at/6Iuzf > [21.03.2025]. 301 საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის კომენტარი, ვაჩაძე, თორდია, ტურავა, წკეპლაძე, 2005, გვ. 27. 302 ადმინისტრაციული საპროცესო სამართლის სახელმძღვანელო, კოპალეიშვილი, სხირტლაძე, ქარდავა, ტურავა, 2008, გვ. 22. 303 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 7 მარტის №3/3/1601 გადაწყვეტილება საქმეზე, „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-35. 304 ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლის მეორე ნაწილი. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 59-ე მუხლის მესამე ნაწილით, საქმის განხილვის ვადა არ უნდა აღემატებოდეს 2 თვეს, რომელიც განსაკუთრებულ შემთხვევებში, შესაძლოა, გაგრძელდეს 5 თვემდე. 134 | 5.2.3. სასამართლო აქტების ხელმისაწვდომობა სახალხო დამცველი მიესალმება „საერთო სასამართლოების შესახებ“ ორგანულ კანონში 2023 წლის 13 ივნისს შეტანილ ცვლილებებს სასამართლო აქტების ხელმისაწვდომობის ნაწილში. ახალი რეგულაციით, აქტების ხელმისაწვდომობის სრულიად ახალი, ბევრად გამარტივებული მოდელი დადგინდა, რომლის ამოქმედების ვადად 2024 წლის 1 იანვარი განისაზღვრა. ამავე დროს, კანონმდებლობის დონეზე გამარტივდა სასამართლოს გადაწყვეტილებების საჯარო ინფორმაციის სახით მიღება.305 სამწუხაროდ, ამ ეტაპისთვის არ არის ამოქმედებული ზემოაღნიშნული საკანონმდებლო რეგულაციები აქტების პროაქტიულად გამოქვეყნების ნაწილში. მიუხედავად საკანონმდებლო რეგულაციისა, საანგარიშო პერიოდში, სასამართლო აქტები სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილებების გამოქვეყნებისთვის შექმნილ სპეციალურ ვებგვერდზე: http://ecd.court.ge/ არ გამოქვეყნებულა. დამატებით, უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში გავრცელდა ინფორმაცია, რომლის თანახმად არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლებს შეეზღუდათ იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს სხდომებზე დასწრება.306 სახალხო დამცველმა მიმართა საბჭოს ამ შეზღუდვის დასაბუთების თაობაზე,307 თუმცა საბჭოს ამ საკითხზე ინფორმაცია არ წარმოუდგენია.308 5.2.4.მოსამართლეთა დისციპლინური პასუხისმგებლობა და იძულებითი მივლინება სახალხო დამცველი მიესალმება 2024 წლის 29 მაისს „საერთო სასამართლოების შესახებ“ ორგანული კანონის 751 მუხლის მე-8 პუნქტის „ბ. ზ“ ქვეპუნქტში შეტანილ ცვლილებებს, რომლითაც დისციპლინური პასუხისმგებლობისგან გამონაკლისად დადგინდა „სასამართლო რეფორმის შესახებ, მართლმსაჯულების სისტემის ფუნქციონირების გაუმჯობესების თაობაზე ან/და სამართლის განვითარების სხვა საკითხზე მოსამართლის მეცნიერული ან/და ანალიტიკური მსჯელობა“. ამ ნაბიჯით, საქართველოს პარლამენტმა გაიზიარა ვენეციის კომისიის რეკომენდაცია.309 ამასთანავე, საგულისხმოა, რომ არსებული დისციპლინური პასუხისმგებლობების ჩამონათვალი ისედაც ზღუდავს მოსამართლეს პოლიტიკურ საქმიანობაში ჩართვისგან, მათ შორის, პოლიტიკური შეხედულებების საჯაროდ გამოხატვისგან.310 გამომდინარე აქედან, სახალხო დამცველი პრაქტიკაში დააკვირდება, დისციპლინური სამართალწარმოების განმავლობაში, თუ რამდენად სასამართლო აქტების ხელმისაწვდომობა: პროგრესი და საკვანძო გამოწვევები, ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (IDFI), 2024, გვ. 16. https://idfi.ge/public/upload/Analysis/Accessibility%20of%20Geo.pdf 306 ინტერპრესნიუსი, საია-ს და „სასამართლოს გუშაგის“ წარმომადგენლები იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს სხდომაზე არ შეუშვეს. < https://shorturl.at/puWgE > [04.03.2025]. 307 სახალხო დამცველის 2025 წლის 31 იანვრის №25/1028 წერილი. 308 იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2025 წლის 17 თებერვლის №130/244-03-ო წერილი. 309 EUROPEAN COMMISSION FOR DEMOCRACY THROUGH LAW (VENICE COMMISSION), FOLLOW-UP OPINION TO PREVIOUS OPINIONS CONCERNING THE ORGANIC LAW ON COMMON COURTS, CDL-AD(2023)033, 2023, პარა. 31-33 < https://shorturl.at/jzHIZ > [05.02.2025]. 310 „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 751 მუხლის მე-8 პუნქტის „ბ.ე.“ ქვეპუნქტი. 305 135 | სათანადოდ იქნება დაცული მოსამართლეთა გამოხატვის თავისუფლების საერთაშორისო სტანდარტები. დისციპლინურ სამართალწარმოებასთან დაკავშირებული რეფორმის ეფექტიანობის შეფასების ერთ-ერთ ინდიკატორად, ამ მიმართულებით იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მუშაობის ტემპიც უნდა განიხილებოდეს. ამ მხრივ, საბჭოს მუშაობა, გასული წლებისგან განსხვავებით,311 2024 წელს საგრძნობლად გაუმჯობესდა. საბჭომ 2024 წელს 391 დისციპლინური საქმე განიხილა,312 რითაც ჯამურად გადააჭარბა წინა სამ წელიწადში განხილული საქმეების რაოდენობას.313 სახალხო დამცველი გასული წლების საპარლამენტო ანგარიშებში უარყოფითად აფასებდა „საერთო სასამართლოების შესახებ“ ორგანულ კანონში 2021 წლის დეკემბრის ბოლოს შეტანილ ცვლილებებს, რომელთა საფუძველზეც, მათ შორის, მოსამართლის თანხმობის გარეშე მივლინების მაქსიმალური ვადა 1-დან 4 წლამდე გაიზარდა.314 2024 წელს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით, თანხმობის გარეშე მივლინების საერთო ვადა 4 წლიდან შემცირდა 3 წლამდე, რაც პოზიტიური ნაბიჯია, თუმცა არა საკმარისი. აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს, 2023 წლის მსგავსად, საბჭოს არ გამოუყენებია მოსამართლის თანხმობის გარეშე სხვა სასამართლოში მივლინების უფლებამოსილება.315 რაც შეეხება თანხმობით მივლინებებს, საერთო ჯამში საბჭომ, 2024 წელს, მათივე თანხმობით, 6 მოსამართლის მივლინების თაობაზე იმსჯელა და გამოსცა განკარგულება. ყველა მივლინება დასაბუთებული იყო მოსამართლეთა ნაკლებობით. თუმცა ორი მივლინება ურთიერთგამომრიცხავი დასაბუთებით განხორციელდა: საბჭომ 30 იანვარს 2 განკარგულება გამოსცა - ერთი განკარგულებით, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის მოსამართლე ეკატერინე ელიაძე მიავლინა მცხეთის რაიონულ სასამართლოში, რადგან მცხეთის რაიონულ სასამართლოში მოსამართლეთა ნაკლებობისა და მართლმსაჯულების ჯეროვნად განხორციელების ინტერესებიდან გამომდინარე, საბჭომ საჭიროდ მიიჩნია სხვა მოსამართლის მივლინება.316 ამავე დროს კი, იმავე დღეს, საბჭომ მცხეთის რაიონული სასამართლოს მოსამართლე, რომან კუპატაძე რუსთავის საქალაქო სასამართლოში მიავლინა.317 311 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 114. 312 იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2025 წლის 17 თებერვლის №130/244-03-0-ო წერილი. 313 შედარებისთვის იხ. სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 114. 314 სახალხო დამცველის 2021 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 100-102; სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 111-112; სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 115. 315 იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2025 წლის 17 თებერვლის №130/244-03-0-ო წერილი. 316 იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2024 წლის 30 იანვრის განკარგულება №1/6. 317 იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2024 წლის 30 იანვრის განკარგულება №1/5. 136 | 5.3.საქმის გონივრულ ვადაში განხილვის უფლება 5.3.1.საქმეთა განხილვა საერთო სასამართლოების სისტემაში საქმეთა გონივრულ ვადაში განხილვა, გასული წლების მსგავსად, სასამართლოში დაუძლეველ პრობლემად რჩება. ამასთანავე, კანონმდებლობის მოთხოვნის318 მიუხედავად, სააპელაციო სასამართლოები არ აგროვებენ თავიანთ სასამართლოში არსებული საქმისწარმოების ვადების დაცვასთან დაკავშირებულ სტატისტიკურ მონაცემებს. შესაბამისად, არ აქვთ ინფორმაცია იმის შესახებ, რამდენი საქმე დასრულდა კანონმდებლობით დადგენილი ვადის დაცვით და რამდენი დარღვევით.319 სასამართლოებიდან გამოთხოვილი ინფორმაციის დამუშავების საფუძველზე, 2024 წლის სტატისტიკური მონაცემები სისხლის სამართლის საქმეებთან მიმართებით შემდეგნაირად გამოიყურება: სულ კანონმდებლობით დადგენილი ვადის დარღვევით განხილული განხილული საქმეების პროცენტული რაოდენობა საქმეების (სისხლის სამართლის საქმეები) რაოდენობა (2024 წ.) თბილისის 2024 წ. 2023 წ.320 2022 წ.321 2021 წ.322 1429 17,28 % 20.4% 17,6% 31% 921 23,12% 20,9% 16,8% 18,7% სააპელაციო სასამართლო ქუთაისის სააპელაციო სასამართლო „საერთო სასამართლოების შესახებ“ ორგანული კანონის 25-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი: 1. სააპელაციო სასამართლოს თავმჯდომარე: ე) ორგანიზებას უწევს სასამართლოს მუშაობას, შეისწავლის და განაზოგადებს საქმეთა ნაკადის მართვის შესახებ ინფორმაციას (მათ შორის, საქმეთა შემოსვლისა და დასრულების მაჩვენებლებს, საქმისწარმოების ვადებს, სხდომების გადადებისა და საქმისწარმოების შეფერხების მიზეზებს) და ამ ინფორმაციას წელიწადში ერთხელ მაინც აწვდის მოსამართლეებსა და საქართველოს იუსტიციის უმაღლეს საბჭოს; თავისი კომპეტენციის ფარგლებში იღებს ზომებს საქმისწარმოების შეფერხების სისტემური მიზეზების აღმოსაფხვრელად. 319 თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2025 წლის 12 თებერვლის №49/2025 წერილი. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2025 წლის 13 თებერვლის №83 - 2/10. 320 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 117. 321 სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 115. 322 სახალხო დამცველის 2021 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 104. 318 137 | უზენაესი 1502 0,13% 0,52% 1,04% 22,7% სასამართლო323 სისხლის სამართლის საქმეთა გონივრულ ვადაში განხილვის უფლების დარღვევის განმაპირობებელი ერთ-ერთი ფაქტორია ექსპერტიზის გაუმართლებელი გაჭიანურება. ერთ-ერთი საქმის324 შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ექსპერტიზა ნაცვლად კანონმდებლობით გათვალისწინებული 365 დღისა, დასრულდა და დასკვნა მომზადდა მისი დანიშვნიდან 3 წლის შემდეგ.325 სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს ინფორმაციით, გაჭიანურება საექსპერტო დაკვეთის მოცულობისა და ადამიანური რესურსის ფაქტორებით იყო გამოწვეული.326 სახალხო დამცველს, გასულ წლებშიც არაერთი საქმე აქვს შესწავლილი ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ სამედიცინო ექსპერტიზის გაჭიანურებასთან დაკავშირებით.327 სამწუხაროა, რომ სისხლის სამართლის ექსპერტიზის დასრულებისა და დამკვეთისთვის გადაცემის გაჭიანურების პრობლემა შენარჩუნებულია. სულ კანონმდებლობით დადგენილი ვადის დარღვევით განხილული განხილული საქმეების პროცენტული რაოდენობა საქმეების რაოდენობა (ადმინისტრაციული და სამოქალაქო სამართლის საქმეები) (2024 წ.) 2024 წ. 323 2023 წ.328 2022 წ.329 2021 წ.330 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2025 წლის 24 თებერვლის წერილი №პ-61-25. 324 სისხლის სამართლის №170300820001 საქმე. 325 ამ საქმეზე დეტალური მონაცემები იხ. სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 326 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 9 ივნისის №2024/1723 წერილი. 327 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის საქმიანობის 2023 წლის ანგარიში, 2024, 195-201. საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, 2024, 39-40. 328 სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, გვ. 118. 329 სახალხო დამცველის 2022 წლის ანგარიში, გვ. 115-116. 330 სახალხო დამცველის 2021 წლის ანგარიში, თბილისი, 2022, 105. 138 | თბილისის 1409 32,4% 16,39% 15,5% 56% 703 36,4% 33,1% 51,6% 35% 1471 94,54% 93,4% 95,6% 99,9% 1151 64.03% 54,08% 54,6% 77% სააპელაციო სასამართლო ქუთაისის სააპელაციო სასამართლო უზენაესი 331 სასამართლო უზენაესი სასამართლო (დასაშვებობის ეტაპი) სამწუხაროდ, საქმეთა განხილვის ვადების მხრივ, არათუ გაუმჯობესდა სიტუაცია, არამედ, სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ საქმეთა კუთხით, გაუარესდა კიდეც. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოში მცირედით, ხოლო თბილისის სააპელაციოში არსებითად გაიზარდა კანონმდებლობით დადგენილი ვადების დარღვევით განხილულ საქმეთა პროცენტული რაოდენობა. ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებასთან დაკავშირებით აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდშიც, გასული წლების მსგავსად, კვლავ გამოვლინდა პატიმართა სარჩელების სასამართლოში განხილვის გაჭიანურების შემთხვევები. 332 ერთ-ერთ საქმეზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოში მოსამზადებელი სხდომა სარჩელის წარმოებაში მიღებიდან 9 თვეზე მეტი პერიოდის შემდეგ დაინიშნა.333 5.3.2.საერთო სასამართლოებში თავმჯდომარეთა არჩევის წესი თბილისის საქალაქო სასამართლო, გასული წლის მსგავსად, კანონმდებლობის მოთხოვნის მიუხედავად, არ ამუშავებს სტატისტიკურ ინფორმაციას იმის თაობაზე, თუ რამდენი საქმე აქვს თითოეულ მოსამართლეს წარმოებაში, წლის განმავლობაში რამდენი ახალი საქმე ეწერებათ მათ და რამდენი საქმის განხილვის დასრულებას ახერხებენ. დამატებით, სახალხო დამცველი, წლებია, ითხოვს სასამართლოს თავმჯდომარის დანიშვნის დემოკრატიული წესის შემოღებას, რომლის მიხედვითაც მოსამართლეები 331 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2025 წლის 24 თებერვლის წერილი №პ-61-25. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშები: „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ” 2020 წლის ანგარიში, გვ. 136-137; 2021 წლის ანგარიში, გვ. 104-106; 2022 წლის ანგარიში, გვ. 115-116; 2023 წლის ანგარიში, გვ. 118-119. 333 თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2024 წლის 16 თებერვლის განჩინება (საქმე №3/1075-24). 332 139 | თავად აირჩევენ თავმჯდომარეებს, ნაცვლად საბჭოს მიერ პირის თანამდებობაზე გამწესებისა. სამწუხაროდ, საანგარიშო პერიოდში არც ეს რეკომენდაცია შესრულებულა. 5.3.3.საქმეთა განხილვის ვადები საკონსტიტუციო სასამართლოში 2024 წლის განმავლობაში საკონსტიტუციო სასამართლოში 42 კონსტიტუციური სარჩელი და 2 კონსტიტუციური წარდგინება დარეგისტრირდა. მათგან, სასამართლომ მხოლოდ 12 საოქმო ჩანაწერი და 10 განჩინება მიიღო.334 საანგარიშო პერიოდში სასამართლომ არსებითად განიხილა 17 კონსტიტუციური სარჩელი, რომელთაგანაც ყველა 2018-2023 წლებში იყო წარდგენილი. საერთო ჯამში, 2024 წელს საკონსტიტუციო სასამართლომ 32 საოქმო ჩანაწერი და 56 განჩინება მიიღო. გასული წლის სტატისტიკური მონაცემი საანგარიშო პერიოდში მცირედით შემცირდა და სასამართლომ საერთო ჯამში 18 გადაწყვეტილება მიიღო. შესაბამისად, წლებია, კვლავ არაერთი საქმე ელოდება გადაწყვეტილების გამოტანას, მიუხედავად იმისა, რომ მათი არსებითი განხილვა დამთავრებულია. ამ ეტაპზე ასეთი საქმეების რაოდენობა შემდეგნაირად გამოიყურება: სარჩელის წელი 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023335 2024 რეგისტრაციის საქმეთა რაოდენობა, რომელთა განხილვა დასრულებულია და ელოდებიან გადაწყვეტილების გამოტანას 3 10 6 6 6 7 9 4 0 დღეის მდგომარეობით არსებითი განხილვა დასრულებულია და გადაწყვეტილების გამოცხადებას ელოდება 61 კონსტიტუციური სარჩელი, ასევე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში რეგისტრირებულია და განმწესრიგებელი სხდომის ჩანიშვნას ელოდება 70, ხოლო არსებითი სხდომის განხილვას 31 კონსტიტუციური სარჩელი. „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით არ არის მკაცრად დარეგულირებული საკონსტიტუციო სასამართლოში საქმეთა განხილვასთან 334 საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 20 თებერვლის №01/60 წერილი. 2023 წლის მონაცემები არ წარმოუდგენია სასამართლოს. დანარჩენი მონაცემები აღებულია გასულ წლებში მიღებული წერილებიდან და სასამართლოს ოფიციალური ვებგვერდიდან: https://constcourt.ge/ 335 140 | დაკავშირებული ვადები.336 სახალხო დამცველის წინადადება,337 განესაზღვრა საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის საპროცესო ვადები ეფექტიანი მართლმსაჯულების განსახორციელებლად, საანგარიშო პერიოდში არ შესრულებულა. 5.4.სამართლიანი სასამართლოს უფლება პატიმართა სასჯელისგან გათავისუფლების მექანიზმების ფარგლებში338 5.4.1.სასჯელისაგან გათავისუფლება ავადმყოფობის ან ხანდაზმულობის, ან განაჩენის აღსრულების გადავადება ავადმყოფობის ან ორსულობის საფუძვლით. საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა მსჯავრდებულთა ჯანმრთელობის მდგომარეობის/ხანდაზმულობის/ორსულობის გამო სასჯელის მოხდის გადავადების ან/და გათავისუფლების საკითხების განხილვისას 2015-2023 წლების სასამართლო პრაქტიკაში გამოვლენილი ხარვეზები და ამ საკითხზე სპეციალური ანგარიში გამოსცა.339 პრაქტიკის გათავისუფლების/გადავადების რომელთა ერთიანი შესწავლამ აჩვენა, საქმისწარმოება სტანდარტით რომ ხასიათდება გადასაწყვეტად საჭიროა სასჯელის მოხდისაგან არაერთი ხარვეზით, ცვლილებების შეტანა კანონმდებლობაში. კვლევის შედეგად გამოვლინდა შემდეგი ძირითადი მიგნებები: • • პენიტენციური სამსახური, როგორც წესი, არ მიმართავს სასამართლოს პროცედურის დაწყების მოთხოვნით. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ მსჯავრდებულებს უწევთ სასამართლოსთვის მიმართვა, იმ ფონზე, როდესაც ექსპერტიზას ნიშნავს და ატარებს პენიტენციური სამსახური და არსებობს შესაბამისი მძიმე დასკვნა340 არაერთგვაროვანი პრაქტიკა გვხვდება იმ მსჯავრდებულების სასჯელის მოხდისაგან გათავისუფლების საკითხის გადაწყვეტასთან დაკავშირებით, რომელთა მიმართაც მძიმე ავადმყოფობის გამო გამოყენებულია სასჯელის მოხდის გადავადება და ვინც ითხოვს სასჯელის მოხდისაგან გათავისუფლებას. უმეტეს შემთხვევაში, მსჯავრდებული არ თავისუფლდება სასჯელის მოხდისაგან. დადასტურდა მხოლოდ ორი შემთხვევა, როდესაც სასამართლომ ის მსჯავრდებული გაათავისუფლა სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან, 336 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 120. 337 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 130. 338 წინამდებარე ქვეთავში მოხმობილი ინფორმაცია დეტალურად ხელმისაწვდომია სახალხო დამცველის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. ასევე, შესაბამის სპეციალურ ანგარიშებში. 339 „ავადმყოფობის, ხანდაზმულობის ან ორსულობის გამო განაჩენის აღსრულების გადავადებისა და სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან გათავისუფლების მექანიზმები საქართველოში, საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში, 2024. 340 კვლევის ფარგლებში გამოვლინდა მხოლოდ ერთი შემთხვევა, როდესაც სამსახურმა სასამართლოს მსჯავრდებულის სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან გათავისუფლების შესახებ შუამდგომლობით მიმართა. 141 | • • • რომლის მიმართაც, ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობის გამო, უკვე გამოყენებული იყო სასჯელის მოხდის გადავადება საპროცესო კანონმდებლობა არ აძლევს მხარეს შესაძლებლობას სააპელაციო სასამართლოში ზეპირი მოსმენით განიხილოს ის მტკიცებულება, რომელიც პირველი ინსტანციის სასამართლოში გამოკვლეული იყო კანონის დარღვევით კანონმდებლობით არ არის რეგულირებული, სასჯელის გადავადების ან განთავისუფლების შუამდგომლობით მიმართვამდე რა პერიოდით ადრე უნდა იყოს ჩატარებული სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზა. ეს საკითხი არც პრაქტიკით არის დადგენილი არ გამოვლენილა არსებითი ხარვეზები ორსულობის ან ბავშვის ერთი წლის ასაკის მიღწევამდე მსჯავრდებულისთვის სასჯელის მოხდის გადავადების მექანიზმის შესწავლის შედეგად. 5.4.2.პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის შეცვლის მექანიზმის მუშაობის ეფექტიანობა, უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულებისთვის და მათი ბრალდების სისხლის სამართლის საქმეები341 პენიტენციურ სისტემაში, 2024 წლის 28 ნოემბრის მდგომარეობით, განთავსებული იყო უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებული 89 პირი, მათ შორის 86 მამაკაცი და 3 ქალი. მათგან საქართველოს პრეზიდენტის მიერ გამოცემული შეწყალების აქტით, 4 მსჯავრდებულს (მამაკაცს) განსაზღვრული აქვს გათავისუფლების თარიღი. სახალხო დამცველმა შეისწავლა უვადო მსჯავრდებულების სისხლის სამართლის საქმეები და მათი ისტორია პენიტენციურ სისტემაში სასჯელის მოხდის პერიოდში. შესწავლამ მოიცვა იმ პატიმართა საქმეები, რომლებსაც პენიტენციურ დაწესებულებაში ფაქტობრივად მოხდილი აქვთ 12 წელი.342 დამატებით გაანალიზდა უვადო თავისუფლების აღკვეთის ირგვლივ არსებული საკანონმდებლო ჩარჩო და გათავისუფლების შესაძლებლობის საკანონმდებლო მექანიზმები საქართველოსა და უცხო ქვეყნებში. 341 წინამდებარე ქვეთავში წარმოდგენილი საკითხების დეტალური ანალიზი ხელმისაწვდომია სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიშში, „უვადო თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულების მიმართ განხორციელებული მართლმსაჯულებისა და პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკანონმდებლო და პრაქტიკული ანალიზი”, 2025. 342 მოცემული ვადის განსაზღვრა განაპირობა იმან, რომ 2021 წლის 9 თებერვალს საქართველოს იუსტიციის მინისტრმა დაამტკიცა „უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულის გათავისუფლებისთვის მომზადების პროგრამა“, რაც სავალდებულოა უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულისთვის, რომელსაც სურს სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლება ან დარჩენილი სასჯელის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლა. პროგრამის დაწყების შესაძლებლობა კი აქვს ისეთ მსჯავრდებულს, რომელმაც ფაქტობრივად მოიხადა 12 წელი. ამ დროისთვის პენიტენციურ სისტემაში ასეთი 59 უვადოდ მსჯავრდებული პირი იმყოფება, რომელთაგან ერთმა უარი განაცხადა მის შესახებ არსებული ინფორმაციის აპარატისთვის გადაცემაზე. კვლევის ფარგლებში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტი სრულად გაეცნო 47 სისხლის სამართლის საქმის მასალებს 58 უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებული პირის მიმართ. 142 | შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა შემდეგი მნიშვნელოვანი გარემოებები, როგორც სისხლის სამართლის საქმისწარმოებასთან, ისე მსჯავრდებულების მიერ სასჯელის მოხდასთან დაკავშირებით: • უვადო თავისუფლების აღკვეთისა და საშეღავათო მექანიზმების თაობაზე საქართველოში არსებული მარეგულირებელი ნორმები შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს • შესწავლილ საქმეთა დიდი ნაწილი პროცედურულად და შინაარსობრივად მიესადაგება მათი განხილვის დროს არსებულ კანონმდებლობას. თუმცა მტკიცებულებების მოპოვების ხარისხი და ტექნოლოგიები არ შეესაბამება თანამედროვე შესაძლებლობებს • გამოიკვეთა დაუსაბუთებლობის პრობლემა რამდენიმე საქმეში, სადაც მტკიცებულებების ერთობლიობა არ ფანტავს გონივრულ ეჭვს პირის მიერ დანაშაულის ჩადენასთან დაკავშირებით, რაც არსებითად პრობლემურია, რადგან ამგვარი განაჩენებით პირები უვადო თავისუფლების აღკვეთით არიან მსჯავრდებულები • ერთ-ერთ საქმეში გამოიკვეთა სასჯელის განსაზღვრისთვის სათანადო დასაბუთების არარსებობა. ასევე, ერთ-ერთ საქმეში სამ მსჯავრდებულს არ მიეცა საქმის სააპელაციო განხილვაში პირადად მონაწილეობის შესაძლებლობა • 20 საქმეში გამოიკვეთა ახლად გამოვლენილი გარემოებები, რომელთა თაობაზეც მსჯავრდებულებს არ ჰქონდათ ინფორმაცია და, შესაბამისად, არ ჰქონდათ მიმართული სასამართლოსთვის განაჩენის გადასინჯვის მოთხოვნით. აქედან, 3 მსჯავრდებულის შემთხვევაში სახალხო დამცველის აპარატმა მიიჩნია, რომ არსებობს პატიმრების გათავისუფლების საფუძველი. მათგან 1 მსჯავრდებული, სახალხო დამცველის აპარატის ჩართულობით უკვე გათავისუფლდა პენიტენციური დაწესებულებიდან. კერძოდ, პირი, რომელიც 2004 წლიდან იხდიდა სასჯელს და რომელიც კანონმდებლობაში შესული ცვლილებების შედეგად ჯერ კიდევ 2019 წელს უნდა გათავისუფლებულიყო, შეიძლებოდა პენიტენციურ სისტემაში, კანონშეუსაბამოდ, უვადოდ ყოფილიყო სიცოცხლის ბოლომდე, რომ არა მოცემული ანგარიშის შესწავლის შედეგად, სახალხო დამცველის მიერ გამოვლენილი სამართლებრივი გარემოებები. უვადო თავისუფლებააღკვეთილ პირს დაუყოვნებლივ ეცნობა აპარატის მიერ გამოვლენილი საკითხების შესახებ, რის საფუძველზეც მან მიმართა სასამართლოს, ხოლო სახალხო დამცველი სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებით ჩაერთო საქმის წარმოებაში, შედეგად, მსჯავრდებული სხდომათა დარბაზიდან გათავისუფლდა • ერთ-ერთი მსჯავრდებულის ბრალდების საქმე, მისი მსჯავრდების შემდეგ აღარ იძებნება პროკურატურასა და სასამართლოებში. საქმის სრული მასალების არარსებობის პირობებში, მსჯავრდებული მოკლებულია შესაძლებლობას იდავოს ახლად გამოვლენილი გარემოებების გამო, ასეთის გამოვლენისა და სურვილის შემთხვევაში • საქმის განხილვის დროისთვის მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის შესაბამისად, 4 მსჯავრდებულს არ მიეცა შესაძლებლობა ესარგებლა საქმის ორი ინსტანციის მიერ განხილვის უფლებით • უვადოდ მსჯავრდებულ 9 პირს, ქმედება, რამაც მისი უვადოდ მსჯავრდება გამოიწვია, 21 წლის ასაკის მიღწევამდე აქვს ჩადენილი. 143 | მიუხედავად იმისა, რომ უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულებს, კანონმდებლობით დადგენილი პირობების დაკმაყოფილების შემთხვევაში, შესაძლებლობა აქვთ უვადო თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნული სასჯელი შეეცვალოთ შინაპატიმრობით ან საზოგადოებისთვის სასარგებლო შრომით ან/და გათავისუფლდნენ სასჯელის შემდგომი მოხდისგან, 2024 წლის მდგომარეობით, ასეთი საშეღავათო მექანიზმის გამოყენებით არცერთ უვადო თავისუფლებააღკვეთილ მსჯავრდებულს არ დაუტოვებია პენიტენციური დაწესებულება, მათ შორის, არც იმ 37 მსჯავრდებულს, რომელთაც დასრულებული აქვთ „უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულის გათავისუფლებისთვის მომზადების პროგრამა“, რომლის ხანგრძლივობა 2 წელია.343 სახალხო დამცველის აპარატისთვის წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად,344 ირკვევა, რომ, როგორც პირველი ინსტანციის, ისე სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოების მიერ, შუამდგომლობის/საჩივრების განხილვის დროს მსჯავრდებულის შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე და შესაბამისად, მისი პენიტენციური დაწესებულებიდან გათავისუფლებაზე უარის თქმის ძირითადი საფუძველი არის მსჯავრდებულის მიერ მოხდილი სასჯელის ვადის არასაკმარისად მიჩნევა. განსაკუთრებულად მძიმე დანაშაულის ჩადენისთვის პროპორციული სასჯელის მოხდის მოთხოვნა სასამართლოს მხრიდან, ცხადია, შეიძლება სამართლიანი მოთხოვნა იყოს, თუმცა, მნიშვნელოვანია სასამართლომ ასევე საფუძვლიანი ყურადღება დაუთმოს უვადო თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულების ქცევის ცვლილების დინამიკას, გათავისუფლებისთვის მოსამზადებელი პროგრამის ანგარიშს, პატიმრის დადებით დახასიათებას და ყველა კომპონენტის ერთობლივად მხედველობაში მიღებით გამოიტანოს გადაწყვეტილება, რათა უვადო თავისუფლებააღკვეთილ პირებს არ დარჩეთ განცდა, რომ მათ მიერ წარსულში ჩადენილი დანაშაულები მათი გათავისუფლების პერსპექტივას მხოლოდ აბსტრაქტულ ხასიათს ანიჭებს. 2024 წლის განმავლობაში, სასამართლოებმა ერთ-ერთ საქმეზე შუამდგომლობის განხილვისას მსჯავრდებულის პიროვნებისა და სხვა გარემოებების არსებითად განხილვასა და შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე კვლავ უარი თქვეს იმ საფუძვლით, რომ საქართველოს პრეზიდენტის მიერ კონკრეტული მსჯავრდებული შეწყალებულია და დადგენილი აქვს გათავისუფლების ვადა, რის გამოც ასეთი მსჯავრდებულები აღარ არიან უვადო თავისუფლებააღკვეთილი პირები და, შესაბამისად, მათზე აღარ ვრცელდება 2024 წლის განმავლობაში განხილული უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულთა სასჯელის მოხდისაგან გათავისუფლების/შინაპატიმრობით ან საზოგადოებისთვის სასარგებლო შრომით შეცვლის თაობაზე განხილული შუამდგომლობების შედეგების შესახებ დეტალური ინფორმაცია იხ. სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის საქმიანობის 2024 წლის ანგარიშში. 344 სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2025 წლის 24 იანვრის №2070/01 წერილი. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2025 წლის 23 იანვრის №164 წერილი. მცხეთის რაიონული სასამართლოს 2025 წლის 22 იანვრის №08 წერილი. ოზურგეთის რაიონული სასამართლოს 2025 წლის 22 იანვრის №22 წერილი. ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2025 წლის 23 იანვრის №1571 წერილი. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2025 წლის 24 იანვრის №26 გ/კ წერილი. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2025 წლის 24 იანვრის №14/2025 წერილი. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2025 წლის 24 იანვრის №41-2/10 წერილი. 343 144 | უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულების მიმართ კანონმდებლობით გათვალისწინებული საშეღავათო მექანიზმები.345 აღსანიშნავია, რომ ამ საკითხთან დაკავშირებით სასამართლოებში არ არის ერთგვაროვანი მიდგომა იმ უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულ პირთა საკითხის შეფასებისას, რომელთაც პრეზიდენტის აქტით დადგენილი აქვთ გათავისუფლების თარიღი.346 საქართველოს პარლამენტს, დღეის მდგომარეობით, არ განუხორციელებია საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციის შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებები და პირობით ვადამდე გათავისუფლების/შინაპატიმრობით ან საზოგადოებისთვის სასარგებლო შრომით შეცვლის საკითხი, უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებული პირის მიმართ, რომელსაც საქართველოს პრეზიდენტის შეწყალების აქტით განსაზღვრული აქვს გათავისუფლების ვადა, უნდა განიხილოს საერთო სასამართლოებმა თუ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის შესაბამისმა ადგილობრივმა საბჭოებმა, კვლავ შუამდგომლობის განმხილველი ორგანოს (სასამართლო, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭო) ინდივიდუალური განმარტების შესაბამისად წყდება. ეს კი, კვლავ ქმნის არაერთგვაროვანი პრაქტიკისა და არაერთგვაროვანი მიდგომის საფრთხეს, რამდენადაც ერთი ორგანოს მიერ შუამდგომლობის განხილვის შემთხვევაში, შესაძლოა, კონკრეტული მსჯავრდებულის მდგომარეობა გაუარესდეს, მაშინ, როდესაც მეორე ორგანოს მიერ შუამდგომლობის განხილვის შემთხვევაში მსჯავრდებულმა, შესაძლოა, ისარგებლოს საშეღავათო მექანიზმით. 5.5.ნეიტრალური მტკიცებულებების გარეშე ჩატარებული ჩხრეკის კანონიერება347 სახალხო დამცველი არაერთი წელია მოუწოდებს სახელმწიფო უწყებებს აღასრულონ საკონსტიტუციო სასამართლოს 2020 წლის პრეცედენტული გადაწყვეტილება,348 რომელმაც გააუქმა ჩხრეკის შედეგად ამოღებული უკანონო ნივთის მტკიცებულებად გამოყენების შესაძლებლობა მაშინ, როდესაც ჩხრეკის ჩამტარებელ გამომძიებლებს შეეძლოთ, მაგრამ არ მიიღეს სათანადო ზომები ჩხრეკის სანდოობის დამადასტურებელი ნეიტრალური მტკიცებულებების მოსაპოვებლად.349 მიუხედავად ამისა, საანგარიშო პერიოდში გამოვლინდა შემთხვევა, როდესაც სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლებს არ უცდიათ, მოეპოვებინათ პირადი ჩხრეკის ამსახველი იმგვარი ნეიტრალური მტკიცებულება, რაც ობიექტურ დამკვირვებელს, სხვა მტკიცებულებებთან ერთად, დაარწმუნებდა ბრალდებულის მიერ დანაშაულის 345 თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2024 წლის 3 დეკემბრის განჩინება №439/19025 საქმეზე; თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2024 წლის 22 მაისის განჩინება №419/22384 საქმეზე. 346 იხ. სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2023 წლის საქმიანობის ანგარიში, გვ. 260. 347 დეტალური ინფორმაცია იხილეთ სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 348 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2020 წლის 25 დეკემბრის №2/2/1276 გადაწყვეტილება საქმეზე, გიორგი ქებურია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-104. 349 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტოს ანგარიში, გვ. 123. სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 123-125. სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის საქმიანობის 2022 წლის ანგარიში, გვ. 151-153. 145 | ჩადენაში. ჩხრეკის შედეგად ნარკოტიკული საშუალების ამოღების ფაქტს ადასტურებდა მხოლოდ საგამოძიებო მოქმედებაში მონაწილე პოლიციელების ჩვენებები.350 ეს ხარვეზი არც სააპელაციო და არც უზენაესი სასამართლოს დონეზე არ გამოსწორებულა.351 5.6.დაცვის უფლების ხელყოფა და დაცვის მხარისთვის გაუთქმელობის ვალდებულების დაკისრება352 საანგარიშო პერიოდში, სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა უ. ა.-ს მიმართ დაცვის უფლების ხელყოფის გარემოებები მისი საცხოვრებელი ბინის ჩხრეკისას.353 აღსანიშნავია, რომ იმ მომენტიდან, როდესაც უ. ა.-ს შეეზღუდა გადაადგილების თავისუფლება და პოლიციელების ექსკლუზიური კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა, ის უკვე იყო დაკავებული/ბრალდებული და მას ადვოკატზე ხელმისაწვდომობის უფლება ჰქონდა. მართალია, კანონით, ადვოკატის დაუსწრებლობა არ აბრკოლებს გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში ჩხრეკის ჩატარებას, თუმცა საგულისხმოა, რომ ბინას მთლიანად პოლიციელები მტკიცებულებების აკონტროლებდნენ, განადგურების საფრთხეს რაც ბინაში გამორიცხავდა. არსებული სავარაუდო საყურადღებოა, რომ ადვოკატები კორპუსის სადარბაზოს შესასვლელ კართან იყვნენ, მაგრამ პოლიციელებმა ისინი დააყოვნეს და არ მისცეს ჩხრეკის პროცესზე დასწრების შესაძლებლობა. საგამოძიებო ორგანოს მოეთხოვებოდა არა ჩხრეკის გადადება, არამედ უკვე დაწყებულ ჩხრეკაზე ადგილზე მყოფი ადვოკატების დასწრების უზრუნველყოფა, რათა მათ დაუბრკოლებლად შეძლებოდათ დაცვის განხორციელება. გამომდინარე ზემოაღნიშნულიდან, იმ ფონზე, როდესაც ჩხრეკის შედეგად ამოღებული ნივთები სავარაუდოდ იყო უ. ა.-ს ბრალდების დამაფუძნებელი სავარაუდო მტკიცებულებები, რომელთა მოსაპოვებლად ჩატარებული საგამოძიებო მოქმედების ჩხრეკისას ბრალდებულის ადვოკატებისთვის დასწრების შეზღუდვა, შესაძლოა, სწორედ უ. ა.-ს დაცვის განხორციელების ხელშეშლის მიზანს ემსახურებოდა. მით უმეტეს, გაურკვეველია, დაცული იქნა თუ არა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილი სტანდარტი.354 სახალხო დამცველის შეფასებით, დაცვის მხარის დაკავებულ ბრალდებულთან - უ. ა.-სთან 55 წუთის განმავლობაში (ჩხრეკის დასრულებამდე) ადვოკატების შესვლის აკრძალვა 350 სისხლის სამართლის საქმე №070130821002. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2023 წლის 14 ნოემბრის განაჩენი. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2024 წლის 12 იანვრის განჩინება. 352 დეტალური ინფორმაცია იხ. სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2023 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 353 ტელევიზიების პირდაპირი ეთერის ანალიზის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ჩხრეკის მიმდინარეობისას, საცხოვრებელი ბინის კართან მდგომი პოლიციელები ადვოკატებს ბინაში არ უშვებდნენ დაახლოებით 55 წუთის განმავლობაში. ამასთანავე, ადვოკატების შენობაში შესვლიდან 7 წუთში, დაკავებული უ. ა. პოლიციელებმა შენობიდან ჩამოიყვანეს და მანქანაში ჩასვეს. 354 იხ. წინამდებარე თავის ქვეთავი „ნეიტრალური მტკიცებულებების გარეშე ჩატარებული ჩხრეკის კანონიერება“. 351 146 | ადვოკატების საქმიანობაში უკანონო ჩარევაა, რითაც ბრალდებულის დაცვის განხორციელებას ხელი შეეშალა. შესაბამისად, იკვეთებოდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 364-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის - დაცვის განხორციელებისთვის ხელის შეშლის მიზნით ადვოკატის საქმიანობაში უკანონო ჩარევის ნიშნები. ამასთანავე, უ. ა.-ს სისხლის სამართლის საქმეში დაცვის მხარეს დაეკისრა გაუთქმელობის ვალდებულება. უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი არ ადგენს გაუთქმელობის ვალდებულების ფარგლებს და, როგორც წესი, ამ საქმეშიც, დაცვის მხარისთვის დაკისრებული გაუთქმელობის ვალდებულება გავრცელდა სისხლის სამართლის საქმის სრულ ინფორმაციაზე.355 უწყებების მიერ გავრცელებული საჯარო განცხადებებიდან გამომდინარე, სავარაუდოა, რომ სისხლის სამართლის კოდექსის 1571 მუხლით გათვალისწინებული ბრალდების საქმის მასალები შეიცავდა სხვა პირების პირადი ცხოვრების თაობაზე ინფორმაციას. შესაბამისად, ამ ინფორმაციის დაცვა სახელმწიფოს ვალდებულებაა და გამოსადეგი საშუალება შეიძლება იყოს დაცვის მხარისთვის გაუთქმელობის ვალდებულების დაკისრება. თუმცა, იმ ფონზე, როდესაც შინაგან საქმეთა სამინისტრომ და პროკურატურამ გაავრცელეს ინფორმაცია უ. ა.-ს ბრალდების საქმესთან დაკავშირებით და აგრეთვე, გამოაქვეყნეს მტკიცებულებების ნაწილი, აუცილებელი გახდა ბრალდებულის უდანაშაულობის პრეზუმფციის დაცვა, რათა საზოგადოებას სასამართლოს მიერ განაჩენის გამოტანამდე არ შექმნოდა შთაბეჭდილება ბრალდებულის დამნაშავეობის თაობაზე. შესაბამისად, საქმისადმი მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანი იყო ბრალდების მხარის საჯარო განცხადებებსა და გამოქვეყნებული მტკიცებულებების ნაწილთან დაკავშირებით დაცვის მხარეს მისცემოდა საწინააღმდეგო პოზიციის და არგუმენტების გამოთქმის შესაძლებლობა. მით უმეტეს, რომ სასამართლოში სხდომათა უდიდესი ნაწილი დახურული იყო. ამასთანავე, უცნობია, უ. ა.-სთვის წარდგენილი ბრალდების საბრძოლო მასალის - მასრების უკანონოდ შენახვის ნაწილში დაცვის მხარისთვის გაუთქმელობის ვალდებულების დაკისრების დასაბუთება. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ მიზანშეწონილი იყო, ბრალდების მხარეს ემსჯელა უ. ა.-ს საქმეში დაცვის მხარისთვის დაკისრებული გაუთქმელობის ვალდებულების ფარგლების შესახებ და ვალდებულება გაევრცელებინა სხვა პირების პირადი ცხოვრების შემცველ ინფორმაციაზე, მათი იდენტიფიცირების ნებისმიერი ფორმით გამჟღავნებაზე აკრძალვის დაწესებით. შესაბამისად, სახალხო დამცველმა 2024 წლის 6 ივნისს პროკურატურას მიმართა ბრალდებულ უ. ა.-ს დაცვის უფლების განხორციელებისთვის ხელის შეშლის ფაქტზე გამოძიების 355უ. დაწყებისა და დაცვის მხარისთვის დაკისრებული გაუთქმელობის ა.-სთვის წარდგენილი ბრალი მოიცავდა ცეცხლსასროლი იარაღის, საბრძოლო მასალის უკანონო შეძენა-შენახვასა (საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 236-ე მუხლი) და პირადი ცხოვრების საიდუმლოს ხელყოფას (საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1571 მუხლი). 147 | ვალდებულების ფარგლების განსაზღვრის თაობაზე წინადადებით.356 2024 წლის 20 დეკემბრის მდგომარეობით, პროკურატურაში კვლავ მიმდინარეობდა წინადადებაში მითითებული გარემოებების შესწავლა.357 5.7.მოსამართლეთა უცვლელობის პრინციპი358 წლების განმავლობაში, სახალხო დამცველი თავის საპარლამენტო ანგარიშებში359 მიუთითებდა, რომ სათადარიგო მოსამართლეები საქმის არსებითი განხილვის დაწყებისთანავე არ ინიშნებოდნენ და უმრავლეს შემთხვევაში, სასამართლო შემადგენლობის ცვლილებისას საქმის არსებითი განხილვა თავიდან არ იწყებოდა. განაჩენები კი ეყრდნობოდა იმ მტკიცებულებებს, რომლებიც გადაწყვეტილების მიმღებ მოსამართლეს უშუალოდ არ ჰქონდა გამოკვლეული. საგულისხმოა, რომ ამ საკითხზე საქართველოს საკონსტიტუციო 2024 წელს სასამართლომ მიღებული გაიზიარა გადაწყვეტილებით360, სახალხო დამცველის 361 სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება , და არაკონსტიტუციურად ცნო საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 184-ე მუხლის (2021 წლის 29 ივნისამდე მოქმედი რედაქცია) ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც სათადარიგო მოსამართლეს, რომელიც არ დაუნიშნავთ საქმის განმხილველი მოსამართლისათვის საქმის გადაცემის ეტაპზე, ართმევს საქმის/ცალკეული მტკიცებულებების თავიდან განხილვის/გამოკვლევის შესაძლებლობას მაშინ, როდესაც: მის მიერ საქმეში ჩართვამდე იქნა გამოკვლეული ისეთი მტკიცებულებები, რომელთა სანდოობის შეფასებაც მოითხოვს მოსამართლის უშუალო, პირად მონაწილეობას; არსებობს კონკრეტული საკითხის/მტკიცებულების დაზუსტების საჭიროება და სათადარიგო მოსამართლე სრულყოფილად ვერ ახერხებს, საქმის მასალების გაცნობის გზით, მის მიერ საქმეში ჩართვამდე გამოკვლეული მტკიცებულებების შეფასებას. სახალხო დამცველი იმედოვნებს, რომ ზემოხსენებული გადაწყვეტილების შესრულება აღმოფხვრის საერთო სასამართლოების პრაქტიკაში არსებულ ხარვეზებს, რაც, თავის მხრივ, უზრუნველყოფს ბრალდებულებისთვის სამართლიანი სასამართლოს უფლების მნიშვნელოვანი ასპექტის დაცვას. 356 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 6 ივნისის №2024/1670 წინადადება. 357 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2024 წლის 21 ივნისის №13/40467, 5 აგვისტოს №13/51012 და 20 დეკემბრის №13/82423 წერილები. 358 სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიში. 359 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშები: „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ 2017 წლის ანგარიში, გვ. 105-106, 117; 2018 წლის ანგარიში, გვ. 99, 109; 2019 წლის ანგარიში, გვ. 153, 161; 2020 წლის ანგარიში, გვ. 147. 360 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2024 წლის 20 ნოემბრის №1/4/1300 გადაწყვეტილება საქმეზე, „გიორგი გულაბერიძე და ბადრი შუშანაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“. 361 საქართველოს სახალხო დამცველის 2018 წლის 29 ნოემბრის №15-5/14782 სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება. 148 | 5.8.ნასამართლობის ვადის ათვლა362 საანგარიშო პერიოდში შესწავლილ ერთ-ერთ საქმეში, იკვეთება ნასამართლობის ვადის ათვლის სისტემური პრობლემა. ეს საკითხი გავლენას ახდენს როგორც პირისთვის წარდგენილი ახალი ბრალდების კვალიფიკაციაზე და შესაბამისად, სასჯელზე, ასევე, მნიშვნელოვანია საშეღავათო მექანიზმების, მათ შორის, ამნისტიის გამოყენების თვალსაზრისითაც. სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამისად, ნასამართლობის გაქარწყლების განსხვავებული ვადებია დადგენილი პირობით მსჯავრდების შემთხვევაში და მძიმე დანაშაულისთვის თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებული პირის მიმართ. კოდექსის 79-ე მუხლის მიხედვით, პირობითი მსჯავრის შემთხვევაში ნასამართლობა 363 გაქარწყლებულად მიიჩნევა გამოსაცდელი ვადის გასვლის შემდეგ, ხოლო მძიმე დანაშაულისათვის თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულის შემთხვევაში – სასჯელის მოხდიდან 6 წლის შემდეგ.364 თუმცა, უზენაესი სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკით,365 დანაშაულის არაერთგზის კვალიფიკაციით მსჯავრდებისას, როცა პირს წარსულში ჩადენილი დანაშაულისთვის თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნული სასჯელის ნაწილი პენიტენციურ დაწესებულებაში მოხდით დაენიშნა და ნაწილი ჩაეთვალა პირობითად გამოსაცდელი ვადით, ნასამართლობის გაქარწყლების ვადა (აპარატის მიერ შესწავლილ საქმეში - 6 წელი) აითვლება არა თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნული რეალური სასჯელის მოხდიდან, არამედ გამოსაცდელი ვადის დასრულებიდან. სამწუხაროდ, ამგვარი პრაქტიკით, ვიღებთ მოცემულობას, როდესაც მსჯავრდებულს, რომელსაც თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნული სასჯელის ნაწილი პირობითად ჩაეთვალა, ნასამართლობის გაქარწყლების ვადის ათვლა უფრო გვიან ეწყება და შესაბამისად, გაქარწყლებისთვის უფრო მეტი დრო უნდა გავიდეს, ვიდრე იმ შემთხვევაში მოუწევდა, თუ მთლიან სასჯელს პენიტენციურ დაწესებულებაში მოიხდიდა. 5.9.ექსტრადიციის დასაშვებობა366 საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა 2024 წლის აგვისტოში დაკავებული აზერბაიჯანელი ჟურნალისტის, ა. ს.-ს აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში ექსტრადიციის დასაშვებობის თაობაზე საერთო სასამართლოების განჩინებები. შედეგად, სახალხო დამცველმა სასამართლო მეგობრის (Amicus Curiae) მოსაზრებით მიმართა საქართველოს უზენაეს სასამართლოს. 362 ამ საკითხზე დეტალური ინფორმაცია იხ. სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 363 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, მუხ. 79, ნაწ. 3, ქვეპუნქტ. ა. 364 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, მუხ. 79. ნაწ. 3, ქვეპუნქტ. დ. 365 2021 წლის 26 თებერვლის განჩინება საქმეზე №113-21. 366 ამ საქმეზე დეტალური ინფორმაცია იხ. სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 149 | მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში ჟურნალისტთა უფლებების დარღვევისა და ჟურნალისტური საქმიანობის გამო უსაფუძვლო სისხლისსამართლებრივი დევნის თაობაზე ინფორმაცია ხელმისაწვდომია საჯარო წყაროებში და ასევე მითითებული იყო სახალხო დამცველის სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებაშიც, საერთო სასამართლოებმა დასაშვებად მიიჩნიეს აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში ა. ს.-ს ექსტრადირება ისე, რომ არ უმსჯელიათ იმაზე, რამდენად შესაძლებელი იყო, მის მიმართ ადგილი ჰქონოდა სისხლისსამართლებრივ დევნას მისი ჟურნალისტური საქმიანობის გამო და ხომ არ იყო, ამ მხრივ, სახეზე ექსტრადიციის გამომრიცხველი გარემოება.367 წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: ▪ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგინდეს, რომ საქმეთა კოლეგიური განხილვისას, კოლეგიის შემადგენლობა სასამართლოს თავმჯდომარის ნაცვლად, საქმეთა განაწილების ელექტრონულმა პროგრამამ განსაზღვროს; ▪ დადგინდეს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღების ვადა; ▪ მიიღოს ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო და კონსტიტუციური სტანდარტების შესაბამისი ახალი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი; ▪ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში განისაზღვროს საგამოძიებო მოქმედების განმახორციელებელი უწყების ვალდებულება, ობიექტური შეუძლებლობის შემთხვევების გარდა, სასამართლოს წარუდგინოს ნეიტრალური მტკიცებულებები, მათ შორის, ჩხრეკა-ამოღების პროცესის უწყვეტი ვიდეოკადრი ან/და ნეიტრალური მოწმის ჩვენება, რაც დაადასტურებს საგამოძიებო მოქმედების კანონიერებას; ▪ შეიცვალოს სასამართლოს (კოლეგიის, პალატის) თავმჯდომარეთა არჩევის წესი და კონკრეტული სასამართლოს მოსამართლეებს მიენიჭოთ თავმჯდომარეთა არჩევის უფლებამოსილება; ▪ შევიდეს ცვლილებები „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 371 მუხლში და მოსამართლის თანხმობის გარეშე მისი მივლინების მაქსიმალურ ვადად განისაზღვროს ერთი წელი; ▪ „კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ“ კანონის მე-2 მუხლში თანამდებობის პირთა ჩამონათვალს დაემატოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს დამოუკიდებელი ინსპექტორი; ▪ უვადო თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულის პირობით ვადამდე გათავისუფლების მოთხოვნით სასამართლოსთვის მიმართვის ვადა შემცირდეს რამდენიმე წლით; 367 თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2024 წლის №115 განჩინება. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2024 წლის 9 დეკემბრის №2111-24 განჩინება. 150 | ▪ პრეზიდენტის მიერ უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებული პირის გათავისუფლების თარიღის დადგენის შემთხვევაში, განისაზღვროს მის მიმართ საშეღავათო მექანიზმის გამოყენების და განხილვის ისეთი წესი, რომლითაც, დაზუსტდება, ეს საკითხი საერთო სასამართლოებმა უნდა განიხილონ უვადო თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულებისთვის დადგენილი ზოგადი წესისა და პირობების შესაბამისად, თუ ადგილობრივმა საბჭოებმა პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლისთვის დადგენილი პროცედურის შესაბამისად. ხოლო, მეორე მხრივ, არ გაუარესდება მსჯავრდებულის მდგომარეობა. ასევე, შესწავლის შედეგების საფუძველზე მიიღოს შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებები; ▪ განისაზღვროს გონივრული ვადა, რომელიც დაადგენს მაქსიმალურ ზღვარს, რომელზე უფრო ადრე ჩატარებული სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნაც არ იქნება რელევანტური ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო სასჯელის მოხდის გადავადების/გათავისუფლების შუამდგომლობის განხილვის პროცესში და რაც გამორიცხავს მსჯავრდებულების მიმართ განსხვავებულ მიდგომას/არაერთგვაროვან სასამართლო პრაქტიკას; ▪ სააპელაციო სასამართლოს მიენიჭოს უფლებამოსილება, ავადმყოფობის ან ხანდაზმულობის გამო სასჯელისგან გათავისუფლების ან ავადმყოფობის ან ორსულობის საფუძველზე განაჩენის აღსრულების გადავადების საკითხთან დაკავშირებით, საქმეთა განხილვის დროს, მხარის მოთხოვნით საჩივარი ზეპირი მოსმენით განიხილოს და გამოიკვლიოს ის მტკიცებულება, რომელიც პირველი ინსტანციის სასამართლოში გამოკვლეული იყო კანონის დარღვევით; ▪ საერთო სასამართლოებს მიენიჭოთ უფლებამოსილება განიხილონ ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან იმ მსჯავრდებულის გათავისუფლების საკითხი, რომლის მიმართაც უკვე გამოყენებულია სასჯელის მოხდის გადავადება; ▪ კანონმდებლობაში მკაფიოდ განისაზღვროს უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებულ პირთა მიერ საშეღავათო მექანიზმის გამოყენების საკითხის განსახილველად მოსახდელი სავალდებულო პერიოდის ათვლის დაწყების თარიღი, განაჩენთა ერთობლიობის შემთხვევაში; ▪ შევიდეს ცვლილება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში და საერთო სასამართლოებს მიეცეთ უვადო თავისუფლების აღკვეთით მსჯავრდებული პირის მიმართ გათავისუფლების კონკრეტული ვადის დადგენის უფლებამოსილება, ასევე, განიხილოს ე. წ. დამზღვევი მექანიზმის368 შემუშავების საჭიროება; ▪ შევიდეს ცვლილება კანონმდებლობაში, რომლის თანახმად, მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების გუნდში ასახულ საიდუმლო ოპერაციულ ინფორმაციაზე პატიმრის წვდომის ბლანკეტური შეზღუდვა გაუქმდება და სასამართლოს ე.წ. დამზღვევი მექანიზმის ფარგლებში, თუ სასამართლო უვადო თავისუფლების აღკვეთას მსჯავრდებულს შეუცვლის ვადიანი თავისუფლების აღკვეთით, და მსჯავრდებული მოსახდელ ვადაში მკვეთრად გააუარესებს ქცევას, პენიტენციურ სამსახურს ჰქონდეს სასამართლოსთვის დასაბუთებული შუამდგომლობით მიმართვის უფლებამოსილება, საშეღავათო მექანიზმის გაუქმებასთან დაკავშირებით. 368 151 | დაეკისრება ყოველ ინდივიდუალურ საქმეში ინფორმაციის მსჯავრდებულისთვის გაცნობის შესაძლებლობაზე მსჯელობის ვალდებულება. რეკომენდაციები საქართველოს იუსტიციის უმაღლეს საბჭოს: ▪ უზრუნველყოს სასამართლო აქტების პროაქტიული გამოქვეყნება კანონმდებლობის დაცვით; ▪ პერსონალურ მონაცემთა სტანდარტების დაცვით გამოაქვეყნოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს დამოუკიდებელი ინსპექტორის მიერ მომზადებული დასკვნები; ▪ საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2017 წლის 1 მაისის №1/56 გადაწყვეტილება შეცვალოს იმგვარად, რომ სააპელაციო და უზენაეს სასამართლოებში კოლეგიური შემადგენლობის პირობებში საქმის განხილვისას, კოლეგიის სამივე წევრი შეირჩეს შემთხვევითობის პრინციპის საფუძველზე; ▪ გააუმჯობესოს ტექნიკური და პროგრამული ინფრასტრუქტურა დისტანციური სასამართლო პროცესებისთვის იმგვარად, რომ კლიენტსა და ადვოკატს შორის შესაძლებელი იყოს კომუნიკაციის კონფიდენციალურობა; ▪ გადახედოს „საქართველოს საერთო სასამართლოებში საქმეთა ავტომატურად, ელექტრონული სისტემის მეშვეობით განაწილების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2017 წლის 1 მაისის №1/56 გადაწყვეტილების მე-5 მუხლის მე-6, მე-7 და მე-8 პუნქტებს; ▪ უზრუნველყოს საკანონმდებლო ან/და პრაქტიკული ღონისძიებების გატარება, მოსამართლეთა რაოდენობის გაზრდით ან ვიწრო სპეციალიზაციის შემოღებით, მსჯავრდებულთა ადმინისტრაციული სარჩელების გონივრულ ვადაში განხილვის და საქმისწარმოების გაჭიანურების თავიდან არიდების მიზნით. თბილისის საქალაქო სასამართლოს, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს და ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს: ▪ ყოველწლიურად დაამუშაონ სტატისტიკური ინფორმაცია თითოეული მოსამართლის წარმოებაში არსებული საქმეების რაოდენობის, ყოველწლიურად მათთვის დაწერილი საქმეების რაოდენობისა და ყოველწლიურად მათ მიერ დასრულებული საქმეების რაოდენობის შესახებ; ▪ ყოველწლიურად დაამუშაონ სტატისტიკური მონაცემები საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილი საქმისწარმოების ვადების დაცვის თაობაზე, რათა ფლობდნენ ინფორმაციას, სასამართლოებში რამდენი საქმე განიხილება კანონმდებლობით დადგენილი ვადის დაცვით და რამდენი დარღვევით. 152 | 6. პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობა 6.1. შესავალი 2024 წელს, პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის კუთხით, არსებითი პროგრესი არ გამოკვეთილა. მეტიც, ზოგიერთ ასპექტში უკუსვლა შეინიშნებოდა, რაც ძირითადად კანონმდებლობაში შეტანილი ცვლილებებით არის გამოწვეული. უფრო კონკრეტულად კი, შესაძლებელი გახდა საქართველოს კონსტიტუციური წყობილებისა და უშიშროების საფუძვლების წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის ჩადენაში ან ტერორიზმში ბრალდებულ/მსჯავრდებულ პირს შეეზღუდოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 1652 მუხლით გათვალისწინებული უფლება (უფლებები), რომელ(ებ)იც დაკავშირებულია პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობასთან.369 გადაწყვეტილებას ამის თაობაზე იღებს პენიტენციური დაწესებულების დირექტორი საკუთარი ინიციატივით ან სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიმართვის საფუძველზე. საყურადღებოა, რომ დაწესებულების დირექტორს არ აქვს უფლებამოსილება გადაამოწმოს უსაფრთხოების სამსახურის მიმართვის საფუძვლიანობა. გამომდინარე აქედან, კანონმდებელმა შექმნა წინაპირობა, რომლის მიხედვითაც, პირს შეიძლება დაუსაბუთებლად შეეზღუდოს პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება.370 სამწუხაროა, რომ 2024 წლის 13 დეკემბერს პენიტენციურ კოდექსში შეტანილი ცვლილების თანახმად, ხანმოკლე პაემნის ვიდეოპაემნით ჩანაცვლების შესაძლებლობა მსჯავრდებულებს 2026 წლის 1 იანვრამდე გადაუვადდათ, ვინაიდან იუსტიციის სამინისტრომ ვერ უზრუნველყო ყველა პენიტენციური დაწესებულების შესაბამისი ინფრასტრუქტურული და მატერიალურ-ტექნიკური მზადყოფნა.371 კერძოდ, 2023 წლის ანგარიშში სახალხო დამცველმა გასცა რეკომენდაცია,372 №2, №3, №6, №12 და №18 პენიტენციური დაწესებულებები პრიორიტეტულად აღეჭურვათ ვიდეოპაემნისათვის აუცილებელი ინფრასტუქტურით. აღსანიშნავია, რომ №12 დაწესებულებაში მიმდინარეობს ვიდეოპაემნის სივრცის დაპროექტება,373 ასევე, მისასალმებელია, რომ №2 და №18 დაწესებულებებში ვიდეოპაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა უკვე მოეწყო და ამავე დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს ჰქონდათ შესაძლებლობა ესარგებლათ ვიდეოპაემნის უფლებით. ვიდეოპაემნის ინფრასტრუქტურა ასევე მოეწყო №3 და №6 განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებშიც. 369 ბრალდებულს/მსჯავრდებულს შეიძლება შეეზღუდოს მიმოწერის, სატელეფონო საუბრის, ხანმოკლე პაემნის, ხანგრძლივი პაემნისა და პირად გარემოებებთან დაკავშირებით პენიტენციური დაწესებულების დატოვების უფლებები. გარდა ამისა, მსჯავრდებულ პირს შეიძლება შეეზღუდოს ვიდეოპაემნისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების გარეთ ხანმოკლე გასვლის უფლებები. 370 დეტალური ინფორმაცია იხ. წინამდებარე თავის შემდეგ ქვეთავში - „პენიტენციურ კოდექსში 2024 წლის 17 სექტემბერს შეტანილი ცვლილებები“. 371 საქართველოს კანონის პროექტზე, „პენიტენციურ კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ“, განმარტებითი ბარათი, < https://info.parliament.ge/file/1/BillReviewContent/374853? > [ბოლოს ნანახია 19.02.2025]. 372 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 144. 373 იუსტიციის სამინისტროს პოზიცია 2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში სამინისტროს მიმართ გაცემული რეკომენდაციების თაობაზე. ხელმისაწვდომია შემდეგ ელ. მისამართზე: < https://web-api.parliament.ge/storage/files/shares/zedamxedveloba/adamianisuflebebi/2024/pozicia-iusticia-2.pdf > [ბოლოს ნანახია 18.02.2025]. 153 | სახალხო დამცველი მიესალმება გენერალური პროკურატურის გადაწყვეტილებას, რომლითაც სრულად გასაჯაროვდა „ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ შეტყობინების თაობაზე“ 2022 წლის 4 ნოემბრის ბრძანება.374 ამ ნაბიჯით, გენერალურმა პროკურორმა სრულად შეასრულა სახალხო დამცველის გასული წლის საპარლამენტო ანგარიშში გაცემული რეკომენდაცია.375 2024 წელს საქართველოს პროკურატურის მიერ, ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ წერილობით ეცნობა 1 800 (ათას რვაას) პირს,376 რაც აღემატება 2023 წლის მაჩვენებელს. კერძოდ, 2023 წელს 1 358 პირს ეცნობა.377 სახალხო დამცველი დაინტერესდა, თუ რამდენ შემთხვევაში გასაჩივრდა 2023 და 2024 წლებში განხორციელებული შეტყობინების ფაქტები, თუმცა გაირკვა, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურა და საერთო სასამართლოები, ამგვარ სტატისტიკას არ აწარმოებენ.378 დამატებით, დადებითად არის შესაფასებელი, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ, საანგარიშო პერიოდში, არასრულწლოვანი ბრალდებულებისა და მსჯავრდებულებისთვის ადგილობრივი და საერთაშორისო ზარებისთვის სასაუბრო დროის დაფინანსება თვის განმავლობაში 60 წუთის ხანგრძლივობით.379 წინამდებარე თავში მიმოხილული იქნება პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების შემდეგი საკითხები: გარე სამყაროსთან კონტაქტი პენიტენციურ დაწესებულებებში, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა საცხოვრისებში, შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში. 6.2. პენიტენციურ კოდექსში 2024 წლის 17 სექტემბერს შეტანილი ცვლილებები380 2024 წელს პენიტენციურ კოდექსს დაემატა 1261 მუხლი, რომლის შედეგადაც საქართველოს კონსტიტუციური წყობილებისა და უშიშროების საფუძვლების წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის ჩადენაში ან ტერორიზმში ბრალდებულ/მსჯავრდებულ პირს381 შესაძლებელია შეეზღუდოს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1652 მუხლით გათვალისწინებული მიმოწერის, სატელეფონო საუბრის, ხანმოკლე პაემნის, ხანგრძლივი საქართველოს გენერალური პროკურორის 2022 წლის 4 ნოემბრის ბრძანება №211-გ „ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ შეტყობინების თაობაზე“. < https://shorturl.at/nHN8E >[ბოლოს ნანახია 07.03.2025]. 375 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 146. 376 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2025 წლის 18 მარტის №13/17058 წერილი. 377 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 142. 378 საქართველოს გენერალური პროკურატურის 2025 წლის 18 მარტის №13/17058 წერილი. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2025 წლის 20 თებერვლის №65/2025 წერილი. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლომ მხოლოდ ნაწილობრივ მოგვაწოდა მონაცემები 2025 წლის 20 თებერვლის №99-2/10 წერილით. 379 არასრულწლოვანი ბრალდებულები/მსჯავრდებულები უფასო სატელეფონო სასაუბრო დროით ისარგებლებენ, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის განცხადება, 18.04.2024. <https://sps.gov.ge/news/4441?type= > [ბოლოს ნანახია 25.02.2025]. 380 დეტალური ინფორმაციისთვის იხ. სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიში. 381 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის XXXVII ან XXXVIII თავით გათვალისწინებული რომელიმე დანაშაულის ჩადენაში ბრალდებული/მსჯავრდებული პირი. 374 154 | პაემნისა და პირად გარემოებებთან დაკავშირებით პენიტენციური დაწესებულების დატოვების უფლებები. გარდა ამისა, მსჯავრდებულ პირს შეიძლება შეეზღუდოს ვიდეოპაემნისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების გარეთ ხანმოკლე გასვლის უფლებები. გადაწყვეტილებას ამის შესახებ იღებს პენიტენციური დაწესებულების დირექტორი საკუთარი ინიციატივით ან სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიმართვის საფუძველზე. აღსანიშნავია, რომ ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება (უფლებები) შეიძლება შეეზღუდოს 3 თვემდე ვადით. შეზღუდვა ასევე შესაძლებელია გახანგრძლივდეს, ან ხელახლა შეიზღუდოს იმდენჯერ, რამდენჯერაც პენიტენციური დაწესებულების დირექტორი მიიჩნევს, რომ არსებობს შესაბამისი საფუძველი. თითოეულ ჯერზე შეზღუდვის ხანგრძლივობა 3 თვეა. გადაწყვეტილება ადმინისტრაციული წესით შეიძლება გასაჩივრდეს სასამართლოში, რაც არ აჩერებს გადაწყვეტილების აღსრულებას. კონსტიტუციური წყობილებისა და უშიშროების საფუძვლების წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის ჩადენაში ან ტერორიზმში ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის გარე სამყაროსთან კომუნიკაციის შეზღუდვა, რა თქმა უნდა, შესაძლებელია, გამართლდეს სახელმწიფო უსაფრთხოების დაცვისა და მომდინარე საფრთხეების გათვალისწინებით, კონკრეტული ინფორმაციის არსებობისას. თუმცა, კანონპროექტის საკომიტეტო განხილვის ეტაპზე, სახალხო დამცველის აპარატმა, რომელიც მონაწილეობდა საკომიტეტო მოსმენაში, განმარტა, რომ უფლების შეზღუდვა, ერთი მხრივ, უნდა ეყრდნობოდეს კონკრეტულ ინფორმაციას, მეორე მხრივ კი, გადაწყვეტილების მიმღებ პირს უნდა ჰქონდეს ამ ინფორმაციის სრულფასოვნად განხილვისა და აუცილებელი და პროპორციული გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობა. კანონპროექტით და საბოლოოდ დამტკიცებული კანონის რედაქციით, ეს რთულად წარმოსადგენია, რამდენადაც გადაწყვეტილების მიმღებ სუბიექტად განსაზღვრულია პენიტენციური დაწესებულების დირექტორი, რომელსაც შეუძლია პატიმარი უფლებებში შეზღუდოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ მიწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე. თუმცა, იქვე, კანონმდებლობა აცხადებს, რომ ეს ინფორმაცია უსაფრთხოების სამსახურმა „ისეთი ფორმით“ უნდა მიაწოდოს, რომ ზიანი არ მიადგეს სახელმწიფო საიდუმლოებასა და სახელმწიფო უსაფრთხოების დაცვის ინტერესებს. ამ ნაწილში აპარატს მიაჩნია, რომ კანონმდებლობის ჩანაწერი ტოვებს იმის შესაძლებლობას, რომ დაწესებულების დირექტორს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მხრიდან მიეწოდოს მხოლოდ ზოგადი მითითება იმასთან დაკავშირებით, რომ აუცილებელია კონკრეტული ბრალდებული/მსჯავრდებული პირი შეიზღუდოს უფლებებში და ამ ინფორმაციის შინაარსობრივად შემოწმების შესაძლებლობა გადაწყვეტილების ფორმალურად მიმღებ პირს - ციხის დირექტორს - ვერ ექნება. სწორედ ამ გარემოების გათვალისწინებით, აპარატმა საქართველოს პარლამენტს შესთავაზა, რომ უფლების შემზღუდავ სუბიექტად განესაზღვრა სასამართლო, რომელსაც სრული წვდომა ექნებოდა როგორც ოპერატიულსამძებრო, ისე სახელმწიფო საიდუმლოების შემცველ ინფორმაციაზე. სასამართლოსადმი მიმართვის უფლება კი პენიტენციური დაწესებულების დირექტორს ან სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს მინიჭებოდათ. სამწუხაროდ, საქართველოს პარლამენტმა არ გაიზიარა სახალხო დამცველის პოზიცია. 155 | შესაბამისად, პრობლემურია, რომ უფლების შეზღუდვის შესახებ გადაწყვეტილება პენიტენციური დაწესებულების დირექტორმა შეიძლება მიიღოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიმართვის საფუძველზე, თუმცა ამ მიმართვის უკან რა კონკრეტული ინფორმაცია და საფრთხე დგას, ამის გადამოწმების მექანიზმს კანონი არ ითვალისწინებს. ამასთანავე, აღსანიშნავია, რომ პენიტენციური სამსახურის ფუნქცია არ არის სახელმწიფო უსაფრთხოების დაცვაზე ზრუნვა და დაწესებულების გარეთ დანაშაულის ჩადენის პრევენცია, რაც ამ ცვლილების მიზანია. შესაბამისად, პენიტენციური დაწესებულების დირექტორი არ უნდა იყოს ამ საკითხზე გადაწყვეტილების მიმღები, რელევანტური პირი. ბრალდებულის/მსჯავრდებულის უფლების (უფლებების) შეზღუდვის ხარისხისა და დაცვის ობიექტის გათვალისწინებით, როგორც უკვე აღინიშნა, უმჯობესი იქნებოდა, გადაწყვეტილება, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის/დაწესებულების დირექტორის ან/და სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის შესაბამისი მიმართვისა და წარდგენილი ინფორმაციის განხილვის საფუძველზე, თავიდანვე სასამართლოს მიეღო. გარდა ამისა, არც პენიტენციური კოდექსის 1261 მუხლი, და არც სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 1652 მუხლი არ გამორიცხავს გარე სამყაროსთან კონტაქტის ყველა საშუალების ერთდროულად შეზღუდვის შესაძლებლობას. ეს ეწინააღმდეგება საერთაშორისო სტანდარტებს, რომელთა მიხედვითაც კომუნიკაციის საშუალებები და პაემნები შეიძლება შეიზღუდოს გამოძიებისა და უსაფრთხოების ინტერესებიდან, დანაშაულის პრევენციის ან მსხვერპლთა დასაცავად, თუმცა სასამართლოს მიერ მიღებული შეზღუდვების შემთხვევაშიც კი, შენარჩუნებული უნდა იყოს მინიმალური კონტაქტის შესაძლებლობა გარე სამყაროსთან.382 მინიმალური კონტაქტის შენარჩუნების მნიშვნელობაზე მიუთითებს თავად პენიტენციური კოდექსი, რომელიც დისციპლინური სახდელების დაკისრებისას დაუშვებლად მიიჩნევს სატელეფონო საუბრის, პირადი ხასიათის კორესპონდენციის მიღება-გაგზავნის უფლებისა და ხანმოკლე პაემნის უფლების ერთდროულად შეზღუდვას.383 აქედან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია კანონმდებლობამ არც სხვა შემთხვევებში დაუშვას ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული იზოლაცია. მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობაში შესულმა ცვლილებებმა ხსენებული რისკები წარმოშვა, მისასალმებელია, რომ პრაქტიკაში ამ ცვლილებებს არსებითი ნეგატიური გავლენა პატიმრების უფლებებზე ჯერჯერობით არ მოუხდენია. კერძოდ, ამ დროისთვის მხოლოდ ერთი მსჯავრდებულის მიმართ, ერთჯერადად, 3 თვის ვადით, იქნა გამოყენებული წინამდებარე ქვეთავში განხილული შეზღუდვა, რაც ანგარიშის შედგენის დროისთვის უკვე გაუქმებული იყო.384 382 ციხის ევროპული წესები. წესი 24.2. 383 პენიტენციური კოდექსის 72-ე მუხლის მეშვიდე ნაწილი. 384 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2025 წლის 28 იანვრის №25/854, 2025 წლის 29 იანვრის №25/910, 2025 წლის 29 იანვრის №25/911, 2025 წლის 29 იანვრის №25/908 და 2025 წლის 29 იანვრის №25/909 წერილები. №1 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 31 იანვრის №27879/01 წერილი, №3 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 31 იანვრის №27502/21 წერილი, №6 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 3 თებერვლის №29426/23 წერილი, №8 პენიტენციური დაწესებულების 2025 156 | სახალხო დამცველის აპარატი ამ ცვლილების პრაქტიკაში გამოყენებას მომავალშიც აქტიურად დააკვირდება, რათა მაქსიმალურად იყოს დაცული პატიმრების უფლებები, მათ შორის, გარესამყაროსთან და ოჯახის წევრებთან კომუნიკაციის უფლება. 6.3. გარე სამყაროსთან კონტაქტი პენიტენციურ დაწესებულებებში 6.3.1. საკანონმდებლო მდგომარეობა ზემოთ მიმოხილული 2024 წლის საკანონმდებლო ცვლილების გარდა, საკანონმდებლო დონეზე გარე სამყაროსთან პატიმრების კონტაქტის უფლების რეალიზების კუთხით კვლავ არაერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევა რჩება. კერძოდ: ▪ არ გაუქმებულა დისციპლინური სახდელის სახით გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ასეთი კონტაქტი დანაშაულს უკავშირდება; ▪ განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებსა და დახურული ტიპის დაწესებულებებში მოთავსებული მსჯავრდებულებისთვის არ გაზრდილა პაემნებისა და სატელეფონო ზარების რაოდენობა; ▪ განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულს ეზღუდება ახლო ნათესავის გარდაცვალების შემთხვევაში დაწესებულების დროებით დატოვების უფლება; ▪ არ გაუქმებულა დისციპლინური სახდელის სახით პირადი ტელევიზორით ან რადიომიმღებით სარგებლობის უფლების შეზღუდვა; ▪ არ არის განსაზღვრული პატიმრების დისციპლინური დარღვევის სახეები (ნაკლებად მძიმე დარღვევა, მძიმე დარღვევა და განსაკუთრებით მძიმე დარღვევა) და დარღვევის თითოეული სახის მიმართ შესაბამისი სახდელები (სახდელის სიმკაცრის გრადაცია); ▪ პროკურორებს/გამომძიებლებს კვლავ რჩებათ შესაძლებლობა, რომ ბრალდებულებს შეუზღუდონ სატელეფონო საუბრის უფლება, რაც, მათ შორის, ადვოკატთან კომუნიკაციის შემთხვევებზეც ვრცელდება; ▪ უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულებისთვის ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემნების რაოდენობა; ▪ ▪ ბრალდებულებს კვლავ არ აქვთ ვიდეოპაემნის უფლება; არ გაზრდილა კვლავ შესაძლებელია, ბრალდებულებს/მსჯავრდებულებს 9 თვეზე მეტი ხნით შეეზღუდოთ გარე სამყაროსთან კომუნიკაცია. ამ საკითხთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველმა გასული წლის საპარლამენტო ანგარიშში ვრცლად მიმოიხილა საკონსტიტუციო სასამართლოს შესაბამისი გადაწყვეტილება და მის საფუძველზე მიღებული საკანონმდებლო ცვლილებები.385 სამწუხაროდ, საანგარიშო პერიოდში საქართველოს პარლამენტს ეს ხარვეზი არ აღმოუფხვრავს. წლის 3 თებერვლის №29074/01 წერილი და №10 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 30 იანვრის №25930/25 წერილი. 385 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტოს ანგარიში, გვ. 135-136. 157 | 6.3.2. პრაქტიკაში არსებული გამოწვევები პენიტენციური დაწესებულებების მონიტორინგისა და პატიმრების განცხადებების შესწავლის შედეგად, ირკვევა, რომ კანონმდებლობაში არსებული პრობლემური ჩანაწერების მიღმა, საანგარიშო პერიოდში გარე სამყაროსთან კონტაქტის კუთხით, მნიშვნელოვანი ხელშემშლელი გარემოებები პრაქტიკაშიც შენარჩუნდა: ▪ პატიმრების მიმოწერის უფლების დარღვევა; საანგარიშო პერიოდში პატიმრების მხრიდან უფლების დარღვევის ფაქტებზე მომართვიანობა შემცირებულია. თუმცა, აპარატმა, ორი მსჯავრდებულის მომართვის საფუძველზე, კორესპონდენციის შესაძლო შეზღუდვის ფაქტები შეისწავლა. შედეგებიდან გამომდინარე, აპარატმა ორივე შემთხვევაში მიმართა იუსტიციის მინისტრს პატიმართა მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტებზე დისციპლინური სამართალწარმოების დაწყების წინადადებით. თუმცა, სამინისტროს ცნობით, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის თანამშრომლების მხრიდან დისციპლინური გადაცდომის ჩადენა არცერთ შემთხვევაში არ დადასტურებულა.386 ▪ მსჯავრდებულების ოჯახის წევრებისგან დაწესებულებებში განთავსება;387 შორს მდებარე პენიტენციურ საანგარიშო პერიოდში, გასული წლის მსგავსად,388 2024 წელსაც არაერთი პატიმარი ითხოვდა ოჯახთან ახლოს მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანას, რათა შეძლებოდათ ოჯახის წევრებთან შეხვედრა და მათგან ამანათების მიღების უფლებით სარგებლობა. პრობლემა უფრო მწვავეა ქალი პატიმრების შემთხვევაში, ვინაიდან, ერთადერთი, შესაბამისი პენიტენციური (№5) დაწესებულება აღმოსავლეთ საქართველოში (გარდაბნის მუნიციპალიტეტში) მდებარეობს. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი საქმეები ცხადყოფს, რომ რიგ შემთხვევებში მსჯავრდებულების განთავსებას მათი ან მათი ოჯახის წევრების საცხოვრებელი ადგილებიდან შორს მდებარე დაწესებულებაში დასაბუთებული საფუძველი არ აქვს და მათ ოჯახთან კომუნიკაცია გაუმართლებლად ეზღუდებათ. აპარატის წარმოებაში არსებული საქმეების თანახმად, უმეტესად №1 ან №2 პენიტენციურ დაწესებულებებში (ლაითური, ქუთაისი) განთავსებული მსჯავრდებულები აცხადებდნენ, რომ მათი და მათი ოჯახის წევრების (ახლო ნათესავების) საცხოვრებელი ადგილია საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე ესა თუ ის მუნიციპალიტეტი და ამის გამო ითხოვდნენ შესაბამისი ტიპის (რისკის) აღმოსავლეთ საქართველოში არსებულ პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანას, რასთან დაკავშირებითაც სახალხო დამცველის აპარატმა არაერთი საქმე შეისწავლა. ამავე პერიოდში აპარატმა შეისწავლა დეტალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 387 დეტალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 388 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 138-139. 386 158 | №10 პენიტენციურ დაწესებულებაში (ქსანი) მოთავსებული მსჯავრდებულის საქმე, რომელიც დასავლეთ საქართველოში, №1 ან №2 პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანას ითხოვდა.389 შესწავლილი საქმეების თანახმად, მსჯავრდებულების ან მათი ოჯახის წევრების საცხოვრებელ ადგილთან კანონმდებლობით უსაფრთხოების ახლოს მდებარე გარანტირებული უფლების ან გადატვირთულობის დაწესებულებაში შეზღუდვა თავიდან განთავსების განპირობებული არიდების მოტივით, იყო თუმცა, საგულისხმოა, რომ №1 და №2 პენიტენციური დაწესებულებების მსგავსად, №10 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებშიც უზრუნველყოფილია მომეტებული რისკის მქონე მსჯავრდებულთათვის განთავსების და გადაადგილების პირობები. გადატვირთულობის თავიდან არიდების მოტივი №8 პენიტენციურ დაწესებულებასთან მიმართებით უმეტესწილად რეალურია, თუმცა №10 დაწესებულების გადატვირთულობის რისკი დღის წესრიგში არ დგას. პენიტენციური სამსახურისგან მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2024 წლის ივლისის მდგომარეობით, №10 პენიტენციურ დაწესებულებაში გაიზარდა საშტატო ერთეულების რაოდენობა და მიმდინარეობს ვაკანტური ადგილების შევსების პროცესი. გარდა ამისა, გრძელდება დაწესებულების ადმინისტრაციული ნაწილის სამშენებლო სამუშაოები, სადაც მოეწყობა ხანმოკლე/ხანგრძლივი/ვიდეოპაემნებისთვის და დისტანციური ჩართვებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა. ამ პროცესების დასრულების შემდგომ შესაძლებელი გახდება №10 პენიტენციურ დაწესებულებაში ლიმიტით 390 განსაზღვრულ პატიმართა რაოდენობის მიღება. ის პატიმრები, რომელთა შესახებაც ოჯახის წევრების საცხოვრებელ ადგილთან ყველაზე ახლოს მდებარე დაწესებულებაში გადაყვანის თაობაზე სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა იუსტიციის მინიტრს ან სახალხო დამცველის აპარატმა სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს, კვლავ იმავე პენიტენციურ დაწესებულებებში რჩებიან, საიდან გადაყვანასაც ითხოვდნენ.391 ▪ ფოსტის მეშვეობით ამანათის მიღების უფლების შეზღუდვა392 გასული წლის საპარლამენტო393 დეპარტამენტის საქმიანობის სპეციალური პენიტენციური და სისხლის ანგარიშებში 394 სამსახურის სამართლის კრიტიკულად მართლმსაჯულების შეფასდა პენიტენციური 2023 წელს დაწესებულებების 389 მაგ., შ. ჩ.-ს საქმე. სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დეპარტამენტის 2024 წლის 20 ივნისის №180010/01 წერილი, 2024 წლის 19 ივლისის №212484/01 წერილი. 391 ინფორმაცია გადამოწმებულია 2025 წლის 23 იანვარს, ამასთანავე, მსჯავრდებულთა ნაწილი გათავისუფლდა სასჯელის მოხდისაგან. 392 დეტალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 393 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 139. 394 სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის საქმიანობის 2023 წლის ანგარიში, 186-189. 390 159 | დებულებებში ამანათის მიღების წესთან დაკავშირებით შესული ცვლილებები (დაწესდა ამანათის მიღების ლიმიტი, აიკრძალა საფოსტო ამანათები (გარდა ფოტოსურათებისა), აგრეთვე, აიკრძალა ამანათით საკვები პროდუქტების შეგზავნა).395 საანგარიშო პერიოდში ამ ცვლილებებით გამოწვეული უარყოფითი შედეგებიც გამოვლინდა. კერძოდ, ოჯახის წევრების მიერ პენიტენციურ დაწესებულებაში მისვლის შეუძლებლობის შემთხვევაში, პატიმარს მათგან ამანათის მიღების შესაძლებლობაც წაერთვა, მაშინ როდესაც ოჯახზე არიან დამოკიდებულნი ტანსაცმლისა და სხვა საჭირო ნივთებით უზრუნველყოფის კუთხით. მაგალითად, ერთ-ერთმა პატიმარმა, იმ ფონზე, რომ აღარ აქვს ფოსტის მეშვეობით ამანათის მიღების შესაძლებლობა, ხოლო ოჯახი, პენიტენციური დაწესებულებიდან შორს ცხოვრების გამო, ვერ ახერხებდა დაწესებულებაში მისვლას ამანათის შესაგზავნად, მაღაზიის მეშვეობით სცადა საჭირო ნივთების შეძენა. გაირკვა, რომ მაღაზიაში 2024 წლის ივლისში შეკვეთილი ტანსაცმელი მან 2024 წლის ოქტომბერში მიიღო. სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პასუხების თანახმად, შპს „ექსპრეს ქსელი“ ვერ 396 მოძიებას, ახერხებს მსჯავრდებულის მიერ შეკვეთილი ტანსაცმლის ბაზარზე რის გამოც მსჯავრდებულს უწევს თვეობით ლოდინი ან ნაკლებად ხარისხიანი და მისი შეკვეთისგან განსხვავებული ტანსაცმლის მიღებაზე დათანხმება. როგორც აღინიშნა, აიკრძალა ამანათით საკვები პროდუქტების შეგზავნა, თუმცა სადღესასწაულო დღეებში, გამონაკლისის სახით, პატიმრებს შეუძლიათ ცალკეული პროდუქტების ამანათით მიღება, რის შესახებაც, დადგენილი პრაქტიკით, პატიმრებს წინასწარ ეცნობებათ და მიეწოდებათ დასაშვები პროდუქტების სია. აღსანიშნავია, რომ საგამონაკლისო წესით ამანათის დაშვებისას პატიმრის წინასწარ გაფრთხილების წესი დაწესებულების დებულებით არ რეგულირდება. შესაბამისად, დღესასწაულამდე ერთი დღით ადრე პატიმრების ინფორმირება ამ გამონაკლისის შესახებ, კანონდარღვევად ვერ შეფასდება. თუმცა, მნიშვნელოვანია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში, მსგავსი საშეღავათო გამონაკლისი არ ატარებდეს ფორმალურ ხასიათს და მისით სარგებლობის შესაძლებლობა მიეცეს როგორც ადგილობრივ, ისე საცხოვრებელი ადგილიდან შორს მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებულ პატიმრებს, მათთვის უფლებებით თანაბრად სარგებლობის შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად. ▪ სახალხო დამცველის აპარატის ცხელ ხაზზე დაკავშირება397 2021 წელს საკონსტიტუციო სასამართლომ398 დააკმაყოფილა სახალხო დამცველის სარჩელი და არაკონსტიტუციურად ცნო დისციპლინური სახდელის მოქმედების დროს და სამარტოო 395 საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2023 წლის 2 დეკემბრის №947, №948, №949, №950, №951, №952, №953, №954, №955, №956, №957, №958, №959, №960 ბრძანებები. 396 სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ეკონომიკური დეპარტამენტის 2024 წლის 24 ოქტომბრის №319335/01 და 2024 წლის 21 ნოემბრის №350106/01 წერილები. 397 სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიში. 398 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2021 წლის 5 ივლისის №1/3/1441 გადაწყვეტილება საქმეზე, „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“. 160 | საკანში ყოფნისას სახალხო დამცველის აპარატის ცხელ ხაზზე დარეკვის ბლანკეტური შეზღუდვა. მოგვიანებით კანონმდებლობით დარეგულირდა ცხელ ხაზზე შეუფერხებლად დასაკავშირებლად საჭირო გარანტიები და პროცედურები. შედეგად, სახალხო დამცველის აპარატის ცხელ ხაზზე პატიმრების სატელეფონო ზარები დაწესებულების ხარჯით ხორციელდება.399 მიუხედავად ამისა, საანგარიშო პერიოდში გაირკვა, რომ სახალხო დამცველის აპარატის სატელეფონო ცხელ ხაზზე - 14 81 დაკავშირებას ტექნიკური ხასიათის პრობლემის გამო ვერ ახერხებენ პატიმრები, რომლებსაც სატელეფონო ბარათი დამზადებული არ აქვთ (ახალშესახლებულები) და რომლებსაც ბარათზე თანხა არ აქვთ. პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებულ პატიმრებს სატელეფონო ზარების განხორციელების შესაძლებლობა ეძლევათ მას შემდეგ, რაც დამზადდება მათი საბანკო პლასტიკური ბარათები. ამასთანავე, მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სატელეფონო ცხელ ხაზზე - 14 81 დარეკვა უფასოა, სატელეფონო ბალანსზე თანხის არარსებობის შემთხვევაში ზარის განხორციელება ტექნიკურად შეუძლებელია. სახალხო დამცველის შეფასებით, თანხის სატელეფონო ბარათის ანგარიშზე არარსებობა არ უნდა იწვევდეს პატიმრის შეფერხებას, რათა საკუთარი უფლებების დასაცავად ცხელი ხაზის საშუალებით დაუკავშირდეს ადამიანის უფლებების დაცვის ზედამხედველობაზე უფლებამოსილ კონსტიტუციურ ორგანოს - საქართველოს სახალხო დამცველს. ▪ ხანმოკლე პაემანი ფიზიკური კონტაქტის გარეშე; 400 გასული წლების მსგავსად, პენიტენციურ დაწესებულებებში, გარდა №11 (არასრულწლოვანთა) და №16 (დაბალი რისკის) დაწესებულებებისა, ხანმოკლე პაემნები მინის ბარიერის მიღმა, ტელეფონების მეშვეობით ხორციელდებოდა და პატიმრებს არ ჰქონდათ ახლობლებთან ფიზიკური კონტაქტის შესაძლებლობა. ▪ სატელეფონო საუბარი არაკონფიდენციალურ გარემოში №6 დაწესებულებაში ვიზიტის დროს დადგინდა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ სატელეფონო საუბრის უფლების კონფიდენციალურად განსახორციელებლად დაწესებულებაში მოწყობილია იზოლირებული ოთახი, სახალხო დამცველის ან სხვა უწყების ცხელ ხაზზე დასარეკად პატიმრები გაჰყავთ დერეფანში მოთავსებულ ტელეფონებთან, სადაც საუბარს ესწრება დაწესებულების თანამშრომელი და პატიმრებს არ აქვთ კონფიდენციალური საუბრის შესაძლებლობა.401 რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში, ინფრასტრუქტურა კვლავ იმგვარად არის მოწყობილი, რომ ტელეფონის აპარატები განთავსებულია ან სამორიგეოში ან კაბინაში, რომელსაც არ აქვს ხმის იზოლაცია და პატიმრების საუბარი კაბინის გარეთაც ისმის. 399 საქართველოს პენიტენციური კოდექსი, მუხლი 116, ნაწ. 9. 400 სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის ანგარიში. 401 №6 პენიტენციური დაწესებულების ვიზიტის შემდგომი ანგარიში, სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში, 2024, გვ. 18. 161 | ▪ საზღვარგარეთ მცხოვრებ ოჯახთან დაკავშირების სირთულე კვლავ პრობლემად რჩება საზღვარგარეთ მყოფ ოჯახებთან დაკავშირების სირთულე. სახალხო დამცველის რეკომენდაციის მიუხედავად, არ გაუქმებულა საერთაშორისო ზარისთვის ლიმიტირებული კვირაში 2 დღე. ასევე, საერთაშორისო ზარების და კორესპონდენციის საფასური შეუსაბამოდ მაღალია. ▪ ვიდეოპაემნით სარგებლობის უფლების არქონა ბრალდებულებისთვის ბრალდებულებისთვის ვიდეოპაემნის პენიტენციური უფლებას. გაუგებარია, კოდექსი რატომ საერთოდ უზღუდავს არ ითვალისწინებს კანონი ბრალდებულს ვიდეოპაემნის უფლებას, მითუმეტეს იმ პირობებში, როდესაც ის რისკების გამომრიცხავი სპეციალური წესით ხორციელდება. დანანებით უნდა აღინიშნოს, რომ, საკონსტიტუციო სასამართლომ არ გაიზიარა ჩვენი მოსაზრება და ამ მოთხოვნაში გამოძიების ინტერესებისა და მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლის საფრთხე დაინახა;402 ▪ ვიდეოპაემნის მხოლოდ საქართველოს ფარგლებში განხორციელების შესაძლებლობა; წინა წლების მსგავსად, უცხოელი პატიმრები და მოქალაქეობის არმქონე პირები, ასევე საქართველოს მოქალაქე მსჯავრდებულები, ოჯახის წევრების საზღვარგარეთ ყოფნის გამო ვერც ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემნის უფლებით სარგებლობენ, და ვერც ვიდეოპაემნით. სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ მიუთითებს ვიდეოპაემნების იმგვარად რეგულირების აუცილებლობაზე, რომ ვიდეოზარის განსახორციელებლად საჭირო აღარ იყოს პატიმრის ოჯახის წევრის დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნული სააგენტოს რომელიმე ტერიტორიულ ერთეულში გამოცხადება.403 ▪ დისციპლინური სახდელის სახით კონტაქტის შეზღუდვა გასული წლების მსგავსად, კვლავ პრობლემად რჩება დისციპლინური სახდელის სახით პატიმართა გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა. საერთაშორისო სტანდარტები დაუშვებლად მიიჩნევს დისციპლინური სახდელის სახით პატიმრისთვის გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვას.404 უნდა აღინიშნოს, რომ №2 დაწესებულებაში 2024 წელს პატიმართა მიმართ გამოყენებული დისციპლინური დასჯის საერთო საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 7 მარტის №1/1/1602,1603 გადაწყვეტილება საქმეზე, „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-50. 403 წამების პრევენციის ქვეკომიტეტი მოუწოდებს საქართველოს გამოიყენოს თანამედროვე ტექნოლოგიები გარე სამყაროსთან კონტაქტის შესაძლებლობების გასაუმჯობესებლად. ანგარიში ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე, შემდეგ ელ. მისამართზე: <https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CAT%2FOP%2FGEO%2FROSP% 2F1&Lang=en > პარა. 92 404 ნელსონ მანდელას წესები 43.3. 402 162 | შემთხვევების405 58% სამარტოო საკანში მოთავსება იყო. სამარტოო საკანში მოთავსებულ პატიმარს კი კანონით406 ეკრძალება გარე სამყაროსთან კონტაქტის ისეთი საშუალებები, როგორიცაა ხანმოკლე პაემანი, ხანგრძლივი პაემანი და სატელეფონო საუბარი. რაც შეეხება №8 დაწესებულებას, 2024 წელს გამოყენებული დისციპლინური დასჯის საერთო შემთხვევებიდან 36% იყო სამარტოო საკანში მოთავსება, ხოლო 40% გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა (სატელეფონო საუბრის, მიმოწერის და ხანმოკლე პაემნის უფლების შეზღუდვა).407 6.4. გარე სამყაროსთან კონტაქტი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში408 დანანებით უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში სრულად შენარჩუნდა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გარე სამყაროსთან კონტაქტის კუთხით არსებული ყველა ის გამოწვევა, რაზეც გასულ წელს სახალხო დამცველი საკუთარ ანგარიშში მიუთითებდა.409 ეს თანაბრად ეხება, როგორც საკანონმდებლო რეგულაციებს, ამასთანავე, პრაქტიკულ გამოწვევებს. შედეგად, კვლავ იმავე სახით მოქმედებს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის მე-15 მუხლის მე-3 პუნქტი, რომლის საფუძველზეც ექიმი უფლებამოსილია უკიდურესი აუცილებლობისას, უსაფრთხოების მიზნით შეზღუდოს პაციენტის რიგი უფლებები საკუთარი გადაწყვეტილებით, რომლებიც, მათ შორის, უკავშირდება პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის მნიშვნელოვან ასპექტებს.410 ამასთანავე, მონიტორინგის შედეგად კვლავაც გამოიკვეთა, რომ: ▪ პაციენტებისთვის ტელეფონზე დარეკვის შესაძლებლობა ექიმისა და დამხმარე პერსონალის ნებართვასა და კეთილგანწყობაზეა დამოკიდებული; ▪ პაციენტებს არ ეძლევათ შესაძლებლობა მცირე ხნით, დაწესებულებიდან გაწერის გარეშე დატოვონ სტაციონარი; ▪ შენარჩუნებულია ამანათების მიღების პრობლემა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ყოფილ. აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი). პრობლემები გამოიკვეთა ბენეფიციართა გარე სამყაროსთან კონტაქტის კუთხით, ალტერნატიულ საცხოვრისებშიც. კონკრეტულად, ტელეფონთან წვდომა შედარებით შეზღუდულია დიდი ზომის ინსტიტუციებში, როგორიცაა შშმპ პანსიონატები და სენაკის ალტერნატიული საცხოვრისები, სადაც მხოლოდ ერთეულ ბენეფიციარებს აქვთ კუთვნილი 405 2024 წელს, №2 დაწესებულებაში, სულ 297-ჯერ მიმართეს დისციპლინურ დასჯას. 406 პენიტენციური კოდექსის 78-ე მუხლი, მეორე ნაწილი. 407 2024 წელს, №8 დაწესებულებაში, სულ 894-ჯერ მიმართეს დისციპლინურ დასჯას. 408 სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიში. 409 სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, გვ. 140-141. 410 ექიმს შეუძლია შეუზღუდოს ისეთი უფლებები, როგორიცაა: მიიღოს სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაცია თავისი დაავადების და განზრახული ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ; გაეცნოს მის შესახებ არსებულ სამედიცინო დოკუმენტაციას; უარი თქვას მკურნალობის ჩატარებაზე; მონაწილეობა მიიღოს არჩევნებში; მიიღოს და გაგზავნოს წერილი, გზავნილი შემოწმების გარეშე; სტაციონარის შინაგანაწესის თანახმად, ისარგებლოს ტელეფონით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით და სხვა უფლებები. 163 | მობილური ტელეფონები. საერთო ჯამში, დაწესებულებების კუთვნილ ტელეფონთან წვდომის და მნახველის მიღების კუთხით არცერთი ტიპის საცხოვრისის სერვისში არ გამოვლენილა პრობლემები, თუმცა ბენეფიციარებს, ვისაც პერსონალის ან დაწესებულებების კუთვნილი ტელეფონით უწევთ დარეკვა, კონფიდენციალურ გარემოში საუბრის შესაძლებლობა არ ეძლევათ. 6.5.გარე სამყაროსთან კონტაქტი შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში 411 „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლის მიხედვით, ცენტრში დადგენილი წესების დარღვევის შემთხვევაში, უცხოელის განთავსება მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში არა უმეტეს 10 დღის ვადით არის შესაძლებელი. ბრძანება ითვალისწინებს შესაძლებლობას მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში მოთავსების შემდგომ პირს შეეზღუდოს უფლება შეხვდეს სასურველ პირს, ისარგებლოს ტელეფონით, რეკრეაციული ზონით, მიიღოს და გააგზავნოს ამანათი. შესაბამისად, უცხო ქვეყნის მოქალაქეს ან მოქალაქეობის არმქონე პირს, შესაძლოა, ერთბაშად შეეზღუდოს გარე სამყაროსთან კონტაქტის ყველა საშუალება.412 სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ გარე სამყაროსთან კონტაქტის უფლების შეზღუდვა დისციპლინური სახდელის სახით დაუშვებელია.413 ამასთანავე, გასული წლის მსგავსად,414 დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთათვის გამოყოფილ დროებითი განთავსების ცენტრში მყოფი პირებისთვის ხელმისაწვდომია ტელეფონი და ინტერნეტი, ასევე შეუძლიათ მიიღონ მნახველი და ამანათი. მიუხედავად ამისა, სამწუხაროდ, მათ გარკვეული შეზღუდვები აქვთ გარე სამყაროსთან კონტაქტის კუთხით. კერძოდ, ინტერნეტის ქსელში ჩართული კომპიუტერით სარგებლობა კვლავ დღეში ორჯერ, თითო საათით არის შესაძლებელი. სახალხო დამცველი, წლებია, გასცემს რეკომენდაციას, რომ იმ ფონზე, როდესაც ცენტრში მოთავსებულ პირებს არ შეეთავაზებათ ორგანიზებული აქტივობები და ისინი მოკლებულნი არიან ოჯახთან ხშირი კონტაქტის შესაძლებლობას, მნიშვნელოვანია, რომ გაიზარდოს ცენტრში დღის განმავლობაში კომპიუტერით სარგებლობის დრო. ამასთანავე, ცენტრში ვიზიტორის მიღება შეიძლება სამშაბათს და პარასკევს - 10:00 – 13:00 საათამდე და მხოლოდ 20 წუთით, რაც შორი მანძილიდან და იშვიათად მოსულ მნახველთან შეხვედრისთვის გაუმართლებელი შეზღუდვაა. წინადადებები 411 ვრცლად იხ. სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2024 წლის ანგარიშში. 412 „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლი. 413 ვრცლად იხ. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის შსს დროებითი განთავსების ცენტრის მონიტორინგის ანგარიში. 2023 წელი. გვ. 11. 414 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარალამენტო ანგარიში, გვ. 141. 164 | საქართველოს პარლამენტს: ▪ შევიდეს ცვლილება პენიტენციური კოდექსის 1261 მუხლში და ამ ნორმით ბრალდებულის/მსჯავრდებულის უფლების შეზღუდვის თაობაზე გადაწყვეტილება მიიღოს სასამართლომ; ▪ შევიდეს ცვლილება პენიტენციური კოდექსის 1261 მუხლში და გაუქმდეს მიმოწერის, სატელეფონო საუბრის, ხანმოკლე პაემნის, ხანგრძლივი პაემნის, საოჯახო პაემნის, ვიდეოპაემნის უფლებების ერთდროულად შეზღუდვის შესაძლებლობა; ▪ შევიდეს ცვლილება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 1652 მუხლში და გაუქმდეს მიმოწერის, სატელეფონო საუბრის, ხანმოკლე პაემნის და ხანგრძლივი პაემნის უფლებების ერთდროულად შეზღუდვის შესაძლებლობა; ▪ შევიდეს ცვლილება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში და განისაზღვროს ბრალდებულისთვის ხანმოკლე პაემნის ან/და ხანგრძლივი პაემნის, მიმოწერის ან/და სატელეფონო საუბრის უფლების შეზღუდვის შესახებ დადგენილების გახანგრძლივების მაქსიმალური 9-თვიანი ზედა ზღვარი; ▪ დაიწყოს ფარული საგამოძიებო მოქმედებების მომწესრიგებელი საკანონმდებლო ნორმების რეფორმის გამჭვირვალე და ინკლუზიური პროცესი, რომლის შედეგადაც გადაიხედება: o იმ დანაშაულთა ჩამონათვალი, რომელთა გამოსაძიებლადაც დაშვებულია ფარული საგამოძიებო ღონისძიებების ჩატარება; o ფარულ საგამოძიებო ღონისძიებათა ჩატარების ვადები და ამ ვადების გაგრძელების მაქსიმალური ზედა ზღვარი; o ფარული საგამოძიებო მოქმედების შესახებ შეტყობინების ვადები და ამ ვადების გაგრძელების მაქსიმალური ზედა ზღვარი; ▪ შევიდეს ცვლილებები პენიტენციურ კოდექსში და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებსა და დახურული ტიპის დაწესებულებებში მოთავსებულ პატიმრებს, მათ შორის, უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილ მსჯავრდებულებს, გაეზარდოთ პაემნებისა და სატელეფონო ზარების რაოდენობა; ▪ შევიდეს ცვლილებები პენიტენციურ კოდექსში და გაუქმდეს დისციპლინური სახდელის სახით გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ასეთი კონტაქტი დანაშაულს უკავშირდება; ▪ შევიდეს ცვლილება პენიტენციურ კოდექსში და მსჯავრდებულებს, რომელთა ოჯახის წევრებიც საზღვარგარეთ ცხოვრების გამო ვერ სარგებლობენ ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემნებით, მიეცეთ ვიდეოპაემნით სარგებლობის საშუალება; ▪ შევიდეს ცვლილება პენიტენციურ კოდექსში ვიდეოპაემნით სარგებლობის უფლება; ▪ შევიდეს ცვლილება პენიტენციურ კოდექსში და გაუქმდეს დისციპლინური სახდელის სახით პირადი ტელევიზორით ან რადიომიმღებით სარგებლობის უფლების შეზღუდვა; ▪ განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულებს მიეცეთ ახლო ნათესავის გარდაცვალების შემთხვევაში დაწესებულების დროებით დატოვების უფლება; 165 | და ბრალდებულებს მიეცეთ ▪ შევიდეს ცვლილება პენიტენციურ კოდექსში და გაუქმდეს დისციპლინური ღონისძიების სახით სამარტოო საკანში მოთავსებული პატიმრისთვის ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემნების, სატელეფონო საუბრის, კვების პროდუქტების შეძენის აკრძალვა. რეკომენდაციები საქართველოს იუსტიციის მინისტრს: ▪ მიიღოს ყველა ზომა, რათა უცხოელმა პატიმრებმა, მოქალაქეობის არმქონე პირებმა, ასევე საქართველოს იმ მოქალაქეებმა, რომელთა ოჯახი ქვეყნის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობს, შეძლონ საერთაშორისო ზარების განხორციელება შემცირებულ და მეტად ხელმისაწვდომ ფასად; ▪ გაუქმდეს საერთაშორისო ზარისთვის გამოყოფილი დღეები და საერთაშორისო ზარის განხორციელება შესაძლებელი გახდეს ყოველდღე, კანონმდებლობით დადგენილი სიხშირით და ხანგრძლივობით; ▪ გადაიხედოს ვიდეოპაემნის განხორციელების მოქმედი წესი იმგვარად, რომ იმ პატიმრებმა, რომლებსაც ოჯახის წევრები საზღვარგარეთ ჰყავთ, შეძლონ ამ უფლებით სარგებლობა; ასევე დაიწყოს მუშაობა ისეთი უსაფრთხო აპლიკაციის შექმნაზე, რომლითაც გამარტივდება ვიდეოპაემნების განხორციელება; ▪ №3, №6 და №12 პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს მიეცეთ შესაძლებლობა ისარგებლონ ვიდეოპაემნის უფლებით; ▪ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა: ა) სისტემური შემოწმების გზით გამოავლინოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტები; ბ) გამოვლენილი დარღვევების შესახებ აწარმოოს სტატისტიკა; გ) დაეკისროთ პასუხისმგებლობა პატიმრების მიმოწერის უფლების შელახვაში დამნაშავე პირებს; ▪ დახურული ტიპის და განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში მოეწყოს შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, რომელიც უზრუნველყოფს პატიმრების სატელეფონო საუბრის კონფიდენციალურ გარემოში წარმართვას; ▪ ნორმატიულ დონეზე განისაზღვროს მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს, რომ სოციალური მუშაკის მიერ ღია წერილის მიღება/ჩაბარების დროს ორ ეგზემპლარად შედგეს დოკუმენტი, რომელიც: ა) დადასტურებული იქნება ბეჭდით; და რომელშიც პატიმრის თანდასწრებით შევა შემდეგი ინფორმაცია: ბ) წერილის ავტორის სახელი და გვარი; გ) წერილის მიმღები სოციალური მუშაკის სახელი და გვარი; დ) წერილის ჩაბარების თარიღი; ე) წერილის ადრესატი; ვ) ფურცლების რაოდენობა. ორივე ფურცელზე ხელი უნდა მოაწერონ პატიმარმა და სოციალურმა მუშაკმა, შევსებული ერთი ფურცელი გადაეცეს პატიმარს, ხოლო მეორე დარჩეს სოციალურ მუშაკს; ▪ ▪ უზრუნველყოს ხანმოკლე პაემნების განხორციელება მინის ბარიერის გარეშე; ▪ უზრუნველყოს დასავლეთ საქართველოში ქალთა მცირე დაწესებულების მოწყობა 166 | უზრუნველყოს პატიმართა განთავსება მდებარე დაწესებულებებში; ოჯახებთან ტერიტორიულად ახლოს ▪ პენიტენციურ დაწესებულებებს განესაზღვროთ ვალდებულება გონივრული ვადით ადრე შეატყობინონ პატიმრებს ამანათების შეგზავნის შეზღუდვების დროებით მოხსნასთან დაკავშირებით. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ მიიღოს ზომები, რათა ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოეწყოს პაციენტის და მასთან მისული პირის შეხვედრისთვის კონფიდენციალური სივრცე; ▪ გარე სამყაროსთან კონტაქტის ხელშეწყობის მიზნით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში, ასევე, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, უზრუნველყოს პაციენტების/ბენეფიციარების მხრიდან ტელეფონებით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობა. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: ▪ შევიდეს ცვლილება „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლში და გაუქმდეს დასჯის მიზნით გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა; ▪ მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში კომპიუტერების რაოდენობის გაზრდით უზრუნველყოს დღის განმავლობაში ინტერნეტის ქსელში ჩართული კომპიუტერით შეუზღუდავად სარგებლობის შესაძლებლობა; ▪ მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში მყოფი პირებისთვის უზრუნველყოს სამუშაო საათებში მნახველების შეუზღუდავად მიღების შესაძლებლობა და გაზარდოს შეხვედრის დრო მინიმუმ ერთ საათამდე. 167 | 7.გამოხატვის თავისუფლება 7.1. შესავალი 2024 წელს, მედიისა და გამოხატვის თავისუფლების მდგომარეობაზე უარყოფითად იმოქმედა მზღუდავმა საკანონმდებლო ცვლილებებმა.415 ასევე პრობლემური იყო მედიის წარმომადგენლების მიმართ ქვეყანაში არსებული საფრთხის შემცველი გარემო, რაც განსაკუთრებული სიმწვავით საპროტესტო შეკრებების მიმდინარეობისას გამოვლინდა. დამატებით, ევროკომისიის შეფასებით, მედიის თავისუფლებას, პლურალიზმს და ჟურნალისტების უსაფრთხოებას საფრთხე შეუქმნა მაღალი თანამდებობის პირებისა თუ პოლიტიკოსების 417 ევროკომისიამ დაასახელა. მხრიდან წარმოებულმა რიტორიკამ.416 ნეგატიურმა ამავე დროს, ქართული მედიისთვის ერთ-ერთ დიდ გამოწვევად პოლარიზაცია ამ თვალსაზრისით, აღსანიშნავია საქართველოს პარლამენტში ჟურნალისტური საქმიანობის შეზღუდვის რეგულირება, რაც ნაწილობრივ პრობლემურად მიიჩნია სახალხო დამცველმა. მისი განმაპირობებელი ცალკეული ნორმები 2023 წელს სასამართლოში გასაჩივრდა, სახალხო დამცველმა კი, საქმეში სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება წარადგინა.418 მოცემული ეტაპისთვის, მითითებული საქმე კვლავ 419 სასამართლოს განხილვაშია. გარდა ამისა, საანგარიშო პერიოდში პრაქტიკაში კვლავ ჰქონდა ადგილი გამოხატვის თავისუფლების ადმინისტრაციულ გაუმართლებელი შეზღუდვის სამართალდარღვევათა შემთხვევებს კოდექსის საქართველოს საფუძველზე, რომელიც მოძველებულია და ადამიანის უფლებების სტანდარტებს არ შეესაბამება. 7.2.მედიის წარმომადგენელთა დაცულობა სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის ცნობით, 2024 წელს, მედიის წარმომადგენელთა მიმართ ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედების 17 შემთხვევაზე დაიწყო გამოძიება, რაც მოიცავდა, მათ შორის, პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლას, ძალადობას და სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლების 420 უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებას. მხრიდან სამსახურებრივი მათგან გამოძიება 1 საქმეზე შეწყდა დამატებით, იხ. - მითითება წინამდებარე ანგარიშის შეკრების თავისუფლებისა და უფლებადამცველების თავებზე. 416 ევროკომისიის 2024 წლის ევროკავშირის გაფართოების ანგარიში საქართველოს შესახებ ნაბიჯების/პრიორიტეტების განხორციელების შეფასება, გვ. 8, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4joVpnP > [20.01.2025]. 417 იქვე, გვ. 7, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4joVpnP> [20.01.2025]. 418 იხ. სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, 152-53. 419 თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2025 წლის 7 თებერვლის №3/1626-23 წერილი. 420 სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის 2025 წლის 28 იანვრის №SIS 9 25 00001633 წერილი. 1. 2024 წლის 6 იანვარს, გამოძიება დაიწყო „TV პირველის“ ჟურნალისტის მიმართ პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 2. 2024 წლის 23 იანვარს, გამოძიება დაიწყო თბილისში, კეკელიძის ქუჩის №1-ში მდებარე საცხოვრებელი ბინის გამოთავისუფლებისას, სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლების მხრიდან სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების ფაქტზე; 3. 415 168 | დანაშაულის ნიშნების არარსებობის გამო,421 ხოლო სისხლისსამართლებრივი დევნა 5 საქმეში წარიმართა.422 საგულისხმოა, რომ დევნა არ დაწყებულა სამართალდამცავი 2024 წლის 9 თებერვალს, გამოძიება დაიწყო „TV პირველის“ ჟურნალისტების პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 4. 2024 წლის 4 აპრილს, გამოძიება დაიწყო „მედიამონიტორინგის“ ჟურნალისტის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 5. 2024 წლის 16 აპრილს, გამოძიება დაიწყო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, პარლამენტის შენობის მიმდებარედ გამართული საპროტესტო აქციის მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების ფაქტზე; 6. 2024 წლის 18 აპრილს, გამოძიება დაიწყო ტელეკომპანია „იმედის“, ტელეკომპანია „Postv“-ს და ონლაინ მედია „ინდიგო“-ს ჟურნალისტებისთვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 7. 2024 წლის 7 მაისს, პროკურორის დადგენილების საფუძველზე, შსს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ვაკესაბურთალოს მთავარი სამმართველოდან სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურში ქვემდებარეობით გადაიგზავნა სისხლის სამართლის საქმე, ჟურნალისტების პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 8. 2024 წლის 10 მაისს, გამოძიება დაიწყო „TV პირველის“ ჟურნალისტების პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 9. 2024 წლის 13 მაისს, გამოძიება დაიწყო ჟურნალისტის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 10. 2024 წლის 31 მაისს, გამოძიება დაიწყო ტელეკომპანია „Postv“-ს ჟურნალისტის და ოპერატორის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის და ოპერატორის მიმართ ძალადობის ფაქტზე; 11. 2024 წლის 25 ივლისს, გამოძიება დაიწყო ტელეკომპანია „მთავარი არხის“ ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 12. 2024 წლის 26 ივლისს, გამოძიება დაიწყო ტელეკომპანია „მედია მონიტორინგის“ ჟურნალისტის და ოპერატორის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 13. 2024 წლის 23 ოქტომბერს, შსს-მ გამოძიება დაიწყო ონლაინ მედია პლატფორმა „ჯემ ნიუსი“-ს ჟურნალისტის მიმართ განხორციელებული მუქარის ფაქტზე. 2024 წლის 24 ოქტომბერს, საქმეზე შეიცვალა კვალიფიკაცია და გამოძიება გაგრძელდა ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე, რის შედეგადაც საქმე გადაიგზავნა სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურში; 14. 2024 წლის 31 ოქტომბერს, გამოძიება დაიწყო სხვადასხვა ტელეკომპანიის ჟურნალისტებისთვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე; 15. 2024 წლის 19 ნოემბერს, გამოძიება დაიწყო შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მხრიდან საპროტესტო აქციის მონაწილეების მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების ფაქტზე; 16. 2024 წლის 29 ნოემბერს, გამოძიება დაიწყო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან საპროტესტო აქციის მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების ფაქტზე; 17. 2024 წლის 7 დეკემბერს, გამოძიება დაიწყო „TV პირველის“ ჟურნალისტების და ოპერატორის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე. არაერთ ხსენებულ სისხლის სამართლის საქმეზე მოგვიანებით კვალიფიკაცია შეიცვალა. 421 2024 წლის ნოემბერში, დანაშაულის ნიშნების არარსებობის საფუძვლით, შეწყდა 2024 წლის 6 იანვარს „TV პირველის“ ჟურნალისტის მიმართ პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე დაწყებული გამოძიება. 422 სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 1. 1 პირის მიმართ ტელეკომპანია „TV პირველის“ ჟურნალისტების მიმართ პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე დაწყებული გამოძიების ფარგლებში, სსკ-ის 154-ე მუხლის პირველი ნაწილით; 2. 1 პირის მიმართ ჟურნალისტის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე დაწყებული გამოძიების ფარგლებში, სსკის 126-ე მუხლის პირველი ნაწილით (ძალადობა); 3. 1 პირის მიმართ ტელეკომპანია „Postv“-ს ჟურნალისტის და ოპერატორის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის და ოპერატორის მიმართ ძალადობის ფაქტებზე დაწყებული გამოძიების ფარგლებში, სსკ-ის 126-ე მუხლის პირველი ნაწილით და 154-ე მუხლის პირველი ნაწილით; 4. 2 პირის მიმართ ტელეკომპანია „მთავარი არხის“ ჟურნალისტისათვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე დაწყებული გამოძიების ფარგლებში, მათგან 1 პირის მიმართ დევნა დაიწყო სსკ-ის 154-ე მუხლის პირველი ნაწილით და სსკ-ის 156-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით (დევნა ჩადენილი ძალადობით ან ძალადობის მუქარით), ხოლო მეორე პირის მიმართ - 154-ე მუხლის პირველი ნაწილით, 187-ე მუხლის პირველი ნაწილით (ნივთის დაზიანება ან განადგურება) და 156-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით; 5. და 2 პირის მიმართ ტელეკომპანია „მედია მონიტორინგის“ ჟურნალისტის და ოპერატორის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის 169 | ორგანოების წარმომადგენლების მხრიდან სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების არცერთ შემთხვევაზე. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი მედიის წარმომადგენლების წინააღმდეგ 2023 წელს დაწყებული გამოძიების მიმდინარეობითაც დაინტერესდა. კერძოდ, გასულ საანგარიშო წელს 9 სისხლის სამართლის საქმეზე423 დაწყებული გამოძიების შედეგად, დამნაშავის პასუხისმგებლობის საკითხის დაყენება 2 საქმეში მოხერხდა.424 ამ შემთხვევაშიც არ მომხდარა პასუხისმგებლობის საკითხის დაყენება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან 2023 წლის 7-8 მარტს, საქართველოს პარლამენტის შენობასთან გამართული საპროტესტო აქციის მიმდინარეობისას, უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების ფაქტთან დაკავშირებით მიმდინარე გამოძიების ფარგლებში. საგულისხმოა, რომ სტატისტიკური მონაცემები, შესაძლოა, არ იყოს ყოვლისმომცველი და არ ასახავდეს იმ გამოძიებათა მიმდინარეობას, რომლებიც არა ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის (სსკ-ის 154-ე მუხლი) ან სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის საგამოძიებო ქვემდებარეობას 425 მიკუთვნებული სხვა დანაშაულების ჩადენის ფაქტებზე მიმდინარეობს, არამედ მხოლოდ შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიკუთვნებულ საგამოძიებო ქვემდებარეობას დანაშაულებთან დაკავშირებით წარიმართა (მაგალითად, ეს მუხლებია სსკ-ის 126-ე (ძალადობა) და 151-ე (მუქარა) მუხლები, თუ ის ჩადენილი არ არის სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლის მიერ და 187-ე მუხლი (ნივთის დაზიანება ან განადგურება). სახალხო დამცველმა წარსულში არაერთხელ ისაუბრა ხსენებულ პრობლემაზე, რაც განპირობებულია იმ გარემოებით, რომ სამინისტრო მონაცემებს ამუშავებს სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლების და არა დანაშაულის გარემოებათა (მათ შორის, დაზარალებულის პროფესიული საქმიანობის) მიხედვით.426 სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ მიუთითებს როგორც მედიის წარმომადგენლების წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულების სრულფასოვანი აღრიცხვის, ისე მათი დროული გამოძიების აუცილებლობაზე. ამას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს სრული სურათის შეშლის ფაქტზე დაწყებული გამოძიების ფარგლებში, სსკ-ის 156-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით. 423 იხ. სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 152. სისხლის სამართლის №199250323001, №199080323001, №199010523001, №199250523001, №199240823001, №199201223002, №199200923002, №199290923002 და №199061023001 საქმეები. 424 სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის 2025 წლის 28 იანვრის №SIS 9 25 00001633 და 13 თებერვლის №SIS 2 25 00002806 წერილები. 425 „სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 19. 426 იხ. მაგ., საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 149; საქართველოს სახალხო დამცველის 2021 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 172; საქართველოს სახალხო დამცველის 2020 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 226. 170 | დასანახად, საგამოძიებო ორგანოების რეაგირების ეფექტიანობის სათანადოდ შესაფასებლად და დაუსჯელობის გარემოს აღმოსაფხვრელად. მსგავსი გამოწვევების დასაძლევად, კარგი შესაძლებლობაა ევროპის საბჭოს ექსპერტის მიერ, სახალხო დამცველის თხოვნის საფუძველზე, მომზადებულ 2023 წლის ტექნიკურ დოკუმენტში - „საქართველოს კანონმდებლობა და პრაქტიკა ჟურნალისტთა დაცვისა და უსაფრთხოების კუთხით“ ასახული მიგნებებისა და რეკომენდაციების გაზიარება.427 მათ შორის, კვლევაში საგანგებოდ არის მითითებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 154-ე მუხლის (ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლა) ახლებურად ჩამოყალიბების საჭიროებაზე. ეს მუხლი, რომელსაც სპეციალური საგამოძიებო სამსახური იძიებს,428 მედიის წარმომადგენლების წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულების გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის მთავარი სამართლებრივი ინსტრუმენტია, თუმცა იგი სრულად არ ასახავს ყველა იმ დანაშაულს, რომლის ადრესატებიც ჟურნალისტები საკუთარი საქმიანობის გამო ხდებიან (მაგ., მუქარა და ძალადობა). ამავე დროს, კვლევის თანახმად, საჭიროა, გამკაცრდეს მაქსიმალური სასჯელი ხსენებული დანაშაულისთვის, რაც მკაფიოდ მიანიშნებს საზოგადოებას, რომ ჟურნალისტზე თავდასხმა ეწინააღმდეგება დემოკრატიულ სტანდარტებს. მითითებული ხარვეზი რეალურ პრობლემას ქმნის პრაქტიკაში, მედიის წარმომადგენელთა წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედებების სათანადო კვალიფიკაციის კუთხითაც. მაგალითად, არჩევნების დღეს, ჟურნალისტების მიმართ ფიზიკური ანგარიშსწორების ან/და მათი აპარატურის დაზიანების ორ ფაქტზე გამოძიება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 154-ე მუხლის საფუძველზე დაიწყო, თუმცა ფიზიკური შეურაცხყოფის ან ნივთის დაზიანების დადასტურების შემთხვევაში, ორივე საქმეში საჭირო იქნება კვალიფიკაციის დაზუსტება.429 აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში ჟურნალისტების უსაფრთხოება 430 განსაკუთრებით განსაკუთრებული პრობლემა იყო შეკრებების მიმდინარეობისას. ევროპის საბჭოს ექსპერტის, პიტერ ნორლანდერის მიერ მომზადებული ტექნიკური დოკუმენტი „საქართველოს კანონმდებლობა და პრაქტიკა ჟურნალისტთა დაცვისა და უსაფრთხოების კუთხით“, 2023, გვ. 36-42, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4eS1VAX > [20.01.2024]; კვლევის შესახებ მოკლე ინფორმაციისთვის, იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 148-50. 428 „სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 19, ნაწილი 1, „დ“ ქვეპუნქტი. 429 დეტალები იხილეთ წინამდებარე ანგარიშის საარჩევნო უფლების თავში. 430 იხ. სახალხო დამცველის 2024 წლის 17 აპრილის განცხადება 16-17 აპრილის აქციის მონიტორინგის პირველადი შედეგების შესახებ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3zSxHi0 > [20.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 1 მაისის განცხადება 30 აპრილის აქციაზე განვითარებულ მოვლენებთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3Wu3EVZ > [20.01.2025]; საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 29 ნოემბრის განცხადება 28-29 ნოემბრის აქციის დაშლის შესახებ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3Ddwtz5 > [20.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 29 ნოემბრის განცხადება მიმდინარე აქციის თაობაზე, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/49JB3Bh > [20.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 30 ნოემბრის განცხადება 29-30 ნოემბრის აქციის დაშლის შესახებ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/49F7pgw > [20.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 10 დეკემბრის 427 171 | შემაშფოთებელი იყო სამართალდამცავების მხრიდან ნაწილი ჟურნალისტების მიმართ გამოვლენილი ძალადობისა და სისასტიკის ხარისხი, მათ საქმიანობაში ხელშეშლა და ცალკეულ შემთხვევაში ტექნიკის მიზანმიმართული დაზიანება 2024 წლის 28 ნოემბერს დაწყებული უწყვეტი პროტესტის საპოლიციო მართვის დროს. გამოვლინდა ადგილზე მოვლენების გასაშუქებლად მყოფ მედიის წარმომადგენლებზე სასტიკი თავდასხმა ძალადობრივი ჯგუფის მხრიდანაც. ერთი მხრივ, სამართალდამცავების მიერ გამოხატული აშკარა და განმეორებითი აგრესია ჟურნალისტების მიმართ, ხოლო, მეორე მხრივ, სათანადო ეფექტიანი ზომების გაუტარებლობა უცნობი პირების ძალადობრივი ქმედებებისგან მედიის წარმომადგენლების დასაცავად, ქმნის დაუსჯელობის გარემოს, რაც მომავალში კიდევ უფრო მეტ არსებით საფრთხეს უქმნის ქვეყანაში მედიის თავისუფლების ხარისხს და ჟურნალისტების უსაფრთხოებას, შეიცავს საშიშ გზავნილს, რომ მედიის წარმომადგენლები, მათი საქმიანობის გამო, შესაძლოა, ანგარიშსწორებას დაექვემდებარონ. სახალხო დამცველი საგანგებოდ მიუთითებს, რომ შეკრებების მიმდინარეობის დროს კანონმდებლობა ჟურნალისტებისთვის სპეციალური დაცვის რეჟიმს ითვალისწინებს,431 რაც გამომდინარეობს მედიის წარმომადგენლების განსაკუთრებული როლიდან, შეკრების შესახებ გაავრცელონ დამოუკიდებელი, მიუკერძოებელი და ობიექტური ინფორმაცია.432 მიუხედავად კანონმდებლობით დადგენილი მოთხოვნისა, მათი დაცვის მექანიზმები კვლავ ხარვეზიანი რჩება. როგორც საქართველოს სახალხო დამცველის 2020 წლის სპეციალურ ანგარიშში - „მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლება (უფლებით დაცული სფერო და შეკრების მართვის სტანდარტი)“ აღინიშნა, კანონი შეკრების ორგანიზატორებსა და სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლებს უდგენს ვალდებულებას, ხელი არ შეუშალონ პროფესიულ საქმიანობაში მაიდენტიფიცირებელი 433 ჟურნალისტებს, რომლებიც აშუქებენ შეკრებას. ნიშნის მქონე თუმცა კანონი არ განმარტავს, რას ბრიფინგი მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3OXGCmn > [20.01.2025]. 431 „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 2, ნაწილი 4. 432 ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი (OSCE/ODIHR) და ვენეციის კომისია, შეკრების თავისუფლების სახელმძღვანელო პრინციპები, მეორე გამოცემა, 2010, პარა. 206-08; ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი (OSCE/ODIHR), ეუთოს წევრ შერჩეულ ქვეყნებში მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლების მონიტორინგის ანგარიში (მაისი 2017 ივნისი 2018), 19 სექტემბერი 2019, პარა. 334, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < https://bit.ly/2ucM3Ih > [16.10.2024]; ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ 2012 წლის 2 ოქტომბრის გადაწყვეტილებაში საქმეზე, Najafli v. Azerbaijan, განმარტა, რომ მედიის როლი გულისხმობს საზოგადოებრივ ინტერესს მიკუთვნებულ საკითხებზე ინფორმაციის გავრცელებას; ხოლო, თავის მხრივ, საზოგადოებას გააჩნია ამგვარი მონაცემების და მათ შორის, შეკრების შესახებ ინფორმაციის მიღების უფლება (პარა. 66); ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ 2015 წლის 20 ოქტომბრის გადაწყვეტილებაში საქმეზე, Pentikäinen v. Finland, მიუთითა მედიის უმნიშვნელოვანეს როლზე ხელისუფლების მხრიდან შეკრების მართვის და არეულობის შეკავების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებისა და ამგვარად, მათი ანგარიშვალდებულების უზრუნველყოფის თვალსაზრისით (პარა. 89). 433 საქართველოს სახალხო დამცველის 2020 წლის სპეციალური ანგარიში „მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლება (უფლებით დაცული სფერო და შეკრების მართვის სტანდარტი)“ (შემდგომში, „2020 წლის სპეციალური ანგარიში“), გვ. 32-34, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <bit.ly/42OiNlw > [20.01.2025]. 172 | ნიშნავს „მაიდენტიფიცირებელი ნიშანი“, რაც საკმაოდ პრობლემური საკითხია როგორც პოლიციისთვის, გაარჩიოს შეკრების რიგითი მონაწილე ჟურნალისტისგან იძულებითი ღონისძიებების გამოყენების დროს, აგრეთვე პროფესიულ საქმიანობაში ხელშეშლის დანაშაულის ჩადენის შემთხვევაში, შესაბამისი პასუხისმგებლობის საკითხის გადაწყვეტისას. ამდენად, ამ მიმართულებით კანონმდებლობის დახვეწის საჭიროება კვლავ აქტუალურია, რაც აგრეთვე დადასტურდა ევროპის საბჭოს ექსპერტის მიერ მომზადებული ზემოხსენებული ტექნიკური დოკუმენტით.434 7.3.საკანონმდებლო ცვლილებები გასულ წელს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში შეტანილმა ცვლილებებმა მნიშვნელოვნად შეამცირა ხელისუფლების წარმომადგენელთა კრიტიკის შესაძლებლობა.435 კერძოდ, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევად განისაზღვრა სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის პირის, პოლიტიკური თანამდებობის პირის, სახელმწიფო მოსამსახურის, სახელმწიფო მოსამსახურესთან გათანაბრებული პირის ან/და საჯარო მოსამსახურის სიტყვიერი შეურაცხყოფა, ლანძღვა-გინება, მასზე შეურაცხმყოფელი გადაკიდება ან/და მის მიმართ სხვაგვარი შეურაცხმყოფელი ქმედება სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების დროს ან სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებასთან ან საქმიანობასთან დაკავშირებით.436 ამგვარივე შინაარსით გაფართოვდა სამართალდამცავთა შეურაცხყოფის მარეგულირებელი ნორმაც, რომელიც, წლების განმავლობაში, აქტიურად გამოიყენებოდა შეკრების მონაწილეთა 437 ადმინისტრაციული წესით დაკავების მიზნით. ამასთანავე, მსგავსი სამართალდარღვევებისთვის მაღალი ფულადი ჯარიმები ან ხანგრძლივი ადმინისტრაციული პატიმრობის ვადები განისაზღვრა. ასეთი უპირობო აკრძალვები ეწინააღმდეგება გამოხატვის თავისუფლებაში მართლზომიერი ჩარევის სტანდარტს. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, მომეტებულად არის დაცული გზავნილები, რომლებიც პოლიტიკური შინაარსისაა, პოლიტიკოსებს მიემართება ან საჯარო ინტერესის სფეროში შემავალ საკითხს უკავშირდება; შესაბამისად, კერძო პირებისგან განსხვავებით, ფართოა თანამდებობის პირების და საჯარო მოხელეების დასაშვები კრიტიკის ფარგლები.438 ამის მიზეზია ის გარემოება, რომ დემოკრატიულ სისტემაში ხელისუფლების ქმედებები უნდა ევროპის საბჭოს ექსპერტის, პიტერ ნორლანდერის მიერ მომზადებული ტექნიკური დოკუმენტი „საქართველოს კანონმდებლობა და პრაქტიკა ჟურნალისტთა დაცვისა და უსაფრთხოების კუთხით“, 2023, გვ. 42. 435 ცვლილებები ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < https://bit.ly/3CZJ5ud > [28.02.2025]. 436 ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 17316-ე მუხლი. 437 ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173-ე მუხლის მე-2 პუნქტი. 438 იხ. მაგ., ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2021 წლის 22 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე, გაჩეჩილაძე საქართველოს წინააღმდეგ, პარა. 51; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2021 წლის 2 თებერვლის გადაწყვეტილება საქმეზე, Dickinson v. Turkey, პარა. 55; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2014 წლის 17 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე, Mladina D.D. Ljubljana v. Slovenia, პარა. 40; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2012 წლის 21 თებერვლის გადაწყვეტილება საქმეზე, Tusalp v. Turkey, პარა. 45; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2009 წლის 8 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე, Romanenko and Others v. Russia, პარა. 47; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2006 წლის 7 ნოემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე, Mamère v. France, პარა. 27. 434 173 | დაექვემდებაროს არა მხოლოდ საკანონმდებლო და სასამართლო, არამედ საზოგადოებრივი აზრის მხრიდან განსჯას.439 თანამდებობის პირებთან მიმართებით, აღსანიშნავია ისიც, რომ დემოკრატიული სახელმწიფოს წარმომადგენლები გარდაუვლად აყენებენ თითოეულ მათ სიტყვასა თუ ქმედებას საზოგადოების სამსჯავროს წინაშე,440 რის გამოც, ვალდებულნი არიან, აჩვენონ შემწყნარებლობის მაღალი ხარისხი თუნდაც 441 პროვოკაციულად ან შეურაცხმყოფლად აღქმული კრიტიკის მიმართ, როდესაც ეს არ წარმოადგენს კონტექსტისგან დაცლილ გადამეტებულ პირად თავდასხმას.442 საყურადღებოა ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის (OSCE/ODIHR) მსჯელობაც იმის თაობაზე, რომ შეკრების დროს გავრცელებულ ვიზუალურ თუ ხმოვან შეტყობინებებზე შეზღუდვები არ უნდა დაწესდეს, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც სახეზეა ძალადობის მყისიერი საფრთხე.443 7.4.კანონმდებლობის ჩარევისთვის არასათანადო გამოყენება გამოხატვის თავისუფლებაში გასულ წლებში არაერთხელ გამოვლინდა შემთხვევა, როდესაც სამართალდამცავები პირების გამოხატვის თავისუფლებას ზღუდავდნენ ბანერებისა და გამოხატვის სხვადასხვა საშუალების გამოყენების გამო, რაც განპირობებული იყო პოლიტიკური შინაარსის გამოხატვითა თუ ამისთვის შერჩეული სტილით.444 ამ შემთხვევებში, პოლიცია მზღუდავ ღონისძიებად იყენებდა ადმინისტრაციულ დაკავებას, რომელიც ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა (სამართალდამცავი კოდექსის ორგანოს 166-ე (წვრილმანი თანამშრომლის ხულიგნობა) კანონიერი ან/და 173-ე მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობა) მუხლებს ეფუძნებოდა. რამდენადაც გამოხატვის თავისუფლება მომეტებულად იცავს პოლიტიკური შინაარსის გზავნილებს, რომლებიც ძალადობის/დაპირისპირების რეალურ და მყისიერ საფრთხეს არ ქმნის, მსგავს საქმეებში, საქართველოს სახალხო დამცველი აქტიურად წარადგენდა სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებებს. ამ ინტერვენციების მიზანი იყო სასამართლოს დახმარება უფლებაში დაუსაბუთებელი ჩარევის თავიდან აცილებაში და იმ სისტემური ხარვეზების პრაქტიკულ 439 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 1999 წლის 8 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე, Ceylan v. Turkey, პარა. 34. 440 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 1986 წლის 8 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე, Lingens v. Austria, პარა. 42. 441 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2000 წლის 16 მარტის გადაწყვეტილება საქმეზე, Özgür Gündem v. Turkey, პარა. 60. 442 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 1997 წლის 1 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე, Oberschlick v. Austria, პარა. 33. 443 ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი (OSCE/ODIHR) და ევროპული კომისია დემოკრატიისთვის კანონის მეშვეობით (ვენეციის კომისია), შეკრების თავისუფლების სახელმძღვანელო პრინციპები, მეორე გამოცემა, 2010, პარა. 3.3, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3NGvrgT > [19.02.2025]. 444 საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 155; იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებები 2023 წლის 2 ივნისს დაკავებული აქციის მონაწილეების საქმეებზე, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4h3PHX4 > [20.01.2025]. 174 | დონეზე გამოსწორებაში, რომელიც დღესდღეისობით ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მოძველებული დებულებებით არის განპირობებული. საანგარიშო წელს მსგავსი გაუმართლებელი პრაქტიკა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებული განსხვავებული საფუძვლით გაგრძელდა. კერძოდ, 2024 წლის ნოემბერში, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის მერიის მუნიციპალურმა ინსპექციამ არასამთავრობო ორგანიზაცია „სამოქალაქო მოძრაობა თავისუფლებისთვის“ ორჯერ დააჯარიმა შენობაზე პოლიტიკური შინაარსის საპროტესტო ბანერის განთავსების გამო.445 ამჯერად, ხსენებული ბანერის განთავსება არასათანადო რეკლამის განთავსებად (გავრცელება) შეფასდა და სამართალდარღვევის ოქმები ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 1591-ე მუხლის საფუძველზე შედგა. სახალხო დამცველი საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ მსგავსი შინაარსის პოლიტიკური გზავნილი, რომელიც მიზნად ისახავდა ქვეყანაში ჩატარებულ არჩევნებთან დაკავშირებით ორგანიზაციის პოზიციის ჩვენებას, სრულად არის დაცული გამოხატვის თავისუფლებით და არ ჯდება კანონმდებლობით გათვალისწინებული რომელიმე სახის „რეკლამის“446 დეფინიციაში. საყურადღებოა ისიც, რომ სადავო ბანერი განთავსებული იყო ორგანიზაციის აივანზე, ხოლო საპროტესტო ბანერების სპონტანური და ხანმოკლე ვადით განთავსება კერძო საკუთრების ფასადზე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს უკვე მიჩნეული აქვს დაცულ გამოხატვის ფორმად.447 ამის გათვალისწინებით, ცალსახად მისასალმებელია ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის მერის გადაწყვეტილება, ბათილად ეცნო ზემოხსენებული სამართალდარღვევის ოქმები არასამთავრობო ორგანიზაციის საჩივრების საფუძველზე.448 ამდენად, საქართველოს სახალხო დამცველი მოუწოდებს ყველა პასუხისმგებელ ორგანოს, განსაკუთრებული სიფრთხილე გამოიჩინონ საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის გამოყენებით პირთა გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვისას და თითოეულ ასეთ შემთხვევაში, გაითვალისწინონ უფლებაში ჩარევის მკაცრი სტანდარტი. 445 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3EhVSIk > [20.01.2025]. „რეკლამის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, „რეკლამა“ არის საქონელზე, მომსახურებასა და სამუშაოზე, ფიზიკურ და იურიდიულ პირებზე, იდეასა და წამოწყებაზე ნებისმიერი საშუალებითა და ფორმით გავრცელებული ინფორმაცია, რომელიც გამიზნულია პირთა განუსაზღვრელი წრისათვის და ემსახურება ფიზიკური და იურიდიული პირების, საქონლის, იდეისა და წამოწყებისადმი ინტერესის ფორმირებასა და შენარჩუნებას, აგრეთვე საქონლის, იდეისა და წამოწყების რეალიზაციის ხელშეწყობას. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „არასათანადო რეკლამა“ არის არაკეთილსინდისიერი, არასარწმუნო, არაეთიკური, შეცდომაში შემყვანი ან სხვა რეკლამა, რომელშიც დარღვეულია მისი შინაარსის, დროის, ადგილის ან გავრცელების წესის შესახებ საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი მოთხოვნები. 447 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 4 ივლისის №1/5/1271 გადაწყვეტილება საქმეზე, ბესიკ ქათამაძე, დავით მჟავანაძე და ილია მალაზონია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ. 448 ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის მერის 2025 წლის 21 თებერვლის №ბ36.36250522 ბრძანება. 446 175 | საქართველოს პარლამენტს: ▪ ახლებურად ჩამოყალიბდეს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 154-ე მუხლი, რათა მოიცვას ფიზიკური და იურიდიული პირის მიმართ ჩადენილი ყველა დანაშაულებრივი ქმედება, რომელიც მათ ჟურნალისტურ საქმიანობას უკავშირდება; და გამკაცრდეს ამ დანაშაულისთვის გათვალისწინებული სასჯელი; ▪ 176 | გაუქმდეს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში ასახული ფართო და უპირობო აკრძალვები საჯარო მოხელეებისა და თანამდებობის პირების შეურაცხყოფასთან დაკავშირებით. 8.ინფორმაციის თავისუფლება საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლით გარანტირებულია ყველას პირის უფლება მიიღოს და გაავრცელოს ინფორმაცია, ასევე კანონით დადგენილი წესით გაეცნოს საჯარო დაწესებულებაში არსებულ დოკუმენტებს.449 საქართველოს სახალხო დამცველი წლებია მიუთითებს, რომ საზოგადოების წინაშე საჯარო დაწესებულებების ანგარიშვალდებულების უზრუნველსაყოფად მნიშვნელოვანია საჯარო ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის უფლების სათანადო საკანონმდებლო გარანტიების შექმნა, მათი საერთაშორისო სტანდარტებთან ჰარმონიზაცია და ეფექტიანი აღსრულება. საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უფლების დაცვის ერთ-ერთი მთავარი დაბრკოლება საჯარო 450 კანონმდებლობა არარსებობაა. ინფორმაციის გაცემის წესთან დაკავშირებული მოქმედი და უფლების დაცვაზე ეფექტიანი საზედამხედველო ინსტიტუტის ,,საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული გამოწვევების შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2025 წლის სპეციალურ ანგარიშში451 დეტალურად არის განხილული ის საკანონმდებლო ხარვეზები, რომლებიც საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ბოლო 4 წლის განმავლობაში საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული საჩივრების განხილვის შედეგად გამოავლინა.452 ისევე როგორც გასულ წლებში, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ 2024 წელს შესწავლილი საჩივრების ანალიზი მიუთითებს, რომ აუცილებელია საკანონმდებლო ცვლილებები და საჯარო დაწესებულების ცნების უფრო მეტი სიცხადით ჩამოყალიბება, განსაკუთრებით, საჯარო სამართლებრივი ფუნქციების დელეგირებული უფლებამოსილების ფარგლებში მოქმედი კერძო სუბიექტების მიმართ. ასევე, დასაკონკრეტებელია, თუ რას გულისხმობს საჯარო ინფორმაციის დამუშავების ფარგლები და გაცემისთვის დადგენილი ვადების გამოთვლის საკითხი. უფლებათა შეპირისპირებისას აუცილებელია კანონმდებლობით გაიწეროს ის გადამწყვეტი კრიტერიუმები, რომლებიც უზრუნველყოფს საზოგადოებრივი ინტერესის მატარებელი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ უკიდურესად მნიშვნელოვანია საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უფლების დამოუკიდებელი და ეფექტიანი საზედამხედველო ინსტიტუტის არსებობა, რომელიც შესაბამისი უფლებამოსილებით უზრუნველყოფს უფლების დროულ და ეფექტიან დაცვას. ,,ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების შესახებ“ ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის კონვენციის მე-8 მუხლი ითვალისწინებს, რომ განმცხადებელს საჯარო ინფორმაციის გაუცემლობაზე გადაწყვეტილების გასაჩივრების შესაძლებლობა უნდა ჰქონდეს ან სასამართლოში, ან დამოუკიდებელ და მიუკერძოებელ ორგანოში და ეს პროცედურა უნდა იყოს სწრაფი და იაფი. მოქმედი კანონმდებლობის თანახმად, 449 საქართველოს კონსტიტუცია (786-რს, 24/08/1995), მუხლი 17, მუხლი 18. 450 საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი, თავი III. 451 იხ. სპეციალური ანგარიში <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2025020717121421147.pdf> [11.03.2025]. 452 იქვე. გვ. 5. 177 | სასამართლო ის ერთადერთი საზედამხედველო ინსტიტუტია, რომელსაც შეუძლია საჯარო დაწესებულებას საჯარო ინფორმაციის გაცემა დაავალოს. უფლების დაცვის არსებული საზედამხედველო ინსტიტუტის დროში ეფექტიანობის შესაფასებლად, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ყველა საქალაქო და რაიონული სასამართლოდან გამოითხოვა საკითხის შესწავლისთვის აუცილებელი ინფორმაცია.453 სასამართლოებიდან მიღებული მონაცემების ანალიზით გაირკვა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოები საჯარო ინფორმაციის გაცემასთან დაკავშირებით წარდგენილ 50 სარჩელს მინიმუმ 1 წლის განმავლობაში განიხილავდნენ. 2022 წელს მიღებულ მინიმუმ 11 სარჩელზე 2024 წლამდე გაგრძელდა სასამართლო განხილვა. აქედან 4 სარჩელზე 2022 წლიდან 2024 წლის 27 აგვისტომდე პერიოდში ჯერ კიდევ მიმდინარეობდა სასამართლო განხილვა. პირველი ინსტანციის სასამართლოებიდან მოწოდებული სტატისტიკა მიუთითებს, რომ საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული სასარჩელო წარმოება ხანგრძლივია და ვერ უზრუნველყოფს ინფორმაციის დროულ ხელმისაწვდომობას. ინფორმაციის დროულობა უშუალოდ არის დაკავშირებული მის ღირებულებასთან, რაც, შესაძლოა, გადამწყვეტი იყოს დაინტერესებული პირისთვის, განსაკუთრებით, თუ საჯარო ინფორმაციას მედიასაშუალება/ჟურნალისტი ან უფლებადამცველი ორგანიზაცია ითხოვს. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ აუცილებელია დროულად მოხდეს ,,ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების შესახებ“ ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის კონვენციის ინფორმაციის საქართველოსთვის ხელმისაწვდომობასთან სავალდებულოდ დაკავშირებით აღიარება არსებული და საჯარო კანონმდებლობის საერთაშორისო სტანდარტებთან ჰარმონიზაცია. 2024 წლის ბოლოს შეიზღუდა წვდომა სსიპ საქართველოს ანტიკორუფციული ბიუროს ოფიციალურ ვებგვერდზე განთავსებულ თანამდებობის პირთა ქონებრივ დეკლარაციებზე. საზოგადოების წინაშე ანგარიშვალდებულების უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია, აღმოიფხვრას უზრუნველყოფილი და რომ მიზნებისა მსგავსი იყოს და გამჭვირვალობის შეფერხებები თანამდებობის პირთა დროულად ქონებრივი დეკლარაციების საჯაროობა ყველა დაინტერესებული პირისთვის. საანგარიშო პერიოდში განხილული საჩივრები: 2024 წელს, საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის შეზღუდვასთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო განცხადების/საჩივრის დამცველის ავტორები აპარატმა იყვნენ როგორც 60 საჩივარი ფიზიკური განიხილა. პირები, ისე მედიასაშუალების და უფლებადამცველი ორგანიზაციის წარმომადგენლები. საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უფლების 454 დაკავშირებით 2024 წელს გაიცა 5 რეკომენდაცია სამინისტროს გაეგზავნა წინადადება დაუსაბუთებელ შეზღუდვასთან , ასევე, საქართველოს შინაგან საქმეთა ადმინისტრაციული დაკავების გამოყენების 453 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 27 აგვისტოს №2024/4092 წერილი. 454საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციები: 10.10.2024 წ. №2024/5375, 30.12.2024 წ. 2024/7782, 30.12.2024 წ. №2024/7783, 05.12.2024 წ. №2024/6935, 09.10.2024 წ. №2024/5326. 178 | სრულყოფილი სტატისტიკური მონაცემების კვარტალურად დამუშავებასა და სამინისტროს ოფიციალურ ვებგვერდზე გამოქვეყნებასთან დაკავშირებით (მათ შორის, 166-ე და 173-ე მუხლის დამრღვევ პირთა დაკავების ფაქტების ამსახველი სრულყოფილი სტატისტიკური მონაცემების დამუშავება/გამოქვეყნებაზე, ისე, რომ ირკვეოდეს ინფორმაცია იმ დაკავებულ პირთა რაოდენობის შესახებ, რომლებიც არ მოუთავსებიათ დროებითი მოთავსების იზოლატორებში).455 შპს ,,საინფორმაციო ცენტრების ქსელის“ სარჩელთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო დამცველმა მოამზადა სასამართლო მეგობრის მოსაზრება (Amicus Curiae) რათა სასამართლოს გარემოს მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უფლების სათანადო რეალიზების მიზნებისთვის, ემსჯელა ორჰუსის კონვენციით ქვეყნისთვის დადგენილი ვალდებულებების შესრულების და გარემოს მდგომარეობის შესახებ საგამოძიებო უწყებებში დაცული ინფორმაციის გამოცალკევების და დაინტერესებული პირისთვის გადაცემის შესაძლებლობაზე.456 საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უფლების შეზღუდვასთან დაკავშირებით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში წარმოდგენილი განცხადებების/საჩივრების საქმისწარმოების ეტაპზე, დაინტერესებულმა პირებმა მათთვის საინტერესო საჯარო ინფორმაცია მას შემდეგ მიიღეს, რაც საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა საჯარო დაწესებულებიდან ინფორმაციის გაცემაზე უარის თქმის საფუძვლების შესახებ ადრესატი უწყებებიდან შესაბამისი განმარტებების წარმოდგენა ითხოვა. აღნიშნული გარემოება ადასტურებს იმ ფაქტს, რომ საჯარო დაწესებულებების უარი საჯარო ინფორმაციის გაცემაზე გათვალისწინებული ვალდებულების შესრულებაზე, ამ შემთხვევებში უსაფუძვლო იყო. საჯარო ინფორმაციის დროული ხელმისაწვდომობა განსაკუთრებით აქტუალურია უფლებადამცველების, მათ შორის, ჟურნალისტებისთვის, რადგან დაგვიანებით გაცემულმა ინფორმაციამ, შესაძლოა, საზოგადოებისთვის დაკარგოს თავდაპირველი სახალხო ღირებულება. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში საქართველოს დამცველმა გამოავლინა მედიასაშუალების/ჟურნალისტების (“TOK TV”-ის ჟურნალისტების, შპს ,,გაზეთი ბათუმელების” და შპს ,,საინფორმაციო ცენტრების ქსელის” და შპს ,,საქართველოს ამბების”) და უფლებადამცველი ორგანიზაციების (ა(ა)იპ ,,ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტის (IDFI), ა(ა)იპ ,,სამოქალაქო ადვოკატირების ცენტრის”, ა(ა)იპ ,,სოციალური სამართლიანობის ცენტრის“ და ა(ა)იპ ,,საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის”) საჯარო ინფორმაციის 457 ხელმისაწვდომობის უფლების დაუსაბუთებელი შეზღუდვის ფაქტები. საჯარო დაწესებულებებმა მედიასაშუალების და გარკვეულ უფლებადამცველი შემთხვევებში ორგანიზაციების გაირკვა, რომ უპასუხოდ მოთხოვნა დატოვეს საჯარო 455 იხ. 18.11.2024 წ. №2024/6483 წინადადება <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2024112012085718551.pdf > [11.03.2025]. 456 იხ. 07.10.2024 წ. №2024/5216 სასამართლო მეგობრის მოსაზრება <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2024112812220164355.pdf> [11.03.2025]. 457 04.07.2024 წ. №3097/2024, 01.04.2024 წ. №21/2024, 25.06.2024 წ. №2829/2024, 21.02.2024 წ. №2244/24, 23.01.2024 წ. №662/24, 05.04.2024 წ. №343/2024, 09.02.2024 წ. №1811/24, 21.11.2024 წ. №7879/2024, 23.02.2024 წ. №2342/24, 22.03.2024 წ. №3216/24 საჩივრები. 179 | ინფორმაციის მიღებასთან დაკავშირებით. ორგანიზაციებს/ჟურნალისტებს ინფორმაციის რიგ დაუსაბუთებლად დამუშავება/გაცემაზე, ან შემთხვევებში ეთქვათ უფლებადამცველ უარი მოთხოვნილი არასრულყოფილად/თვეების დაგვიანებით მიეწოდათ მოთხოვნილი ინფორმაცია. საქართველოს სახალხო დამცველს სურს კიდევ ერთხელ საგანგებოდ წარმომადგენლებისთვის, აღნიშნოს, რომ უფლებადამცველების როგორც საზოგადოებრივი და მეთვალყურის მედიის ფუნქციის განმახორციელებელი პირებისთვის, ინფორმაციის შეგროვება საქმიანობის განუყოფელი ნაწილია. არასამთავრობო ორგანიზაციების საჯარო ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის უფლების შეზღუდვა მათი „საზოგადოებრივი მეთვალყურის“ ფუნქციის შესრულების ხელშეშლაა, ვინაიდან მათი მუშაობა ხელს უწყობს ცალკეულ საკითხებზე ინფორმირებული საჯარო დებატების გამართვას. ქვეყანაში საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით არსებული გამოწვევები საფრთხეს უქმნის მედიასაქმიანობის ეფექტიანობასაც. 458 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ 2024 წელს შესწავლილი საჩივრების შედეგად გამოვლენილი გამოწვევები კიდევ ერთხელ წარმოაჩენს ქვეყანაში ინფორმაციის თავისუფლების მარეგულირებელი კანონმდებლობის რეფორმის დაწყებისა და ეფექტიანი საზედამხედველო ინსტიტუტის შექმნის აუცილებლობას. წინადადება საქართველოს პარლამენტს: ▪ იმსჯელოს საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიშსა და წინამდებარე თავში წარმოდგენილ საკითხებზე და უფლების დაცვის სათანადო გარანტიების შესაქმნელად, განახორციელოს შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებები. რეკომენდაცია საჯარო დაწესებულებებს: ▪ უზრუნველყონ ყველა დაინტერესებული პირისთვის, განსაკუთრებით კი მედიასაშუალების/ჟურნალისტის და უფლებადამცველი ორგანიზაციებისთვის, მოთხოვნილი საჯარო ინფორმაციის სრულყოფილი და დროული მიწოდება. 458 იხ. ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები; გუსევა ბულგარეთის წინააღმდეგ, § 37; შაპოვალოვი უკრაინის წინააღმდეგ, § 68. Medžlis Islamske Zajednice Brčko and Others v. Bosnia and Herzegovina, § 86, TÁRSASÁG A SZABADSÁGJOGOKÉRT v. HUNGARY. 180 | 9. შეკრების თავისუფლება 9.1.შესავალი 2024 წელი სხვადასხვა მასშტაბის და ფორმის პოლიტიკური შეკრებების სიმრავლით გამოირჩეოდა. მათი სახეობების, ადგილმდებარეობების, სიხშირის, ხანგრძლივობისა და მონაწილეთა რაოდენობის ცვალებადობასთან ერთად, განსხვავებული იყო საპოლიციო ძალების მხრიდან გამოყენებული რეაგირებების მეთოდები და, შესაბამისად, უფლებაში ჩარევის ინტენსივობაც. სახალხო დამცველის შეფასებით, ამ პროცესში, ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა მანიფესტანტთა მცირე ნაწილის ძალადობრივ ქმედებებზე ინდივიდუალური რეაგირების ნაცვლად, სამართალდამცავების მიერ მთლიანი შეკრებების დაშლაზე მიღებული გადაწყვეტილებები იყო, როდესაც ამის აუცილებლობა არ ყოფილა. მსგავს შემთხვევებში, საპოლიციო ღონისძიებების გამოყენების ფორმალური საფუძვლის არსებობის მიუხედავად, უფლება არაპროპორციულად იზღუდებოდა. ამავე დროს, საგანგებოდ უნდა აღინიშნოს, რომ შეკრების შეწყვეტის და სპეციალური საშუალებების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილებები საპოლიციო მართვის ფარგლებში მიიღება, რომელთა მართლზომიერებას - როგორც მმართველობით გადაწყვეტილებას - სახალხო დამცველი აფასებს დამოუკიდებლად იმისგან, სახეზეა თუ არა ამგვარი ღონისძიებების ფარგლებში, სამართალდამცავთა მხრიდან შესაძლო დანაშაულებრივი ქმედებების ჩადენა. ამ მეორე მიმართულებით გასულ საანგარიშო პერიოდში მშვიდობიანი დემონსტრანტების, ჟურნალისტების და დაკავებულების მიმართ სავარაუდო სისტემური არასათანადო მოპყრობა, შეფასებულია წინამდებარე ანგარიშის შესაბამის ქვეთავში.459 საყურადღებოა ისიც, რომ ხარვეზიანი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის საფუძველზე, რომელიც უმეტესად ვერ პასუხობს აუცილებლობის მოთხოვნას და უფლებაში თვითნებურ ჩარევას იწვევს, კვლავ სერიოზულ გამოწვევად დარჩა შეკრების მონაწილეთა დაკავების მავნე პრაქტიკა. გარდა ამისა, შეკრების თავისუფლების დაცვის მდგომარეობაზე უარყოფითად იმოქმედა 2024 წელს მიღებულმა საკანონმდებლო ცვლილებებმაც. 9.2.მშვიდობიანი შეკრების შეწყვეტის შემთხვევები საანგარიშო წელი გამორჩეული იყო შეკრების მონაწილეთა წინააღმდეგ საპოლიციო ძალისა და სპეციალური საშუალებების გამოყენების განსაკუთრებული ინტენსივობით. სახალხო დამცველი დემონსტრანტების წინააღმდეგ არალეგიტიმური ან/და არაპროპორციული ძალის გამოყენების პრობლემას 2024 წლის აპრილში, ნოემბერსა და დეკემბერში საქართველოს პარლამენტთან გამართულ შეკრებებზე გამოეხმაურა.460 459 წინამდებარე ანგარიშის წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსები შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის აკრძალვისა და გამოძიების გაზაფხულისა და ზამთრის საპროტესტო აქციების არასათანადო მოპყრობისა და სხვა უფლებადარღვევების ქვეთავში. 460 სახალხო დამცველის 2024 წლის 17 აპრილის განცხადება 16-17 აპრილის აქციის მონიტორინგის პირველადი შედეგების შესახებ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3TqkdRb > [23.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 1 მაისის განცხადება 30 აპრილის აქციაზე განვითარებული მოვლენების შესახებ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3XHwAeg > [23.01.2025]; იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 181 | წინა პერიოდის მსგავსად,461 ამ შემთხვევებშიც სისტემური გამოწვევა იყო სამართალდამცავების მხრიდან მთლიანი შეკრების ძალადობრივად მიჩნევა მაშინ, როდესაც უკანონო ქმედებებში მხოლოდ მონაწილეთა ნაწილი ერთვებოდა. ამგვარი პრაქტიკა ეწინააღმდეგება უფლებრივ სტანდარტს, რაც გულისხმობს, რომ შეკრება მხოლოდ საგამონაკლისო შემთხვევაში უნდა შეწყდეს.462 ხელისუფლებამ უნდა გაითვალისწინოს, რომ რამდენადაც უფლების რეალიზაციას ყველა ადამიანი ინდივიდუალურად ახდენს, ცალკეულ პირთა ან პირთა მცირე ჯგუფების სიტყვიერი ან ფიზიკური აგრესიის თუ ძალადობის აქტები ან სხვა სახის უკანონო ქმედებები არ აბათილებს იმ ადამიანთა შეკრების თავისუფლებას, რომლებიც მშვიდობიან ქცევას განაგრძობენ.463 წინააღმდეგ შემთხვევაში, ფართომასშტაბიანი შეკრების შეწყვეტის და ათასობით მშვიდობიანი მანიფესტანტის პროტესტის ჩახშობის საფუძველს გახდიდა ნებისმიერი იმ რაოდენობის ინდივიდის ნებისმიერი ისეთი აგრესიული ქცევა, რომლის აღკვეთაც ინდივიდუალური საპოლიციო ღონისძიებების გატარებით არის შესაძლებელი. შესაბამისად, მსგავს შემთხვევებში, ნებისმიერი სახის ჩარევა მიზნად უნდა ისახავდეს კონკრეტული ინდივიდების ძალადობრივ ქმედებებზე პასუხს და არა მთელი შეკრების დაშლას,464 ხოლო თუ მშვიდობიანი შეკრების მონაწილეთა ქმედებები მომეტებულად ზემოქმედებს სხვათა უფლებებზე, საპასუხო რეაგირება უნდა აკმაყოფილებდეს პროპორციულობის მკაცრ მოთხოვნებს.465 ამას პრინციპული მნიშვნელობა აქვს შეკრების წარმატებული მართვისთვისაც, რამდენადაც შეკრების მონაწილეთა წინააღმდეგ ძალის ყოველ გამოყენებას, შესაძლოა, მონაწილეთა წლის 29 ნოემბრის განცხადება 28-29 ნოემბრის აქციის დაშლის შესახებ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3Ddwtz5 > [23.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 29 ნოემბრის განცხადება მიმდინარე აქციის თაობაზე, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/49JB3Bh > [23.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 30 ნოემბრის განცხადება 29-30 ნოემბრის აქციის დაშლის შესახებ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/49F7pgw > [23.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 2 დეკემბრის მოწოდება შსს-ს მიმართ, არ გამოეყენებინა სპეციალური საშუალებები მშვიდობიანი შეკრების მონაწილეების მიმართ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4iBIyyh > [23.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 7 დეკემბრის განცხადება რუსთაველის გამზირზე მიმდინარე აქციის დაშლასთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4gvrUP8 > [23.01.2025]; სახალხო დამცველის 2024 წლის 10 დეკემბრის ბრიფინგი მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3OXGCmn > [23.01.2025]. 461 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 160-62; სახალხო დამცველის 2023 წლის 13 მარტის განცხადება რუსთაველის გამზირზე 7-9 მარტს განვითარებული მოვლენების შესახებ, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3zjmS8w > [23.01.2025]. 462 ადამიანის უფლებათა კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი №37 მშვიდობიანი შეკრების უფლების შესახებ, 2020, CCPR/C/GC/37, პარა. 79 და პარა. 85., ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3F5SVZe > [16.10.2024]. 463 იხ. მაგ., ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2016 წლის 5 იანვრის გადაწყვეტილება საქმეზე, Frumkin v. Russia, პარა. 99; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2014 წლის 12 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე, Primov and Others v. Russia, პარა. 155. 464 ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი (OSCE/ODIHR) და ვენეციის კომისია, შეკრების თავისუფლების სახელმძღვანელო პრინციპები, მეორე გამოცემა, 2010, პარა. 164, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3NGvrgT > [23.01.2025]. 465 ადამიანის უფლებათა კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი №37 მშვიდობიანი შეკრების უფლების შესახებ, 2020, CCPR/C/GC/37, პარა. 79 და პარა. 85, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3F5SVZe > [23.01.2025]. 182 | აგრესიული რეაქცია მოჰყვეს, რაც ხელს უწყობს სიტუაციის ესკალაციას466 და ამდენად, დამატებით სირთულეებს უქმნის ადგილზე წესრიგის უზრუნველსაყოფად მობილიზებულ სამართალდამცავებს. 9.3.საკანონმდებლო ცვლილებები საანგარიშო პერიოდში მიღებულმა არაერთმა საკანონმდებლო ცვლილებამ მნიშვნელოვნად შეასუსტა უფლების დაცვის ეროვნული სტანდარტი. ამ თვალსაზრისით, აღსანიშნავია „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში ასახული ცვლილება, რომლითაც დემონსტრანტებისთვის სახის ნიღბით ან სხვაგვარი საშუალებით დაფარვის უპირობო აკრძალვა დაწესდა,467 და რამაც მომეტებულად შეზღუდა შეკრების ფორმის არჩევის უფლება. საგულისხმოა, რომ შეკრების მონაწილეების მხრიდან ნიღბის გამოყენებას, შესაძლოა, ჰქონდეს გამომხატველობითი ფუნქცია, ან სრულიად მშვიდობიან მომიტინგეს სურდეს პროტესტის ანონიმურად გამოხატვა. ასეთი შესაძლებლობის უპირობოდ ჩამორთმევა დაუშვებელია, თუ ნიღბის ტარება მიზნად არ ისახავს იმ ადამიანის ვინაობის დაფარვას, რომლის ქმედებებიც უკანონოა და ქმნის დაკავების შესაძლო საფუძველს.468 საყურადღებოა, რომ მოქმედი მოწესრიგება აგრეთვე გამორიცხავს ნიღბის ტარებას სამედიცინო მიზნებით, რაც დამატებით მოწმობს შეზღუდვის არაპროპორციულ ხასიათს. ასეთი ბლანკეტური აკრძალვა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალსაც ეწინააღმდეგება.469 გარდა ამისა, ზემოაღნიშნული აკრძალვის მასობრივი დარღვევა შეკრების შეწყვეტის ფორმალურ საფუძველს ქმნის470 იმის მიუხედავად, თუ რამდენად არის დაკავშირებული სახის დაფარვა ძალადობრივი ქმედებების ჩადენასთან. ეს ეწინააღმდეგება უფლების დაცვის მყარ გარანტიებს, რომელთა თანახმადაც შეკრება მხოლოდ საგამონაკლისო შემთხვევაში შეიძლება დაიშალოს, როდესაც ის სრულად ძალადობრივად471 იქცევა ან 466 ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი (OSCE/ODIHR), ადამიანის უფლებების სახელმძღვანელო შეკრებების დროს პოლიციის მიერ წესრიგის დაცვის შესახებ, 2016, გვ. 21, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < https://bit.ly/3tCagS7 > [23.01.2025]. 467 ცვლილებები ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3Wv2Lwo > [23.01.2025]. 468 ეუთო/დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი (OSCE/ODIHR) და ევროპული კომისია დემოკრატიისთვის კანონის მეშვეობით (ვენეციის კომისია); შეკრების თავისუფლების სახელმძღვანელო პრინციპები, მეორე გამოცემა, 2010, პარა. 98. 469 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2022 წლის 30 აგვისტოს გადაწყვეტილება საქმეზე, Ibragimova v. Russia, პარა. 36. 470 „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 13. 471 გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის განმარტებით, „ძალადობა“ გულისხმობს მონაწილეთა მხრიდან ფიზიკური ძალის გამოყენებას, რომლის შედეგადაც, მოსალოდნელია გარდაცვალება, ჯანმრთელობის ან საკუთრების სერიოზული დაზიანება. იხ. გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის №37 ზოგადი კომენტარი (2020) მშვიდობიანი შეკრების უფლებაზე (მუხლი 21), CCPR/C/GC/37, 17 სექტემბერი 2020, პარა. 15; იხ. აგრეთვე ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2021 წლის 21 იანვრის გადაწყვეტილება საქმეზე, Shmorgunov and Others v. Ukraine, პარა. 491. 183 | უკანონო ქმედებებით, ერთიანობაში, არათანაბრად და განგრძობითად აზიანებს რაიმე შემხვედრ ლეგიტიმურს ინტერესს.472 მოგვიანებით, „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში დამატებითი ცვლილებები შევიდა, რომლითაც უფლებაში ჩარევის კიდევ უფრო მეტი საფუძველი დაწესდა. მაგალითად, სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში გაცემული რეკომენდაციის მიუხედავად, გაუქმებულიყო შეკრების გამართვის ადგილთან დაკავშირებული ბლანკეტური აკრძალვები,473 გაიზარდა ამგვარ აკრძალვას 474 დაქვემდებარებული ლოკაციების სია. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნეგატიური ცვლილება იყო შეკრების მონაწილეთა მხრიდან დროებითი კონსტრუქციების (მათ შორის, კარვის) აღმართვის შესაძლებლობის მკვეთრი შეზღუდვაც.475 მსგავსი შინაარსის ინიციატივა საკანონმდებლო ორგანოს პირველად 2023 წელს წარედგინა, რასაც სახალხო დამცველი გამოეხმაურა და განმარტა, რომ წარმოდგენილი კანონპროექტი ვერ პასუხობდა ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებულ მოთხოვნებს და ეწინააღმდეგებოდა შეკრების თავისუფლების კონსტიტუციურ სტანდარტს.476 ამ საკითხის თაობაზე, სახალხო დამცველის მიმართვის საფუძველზე, უარყოფითი დასკვნა მოამზადა ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისმაც (OSCE/ODIHR), რომელმაც აღნიშნა, რომ კანონპროექტი არ უნდა მიღებულიყო.477 „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში შეტანილ ზემოხსენებულ ცვლილებებს თან სდევდა ცვლილებები ადმინისტრაციულ 478 სამართალდარღვევათა კოდექსშიც, რომლითაც, მათ შორის, არსებითად და არაპროპორციულად გაიზარდა შეკრების თავისუფლებით სარგებლობასთან დაკავშირებული სამართალდარღვევებისთვის გათვალისწინებული სახდელები და დაწესდა არაგონივრულად მკაცრი პასუხისმგებლობის ზომები ახალი გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის №37 ზოგადი კომენტარი (2020) მშვიდობიანი შეკრების უფლებაზე (მუხლი 21), CCPR/C/GC/37, 17 სექტემბერი 2020, პარა. 85. 473 იხ. მაგ., საქართველოს სახალხო დამცველის 2021 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 190 და სახალხო დამცველის 2020 წლის სპეციალური ანგარიში - „მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლება (უფლებით დაცული სფერო და შეკრების მართვის სტანდარტი)“, გვ. 64. 474 ცვლილებები ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4397BTY > [19.02.2025]. იხ. ცვლილებები მე-9 მუხლში. 475 ცვლილებები ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4397BTY > [19.02.2025]. იხ. ცვლილებები მე-11 მუხლში. 476 იხ. სახალხო დამცველის 2023 წლის 4 ოქტომბრის განცხადება „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ” საქართველოს კანონში დაგეგმილ ცვლილებებთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/3EnQjs6 > [19.02.2025]. 477 იხ. ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის (OSCE/ODIHR) 2023 წლის 6 ნოემბრის სასწრაფო დასკვნა „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში დაგეგმილ ცვლილებებთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4jJvrLY > [19.02.2025]. 478 დამატებითი ინფორმაციისთვის, იხ. წინამდებარე ანგარიშის გამოხატვის თავისუფლების თავი. 472 184 | სამართალდარღვევებისთვისაც (როგორებიცაა, მაგალითად, შეკრების მონაწილეების მიერ სახის ნიღბით ან სხვა საშუალებით დაფარვა და დროებითი კონსტრუქციების მოწყობა).479 გარდა ძალიან მძიმე ფინანსური ტვირთისა, ზემოხსენებული საკანონმდებლო ცვლილებები განსაკუთრებით პრობლემურია იმ პირობებში, როდესაც ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მოქმედი რედაქცია ვერ აკმაყოფილებს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებებთან თავსებადობის მინიმალურ სტანდარტს.480 ამ ფონზე, მიღებულ ცვლილებებს სერიოზული მსუსხავი ეფექტი აქვს მშვიდობიანი შეკრების და გამოხატვის თავისუფლებით სრულფასოვან სარგებლობაზე და ქმნის უფლებებში მომეტებული ჩარევის საფრთხეს. სახალხო დამცველის მიმართვის საფუძველზე, „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში შეტანილი ცვლილებები ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისმა (OSCE/ODIHR) შეაფასა.481 გამოქვეყნებული სასწრაფო დასკვნა საკმაოდ კრიტიკულია და მიუთითებს ზემოაღნიშნული ცვლილებების შეუსაბამობაზე ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სტანდარტებთან. დასკვნის თანახმად, ზოგიერთი ახალი საკანონმდებლო ცვლილება, როგორებიცაა სპონტანურ აქციებთან დაკავშირებით დაუყოვნებლივი შეტყობინების ვალდებულების შემოღება, აქციების დახურულ სივრცეებსა და შენობებში მესაკუთრის წერილობითი თანხმობის გარეშე გამართვის ზოგადი აკრძალვა, შეკრების შინაარსობრივი აკრძალვა, დროებითი კონსტრუქციების აღმართვის აკრძალვა, ნიღბით თუ ნებისმიერი სხვა საშუალებით სახის დაფარვის ბლანკეტური აკრძალვა, მკაცრი სანქციები, უნდა იყოს გაუქმებული ან მთლიანად გადახედილი. წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: ▪ გაუქმდეს შეკრების შინაარსთან დაკავშირებული ბლანკეტური „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში; აკრძალვა ცვლილებები ხელმისაწვდომია ვებგვერდებზე: < bit.ly/4hv6MZW > და < bit.ly/3D6IzdB > [1923.021.2025]. იხ. ცვლილებები 125-ე, 150-ე, 1502-ე, 166-ე, 173-ე და 1741-ე მუხლებში. 480 იხ. სახალხო დამცველის 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 103-06; სახალხო დამცველის 2019 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 157-59; სახალხო დამცველის 2020 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 240; სახალხო დამცველის 2021 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 188-90; სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 162-64; სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 98-99, 162-63. 481 იხ. ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის (OSCE/ODIHR) 2025 წლის 6 მარტის სასწრაფო დასკვნა „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში და სისხლის სამართლის კოდექსში განხორციელებულ ცვლილებებთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4bJeLkl > [21.03.2025]. 479 185 | ▪ გაუქმდეს დემონსტრანტებისთვის სახის ნიღბით ან სხვაგვარი საშუალებით დაფარვის უპირობო აკრძალვა „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში; ▪ გაუქმდეს შეკრების გამართვის ადგილთან დაკავშირებული ბლანკეტური აკრძალვები „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში და უფლებამოსილ უწყებას მიენიჭოს საკითხის ინდივიდუალურად გადაწყვეტის შესაძლებლობა, შეკრების თავისუფლების შეზღუდვის საერთაშორისო და კონსტიტუციური სტანდარტის შესაბამისად; ▪ გაუქმდეს დროებითი კონსტრუქციების მოწყობასთან დაკავშირებული შეზღუდვა „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში. 186 | 10. უფლებადამცველები 2024 წლის მაისში, „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონით, არასამთავრობო და მედიაორგანიზაციებს, რომელთა შემოსავლის გარკვეული ნაწილი უცხოეთიდანაა მიღებული, ახალი, მასტიგმატიზებელი სტატუსი მიენიჭათ და ფინანსური ანგარიშგების ვალდებულება დაეკისრათ, ხოლო შესაბამისი მონაცემები გასაჯაროებას დაექვემდებარა. ამავე დროს, საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ, უფლებამოსილ პირს მიანიჭა მონიტორინგის ჩატარების შესაძლებლობა მსგავსი სუბიექტების გამოსავლენად და მათი მხრიდან კანონის მოთხოვნის შესრულების შესამოწმებლად. სახალხო დამცველმა ამგვარი მოწესრიგება ჯერ კიდევ „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტის პირველად ინიცირების დროს გააკრიტიკა და აღნიშნა, რომ ის შეუთავსებელი იყო თანამედროვე დემოკრატიული სახელმწიფოს ძირითად პრინციპებთან.482 დამატებით, სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ კანონი არ წარმოადგენდა დეკლარირებული მიზნის მიღწევის აუცილებელ საშუალებას, აჩენდა მასში ასახული მოწესრიგების ფართოდ ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას, არ აკმაყოფილებდა „კანონის განსაზღვრულობის“ მოთხოვნებს და სახელმწიფოს მხრიდან თვითნებობის მაღალ რისკს ქმნიდა.483 სახალხო დამცველის შეფასებით, თუკი კანონის მიღების მიზანი საქართველოსთვის განკუთვნილი საგარეო დახმარების ნაკადების გამჭვირვალობის და მიმღები ორგანიზაციების ანგარიშვალდებულების გაზრდა იყო, ამის მიღწევა „გრანტების შესახებ“ საქართველოს კანონში შესაბამისი ცვლილებებითა და საგარეო დახმარების შესახებ არსებული მონაცემთა ბაზის მოდიფიცირებითაც შესაძლებელი იქნებოდა.484 მოგვიანებით, „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონი საკონსტიტუციო სასამართლოში გასაჩივრდა, ხოლო საქართველოს სახალხო დამცველმა მიმდინარე დავის ფარგლებში, სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება წარადგინა.485 საყურადღებოა, რომ კანონის საფუძველზე, საქართველოს იუსტიციის მინისტრმა, „უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებელ ორგანიზაციათა რეესტრის წარმოების, საფინანსო დეკლარაციის წარდგენისა და მონიტორინგის წესის დამტკიცების შესახებ“, 2024 წლის 1 აგვისტოს №1019 ბრძანება გამოსცა. ამ კანონქვემდებარე აქტის თანახმად, რეგისტრაციის ვალდებულების მქონე ორგანიზაციების მიერ საფინანსო დეკლარაციაში ასასახი, როგორც დასაქმებულთა, ისე მოკლევადიანი შრომითი ურთიერთობის იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2023 წლის 17 თებერვლის განცხადება „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონპროექტის თაობაზე, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/40uKNv9 > [25.01.2025]. 483 იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის მოსაზრება „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/40xfKyD > [25.01.2025]. 484 იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 11 აპრილის განცხადება „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/40NebhG > [25.01.2025]. 485 საქართველოს სახალხო დამცველის მოსაზრება „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/40xfKyD > [25.01.2025]. 482 187 | ფარგლებში დაქირავებული ექსპერტების, ბენეფიციარების და სხვა პირთა პერსონალური მონაცემები (სახელი, გვარი, პირადი ნომერი, საბანკო ანგარიშის ნომერი და სხვ.) საჯაროდ გამოქვეყნებას დაექვემდებარა. სახალხო დამცველმა ამგვარი გადაწყვეტილება გაუმართლებლად და დამაზიანებლად მიიჩნია, რადგან ინდივიდების პერსონალური მონაცემების დიდი მოცულობით გასაჯაროება კანონის შემბოჭველ და მასტიგმატიზებელ ეფექტს ორგანიზაციებში დასაქმებულ პირთა მიმართ კიდევ უფრო აძლიერებდა. შედეგად, სახალხო დამცველმა საქართველოს იუსტიციის მინისტრს 2024 წლის 30 აგვისტოს №2024/4184 წინადადებით მიმართა, დეკლარაციებში მითითებულ ფიზიკურ პირთა პერსონალური მონაცემები საჯაროდ გამოქვეყნებას არ დაქვემდებარებოდა.486 იუსტიციის მინისტრმა ნაწილობრივ გაითვალისწინა სახალხო დამცველის წინადადება და შესაბამის ბრძანებაში ცვლილებები შეიტანა, რის შედეგადაც, არ საჯაროვდება საფინანსო დეკლარაციებში დასაქმებულთა, ასევე სხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში მყოფ პირთა თუ ბენეფიციართა და სხვა პირთა პირადი ნომრები, საბანკო ანგარიშის ნომრები და საფინანსო ინსტიტუტები.487 მიუხედავად იმისა, რომ ამ პირთა სახელები და გვარები კვლავ ხელმისაწვდომია, სახალხო დამცველის რეკომენდაციის შედეგად, ცალკეული ინდივიდების პერსონალური მონაცემების დაცვის მიმართ ახალი რეგულაციების ნეგატიური ეფექტი მნიშვნელოვნად შემცირდა. რეკომენდაციები: საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: ▪ საერთაშორისო სტანდარტების, მათ შორის, უფლებადამცველების შესახებ გაეროს 1998 წლის დეკლარაციისა და უფლებადამცველების შესახებ ეუთოს/დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისის (OSCE/ODIHR) სახელმძღვანელო პრინციპების თანახმად, განსაზღვროს უფლებადამცველების ცნება და აწარმოოს სტატისტიკა მათ მიმართ ჩადენილი ყველა იმ დანაშაულებრივი ქმედების თაობაზე, რომელიც მათ საქმიანობას უკავშირდება. თანამდებობის პირებს: ▪ კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილების განხორციელების დროს, დაიცვან უფლებადამცველთა საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტები. მათ შორის, არ მოხდეს უფლებადამცველთა დისკრედიტაცია და ხელი შეეწყოს მათ საქმიანობას. 486 საქართველოს სახალხო დამცველის ზოგადი წინადადება დისკრიმინაციის თავიდან აცილებისა და მის წინააღმდეგ ბრძოლის საკითხზე ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4aucSHD > [25.01.2025]. 487 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < bit.ly/4hxVcgF > [25.01.2025]. 188 | 11.საკუთრების უფლება 11.1.შესავალი საკუთრების უფლება აღიარებული და დაცულია საქართველოს კონსტიტუციით488 და ეროვნული კანონმდებლობით. ამასთანავე, მისი დაცვა ნებისმიერ დემოკრატიულ სახელმწიფოში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.489 2024 წლის საანგარიშო პერიოდში კვლავ გამოიკვეთა სახელმწიფო საშინაო სავალო ვალდებულებების შეუსრულებლობის და უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ქონების გამოთხოვის საქმეებზე აღსრულების უკიდურესად გაჭიანურების საკითხი. საანგარიშო პერიოდში კვლავ პრობლემური იყო სისხლის სამართლის საქმეების გამოძიებისას საკუთრების უფლების დაუსაბუთებელი ადმინისტრაციული წესით დაკავებულისთვის შეზღუდვისა საკუთრების დროული და დაბრუნების საკითხები. 11.2.კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებულ პირთა საკუთრების უფლება უკვე მრავალი წელია საქართველოს სახალხო დამცველი ყოველწლიურ საპარლამენტო ანგარიშებში490 საუბრობს სახელმწიფო საშინაო სავალო ვალდებულებების შესრულების აუცილებლობაზე. თუმცა ამ საკითხთან დაკავშირებით მოწოდებული ინფორმაცია ცხადყოფს, რომ საქართველოს რეგიონებში ვალდებულების შესრულების მიზნით, ბოლო 9 წლის განმავლობაში ქმედითი ღონისძიება არ განხორციელებულა. საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიშში საქართველოს მთავრობას მიეცა რეკომენდაცია491 საქართველოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით აღიარებული საშინაო ვალის ანაზღაურების წესის შემუშავების, მათ შორის, პირველ რიგში დასაკმაყოფილებელ პირთა რიგითობის განსაზღვრის და დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღიარებული ვალდებულებების შესრულების ეფექტიანი მექანიზმის შექმნასთან დაკავშირებით. ამასთანავე, საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიშის თაობაზე საქართველოს 488 საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 19. 489 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 29 იანვრის №1/1/543 გადაწყვეტილება საქმეზე, „შპს „მეტალინვესტი“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II, პარა. 1. 490 „საქართველოს სახალხო დამცველის 2015 წლის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ’’, გვ. 557. „საქართველოს სახალხო დამცველის 2016 წლის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ’’, გვ. 821-823. „საქართველოს სახალხო დამცველის 2017 წლის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ’’, გვ. 178. „საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ’’, გვ. 168. 491 საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში. გვ. 173 ხელმისაწვდომია: <https://shorturl.at/hNQZp>[11.03.2025]. 189 | პარლამენტის მიერ 2024 წლის 27 ივნისს მიღებული (4332-XIVმს-Xმპ) დადგენილების მე-13 პუნქტით, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დაევალა მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით აღიარებული საშინაო ვალის ანაზღაურების საკითხის განხილვა. თუმცა, ამავე სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით,492 „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონის 48-ე მუხლის პირველი პუნქტით აღიარებული სახელმწიფო საშინაო ვალის პრობლემათა განხილვის, გადაჭრისა და რეკომენდაციების შემუშავების მიზნით, საქართველოს მთავრობის 2004 წლის 15 ნოემბრის №108 დადგენილებით შექმნილ საქართველოს სახელმწიფო საშინაო ვალის პრობლემათა შემსწავლელ სახელმწიფო კომისიას, იმ პირთა მიმართ, რომლებიც განეკუთვნებიან „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონის 48-ე მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად (მათ შორის, ყოფილ კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით სახელმწიფოს მიერ აღებული ვალდებულება) აღიარებულ სავალო კატეგორიებს, სახელმწიფო საშინაო ვალის ანაზღაურების მექანიზმთან დაკავშირებით რეკომენდაციები და გადაწყვეტილებები ამ ეტაპზე არ მიუღია. შესაბამისად, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მონაცემებით,493 წინა წლის მაჩვენებელთან შედარებით საქართველოს მუნიციპალიტეტებში კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებულ პირთა რიცხვი არ შეცვლილა და კვლავ 2801-ს უტოლდება. თბილისის მუნიციპალიტეტთან დაკავშირებით, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ მოწოდებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით,494 წინა წლის საპარლამენტო ანგარიშში აღინიშნა, რომ მუნიციპელიტეტის საზღვრებში კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებულთა რიცხვი 1192 შეადგენდა. თუმცა, წელს ამავე სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით,495 ამჟამინდელი მონაცემებით დაზარალებულთა რიცხვი 1783-ს უტოლდება. წინა მცდარი მაჩვენებლის მოწოდება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრომ ტექნიკური ხარვეზით ახსნა. შესაბამისად, სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს ინფორმაციის მიუხედავად,496 2024 წლის 1 იანვრიდან 2025 წლის 1 იანვრამდე 390 დაზარალებულის უძრავი ქონებით უზრუნველყოფის შესახებ, თბილისის მუნიციპალიტეტის საზღვრებში დაზარალებულთა რიცხვი კვლავ მაღალია. პრობლემის ხანდაზმულობიდან გამომდინარე, კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებული პირების მიმართ აღებული ვალდებულების დროულად შესასრულებლად, მნიშვნელოვანია ეფექტიანი, კონკრეტულ დროში გაწერილი ზომების მიღება და ყველა ასეთი პირის დროული დაკმაყოფილება. 492 საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 2025 წლის 5 თებერვლის №08-02/6912 წერილი. 493 საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 2025 წლის 5 თებერვლის №08-02/6912 წერილი. 494 საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 2024 წლის 12 თებერვლის №08-02/10484 წერილი. 495 საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 2025 წლის 5 თებერვლის №08-02/6912 წერილი. 496 სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს 2025 წლის 29 იანვრის №61-01250293562 წერილი. 190 | 11.3.უკანონო მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ქონების გამოთხოვის საქმეებზე აღსრულების უკიდურესად გაჭიანურების პრობლემა გასული წლების მსგავსად, საანგარიშო პერიოდში კვლავ გამოიკვეთა უკანონო მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის საქმეებზე აღსრულების გაჭიანურების საკითხი. სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით,497 2024 წლის განმავლობაში აღსრულების პოლიციის სამმართველოს წარმოებაში იყო სხვისი მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის 2160 სააღსრულებო საქმე. ამავე პერიოდში ბიუროში დარეგისტრიდა 626 ახალი საქმე, ხოლო დასრულდა 329 სააღსრულებო საქმე. დასრულებულ საქმეებსა და წარმოებაში მიღებულ ახალ საქმეებს შორის სხვაობა მოწმობს, რომ სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიურო ეფექტიანად არ იყენებს ,,სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ’’ საქართველოს კანონით მინიჭებულ უფლებამოსილებას და სასამართლო გადაწყვეტილებების აღსრულებისთვის შეუსაბამოდ დიდ დროს ხარჯავს. მართალია, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მოთხოვნის მიუხედავად სსიპ აღსრულების ეროვნულ ბიუროს არ მოუწოდებია ინფორმაცია სააღსრულებო საქმეებზე წარმოების დაწყების თარიღების შესახებ, მაგრამ წარმოდგენილი განცხადებები ადასტურებს აღსრულების პროცესის წლობით გაჭიანურების ფაქტს. კერძოდ, საანგარიშო პერიოდში, მოქალაქეთა არაერთი განცხადების საფუძველზე, საქართველოს სახალხო დამცველმა რამდენიმე საქმესთან დაკავშირებით რეკომენდაციებით498 მიმართა სსიპ აღსრულების ეროვნულ ბიუროს და მოითხოვა წარმოებაში არსებული სააღსრულებო საქმეების შემჭიდროებულ ვადებში აღსრულება და მესაკუთრეთათვის უძრავი ქონების გამოთავისუფლებულ 499 მდგომარეობაში გადაცემა. ერთ-ერთი საქმის გარემოებების მიხედვით, კრედიტორი მხარე ქირავნობის ხელშეკრულების საფუძველზე ცხოვრობს სხვის საკუთრებაში არსებულ ბინაში და მის სახელზე სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მონაცემებით არ ირიცხება სხვა საცხოვრებელი უძრავი ქონება, მასთან ერთად ცხოვრობენ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემების მქონე ოჯახის წევრები, მათ შორის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე, და, ამასთანავე, საქმეში არსებობს სააღსრულებო ფურცელი გადაწყვეტილების დაუყოვნებლივ აღსასრულებლად მიქცევის შესახებ, რაც ადასტურებს განმცხადებლისთვის გადაწყვეტილების დაუყოვნებელი აღსრულების ინტერესს და ამავე გადაწყვეტილების აღსრულების პრიორიტეტულობას. მოქალაქეთა სხვა განცხადებით500 ასევე დადგინდა, რომ მათ საქმეებზე სააღსრულებო საქმის წარმეობა დაიწყო 2022-2023 წლებში, თუმცა, მოწოდებული ინფორმაციით,501 არცერთ ზემოაღნიშნულ საქმეზე აღსრულების პროცესი 2025 წლის თებერვლის მონაცემებით 497 სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს 2025 წლის 30 იანვრის №5113 წერილი. 498 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 23 მაისის №2024/1308 რეკომენდაცია; საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 17 ივნისის №2024/1979 რეკომენდაცია. 499 მ. ხ.-ს 2024 წლის 5 აპრილის №212/2024 განცხადება. 500 რ. ხ.-ს 2024 წლის 5 აპრილის №140/2024 განცხადება; ვ. კ.-ს 2024 წლის 27 მაისის №1775/2024 განცხადება; თ. ხ.-ს 2024 წლის 4 ივნისის №2058/2024 განცხადება; თ. მ.-ს 2023 წლის 12 დეკემბრის №14872/23 განცხადება. 501 სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს 2025 წლის 7 თებერვლის №7635 წერილი. 191 | დასრულებული არ არის. ამ მხრივ, საგანგაშო სტატისტიკა გამოიკვეთა სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს მიერ მოწოდებულ მონაცემებში,502 რომელთა თანახმად, ამავე უწყებას ჯერ კიდევ წარმოებაში აქვს და არ აღუსრულებია 2018 წელს დაწყებული 120, 2019 წელს დაწყებული 207, 2020 წელს დაწყებული 176 და 2021 წელს დაწყებული 211 სააღსრულებო საქმე. ამის გამო, უძრავი ქონების მესაკუთრეები გაუმართლებლად ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში მოკლებულნი არიან საკუთრებით სრულყოფილად სარგებლობის შესაძლებლობას, რაც მათვის მნიშვნელოვანი ფინანსური ზიანის მომტანია. ამდენად, სააღსრულებო წარმოების არაგონივრული ვადით გაჭიანურების აღმოსაფხვრელად აუცილებელია განხორციელდეს აღსასრულებელ საქმეთა პრიორიტეტიზაცია, მათ შორის, ისეთ საქმეთა პრიორიტეტული აღსრულება, რომლებშიც წარმოდგენილია სასამართლოს შესაბამისი განჩინებები გადაწყვეტილების დაუყოვნებლივ აღსასრულებლად მიქცევის შესახებ, ან სადაც სააღსრულებო ფურცელში აღნიშნული უძრავი ქონება კრედიტორის ერთადერთი საცხოვრებელია. სსიპ აღსრულების 503 ეროვნული ინფორმაციით, 2023 წლის საქართველოს პარლამენტს ბიუროს 17 ოფიციალურ ნოემბერს ახალი ვებგვერდზე საქართველოს სერვისის - გავრცელებული იუსტიციის ,,სასყიდლიანი მინისტრმა ხელშეკრულების რეგისტრაციის’’ პროექტი გააცნო, რომელიც გულისხმობს სხვადასხვა ტიპის, მათ შორის, ქირავნობის და იჯარის ხელშეკრულებების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციას, რომლის ფარგლებშიც მხარეები გათვალისწინებული აცხადებენ ვალდებულებების თანხმობას, დარღვევის რომ ხელშეკრულებით შემთხვევაში, აღსრულების ეროვნულმა ბიურომ გასცეს სააღსრულებო ფურცელი. პროექტი მოქალაქეებს საშუალებას მისცემს ქირავნობის ხელშეკრულება დაარეგისტრირონ საჯარო რეესტრში, სადაც მითითებული იქნება, რომ, თუკი მოქირავნე არ შეასრულებს ნაკისრ ვალდებულებას, აღსრულების ეროვნული ბიურო მას გამოასახლებს და ამაზე მხარეები წინასწარ იქნებიან შეთანხმებულები. ეს განხორციელების შემთხვევაში, გვერდის შეძლებს ავლით სრულფასოვნად ინიციატივა აღდგენას. მესაკუთრე უნდა შეფასდეს, ხანგრძლივი ვინაიდან სასამართლო მისი პროცესების დარღვეული საკუთრების უფლების დროულად და თუმცა, აღსრულების ეროვნული ბიუროს მიერ 504 მოწოდებული ინფორმაციით, დადებითად სსიპ ხსენებული პროექტის დაანონსებიდან ერთი წლის გასვლის შემდეგაც, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად ჯერ კიდევ მიმდინარეობს მუშაობა ცალკეული დებულებების საბოლოოდ დასახვეწად და შემდგომი მოქმედებების განსახორციელებლად. 502 სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს 2025 წლის 10 თებერვლის №7725 წერილი. 503 ხელმისაწვდომია: <https://nbe.gov.ge/news/665?locale=ka>[11.03.2025]. 504 სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს 2025 წლის 7 თებერვლის №7635 წერილი. 192 | 11.4.საკუთრების უფლება სისხლის სამართლის საქმეებში505 გასული წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა ყურადღება გაამახვილა კანონმდებლობის ხარვეზზე, რომლის გამოც სისხლის სამართლის საქმეზე გამოძიების მიერ მოპოვებული/ამოღებული ნივთიერი მტკიცებულების - სატრანსპორტო საშუალების ავტოსადგომზე შენახვის ხარჯების გადახდა, საქმეში მათი სტატუსის მიუხედავად, სატრანსპორტო საშუალების მესაკუთრეს/კანონიერ მფლობელს ეკისრებათ.506 ამ ხარვეზის აღმოფხვრის მიზნით, სახალხო დამცველმა, საქართველოს პარლამენტს, „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრის, „112“-ის შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილებების შეტანის თაობაზე წინადადებით მიმართა. სამწუხაროდ, სახალხო დამცველის ეს წინადადება ამ დრომდე შეუსრულებელია.507 საანგარიშო პერიოდში, მოქალაქეთა განცხადებების შესწავლის საფუძველზე, სახალხო დამცველმა გამოავლინა სისხლის სამართლის საქმისწარმოების პროცესში სამართალდამცავი ორგანოების მიერ საკუთრების უფლების დარღვევისა და უსაფუძვლო შეზღუდვის შემდეგი შემთხვევები: საკუთრების უფლების უკანონო შეზღუდვა გამოძიებისას სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარე გამოძიების ფარგლებში, გამომძიებელმა მოწმეს სატელეფონო გასაუბრებით აუკრძალა საკუთრებად დარეგისტრირებული უძრავი ქონების განკარგვა, გასხვისება, მიწაზე არსებული შენობის დემონტაჟი, რომლის თაობაზეც შესაბამისი მუნიციპალიტეტის გამგეობისგან განმცხადებელს მოპოვებული ჰქონდა სათანადო ნებართვა508, ან/და მისი სურვილისამებრ, საკუთრებით სარგებლობა, რის გამოც ვერ განახორციელა საკუთრებაზე მისთვის სასურველი სამეწარმეო საქმიანობით შემდგომი შემოსავლის მიღება.509 საგულისხმოა, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა საკუთრების უფლების შეზღუდვის 510 ითვალისწინებს. შესაძლებლობას მხოლოდ ყადაღის დადების გზით გადაუდებელი აუცილებლობისას ყადაღა დაიდება პროკურორის დადგენილებით, რომლის კანონიერებაც შემდგომ სასამართლომ უნდა შეამოწმოს, ხოლო ეს საკითხი დეტალურად იხ. სახალხო დამცველის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2024 წლის საქმიანობის ანგარიშში. 506 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2023 წელს”, გვ 171. https://shorturl.at/MCO9l 507 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 11 მარტის №15-2/2465 წინადადება; საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2023 წელს” https://shorturl.at/MCO9l გვ 173); სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის 2023 წლის საქმიანობის ანგარიში, < https://shorturl.at/jplCk > გვ. 278 – 282. 508 თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის მერის 2024 წლის 17 აპრილის №ბ124.1242410811 ბრძანება. 509 №6819/2024, №7212/2024 და №8023/2024 განცხადებები. 510 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხ. 151. 505 193 | ჩვეულებრივ შემთხვევებში - მხარის შუამდგომლობის საფუძველზე, უშუალოდ 511 სასამართლო იღებს განჩინებას ყადაღის დადების საკითხზე. მოცემულ შემთხვევაში გამომძიებელმა სატელეფონო გასაუბრების ოქმით შეუზღუდა მოწმეს მისი უძრავი ქონების განკარგვა და სარგებლობა, რაც დე ფაქტო ყადაღაა. გამომძიებლის მიერ საკუთრების უფლების კანონდარღვევით შეზღუდვასთან დაკავშირებით მოქალაქემ საჩივრით მიმართა პროკურატურას. მარნეულის რაიონულმა პროკურატურამ არ გააუქმა სატელეფონო გასაუბრების ოქმი და მიუთითა, რომ ის გამოძიების ინტერესებიდან მომდინარე რეკომენდაციული მნიშვნელობის განმარტება იყო.512 პროკურატურის მითითებით, ამგვარი განმარტების გაკეთებას გამომძიებელს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა არ უკრძალავს და, შესაბამისად, არც კანონდარღვევას წარმოადგენს.513 სახალხო დამცველი განმარტავს, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა, გამოძიების მწარმოებელ ორგანოს, კანონითვე დადგენილი წესით, მხოლოდ იმ მოქმედებების განხორციელების ვალდებულებას უწესებს, რაც უშუალოდ არის გათვალისწინებული კოდექსით. შესაბამისად, კანონმდებლობა გამოძიების მწარმოებელ ორგანოს გამოძიების მიმდინარეობისას არ ანიჭებს იმ ქმედებათა განხორციელების უფლებამოსილებას, რაც პირდაპირ არ არის აკრძალული საპროცესო კანონმდებლობით. ამდენად, ქონებაზე ყადაღის დადების უფლებამოსილება გამომძიებელს არ ჰქონია, პროკურორისა და სასამართლოს ზედამხედველობის გარეშე. რაც შეეხება პროკურატურის რეაგირებას, მან საკუთრების უფლების შემზღუდველი ოქმი სამართლებრივი რეაგირების გარეშე დატოვა და არ გააუქმა გამომძიებლის მიერ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესის დარღვევით მოქალაქისთვის საკუთრების უფლების შემზღუდველი სატელეფონო გასაუბრების ოქმი. მოცემულ ეტაპზე, მარნეულის რაიონული პროკურატურის პოზიციით, მოქალაქეს აღნიშნულ სისხლის სამართლის საქმეზე, გამოძიების მხრიდან არ აქვს აკრძალული შეუზღუდავად განკარგოს მის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება.514 ადმინისტრაციული დაკავებისას ჩამორთმეული ნივთების დაბრუნების პრობლემა საანგარიშო პერიოდში ასევე გამოიკვეთა, რომ ადმინისტრაციული წესით 5 დღით დაკავებული პირისთვის იზოლატორიდან გათავისუფლების შემდეგ არ დაუბრუნებიათ პოლიციის განყოფილებაში ჩხრეკისას ჩამორთმეული მობილური ტელეფონი და ქამარი. საგულისხმოა, რომ ეს ნივთები პოლიციის განყოფილებაში ინახებოდა და შინაგან საქმეთა 511 იქვე, მუხ. 155; იქვე, 154-ე მუხლის პირველი ნაწილი. 512 მარნეულის რაიონული პროკურატურის 2024 წლის 15 ივლისის №13/14-46243 წერილი. 513 იქვე. 514 მარნეულის რაიონული პროკურატურის 2025 წლის 5 მარტის N13/14-13544 წერილი. 194 | სამინისტროს სახალხო დამცველისთვის არ წარმოუდგენია მათი ჩამორთმევის 515 კანონიერების სამართლებრივი დასაბუთება. საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, თუ ნივთი არ არის სამართალდარღვევის ობიექტი ან საგანი, იგი იზოლატორში უნდა ინახებოდეს და დაკავებულს გათავისუფლებისთანავე უნდა უბრუნდებოდეს. ვინაიდან ზემოხსენებული ნივთები სამართალდარღვევის უშუალო ობიექტი ან საგანი არ ყოფილა, სამართალდამცველები ვალდებულები იყვნენ, ისინი იზოლატორში გადაეტანათ, სადაც დაკავებული მათ გათავისუფლებისთანავე მიიღებდა. ამის საპირისპიროდ, პირს, გათავისუფლების შემდეგ, ნივთების მისაღებად პოლიციის განყოფილებაში მისვლა დასჭირდა. ზემოაღნიშნულის გამო, სახალხო დამცველმა შინაგან საქმეთა სამინისტროს, მოქალაქის უფლებების დარღვევისთვის, პოლიციის შესაბამის თანამშრომელთა მიმართ 516 დისციპლინური წარმოების დაწყების წინადადებით მიმართა. წინადადება საქართველოს პარლამენტს: ▪ შევიდეს ცვლილება „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის - საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრის, „112“-ის შესახებ“ საქართველოს კანონის 71 მუხლის მე-3 ნაწილის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტებში და სისხლისსამართლებრივი პროცესის მონაწილეებს არ დაეკისროთ ბრალდების მხარის მიერ მოპოვებული/ამოღებული სატრანსპორტო საშუალების ხარჯების ანაზღაურება. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას: ▪ შეიმუშაოს საქართველოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით აღიარებული საშინაო ვალის ანაზღაურების წესი, მათ შორის, განსაზღვროს პირველ რიგში დასაკმაყოფილებელ პირთა რიგითობა და დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღიარებული ვალდებულებების შესრულების ეფექტიანი მექანიზმი. საქართველოს იუსტიციის მინისტრს: ▪ 2025 წლის განმავლობაში უზრუნველყოს ,,სასყიდლიანი ხელშეკრულების პროექტის’’ საბოლოო ვერსიის მომზადება და პარლამენტისთვის წარდგენა. სსიპ აღსრულების ეროვნულ სააგენტოს: 515 შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2024 წლის 12 თებერვლის №32400421870 წერილი. 516 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 15 ივლისის №2024/2833 წინადადება. 195 | ▪ უკანონო მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის (გამოსახლების) საქმეებთან დაკავშირებული გამოწვევების აღმოსაფხვრელად, მესაკუთრეთა საკუთრების უფლების რეალიზებისა და წარმოებაში არსებულ მიმდინარე საქმეთა რაოდენობის რიგითობის განმსაზღვრელი წესი შესამცირებლად, და შეიმუშაოს პრიორიტეტულად წარმოების აღასრულოს ის სააღსრულებო საქმეები, რომლებშიც წარმოდგენილია სასამართლოს განჩინება გადაწყვეტილების დაუყოვნებლივ აღსასრულებლად მიქცევის შესახებ, ასევე, სადაც, გამოსათავისუფლებელი საცხოვრებელს წარმოადგენს. 196 | უძრავი ნივთი კრედიტორის ერთადერთ 12.რწმენისა და რელიგიის თავისუფლება 12.1.შესავალი წინამდებარე თავი ეთმობა 2024 წლის განმავლობაში რწმენისა და რელიგიის თავისუფლებასთან დაკავშირებული ძირითადი გამოწვევების მიმოხილვას, მათ შორის, 2024 წელს განხორციელებულ საკანონმდებლო ცვლილებებს, რელიგიური ნიშნით ჩადენილ სავარაუდო სიძულვილით მოტივირებულ დანაშაულებს, სალოცავი დანიშნულების შენობა-ნაგებობის მშენებლობის ნებართვის გაცემასთან დაკავშირებულ საკითხს და უმცირესობათა რელიგიური დანიშნულების ძეგლებს. სამწუხაროდ, საანგარიშო პერიოდში, გასულ წელს გაცემული რეკომენდაციების ან/და წინადადებების შესრულების მხრივ, პროგრესი არ გამოკვეთილა. საქართველოში მოქმედი სამედიცინო დაწესებულებებისათვის არ შემუშავებულა სახელმძღვანელო მითითებები იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვებისა და ინსტრუქციის თაობაზე, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება; გამოწვევად რჩება საბჭოთა პერიოდში ჩამორთმეული რელიგიური ნაგებობების ისტორიული მესაკუთრეებისთვის დაბრუნების საკითხიც. სამწუხაროდ, დღემდე არ გადადგმულა ნაბიჯი, რომლის შედეგადაც საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისათვის მიყენებული ზიანისა და ჩამორთმეული ქონების ოდენობა აღიწერებოდა და შეფასდებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს პარლამენტი იზიარებს სახალხო დამცველის წინადადებას და გასცა დაპირება აღნიშნულის აღსრულების თაობაზე,517 დღემდე არ შემუშავებულა საკანონმდებლო რეგულაცია, რომელიც არამართლმადიდებელი მოსახლეობისთვის, მათი რელიგიური დღესასწაულის დროს, სურვილის შემთხვევაში, გარანტირებული დასვენებით სარგებლობის შესაძლებლობას უზრუნველყოფდა. საკანონმდებლო საქმიანობის თვალსაზრისით, 2024 წელს მიღებული კანონი „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ უარყოფით გავლენას ახდენს რწმენისა და რელიგიის თავისუფლებაზე. 2024 წლის 8 მარტს ადიგენის მუნიციპალიტეტში განვითარებული ძალადობრივი მოვლენების შედეგად ადგილობრივი მუსლიმი თემის ნაწილს შეეზღუდა ლოცვის შესაძლებლობა.518 აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კანონმდებლობით არ არის აკრძალული კერძო საკუთრების გამოყენება სალოცავი ან/და საგანმანათლებლო მიზნებისთვის. კერძოდ, კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს სასწავლებლის გახსნისთვის რაიმე ნებართვას სახელმწიფოს მხრიდან. აკრედიტაცია მხოლოდ საგანმანათლებლო დაწესებულების მიერ სურვილის შემთხვევაში სააკრედიტაციო განაცხადის წარდგენის გზით გაიცემა.519 ამასთანავე, საყურადღებოა, რომ ადგილზე არ მიმდინარეობდა 517 იხილეთ ვრცლად, სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 174-175. 518 სახალხო დამცველი ადიგენში განვითარებულ მოვლენებს ეხმიანება, სახალხო დამცველის განცხადება, 9 მარტი, 2024. < http://bit.ly/3Q6P1nT > [05.02.2025]. 519 „საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტორიზაციის დებულებისა და საფასურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის 2010 წლის 1-ლი ოქტომბრის №99/ნ ბრძანების 1-ლი დანართის მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი; ადამიანის უფლებათა 197 | სამშენებლო ან სარეკონსტრუქციო სამუშაოები. შესაბამისად, მათ არ სჭირდებოდათ სპეციალური ნებართვა სახელმწიფოსგან.520 ადიგენის მუნიციპალიტეტში სავარაუდოდ ღვთისმსახურების უკანონოდ ხელშეშლის ზემოაღნიშულ ფაქტზე, რასაც თან ახლდა კერძო საკუთრების ტერიტორიაზე ძალის გამოყენებით შესვლა და შეურაცხმყოფელი/დამაშინებელი შეძახილები, სახელმწიფო ვალდებულია აწარმოოს ეფექტიანი გამოძიება. ამაში იგულისხმება ძალადობრივი ინციდენტების განმაპირობებელი შესაძლო სიძულვილის მოტივის გამოვლენა და პასუხისმგებელი პირების ადეკვატურად დასჯა.521 გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ ინფორმაციის მიღების მიზნით, სახალხო დამცველის აპარატმა არაერთხელ მიმართა შინაგან საქმეთა სამინისტროს, თუმცა სახალხო დამცველის აპარატის წერილები ამ დრომდე პასუხგაუცემელი რჩება. 522 12.2.„უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონი საანგარიშო პერიოდში პარლამენტმა სახალხო დამცველის მოწოდების მიუხედავად, მხარი დაუჭირა „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონს. კანონის მიხედვით, ორგანიზაციებს, რომლებიც უცხოურ დაფინანსებას იღებენ, „უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებელი“ ორგანიზაციის სტატუსი ენიჭებათ, რაც უარყოფითი შინაარსის მატარებელია და ამ ორგანიზაციების დისკრედიტაციას ემსახურება. ამგვარი სტატუსის მინიჭებით, ეს ორგანიზაციები ასოცირდებიან უცხოეთის კონტროლქვეშ მყოფ ორგანიზაციებთან, რაც უნდობლობას აჩენს ქართულ საზოგადოებაში და მასტიგმატიზებელ ეფექტს შეიცავს. ზემოაღნიშნული კანონის მოქმედება, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და მედიის მსგავსად, ასევე ვრცელდება რელიგიური ორგანიზაციების ნაწილზეც. უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოში რელიგიური ორგანიზაციების რეგისტრაციის კუთხით მოქმედი კანონმდებლობა მკვეთრად ლიბერალურია. მათ სრული თავისუფლება აქვთ გადაწყვიტონ გაიარონ თუ არა სახელმწიფო რეგისტრაცია. იმ შემთხვევაში, თუ აირჩევენ საქმიანობის რეგისტრირებულ ფორმას, შეუძლიათ დარეგისტრირდნენ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად, ასევე არასამეწარმეო (არაკომერციულ) იურიდიულ პირებად (ა(ა)იპ).523 აღნიშნულ საკანონმდებლო შესაძლებლობას, არაერთი რელიგიური ორგანიზაცია იყენებს და ა(ა)იპის ფორმით ეწევა საქმიანობას.524 ამასთანავე, რელიგიური ორგანიზაციები ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, „ქართველ მუსლიმთა ურთიერთობა და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ“ (საჩივარი №24225/19), პარა. 87. 520 საქმიანობის ის სახეები, რომლებიც კვალიფიცირდება მშენებლობად და მისი წარმოებისთვის სავალდებულოა შესაბამისი ნებართვა, ამომწურავად ჩამოთვლილია „მშენებლობის ნებართვის გაცემისა და შენობა-ნაგებობის ექსპლუატაციაში მიღების წესისა და პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის №255 დადგენილების დანართის მე-4 მუხლის პირველი პუნქტით. 521 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, „ქართველ მუსლიმთა ურთიერთობა და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ“, პარა. 93. 522 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 18 აპრილის №2024/433 და 4 აგვისტოს №2024/3481 წერილები. 523 სამოქალაქო კოდექსის 15091 მუხლის მეორე ნაწილი. 524 მაგ., სახალხო დამცველთან არსებულ რელიგიათა საბჭოს შემადგენლობაში შედიან, მათ შორის, ა(ა)იპ „თბილისის საენტოლოგიური ეკლესია“ და ა(ა)იპ „ასურელთა წმინდა სამოციქულო კათოლიკე აღმოსავლეთის ეკლესია საქართველოში“. 198 | დასახელებული ფორმის იურიდიულ პირებს საკუთარი საქველმოქმედო მიზნებისთვისაც ქმნიან.525 შესაბამისად, მარგინალიზაციის ის რისკები, რაც „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონის მიღების შემდგომ შეიქმნა, ყველა სხვა არასამთავრობო ორგანიზაციის მსგავსად, თანაბრად გავრცელდა რელიგიურ ორგანიზაციებზეც.526 „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონის მხარდაჭერა იწვევს იმ რელიგიური ორგანიზაციების სტიგმატიზებასა და მათი საქმიანობის ხელშეშლას, რომლებმაც საქმიანობის ა(ა)იპ ფორმა აირჩიეს.527 აღსანიშნავია, რომ ეროვნული უმცირესობების დაცვის ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტმა528 ზემოაღნიშნული კანონის პროექტი შეაფასა და მიუთითა, რომ ის შეშფოთებას იწვევდა გაერთიანებისა და გამოხატვის თავისუფლების დაცვის თვალსაზრისით. 12.3.თავდაცვის კოდექსი 2025 წლის პირველ იანვარს სრულად ამოქმედდა ახალი თავდაცვის კოდექსი. სახალხო დამცველმა გასული წლის ანგარიშში ვრცლად მიმოიხილა კოდექსის მიერ შემოთავაზებული ის საკანონმდებლო სიახლეები, რომლებიც ბადებს კითხვებს ადამიანის უფლებათა სამართლის სტანდარტებთან შესაბამისობის თვალსაზრისით.529 მათ შორის, ერთ-ერთი სიახლეა სამობილიზაციო რეზერვის ელექტრონულ სისტემაში მობილიზაციას დაქვემდებარებული ყველა პირის შესახებ ისეთი პერსონალური მონაცემის წარმოება, როგორიცაა პირის აღმსარებლობის შესახებ ჩანაწერი.530 საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის სამინისტროს ვთხოვეთ დაეზუსტებინა ლეგიტიმური მიზნები, რომლითაც 531 ხელმძღვანელობდა ზემოაღნიშნული ცვლილებების შემუშავებისას. სამინისტროს 532 პასუხები ბუნდოვანია და არ იძლევა შესაძლებლობას, შეფასდეს, რამდენად საკმარისი და პროპორციულია სახელმწიფოს მიერ მოხმობილი არგუმენტები პირთა რწმენისა და რელიგიის თავისუფლებაში ჩარევის გასამართლებლად. დანანებით უნდა აღინიშნოს, რომ სახალხო დამცველის წინადადება თავდაცვის კოდექსის 97-ე მუხლის მე-5 პუნქტის „კ“ ქვეპუნქტში აღმსარებლობის შესახებ ჩანაწერის გაუქმების თაობაზე, კვლავ შეუსრულებელია. მაგ., კათოლიკური ეკლესიის წინამძღოლების დაფუძნებული არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირი „საქველმოქმედო ფონდი საქართველოს კარიტასი“. 526„უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი. 527 იხ. სახალხო დამცველის სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონთან დაკავშირებით, < https://shorturl.at/znSZH > [4.02.2024]. 528 ADVISORY COMMITTEE ON THE FRAMEWORK CONVENTION FOR THE PROTECTION OF NATIONAL MINORITIES, Fourth opinion of Georgia, ,ACFC/OP/IV(2023)2, 26 ივნისი, 2024, პარა. 8. < https://rm.coe.int/4th-op-georgiaen/1680b08a31 > 07.02.2025. 529 სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 175-179. 530 თავდაცვის კოდექსის 97-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „კ“ ქვეპუნქტი. 531 სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 31 ივლისის №2024/3369 წერილი. 532 თავდაცვის სამინისტროს 2024 წლის 13 აგვისტოს №MOD 7 24 01022840 წერილი. 525 199 | 12.4.სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულები მისასალმებელია, რომ საქართველოს პროკურატურა განაგრძობს შეუწყნარებლობის მოტივით და, მათ შორის, რელიგიური ნიშნით მოტივირებული დანაშაულებების თაობაზე მონაცემების გამოქვეყნებას.533 პროკურატურის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2024 წელს არსებითად გაიზარდა რელიგიური შეუწყნარებლობით მოტივირებულ დანაშაულებთან მიმართებით სისხლისსამართლებრივი დევნის მაჩვენებელი. კერძოდ, 2022 და 2023 წელს 2-2 პირს, ხოლო 2024 წელს 6 პირს წაეყენა ბრალი დასახელებული საფუძვლით. 2024 წელს დაზარალებულის სტატუსი მიენიჭა 14 პირს. პროკურატურის მონაცემებით, 2022-2024 წლების განმავლობაში დაზარალებულის სტატუსი მიენიჭა ჯამში 33 პირს, მათგან დაზარალებულთა ძირითადი ნაწილი იეჰოვას მოწმეა (23 პირი), 5 პირი მართლმადიდებელი ქრისტიანია, 4 - მუსლიმი და ერთი დაზარალებული - იურიდიული პირია. 2024 წლის განმავლობაში, სახალხო დამცველის აპარატში, რელიგიური ნიშნით სავარაუდო დისკრიმინაციასთან დაკავშირებით 7 განცხადება დარეგისტრირდა, რომელთაგან 2 შეეხება შეუწყნარებლობით მოტივირებულ დანაშაულს (1 იეჰოვას მოწმეების, ხოლო მეორე მუსლიმი თემის მიმართ). დანარჩენი 5 განცხადებიდან დისკრიმინაცია არ დადგინდა 4 შემთხვევაში, ხოლო ერთ საქმეზე წარმოება კვლავ გრძელდება. 12.5.სამშენებლო ნებართვების მოპოვების პრობლემა 2024 წელს კვლავ არ გადაჭრილა ბათუმის ახალი მეჩეთის მშენებლობასთან დაკავშირებული საკითხი. 2017 წელს დაწყებულ დავაზე უზენაესმა სასამართლომ 2023 წლის 25 მაისს საქმე ისევ ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს დაუბრუნა განსახილველად.534 საყურადღებოა, რომ ბათუმის მერის გადაწყვეტილების კანონიერება სახალხო დამცველმა 2017 წელს შეისწავლა და დაადგინა, რომ გადაწყვეტილება საქმისთვის მნიშვნელოვანი გარემოებების გამოკვლევისა და სათანადო დასაბუთების გარეშე იყო მიღებული. სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა ბათუმის მერიას და მშენებლობის ნებართვაზე უარის შესახებ მიღებული გადაწყვეტილებების ბათილად ცნობა და, საქმისათვის მნიშვნელოვანი გარემოებების გათვალისწინებით, ახალი დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღება მოითხოვა.535 12.6.რელიგიური დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები სახალხო დამცველის ინტერესის საგანია, თუ რა ღონისძიებებს ახორციელებს სახელმწიფო ეროვნულ და რელიგიურ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა-ინვენტარიზაციის და ამ ძეგლების კონსერვაციის ან/და რესტავრაციის მიზნით. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია გენერალური პროკურატურის ოფიციალურ ვებგვერდზე < https://pog.gov.ge/Crimes-motivated-by-intolerance > [07,02,2025]. 534 აღსანიშნავია, რომ ბათუმის ახალი მეჩეთის საქმეზე 2017 წელს დაწყებული დავა უზენაესმა სასამართლომ 2023 წლის 25 მაისს ისევ სააპელაციო სასამართლოს დაუბრუნა განსახილველად. იხ. ბათუმის ახალი მეჩეთის საქმე, ტოლერანტობის და მრავალფეროვნების ინსტიტუტი (TDI), 2023, < https://shorturl.at/qORV5 > [06.02.2024]. 535 სახალხო დამცველის 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 150. 533 200 | სსიპ საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ გასულ წელს შეისყიდა ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხევაშენში მდებარე კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის, მეჩეთის, სარეაბილიტაციო (დროებითი გამაგრება) სამუშაოები და 2024 წლის 29 აგვისტოს გაფორმდა შესაბამისი ხელშეკრულება ტენდერში გამარჯვებულ კომპანიასთან, რომელმაც უკვე დაასრულა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამუშაოები. გარდა ამისა, სააგენტომ გასულ წელს განახორციელა ახალციხის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზიკილიაში მდებარე კულტურული 536 მემკვიდრეობის ძეგლის, მეჩეთის, დროებითი გადახურვის სამუშაოები. ამასთანავე, სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ იგეგმება ახალციხეში გურამიშვილის ქუჩაზე მდებარე სინაგოგის სარეაბილიტაციო სამუშაოების საპროექტო-სახარჯთაღრიცხვო დოკუმენტაციის მომზადება.537 წლის განმავლობაში, სახალხო დამცველის აპარატისთვის, მონიტორინგის შედეგად, დამატებით, ცნობილი გახდა, რომ აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, სოფელ ზვარესა და სოფელ ძენწმანში მიმდინარეობს მეჩეთების რეაბილიტაცია. ჩვენს ხელთ არსებული ინფორმაციის თანახმად, აჭარის მუნიციპალიტეტებში არსებულ 25 მეჩეთს შორის 15 მეჩეთი ნაწილობრივ ან მძიმედ ავარიულია,538 მათგან კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მინიჭებული აქვს 5 ჯამეს (ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელი გულები, ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელი მახუნცეთი, ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელი ბზუბზუ, ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელი ჭინკაძეები, ქობულეთის მუნიციპალიტეტის სოფელი ქვედა დაგვა (ღაღაიშვილები)). სსიპ საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო ამ ეტაპზე არ ეწევა ამ 5 ძეგლის რეაბილიტაციას და აღნიშნული, არც 2025 წელს არის დაგეგმილი.539 უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს მასშტაბით მრავალი ეკლესია თუ მეჩეთი, რომელსაც მინიჭებული აქვს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი, სავალალო მდგომარეობაშია და საჭიროებს რეაბილიტაციას.540 წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: ▪ შევიდეს ცვლილება თავდაცვის კოდექსში და გაუქმდეს თავდაცვის კოდექსის 97-ე მუხლის მე-5 პუნქტის „კ“ ქვეპუნქტში აღმსარებლობის შესახებ ჩანაწერი; 536 საქართველოს კულტურის სამინისტროს 2025 წლის 6 თებერვლის წერილი №00004984. 537საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტროს 2024 წლის 9 ივლისის №00024161 წერილი. 538 იხ. ქართული ისლამური არქიტექტურის ნიმუშები აჭარაში (ხის მეჩეთების ვიზუალური და ფიზიკური მდგომარეობის ფიქსაცია), ქრისტინე მუჯირი, სოლიდარობის თემი, გვ. 13. 2024. < https://shorturl.at/WXHQa > [24.02.2024]. 539 საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტროს 2024 წლის 11 ნოემბრის №00039205 წერილი. 540 მაგ., მუღნის „სურბ გევორგი“ (ეკლესია); შამხორეცოც „კარმირ ავეტარანი“ (ეკლესია); თანდოიან „სურბ ასტვაწაწინი“ (ბაზილიკა); „სურბ ნშანი“ („სურბ ნიკოღაიოსი“), (ეკლესია); ერევანოც „სურბ მინასი“ (ბაზილიკა). 201 | ▪ საქართველოს შრომის კოდექსში გაიწეროს ალტერნატიული საკანონმდებლო დათქმა, რომელიც არამართლმადიდებელ მოსახლეობას მათი რელიგიური დღესასწაულის დროს, სურვილის შემთხვევაში, გარანტირებული დასვენების შესაძლებლობას მისცემს; ▪ სახალხო დამცველთან არსებული რელიგიათა საბჭოსა და არასამთავრობო ორგანიზაციების მონაწილეობით შემუშავდეს რესტიტუციის შესახებ კანონი, რომელიც საბჭოთა პერიოდში რელიგიური გაერთიანებებისათვის ჩამორთმეული ქონების ისტორიული მესაკუთრისათვის დაბრუნების წესს, კრიტერიუმებს, პასუხისმგებელ უწყებებსა და ვადებს განსაზღვრავს; ▪ შევიდეს ცვლილება „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონში და არ გავრცელდეს მისი მოქმედება რელიგიურ და მათ მიერ დაარსებულ საქველმოქმედო ორგანიზაციებზე. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას: ▪ აღრიცხოს საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისათვის მიყენებული ზიანისა და ჩამორთმეული ქონების ოდენობა. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ საქართველოში მოქმედი სამედიცინო დაწესებულებებისათვის შეიმუშაოს სახელმძღვანელო მითითებები იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვებისა და ინსტრუქციის თაობაზე, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება. საქართველოს კულტურის მინისტრს: ▪ 202 | დააჩქაროს რელიგიურ უმცირესობათა რელიგიური დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რეაბილიტაციის პროცესი. 13. თანასწორობის უფლება 13.1.შესავალი 2024 წელი თანასწორობის უფლების რეალიზაციის მხრივ უარყოფითი ტენდენციებით ხასიათდებოდა, რაც განპირობებული იყო რიგი საკანონმდებლო ცვლილებებითა და მძიმე პოლიტიკური პროცესებით. ასევე, საარჩევნო წლის გათვალისწინებით, აქტუალური იყო ვითარება ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობის კუთხით, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო სავალდებულო გენდერული კვოტირების გაუქმება.541 13.2.სავარაუდო დისკრიმინაციის საქმეები არჩევნებისა და საპროტესტო აქციების კონტექსტში საანგარიშო წელი დატვირთული იყო ქვეყანაში განვითარებული პოლიტიკური პროცესებით. განსაკუთრებით საყურადღებოა სამი მნიშვნელოვანი მოვლენა, რომლებიც თანასწორობის უფლებისა და დემოკრატიული პრინციპების დაცვის კუთხით, არსებითი გამოწვევა იყო. აღსანიშნავია, რომ სახალხო დამცველი აქტიურ ზედამხედველობას უწევდა ამ პროცესში თანასწორობის დარღვევის სავარაუდო ფაქტებს და მათზე რეაგირებას პროაქტიულად ახდენდა. (1) საანგარიშო წელს პარლამენტში კვლავ დაინიცირდა „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონის (შემდგომში - კანონი) პროექტი. 2024 წლის 30 აგვისტოს, საქართველოს სახალხო დამცველმა იუსტიციის მინისტრს, უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებელ ორგანიზაციათა რეესტრში რეგისტრაციის ვალდებულების მქონე ორგანიზაციებში დასაქმებულ პირთა პერსონალური მონაცემების დისკრიმინაციული ხელყოფის თავიდან აცილების თაობაზე, ზოგადი წინადადებით მიმართა.542 2024 წლის 20 სექტემბერს იუსტიციის მინისტრმა ნაწილობრივ გაითვალისწინა სახალხო დამცველის ზოგადი წინადადება. სახალხო დამცველმა დადებითად შეაფასა აღნიშნული ცვლილებები, ვინაიდან მნიშვნელოვნად ამცირებს ინდივიდების მიმართ რეგულაციების ნეგატიურ ზეგავლენას, თუმცა სრულად ვერ ასახავს და არ მიიღწევა სახალხო დამცველის მიერ გაცემული წინადადების მიზანი, ვინაიდან რეგისტრაციის ვალდებულების მქონე ორგანიზაციების მიერ წარდგენილ დეკლარაციის ფორმებში კვლავ რჩება მითითებული ფიზიკურ პირთა სახელები და გვარები.543 სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ უმნიშვნელოვანესია, იუსტიციის სამინისტრომ გაცემული რეკომენდაცია სრულყოფილად შეასრულოს. (2) მიმდინარე საანგარიშო პერიოდი საარჩევნო წელს დაემთხვა, რაც, თავის მხრივ, წინასაარჩევნო პერიოდში პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაციის რისკებს 541 დამატებით იხ. დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2024 წლის სპეციალური ანგარიში. 542 სახალხო დამცველის 2024 წლის 30 აგვისტოს ზოგადი წინადადება იუსტიციის მინისტრს, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/3DCBSzQ 543 სახალხო დამცველის 2024 წლის 30 სექტემბრის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/4iO0B4j 203 | მნიშვნელოვნად ზრდის.544 ქვეყანაში არსებული მძიმე პოლარიზაციის ფონზე, განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებისა და სამოქალაქო პოზიციის საჯაროდ გამოხატვა პირებს დისკრიმინაციული მოპყრობის მარტივ სამიზნეებად აქცევდა და მოქალაქეებიც აქტიურად მიუთითებდნენ, პოლიტიკური შეხედულების ნიშნით, სავარაუდო დისკრიმინაციის შემთხვევებზე. წინა საარჩევნო წლებისგან განსხვავებით, პოლიტიკური შეხედულებების გამო, სამსახურებიდან გათავისუფლების ან/და სამსახურებრივად შევიწროების შესახებ განცხადებით მოქალაქეებს აპარატისთვის არ მოუმართავთ. თუმცა, აპარატი საკუთარი ინიციატივით, პროაქტიულად რეაგირებდა, მედიით თუ სხვადასხვა საჯარო წყაროს მიერ გავრცელებულ ყველა სავარაუდო დისკრიმინაციის საქმეზე.545 სახალხო დამცველი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ წინასაარჩევნო პერიოდში პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაციის პრევენცია და თანასწორი გარემოს უზრუნველყოფა დემოკრატიული პროცესის სიძლიერისა და ლეგიტიმურობის ფუნდამენტური წინაპირობაა. შესაბამისად, პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაციის პრევენცია კრიტიკულად მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ადამიანის უფლებების დაცვის, არამედ დემოკრატიული სახელმწიფოს მდგრადობისთვისაც. (3) მას შემდგომ, რაც ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ 2028 წლის ბოლომდე დღის წესრიგში არ დააყენებდა ევროკავშირთან მოლაპარაკების გახსნის საკითხს,546 საჯარო სამსახურში დასაქმებული არაერთი მოხელე მიღებულ გადაწყვეტილებას საჯაროდ გაემიჯნა და ხელისუფლებას ევროპული კურსის შენარჩუნებისკენ მოუწოდა.547 ამას მალევე მოჰყვა გამოხმაურება ადგილობრივი და სახელმწიფო ხელისუფლების წარმომადგენლებისგან,548 რის შემდეგაც დაინიცირდა „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონში შესატანი ცვლილებების პაკეტი, რომელსაც სახალხო დამცველი საჯარო განცხადებით გამოეხმაურა და აღნიშნა, რომ იგი მნიშვნელოვნად ამცირებს საჯარო სამსახურში დასაქმებულთა შრომითი უფლებების დაცვის გარანტიებს და ეწინააღმდეგება თავად საჯარო სამსახურის პრინციპებს.549 საგულისხმოა ისიც, რომ საკანონმდებლო პროცესი დაჩქარებული 544 საქართველოს სახალხო დამცველის შეფასება წინასაარჩევნო პერიოდში ადამიანის უფლებების დარღვევის შემთხვევებთან დაკავშირებით, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/3PaV1eM დეტალურად იხ. დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2024 წლის სპეციალური ანგარიში. 546 ხელმისაწვდომია: https://www.radiotavisupleba.ge/a/33219304.html 545 547ხელმისაწვდომია: https://tinyurl.com/yb638fut; https://tinyurl.com/2jp4jx7a; https://tinyurl.com/43284w2h; https://tinyurl.com/2sbs3e27; https://tinyurl.com/5n6v3ybx; https://tinyurl.com/3nuz8xu7; https://tinyurl.com/4ddc5df5; https://tinyurl.com/4msuuxa9; https://tinyurl.com/52hb7b8p; https://tinyurl.com/2mkdnw3m; https://tinyurl.com/5n6b3xeh; https://tinyurl.com/mucaj38x; https://tinyurl.com/5yf94p3s; https://tinyurl.com/mumdvvf8; https://tinyurl.com/2e3npmfy; https://tinyurl.com/4vr8yz4p; https://tinyurl.com/26jstknk; https://tinyurl.com/2pcb7sra ხელმისაწვდომია: https://tinyurl.com/25nc9ncb , https://bit.ly/4go1Tl2, https://tabula.ge/ge/news/726736kaladzem-tbilisis-multipunktsiuri-bibliotekebis 549 განცხადება ხელმისაწვდომია: https://tinyurl.com/5n7rcv58 548 204 | წესით, დაინტერესებული საზოგადოების თუ შესაბამისი დარგის სპეციალისტების ჩართულობის გარეშე წარიმართა. აღსანიშნავია ისიც, რომ ეს რეგულაცია, ასევე გავრცელდა საქართველოს საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებში, ანალოგიურ საფეხურზე დასაქმებულ პირებზეც. ამგვარი საკანონმდებლო ინტერვენციები სერიოზულ საფრთხეს უქმნის საჯარო სამსახურის ინსტიტუციურ დამოუკიდებლობას. საჯარო მოხელეების მხრიდან პოზიციების ღიად დადასტურებისა და „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის მესამე მოსმენით მიღების შემდგომ, შრომითი ურთიერთობის დასრულების თაობაზე არაერთი ინფორმაცია გავრცელდა.550 თითოეული მათგანი გათავისუფლებული შრომითი ურთიერთობის დასრულების საფუძვლად ქვეყნის ევროინტეგრაციის კურსის ცვლილებასთან დაკავშირებით კრიტიკული პოზიციის ღიად გამოხატვას მიუთითებდა. აქედან გამომდინარე, სახალხო დამცველმა მნიშვნელოვნად მიიჩნია საჯარო განცხადება გაევრცელებინა და საჯარო დაწესებულებების ხელმძღვანელებისთვის თანასწორობის პრინციპისა და 551 აუცილებლობაზე მიეთითებინა. გამოხატვის თავისუფლების დაცვის სახალხო დამცველი ცალსახად აღნიშნავს, რომ პოლიტიკურ თუ სხვა საკითხზე ღიად გამოხატული სამოქალაქო პოზიციის გამო პირთა სამსახურიდან გათავისუფლება ეწინააღმდეგება ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებს, საფრთხეში აგდებს დემოკრატიული ინსტიტუტების გამართულ ფუნქციონირებას. შესაბამისად, აუცილებელია, სახელმწიფომ უზრუნველყოს ადამიანის უფლებების დაცვის მყარი მექანიზმები და სამართლიანობის პრინციპებზე დაფუძნებული პოლიტიკა, რათა თავიდან აიცილოს დისკრიმინაციის რისკები და ხელი შეუწყოს თანასწორობის პრინციპების დაცვას. 13.3.ჟურნალისტური საქმიანობის გამოწვევები საქართველოს პარლამენტში საანგარიშო წელს არაერთხელ გამოიკვეთა ჟურნალისტებისთვის პარლამენტის ტერიტორიაზე მუშაობის შეზღუდვის პრაქტიკა. პარლამენტში რამდენჯერმე ამოქმედდა ე.წ. „უსაფრთხოების ყვითელი დონე“, რომლის მოქმედების პერიოდშიც, ონლაინ მედიის წარმომადგენლებს პარლამენტის სასახლეში შესვლა ეზღუდებოდათ. სახალხო დამცველი საგანგებოდ მიუთითებს ონლაინ მედიის განსაკუთრებულ როლზე თანამედროვე სამყაროში. მაშინ, როდესაც ინტერნეტმა, ინფორმაციის მიღების თვალსაზრისით, მოსახლეობის დიდი ნაწილის ყოველდღიურობაში, ფაქტობრივად, განუყოფელი ადგილი დაიკავა, შეიძლება ითქვას, სწორედ ონლაინ გამოცემებმა 550ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: https://tinyurl.com/nyncvhda; https://tinyurl.com/4ktjx94r; https://tinyurl.com/nha7jtet; https://tinyurl.com/2s36phbs; https://tinyurl.com/bdc35b4w; https://tinyurl.com/mrt87wmc; https://tinyurl.com/y5u2rmhf; https://tinyurl.com/48vkvkme; https://tinyurl.com/4wk4fpyh; https://tinyurl.com/muefd57f; https://tinyurl.com/yc6rssvc; გათავისუფლებულების შესახებ ვრცელი ინფორმაცია ასახულია: https://tinyurl.com/msxkf9ea 551 სახალხო დამცველის 2024 წლის 11 დეკემბრის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/3P8HLYd 205 | შეითავსეს საზოგადოებისთვის ინფორმაციის სწრაფი და ეფექტიანი გზით მიწოდების არსებითი როლი. ამის გათვალისწინებით, მაშინ, როდესაც, როგორც შესაფასებელი პრაქტიკის დანერგვის პერიოდში თავად პარლამენტის თავმჯდომარე აღნიშნავდა, საქართველოს პარლამენტში აკრედიტებული 340 ჟურნალისტიდან 290 ტელევიზიის წარმომადგენელი იყო, ხოლო ონლაინ გამოცემების ჟურნალისტები - „სულ რამდენიმე ათეული“.552 ამგვარი მცირე რაოდენობა, ერთი მხრივ, კიდევ უფრო მნიშვნელოვანს ხდის მათი მხრიდან პარლამენტში მიმდინარე პროცესების ინტერნეტ მომხმარებელზე მორგებული ფორმით გაშუქებას, ხოლო, მეორე მხრივ, ნაკლებად სავარაუდოდ წარმოაჩენს მათი მხრიდან საპარლამენტო საქმიანობის უსაფრთხოების რისკის ქვეშ დაყენების პერსპექტივას. ამასთანავე, ერთეულ შემთხვევებში, პროტესტის გამოხატვა553 ან/და რესპონდენტისთვის დისკომფორტის შექმნა,554 რაც ნებისმიერი მედიის წარმომადგენელმა შეიძლება განახორციელოს, ქმედების საქმიანობის პლატფორმის მიხედვით (მხოლოდ ონლაინ მედიაზე) განზოგადებას ვერ გაამართლებს. ჟურნალისტური საქმიანობის შესახებ სახალხო დამცველის აპარატის წარმოებაშია ასევე555 „ფორმულას“, „მთავარი არხისა“ და „ტვ პირველის“ ცალკეული წარმომადგენლებისთვის ერთი თვით ან ექვსი თვით საქართველოს პარლამენტში ჟურნალისტის აკრედიტაციის შეჩერების საქმეები, პარლამენტის წევრის მიერ ინტერვიუს ჩაწერაზე უარის თქმის მიუხედავად, ინტერვიუს ჩაწერის მცდელობის გაგრძელების საფუძვლით.556 პარლამენტში აკრედიტაციის წესი, რომელსაც ხსენებულ შემთხვევებში, ჟურნალისტებისთვის აკრედიტაციების შეჩერება დაეფუძნა, სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში გამოხატვის თავისუფლებით სარგებლობის დამაბრკოლებელ საკითხთა შორის აისახა.557 წესთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველმა 2023 წელს სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებაც წარადგინა.558 სახალხო დამცველი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ჟურნალისტების მიმართ გატარებული ნებისმიერი ღონისძიება თანასწორობის პრინციპს უნდა ეფუძნებოდეს და იმედოვნებს, რომ მომავალ საანგარიშო წელს საქართველოს პარლამენტში ჟურნალისტური საქმიანობის შეზღუდვის პრაქტიკა, რომელიც დისკრიმინაციული ქმედების განხორციელების ვარაუდის საფუძველს იძლევა, სრულად აღმოიფხვრება. 552 იხ. შალვა პაპუაშვილის 2024 წლის 16 აპრილის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/3DL7GCS. 553 იხ. შალვა პაპუაშვილის 2024 წლის 16 აპრილის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/3DL7GCS. იხ. პარლამენტის თავმჯდომარის 2024 წლის 25 ნოემბრის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/4h3kB1l. 555 №2194/2024, №2196/2024, №2230/2024 და №2376/2024 განცხადებები. 556 „საქართველოს პარლამენტში მასობრივი ინფორმაციის საშუალებათა წარმომადგენლების აკრედიტაციის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პარლამენტის თავჯდომარის 2023 წლის 6 თებერვლის №1/31/23 ბრძანება, მუხ. 15.2(„გ“). 557 „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, გვ. 152-153. 558 სახალხო დამცველის 2023 წლის 7 ივნისის №04-2/5436 სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება. 554 206 | 13.4. ქალთა თანასწორუფლებიანობა საანგარიშო წელს ქალთა მიმართ დისკრიმინაციული მოპყრობა კვლავ არსებით გამოწვევად რჩება. საარჩევნო წლის გათვალისწინებით, აქტუალური იყო ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობის კუთხით არსებული ვითარება, რაც, გენდერული კვოტირების გაუქმების გათვალისწინებით, ცალსახად, უარყოფითად უნდა შეფასდეს. სექსუალური შევიწროება 2024 წელს სექსუალური შევიწროების ფაქტები დადგინდა სხვადასხვა სივრცეში საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, დასაქმების ადგილზე და მომსახურების მიღების პროცესში. აგრეთვე აღსანიშნავია საგამოძიებო უწყების წარმომადგენლების მხრიდან ჩადენილი სავარაუდო სექსუალური შევიწროების საქმეები.559 აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველმა მოამზადა კვლევა „სექსუალური შევიწროება საჯარო სივრცეში“,560 რომელშიც შესწავლილი და გაანალიზებულია მთელი საქართველოს მასშტაბით, საჯარო სივრცეში სექსუალური შევიწროების თაობაზე საერთო სასამართლოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები (დადგენილებები), რომლებიც სასამართლოებმა 2019 წლის 3 მაისიდან - 2023 წლის 20 იანვრამდე პერიოდში მიიღეს. იმის გათვალისწინებით, რომ საჯარო სივრცეში ჩადენილ სექსუალური შევიწროების ფაქტებზე რეაგირება, უპირველესად, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ვალდებულებაა, განსაკუთრებით პრობლემურია შემთხვევები, როდესაც სექსუალური შევიწროების სავარაუდო ჩამდენები სამართალდამცავი უწყების წარმომადგენლები არიან. საგულისხმოა, რომ სახალხო დამცველი შეისწავლის, მათ შორის, საპროტესტო აქციაზე დაკავებული ქალების მიმართ, სამართალდამცავი უწყების წარმომადგენლების მხრიდან სავარაუდო სექსუალური შევიწროებისა და შეურაცხმყოფელი 561 დამოკიდებულების გამოვლენის შემთხვევებს. ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობა ქალთა თანასწორობის მიღწევის გზაზე უკან გადადგმულ ნაბიჯი იყო საარჩევნო სიებში სავალდებულო გენდერული კვოტირების დროებითი მექანიზმის გაუქმება. საკითხს სახალხო დამცველი საჯარო განცხადებით562 გამოეხმაურა და მიუთითა მსგავსი ხელშემწყობი ღონისძიებების განხორციელების საჭიროებაზე იმ უხილავი ბარიერების აღმოსაფხვრელად, რომლებსაც ქალები ყოველდღიურად აწყდებიან. ასევე, სახალხო 559 დამატებით იხ. დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2024 წლის სპეციალური ანგარიში. 560 კვლევა განხორციელდა აშშ-ს საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) ფინანსური მხარდაჭერით, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/4235kt1. 561 დამატებით იხ. დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2024 წლის სპეციალური ანგარიში. 562 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 2 აპრილის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/3BXtKtx. 207 | დამცველის მიმართვის საფუძველზე,563 ეუთო/ოდირმა სამართლებრივი დასკვნა მოამზადა გენდერული კვოტების გაუქმებასთან დაკავშირებულ ორგანულ კანონებზე, უარყოფითად შეაფასა ისინი და პოლიტიკურ და საჯარო ცხოვრებაში ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის აღმოფხვრასთან დაკავშირებულ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სტანდარტებთან შეუსაბამოდ მიიჩნია.564 სქესის ნიშნით დისკრიმინაციისა და გენდერული სტერეოტიპების წინააღმდეგ ბრძოლის მნიშვნელობა კიდევ ერთხელ გამოკვეთა გენდერული კვოტირების გაუქმების საკითხის საკანონმდებლო განხილვამაც, რომლებიც ქალი დეპუტატების მისამართით უხამსი და შეურაცხმყოფელი რეპლიკების ფონზე მიმდინარეობდა.565 სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ მიუთითებს, რომ „აუცილებელია ქალების ხმა მკაფიოდ ისმოდეს ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანოსა და პოლიტიკის განმსაზღვრელ სხვა უწყებებში, რათა დღის წესრიგში იდგეს ქალთა საჭიროებები და გენდერული თანასწორობის ხელშემწყობი ღონისძიებები.“566 13.5.შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დასაცავად, სახელმწიფოს მიერ, ბოლო წლების განმავლობაში გატარებული გარკვეული პოზიტიური ღონისძიებების მიუხედავად, კვლავაც რჩება მნიშვნელოვანი გამოწვევები. საერთაშორისო ვალდებულებების აღიარებისა და ეროვნული კანონმდებლობის დახვეწის კვალდაკვალ, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების სოციალური ინკლუზიისა და თანასწორობის უზრუნველყოფის მიმართულებით საკმარისი პროგრესი არ შეინიშნება. პრობლემები ხელშესახებია შრომის უფლების რეალიზების მიმართულებით, გამოწვევას წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობა და მათი ღია შრომის ბაზარზე დასაქმება.567 შეფერხებით მიმდინარეობს ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვაც და, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, პრობლემად რჩება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ფიზიკურ გარემოზე, ინფორმაციაზე, კომუნიკაციის საშუალებებზე, სამედიცინო და სხვადასხვა სერვისზე წვდომა. საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 23 აპრილის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/4hdbMCr 564 "Opinion on Two Organic Laws of Georgia Amending the Election Code and the Law on Political Unions of Citizens in Relation to Gender Quotas," Warsaw, 11 June 2024, Opinion-Nr.: ELE-GEND-GEO/501/2024 [ELD/NS]. იხ. ეუთო/ოდირის სამართლებრივი დასკვნა ინგლისურ ენაზე: https://bit.ly/4jBzPMY შესაბამისი კანონპროექტები საქართველოს პარლამენტმა დაჩქარებულად, 4 დღეში განიხილა და ამა წლის 4 აპრილს საბოლოო, მესამე მოსმენით მიიღო, მოგვიანებით, 15 მაისს კი მათთან დაკავშირებით საქართველოს პრეზიდენტის მიერ გამოყენებული ვეტოც დაძლია. 565იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 3 აპრილის საჯარო განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/4j1NGw1. 566 საქართველოს სახალხო დამცველის 2024 წლის 2 აპრილის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/3BXtKtx. 567 სახალხო დამცველის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის 563 მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი, გვ. 255, ხელმისაწვდომია: https://tinyurl.com/4petws8x 208 | შეზღუდული შესაძლებლობის რეალიზებისთვის, პოლიტიკის მქონე მნიშვნელოვანია, ჩამოყალიბება, პირების სახელმწიფომ ინფრასტრუქტურისა და უფლებების სრულფასოვანი უზრუნველყოს ინკლუზიური სერვისების მისაწვდომობა, დასაქმების წახალისება, საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება და სტიგმის შემცირება, რასაც ამ დრომდე სახელმწიფო ეფექტიანად ვერ უზრუნველყოფს. ამავე დროს, აუცილებელია, ამ პროცესში წვლილი კერძო კომპანიებმაც შეიტანონ და ხელმისაწვდომი სამუშაო გარემო შექმნან. კოორდინირებული ძალისხმევის შედეგად, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის შესაძლებელი გახდება უფლებების სრულფასოვნად რეალიზება და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება. 13.6.ლგბტქი+ თემის წევრების თანასწორუფლებიანობა ქვეყანაში დისკრიმინაციასთან ბრძოლის და თანასწორობის დაცვის პოლიტიკა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. საანგარიშო წელს განსაკუთრებით აღსანიშნავია „ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი,568 18 ნორმატიულ აქტში შეტანილ თანხმლებ ცვლილებებთან ერთად. ამ საკანონმდებლო პაკეტის ინიცირების შემდეგ, კანონპროექტზე საკუთარი პოზიცია რომ გამოეხატა, საქართველოს სახალხო დამცველმა შეხვედრები გამართა საქართველოს პარლამენტში. განხილული საკითხები მოიცავდა, მათ შორის, გამოხატვისა და შეკრების თავისუფლების შესაძლო შეზღუდვას, აკადემიურ თავისუფლებაზე გავლენას და სახალხო დამცველის მანდატისა და უფლებამოსილების განხორციელების საკითხებს. კანონპროექტში შესწორებები შევიდა, რაც გულისხმობდა „პოპულარიზაციის“ განსაზღვრების დამატებას და კანონის მე-11 მუხლის დაზუსტებას, რაც პოტენციურ საფრთხეს უქმნიდა სახალხო დამცველის მანდატის განხორციელებას. ასევე, კანონის მოქმედება არ გავრცელდა იმ შემთხვევებზე, სადაც სამოქალაქო რეესტრში პირის სქესი, რომელიც განსხვავდებოდა მისი ბიოლოგიური სქესისგან, უკვე იყო მითითებული. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ კანონში მოცემული „პოპულარიზაციის“ ცნების განმარტება ვერ აკმაყოფილებს საქართველოს კონსტიტუციითა და ევროპული კონვენციით დადგენილ განჭვრეტადობის მოთხოვნას და თვითნებობის მაღალ რისკს ქმნის. კანონის ლეგიტიმური მიზნის პრობლემურობას დამატებით ადასტურებს ტერმინის, „პოპულარიზაცია“, ფართო და განუჭვრეტელი ბუნება.569 კანონი შეიცავს ტერმინის „პოპულარიზაციის“ განმარტებას და აღწერს მას, როგორც დადებითად ან მისაბაძად წარმოჩენას. მიუხედავად ამისა, ხსენებული ნორმები ვერ აკმაყოფილებს სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დამწესებელი კანონისთვის კონსტიტუციითა და კონვენციით დადგენილ - განჭვრეტადობის მოთხოვნას და ქმნის თვითნებობის მაღალ რისკს. ნორმის ბუნდოვანების და განუსაზღვრელობის გამო, 568 საქართველოს კანონი „ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანის დაცვის შესახებ“, 17/09/2024: https://bit.ly/3ZVKedk 569 საქართველოს კანონი „ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანის დაცვის შესახებ“, მუხლი 3. 209 | დანაშაულებრივი ქმედების ობიექტური შემადგენლობის სუბსუმფცია შეიძლება გავრცელდეს აკადემიური, სახელოვნებო, სამეცნიერო საქმიანობის განხორციელებაზე, წიგნების გამომცემლობის და სხვა კანონით დაშვებულ საქმიანობაზე. დაუშვებელია, ნორმის შემფარდებლის განმარტებაზე იყოს დამოკიდებული კონკრეტული პირის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა და კონსტიტუციით გარანტირებული უფლებების (შეკრება, გამოხატვა, შემოქმედების თავისუფლება, პირადი ცხოვრება და თავისუფალი განვითარების უფლება) რეალიზებისთვის სისხლისსამართლებრივი პასუხიმგებლობის დაკისრების შესაძლებლობა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაწესება კანონით დადგენილი მოთხოვნების დარღვევისთვის, მით უმეტეს, როდესაც სანქციის სახით გათვალისწინებულია თავისუფლების აღკვეთა 2 წლამდე ვადით. გარდა ამისა, კრიმინალიზებულია ადამიანის ბიოლოგიური სქესისგან განსხვავებული სქესისთვის მიკუთვნების მიზნით მისთვის ქირურგიული ოპერაციის ჩატარება ან მის მიმართ სხვა სახის სამედიცინო მანიპულაციის გამოყენება და ქირურგიული ოპერაციის ჩატარების ან სხვა სახის სამედიცინო მანიპულაციის გამოყენებისას 4 წლამდე თავისუფლების აღკვეთაა გათვალისწინებული. კანონმდებელმა დანაშაულად გამოაცხადა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის570 გამო სახდელის დადების შემდეგ, ისეთი ქმედებების განმეორებით ჩადენა, როგორიცაა: რეკლამის გავრცელება, (უმაღლეს) საგანმანათლებლო პროგრამაში ინფორმაციის შეტანა ან/და თანამშრომლის მიერ ინფორმაციის გავრცელება ან გავრცელების ხელშეწყობა, რომელიც მიმართულია ადამიანის არცერთი ბიოლოგიური სქესისთვის მიკუთვნების ან/და მისი ბიოლოგიური სქესისგან განსხვავებული სქესისთვის მიკუთვნების, ერთი და იმავე ბიოლოგიური სქესის წარმომადგენლებს შორის სექსუალური ორიენტაციის ნიშნით გამოხატული ურთიერთობის ან ინცესტის პოპულარიზაციისკენ. ამდენად, კანონით კრიმინალიზებულია სრულწლოვანი პირებისთვის ინფორმაციის მიწოდება და გავრცელება, თუ ეს ზემოაღნიშნული ქმედებების პოპულარიზაციისკენ მიმართულად ჩაითვლება. გარდა ამისა, კანონი ასევე ეხება აკადემიურ სივრცეებსაც. კანონით იკრძალება „ლგბტ+ პროპაგანდის“ წარმოება საგანმანათლებლო დაწესებულებებში - კერძოდ, ინფორმაციის გავრცელება, რომელიც „მიმართულია ადამიანის არცერთი ბიოლოგიური სქესისთვის მიკუთვნების ან/და მისი ბიოლოგიური სქესისგან განსხვავებული სქესისთვის მიკუთვნების, ერთი და იმავე ბიოლოგიური სქესის წარმომადგენლებს შორის სექსუალური ორიენტაციის ნიშნით გამოხატული ურთიერთობის ან ინცესტის პოპულარიზაციისკენ“. რაც წარმოადგენს ბარიერს გენდერული საკითხების, ადამიანის უფლებების კვლევისა და სხვა აკადემიური დისციპლინების განვითარებისა და სწავლებისთვის. მნიშვნელოვანია მიეთითოს კანონის გავლენაზე სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის უფლების მიმართ. კანონის მე-6 მუხლის მიხედვით, იკრძალება ადამიანისთვის მისი ბიოლოგიური სქესისგან განსხვავებული სქესისთვის მიკუთვნების მიზნით 570 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 17210 მუხლი. 210 | ქირურგიული ოპერაციის ჩატარება ან მის მიმართ სხვა სახის სამედიცინო მანიპულაციის გამოყენება. ეს შეზღუდვა არ შემოიფარგლება მხოლოდ ქირურგიული ოპერაციებით და ვრცელდება ყველა სახის სამედიცინო ჩარევაზე, რაც სერიოზულ გამოწვევებს უქმნის სქესის შეცვლის პროცესში მყოფ პირებს, ვინაიდან მათი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია სამედიცინო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობა, რაც საფრთხის წინაშე დადგება, თუ სამედიცინო პერსონალი უარს იტყვის აუცილებელი სამედიცინო მომსახურების გაწევაზე, კანონთან შეუსაბამობის მოტივით. ჯანმრთელობის უფლება კი გულისხმობს აუცილებელი სამედიცინო დახმარების ხელმისაწვდომობას დისკრიმინაციის გარეშე. აღსანიშნავია, რომ 2025 წლის 24 იანვარს საქართველოს სახალხო დამცველმა ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტს წარუდგინა კომუნიკაცია იდენტობის ჯგუფის საქმეებზე ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებების აღსრულების მიმდინარეობის შესახებ.571 მნიშვნელოვანია სახელმწიფომ გაატაროს პოლიტიკა, რომელიც ხელს შეუწყობს ლგბტიქ+ ადამიანებისთვის თანასწორი გარემოს შექმნას და მათ სრულფასოვან მონაწილეობას სოციალურ, ეკონომიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. 13.7. დისკრიმინაცია შრომით ურთიერთობებში შრომით ურთიერთობებში სავარაუდო დისკრიმინაციის შემთხვევები კვლავაც იმ დავების კატეგორიას მიეკუთვნება, რომელთა შესახებაც მოქალაქეები ყველაზე ხშირად მიმართავენ სახალხო დამცველს. განმცხადებლები მიუთითებენ ქმედებებზე, როგორიცაა დისციპლინური პასუხისმგებლობის დაკისრება, სამსახურებრივი ფუნქციებიდან ჩამოშორება, ვიქტიმიზაცია, შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტა და სხვ. წინა წლების პრაქტიკის შესაბამისად, დისკრიმინაციისგან დაცულ ნიშნებად განმცხადებლები ძირითადად ასახელებენ განსხვავებული მოსაზრებების გამოხატვასა და პროფკავშირულ საქმიანობას. ამასთანავე, გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც განმცხადებლები შრომითი უფლებების შეზღუდვას უკავშირებდნენ სახალხო დამცველის აპარატისთვის კონკრეტული ინფორმაციის მიწოდებას. 2024 წელს მნიშვნელოვანი ყურადღება დაეთმო სხვადასხვა სექტორში დასაქმებულთა საპროტესტო გამოსვლებსა და გაფიცვებს.572 13.8. სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიება სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიების მიმართულებით, გასული წლის მსგავსად, კვლავ იკვეთება პრობლემები სავარაუდო შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილი დანაშაულების გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების პროცესში. ამას, საფუძვლად უდევს, ერთი მხრივ, სამართალდამცავი ორგანოების მიერ მოწყვლადი ჯგუფების თანასწორუფლებიანობის დაცვის პოზიტიური ვალდებულებების 571 "Communication of the Public Defender of Georgia concerning Identoba group cases, made under Rule 9(2) of the Rules of the Committee of Ministers for the Supervision of the Execution of Judgments and of the terms of Friendly Settlements", 24 February 2025. 572 დამატებით იხ. დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2024 წლის სპეციალური ანგარიში. 211 | არასათანადო შესრულება და, მეორე მხრივ, პრობლემურია სამართალდამცავთა მხრიდან შეურაცხმყოფელი და ჰომოფობიური ტერმინოლოგიის გამოყენების შემთხვევებიც. ამ პრობლემებზე მიუთითებს სახალხო დამცველის აპარატში სავარაუდო შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილ დანაშაულებთან დაკავშირებით შემოსული განცხადებები. ეს საქმეები უკავშირდებოდა რელიგიურ მრწამსს, პოლიტიკურ შეხედულებებს, სექსუალურ ორიენტაციასა და გენდერულ იდენტობას (სოგი), პროფესიულ საქმიანობასა და საზოგადოებრივ აქტივობას.573 13.9. დისკრიმინაციის წახალისება წინა წლების მსგავსად, მიმდინარე საანგარიშო წელსაც გამოვლინდა დისკრიმინაციის წახალისების სხვადასხვა შემთხვევა, რაც თანასწორი და ინკლუზიური გარემოს ჩამოყალიბებაზე ნეგატიურად აისახება. პოლიტიკურ ცხოვრებაში ჩართული ქალების მიმართ სექსისტური რიტორიკა კვლავაც აქტიურად გამოიყენებოდა, რაც მიზნად ისახავდა მათი როლის დაკნინებას და საზოგადოებრივ დისკურსში მათი მონაწილეობის შეზღუდვას. ასევე, წინასაარჩევნო პერიოდში თვალსაჩინო იყო ჰომოფობიური ნარატივების გავრცელება. გარდა ამისა, გამოიკვეთა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების მიმართ სტიგმის შემცველი განცხადებებიც.574 ეს შემთხვევები ნათლად მიუთითებს დისკრიმინაციის წინააღმდეგ უფრო აქტიური და პრინციპული ბრძოლის საჭიროებაზე. წინასაარჩევნო პერიოდის დაწყებისთანავე, სახალხო დამცველმა პოლიტიკური პარტიის წევრებს ღიად მოუწოდა სიძულვილის ენისგან თავისუფალი საარჩევნო გარემოს უზრუნველყოფისა და საქმიანი, საარჩევნო პროგრამებზე ორიენტირებული დისკუსიის წარმართვისკენ.575 გავრცელებულ განცხადებაში სახალხო დამცველმა საგანგებოდ აღნიშნა, რომ დისკრიმინაციის წახალისება და სიძულვილის ენის გამოყენება არათუ არღვევს თანასწორობისა და დემოკრატიის პრინციპებს, არამედ ძირს უთხრის სამართლიანი საარჩევნო პროცესის ლეგიტიმურობას. პოლიტიკური მიზნებისთვის, სიძულვილის ენის გამოყენება დაუშვებელია და მის აღმოფხვრაზე პასუხისმგებლობა ეკისრებათ როგორც პოლიტიკურ აქტორებს, ისე მედიას, რომელთაც საერთო ძალისხმევით თანასწორი და სამართლიანი საარჩევნო გარემოს ფორმირებას უნდა შეუწყონ ხელი. წინადადება საქართველოს პარლამენტს/საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარეს: ▪ საქართველოს პარლამენტმა ცვლილებები შეიტანოს „ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის ადამიანის უფლებათა დაცვის სტანდარტებთან მისასადაგებლად; სახალხო დამცველის აპარატის სამართალწარმოებაში არსებული კონკრეტული საქმეების თაობაზე დამატებით იხ. დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2024 წლის სპეციალური ანგარიში. 574 დისკრიმინაციის წამახალისებელი კონკრეტული შემთხვევები იხ. დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2024 წლის სპეციალურ ანგარიშში. 575 სახალხო დამცველის 2024 წლის 2 სექტემბრის განცხადება, ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/49PHov0 573 212 | ▪ საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობისა და საზოგადოებრივი ინტერესის გათვალისწინებით, საქართველოს პარლამენტის სასახლეში, უსაფრთხოების დაცვის წესის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის 2023 წლის 4 სექტემბრის №1/259/23 ბრძანების შესაბამისად, „უსაფრთხოების ყვითელი დონის“ მოქმედებისას, მედიის წარმომადგენლებს, საქმიანობის პლატფორმის მიუხედავად, მიეცეთ პარლამენტის სასახლეში შესვლისა და საქმიანობის განხორციელების შესაძლებლობა; ▪ უზრუნველყოს ეთიკის კოდექსის პრაქტიკაში რეალური შესრულება ქმედითი მექანიზმის ფარგლებში და პარლამენტის წევრების მხრიდან დისკრიმინაციის წამახალისებელი ენის გამოყენების შემთხვევაში, გაატაროს ეთიკის კოდექსით დადგენილი დისციპლინური სანქციები. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს და ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებს: ▪ საქართველოს პარლამენტმა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებმა უზრუნველყონ სპეციალური დროებითი ღონისძიებების - გენდერული კვოტების აღდგენა ან საერთაშორისო პრაქტიკით აღიარებული სხვა ეფექტიანი მექანიზმების დაწესება, პარლამენტსა და საკრებულოებში ქალთა წარმომადგენლობის გაზრდის უზრუნველსაყოფად. საქართველოს იუსტიციის მინისტრს: ▪ ცვლილებები შეიტანოს „უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებელ ორგანიზაციათა რეესტრის წარმოების, საფინანსო დეკლარაციის წარდგენისა და მონიტორინგის წესის დამტკიცების შესახებ“ იუსტიციის მინისტრის 2024 წლის 1 აგვისტოს №1019 ბრძანებაში ისე, რომ რეგისტრაციის ვალდებულების მქონე ორგანიზაციების მიერ წარდგენილ დეკლარაციებში მითითებულ ფიზიკურ პირთა, მათ შორის, დასაქმებულთა სახელი და გვარი საჯაროდ გამოქვეყნებას არ დაექვემდებაროს. საქართველოს პროკურატურას: ▪ უზრუნველყოს შეუწყნარებლობით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიების კუთხით კვალიფიკაციის ასამაღლებლად თანამშრომელთა განგრძობადი გადამზადება. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: 213 | ▪ უზრუნველყოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების ინტენსიური და განგრძობადი გადამზადება საჯარო სივრცეში სექსუალური შევიწროების საკითხებზე; ▪ შეიმუშაოს შიდა რეგულაციები/დანერგოს პრაქტიკა, რის შედეგადაც, უზრუნველყოფილი იქნება საჯარო სივრცეში სექსუალური შევიწროების მსხვერპლების ინფორმირება შესაბამისი ადმინისტრაციული წარმოების შედეგების თაობაზე. საქართველოს დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ გამოიკვლიოს სამედიცინო დაწესებულებებისა და მათ მიერ შეთავაზებული სერვისების შეზღუდული შესაძლებლობის, მათ შორის, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა მისაწვდომობის საჭიროებები. ასევე, უზრუნველყოს სამედიცინო საქმიანობაში ჩართული პირების მნიშვნელოვანი ნაწილის გადამზადება ნებისმიერი შეზღუდვის, განსაკუთრებით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირებთან სათანადო კომუნიკაციის ასპექტებზე. სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სააგენტოს: ▪ 214 | გააძლიეროს მუშაობა დამსაქმებელთა ცნობიერების ამაღლების, მათ შორის, გონივრული მისადაგების პრინციპის გამოყენებასთან დაკავშირებით; სამუშაო ადგილებზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ინდივიდუალური მხარდაჭერის სერვისების/თანამედროვე დამხმარე ტექნოლოგების დანერგვისა და დროებითი წამახალისებელი მექანიზმების შემუშავების მიმართულებით. 14. გენდერული თანასწორობა 14.1. შესავალი საქართველოში, გენდერული თანასწორობის მისაღწევად და არსებულ გამოწვევებთან გასამკლავებლად, წლების განმავლობაში არაერთი რეფორმა გატარებულა. თუმცა საანგარიშო წელს ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით ქმედითი ნაბიჯები არ გადადგმულა, მეტიც განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს სავალდებულო გენდერული კვოტირების გაუქმება, რომელიც უარყოფითად აისახება პოლიტიკაში ქალთა მონაწილეობაზე, განსაკუთრებით იმ დადებითი შედეგების გათვალისწინებით, რაც 2020 წელს მის შემოღებას მოჰყვა, როგორც ცენტრალურ, ისე რეგიონულ დონეზე. ქალების პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობის თვალსაზრისით, პრობლემად გამოიკვეთა დემონსტრაციების დროს სამართალდამცავი პირების მიერ ქალების მიმართ ჩადენილი ძალადობა.576 საანგარიშო პერიოდში გამოწვევა იყო ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის საქმეების სრულყოფილი შესწავლა და მისი თავიდან არიდება. გენდერული ნიშნით ჩადენილი დანაშაულების თავიდან არიდების პრობლემაზე მიუთითებს ქალთა მკვლელობებისა და მკვლელობის მცდელობების მუდმივად მაღალი მაჩვენებელი. საქართველოს გენერალური პროკურატურის ინფორმაციით, 2024 წელს 25 ქალის მკვლელობის ფაქტი გამოვლინდა, საიდანაც 16 შემთხვევაში მკვლელობა ოჯახის წევრის მიერ იყო ჩადენილი. ხოლო მკვლელობის მცდელობის 17 ფაქტიდან ოჯახის წევრმა ჩაიდინა 12.577 აღსანიშნავია, რომ გენდერული უთანასწორობის გლობალური ინდექსის თანახმად, 2024 წელს ქალთა ეკონომიკური მონაწილეობისა და შესაძლებლობების მაჩვენებლით, საქართველო 68-ე ადგილიდან 54-ე ადგილზე დაწინაურდა.578 ასევე, ქალთა მონაწილეობის გაძლიერების მიმართულებით მშვიდობისა და უსაფრთხოების პროცესებში, ინსტიტუციურ დონეზე, მნიშვნელოვანი პროგრესი შეინიშნება. თუმცა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე ქალების სიმცირე და სოფლად მცხოვრებ, კონფლიქტის შედეგად დაზარალებულ ქალთა მონაწილეობა ადგილობრივ დონეზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში. საყურადღებოა, რომ მშვიდობისა და უსაფრთხოების სფეროში შიდა უწყებრივ დონეზე განხორციელებულ დადებით ცვლილებებს ხელშესახები ეფექტი არ აქვთ დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალების ყოველდღიურ ცხოვრებაზე. 14.2. ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობა და ეკონომიკური გაძლიერება ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობა დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს განვითარებისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია. სამწუხაროდ, ქვეყანაში, ქალთა მონაწილეობა როგორც პოლიტიკაში, ისე გადაწყვეტილების მიმღებ დონეზე, კვლავ გამოწვევად რჩება. დეტალური ინფორმაცია იხ. წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის აკრძალვისა და გამოძიების გაზაფხულისა და ზამთრის საპროტესტო აქციების არასათანადო მოპყრობისა და სხვა უფლებადარღვევების ქვეთავში. 577 დეტალური ინფორმაცია იხ. სიცოცხლის უფლების თავში. 578 მისაწვდომია: https://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2024.pdf 576 215 | 2024 წლის გენდერული უთანასწორობის გლობალური ინდექსის მიხედვით, საქართველომ, ქალთა პოლიტიკური გაძლიერების მაჩვენებლით, მცირე პროგრესი განიცადა და 91-ე ადგილიდან 88-ე ადგილზე გადაინაცვლა.579 პარლამენტთაშორისი კავშირის მონაცემების მიხედვით, საქართველო 34 ქალით პარლამენტში, 128-ე ადგილიდან 106-ე ადგილზე გადავიდა.580 აღსანიშნავია, რომ 2021 წლიდან სავალდებულო გენდერული კვოტის დაწესების შედეგად, ქალთა წარმომადგენლობა საკრებულოებში, მთელი საქართველოს მასშტაბით, 2017 წელთან შედარებით, 11%-ით გაიზარდა და 24,5% შეადგინა.581 განსაკუთრებით თვალსაჩინოა გენდერული კვოტის შედეგები ცალკეულ მუნიციპალიტეტებში, სადაც ქალები ან საერთოდ არ იყვნენ წარმოდგენილნი, ან მცირე რაოდენობით. მაგალითად, მარნეულის მუნიციპალიტეტში 2017 წელს არცერთი ქალი დეპუტატი არ ყოფილა არჩეული, 2021 წელს კი, ამავე მუნიციპალიტეტის საკრებულოში ქალთა წარმომადგენლობა 700%-ით გაიზარდა (აირჩიეს 7 ქალი დეპუტატი). ასევე, აბაშაში ქალთა წარმომადგენლობა 400%-ით გაიზარდა (1დან 5-მდე გაიზარდა), ხოლო ქედაში - 200%-ით (1-დან 3-მდე გაიზარდა).582 ქალთა წარმომადგენლობა გაიზარდა დიდ ქალაქებშიც - თბილისში, 2021 წელს, ქალთა წარმომადგენლობა 2017 წელთან შედარებით 20%-ით გაიზარდა (10-დან 12-მდე), 583ქუთაისში - 140%-ით (5-დან 12-მდე გაიზარდა), ბათუმში 233%-ით (3-დან 10-მდე), რუსთავში 450%-ით (2-დან 11-მდე გაიზარდა).584 ზემოხსენებული სტატისტიკა მოწმობს, რომ რაოდენობის ზრდის მიუხედავად, ქალები კვლავ არასაკმარისად არიან წარმოდგენილნი წარმომადგენლობით ორგანოებში. ამ ფონზე 579 მისაწვდომია: https://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2024.pdf, გვ. 185 მონაცემები ასახულია 2024 წლის 1-ლი დეკემბრის მდგომარეობით, მისაწვდომია: https://data.ipu.org/women-ranking/?date_year=2024&date_month=12 [ბოლოს ნანახია: 12.02.2025]. მისაწვდომია: https://www.parliament.ge/parliament-members მნიშვნელოვანია, რომ მეათე მოწვევის პარლამენტში 176 წევრიდან 38 იყო ქალი. https://www.parliament.ge/parliament-members; თუმცა აღსანიშნავია, რომ ცალკეული პოლიტიკური პარტიების მიერ საქართველოს პარლამენტის წევრთა მანდატებზე უარის თქმის შემდეგ, ეს ციფრი არსებითად შემცირდა და ამჟამად, საქართველოს პარლამენტში მხოლოდ 14 ქალი დეპუტატია. 581სახალხო დამცველის აპარატმა მუნიციპალიტეტებიდან გამოითხოვა ინფორმაცია 2017 და 2021 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნების შედეგად საკრებულოებში არჩეული ქალი და კაცი დეპუტატების რაოდენობის შესახებ. მოხმობილი სტატისტიკური ინფორმაცია მათგან მოწოდებულ ინფორმაციას ეფუძნება და წარმოადგენს ჯამურ მაჩვენებელს. 582 ასევე, იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც 2017 წელს მხოლოდ 2 ქალი დეპუტატი იყო არჩეული, დინამიკა ამგვარია - ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში ქალების წარმომადგენლობა გაიზარდა 50%-ით, ახალქალაქში, ნინოწმინდასა და მესტიაში - 250%-ით, რუსთავში - 450%-ით, დედოფლისწყაროსა და ჩხოროწყუში - 150 %ით, შუახევში - 50%-ით, ხულოში - 100%-ით და დმანისში - 200%-ით. 580 583 მნიშვნელოვანია, რომ 2017 წელს ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოში არჩეული იყო 10 ქალი და 40 კაცი დეპუტატი. საარჩევნო პერიოდში, საკრებულოს წევრის უფლებამოსილება ვადამდე შეუწყდა 3 ქალ და 13 კაც დეპუტატს, ადგილმონაცვლედ შემოვიდა 3 ქალი და 8 კაცი დეპუტატი. 2021 წელს კი არჩეული იყო 12 ქალი და 38 კაცი დეპუტატი. საარჩევნო პერიოდში საკრებულოს წევრის უფლებამოსილება ვადამდე შეუწყდა 7 კაც დეპუტატს. ადგილმონაცვლედ შემოვიდა 3 ქალი და 4 კაცი დეპუტატი. 584 ასევე, 2021 წელს ქალთა წარმომადგენლობა 2017 წელთან შედარებით თელავში გაიზარდა 200%-ით (3-დან 9-მდე), ზუგდიდში - 86%-ით (7-დან 13-მდე გაიზარდა), გორსა და ახალციხეში - 57%-ით (7-დან 11-მდე გაიზარდა). 216 | სახალხო დამცველი უარყოფითად აფასებს გენდერული კვოტების სისტემის გაუქმებას, რადგან სავალდებულო გენდერული კვოტირების მექანიზმი ერთი-ერთი ეფექტიანი საშუალებაა პოლიტიკაში არსებითი გენდერული თანასწორობის მისაღწევად. მნიშვნელოვანია, რომ სახალხო დამცველის მიმართვის საფუძველზე, ეუთო/ოდირმა სამართლებრივი დასკვნა585 მოამზადა გენდერული კვოტების გაუქმებასთან დაკავშირებულ საკანონმდებლო ცვლილებებზე, უარყოფითად შეაფასა ისინი და პოლიტიკურ და საჯარო ცხოვრებაში ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის აღმოფხვრასთან დაკავშირებულ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სტანდარტებთან შეუსაბამოდ მიიჩნია. დასკვნის თანახმად, საქართველოში გენდერული კვოტების გაუქმების შესახებ ცვლილებების დასაბუთება არ ემყარებოდა კონკრეტულ მტკიცებულებებს, მონაცემებსა და ფაქტებს, გენდერული კვოტირების მექანიზმების მოქმედების სიღრმისეულ ანალიზს, ან შესაძლო ალტერნატიულ, ქმედით ღონისძიებებს, ვერ ასაბუთებს საარჩევნო გენდერული კვოტების გაუქმების აუცილებლობას და პოლიტიკური პარტიების ფინანსური წახალისების სისტემის გაუქმების საჭიროებას. 2024 წლის მონაცემებით, დაბალია მინისტრების პოზიციაზე ქალების მაჩვენებელიც და მხოლოდ 16.67%-ს შეადგენს.586 2024 წლის მონაცემებით, აღმასრულებელი ხელისუფლების დონეზე დასაქმებული პროფესიული საჯარო მოხელე ქალების ჯამური რაოდენობა587 (56.4%) აღემატება კაცების რაოდენობას, ამის მიუხედავად შედარებით დაბალია გადაწყვეტილებების მიმღებ პოზიციებზე დასაქმებული ქალების პროცენტული წილი (45.7%). . 588 გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე ქალთა სიმცირესთან ერთად, კვლავ პრობლემურია ქალთა მონაწილეობა ადგილობრივ დონეზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში. ეს, რიგ შემთხვევაში უკავშირდება გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობის უფლების შესახებ ცნობიერების, ასევე, ქალთა ჩართულობის გასაზრდელად ინიციატივების ან პროგრამების ნაკლებობას.589 გენდერული უთანასწორობის გლობალური ინდექსის თანახმად, 2024 წელს ქალთა ეკონომიკური მონაწილეობისა და შესაძლებლობების მაჩვენებლით, საქართველო 68-ე 585 მისაწვდომია: https://shorturl.at/mIDrO 586 მისაწვდომია: https://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2024.pdf 587 აღნიშნული ჯამური რაოდენობა არის სამინისტროები შინაგან საქმეთა სამინისტროს გარეშე, სადაც დასაქმებულთა მხოლოდ 19.3 პროცენტი არის ქალი. 588 საჯარო სამსახურის ბიუროს წერილი № გ227; 24.03.2025. შინაგან საქმეთა სამინისტროს ბიუროსთვის არ მიუწოდებია ინფორმაცია გენდერულ ჭრილში უმაღლესი თანამდებობის პირების რაოდენობის შესახებ, შესაბამისად, ეს მონაცემი არ არის აღნიშნული. 589 შეხვედრები კარალეთის, სკრის, ვერხვების, ბერბუკის დევნილთა დასახლებაში, ასევე, შეხვედრები კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ გორაკასა და თვაურებში, გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დიცსა და არბოში, მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წეროვანსა და წილკანში, შეხვედრა წყალტუბოში მცხოვრებ დევნილ ქალებთან, ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზედა ეწერსა და ხურჩაში, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუჟავასა და ჭალეში, ხობის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეთაში, ასევე, შეხვედრა თეთრიწყაროში, მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაუმიანსა და ვაზიანის დასახლებაში მცხოვრებ დევნილ ქალებთან. დადებითად უნდა აღინიშნოს ხაშურის რაიონის სოფელ ჩორჩანაში მცხოვრები ქალების გამოცდილება, რომელთაც აღნიშნეს, რომ აქტიურად არიან ჩართულები გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. 217 | ადგილიდან 54-ე ადგილზე დაწინაურდა.590 ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების კუთხით, სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული ღონისძიებები ხორციელდება, რაც ცალსახად მისასალმებელია.591 აღსანიშნავია, რომ სააგენტო „აწარმოე საქართველოში“ ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების მიზნით რამდენიმე მიმართულებით მუშაობს, მათ შორის, პრიორიტეტი ენიჭება ქალი მეწარმეების ცოდნისა და ინფორმირებულობის გაზრდას სხვადასხვა პროგრამის ფარგლებში. მნიშვნელოვანია, რომ 2024 წელს რეგიონალური საკონსულტაციო ცენტრების პროექტის592 ფარგლებში, სხვა აქტივობებთან ერთად, ბიზნეს უნარების გაუმჯობესების მიმართულებით გადამზადდა 201 ქალი, მათ შორის 140 ქალი მეწარმე სუბიექტი. ასევე აღსანიშნავია, რომ მიკრომეწარმეობის მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, 2024 წელს დადასტურებული სესხების რაოდენობის 60% და მოცულობის 59% ქალ მეწარმეებზე მოდის, ან ისეთ მეწარმე სუბიექტებზე, რომელთა 100% წილის მფლობელი ქალია..593 ფინანსური მხარდაჭერის მსგავსი ინიციატივების ზრდა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ქალებისთვის ბიზნესის დაწყების მთავარი გამოწვევა სწორედ ფინანსურ რესურსზე მიუწვდომლობაა.594 ეკონომიკური მონაწილეობა განსაკუთრებით პრობლემურია სოფლად მცხოვრები, დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისთვის, რასაც სახალხო დამცველის აპარატის მიერ გამართული შეხვედრებიც მოწმობს.595 ქალები მრავალგზის აღნიშნავდნენ სოციალური და ეკონომიკური სერვისების ნაკლებობას, რაც უზღუდავთ შესაძლებლობას, 590 მისაწვდომია: https://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2024.pdf , გვ 185. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს წერილი №19/635 - 31.01.2025; სოფლის განვითარების სააგენტოს წერილი №5/224 - 24.01.2025. 592 მსოფლიო ბანკის დაფინანსების ფარგლებში, სააგენტომ შეიმუშავა რეგიონალური საკონსულტაციო ცენტრების პროექტი, რომლის შესაბამისადაც, 2024 წელს ფუნქციონირებდა 3 საკონსულტაციო ცენტრი სამეგრელო-ზემო სვანეთის, აჭარისა და კახეთის რეგიონებში. მომავალში კი იგეგმება ცენტრის გახსნა ყველა რეგიონსა და დედაქალაქში. რეგიონული საკონსულტაციო ცენტრების საკონსულტაციო კომპონენტის ფარგლებში, სააგენტო უზრუნველყოფს 5%-ით გაზრდილ დაფინანსებას იმ მეწარმე სუბიექტებისთვის, რომელთა 50%-ზე მეტი წილის მფლობელი ქალი მეწარმეა. 593 მიკრომეწარმეობის მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში ქალ მეწარმეებს შეღავათიანი საპროცენტო პირობებით შეუძლიათ მიკრო სესხებით სარგებლობა, რომლის 80%-მდე გარანტიის უზრუნველყოფას და საპროცენტო ხარჯის სუბსიდირებას სააგენტო ახორციელებს. წყარო: ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს წერილი - 31.01.2025, № 19/635. 594 ანგარიში „ქალ მეწარმეთა გამოკითხვა საქართველოში“ https://georgia.unwomen.org/sites/default/files/202305/Survey%20of%20Women%20Entrepreneurs%20in%20Georgia%20ENG.pdf 595 შეხვედრებში ჯამში 194 ქალმა მიიღო მონაწილეობა. შეხვედრები ჩატარდა კარალეთის, სკრის, 591 ვერხვების, ბერბუკის დევნილთა დასახლებაში, ასევე, კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ გორაკასა და თვაურებში, გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დიცსა და არბოში, ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩორჩანაში, მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წეროვანსა და წილკანში. შეხვედრა გაიმართა წყალტუბოსა და ქუთაისში მცხოვრებ დევნილ ქალებთან, ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზედა ეწერსა და ხურჩაში, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუჟავასა და ჭალეს ადმინისტრაციულ ერთეულში, ხობის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეთაში, საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქარძამსა და პერევში, ასევე, თეთრიწყაროში, მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაუმიანში და გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ვაზიანის დასახლებაში. 218 | დაიკმაყოფილონ საჭიროებები.596 ქალების თქმით, ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში ქალებისთვის პროფესიული გადამზადების ტრენინგებს არ აქვს სტაბილური და გრძელვადიანი ხასიათი. საქართველოს სახალხო დამცველის არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად, რეგიონში კვლავ პრობლემაა ტრანსპორტი და საბავშვო ბაღები, რაც აფერხებს ქალების და გოგოების წვდომას განათლებასა და დასაქმებაზე.597 გასული წლების მსგავსად, ამჯერადაც სახელდება სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული პრობლემები598 და ზრუნვის პასუხისმგებლობები, რაც ასევე აფერხებს ქალთა ეკონომიკურ შესაძლებლობებს. დადებითად უნდა აღინიშნოს საერთაშორისო და ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციების როლი, რომლებიც არაერთ პროექტს ახორციელებდნენ სახელმწიფო უწყებებთან და კერძო სექტორთან თანამშრომლობით ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების მიმართულებით. 599 კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება კაცების მიერ ბავშვის მოვლის გამო შვებულებით სარგებლობის შესახებ დაბალი ცნობიერება.600 შესაბამისად, მცირეა კაცების მიერ ამ უფლებით სარგებლობის მაჩვენებელიც. საჯარო სამსახურის ბიუროს მონაცემით, 2024 წელს სამინისტროში დასაქმებულმა 1-მა კაცმა ისარგებლა ანაზღაურებადი დეკრეტული 596 მაგალითად, გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დიცში მცხოვრებმა ქალებმა განმარტეს, რომ მიუღიათ მონაწილეობა აგრო და მცირე ბიზნესის დაფინანსების პროექტებში, თუმცა დაფინანსება ვერ მოიპოვეს სხვადასხვა მიზეზის გამო. გულისტკივილით აღნიშნეს, რომ დაფინანსებას ისევ მსხვილი ფერმერები იღებენ, მათ კი, ვისაც ასევე სჭირდება ხელშეწყობა, უარს ეუბნებიან მხარდაჭერასა და დაფინანსებაზე. სოფელ არბოში მცხოვრებმა ქალებმა ასევე აღნიშნეს, რომ არაერთი მცდელობის მიუხედავად, ვერ მიიღეს ბიზნეს დაფინანსება, ქალებს სურთ მეტი ინფორმაცია და ხელშეწყობა ჰქონდეთ. 597 მაგალითად, სკრის დევნილთა დასახლებაში აღინიშნა, რომ ტრანსპორტი არ არის მორგებული სამუშაო საათებზე; სოფელ გორაკაში ქალს სურდა ემუშავა, თუმცა ვერ დასაქმდა, რადგან უტრანსპორტობის გამო ყოველ დღე რამდენიმე კილომეტრის გავლა ფეხით მოუწევდა; სოფელ წილკანიდან ტრანსპორტი მხოლოდ თბილისში დადის, როდესაც ადგილობრივი მცხოვრები სხვა ქალაქში მიდის, ჯერ მაინც თბილისში უწევს წასვლა. წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუჟავაში ტრანსპორტი ყოველდღიურად არ გადაადგილდება, რაც ქალებს ხელს უშლის დასაქმების მიზნით გადაადგილებაში. რაც შეეხება საბავშვო ბაღებს - კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ გორაკაში არ არის საბავშვო ბაღი, ბაღი მდებარეობს ქვემო ჭალაში, ტრანსპორტი არ ემსახურებათ, რის გამოც ბავშვები რეგულარულად ვერ დაჰყავთ ბაღში. გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ არბოში, ასევე არ არის საბავშვო ბაღი, ბავშვები დადიან მეზობელ სოფელში. ქალებს სურთ, რომ სოფელში იყოს საბავშვო ბაღი. მათი თქმით, ეს ახალ სამუშაო ადგილებსაც შექმნიდა და დედებიც შეძლებდნენ მუშაობას. 598 მაგალითად, ბერბუკის და სკრის დევნილთა დასახლებაში, ასევე, სოფელ გორაკაში აქვთ სარწყავი წყლის პრობლემა. ჩორჩანაში, ასევე არ აქვთ სასმელი და სარწყავი წყალი. 599 შეხვედრები ქალებთან, არასამთავრობო და საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან.. 600 კაცების მეოთხედი და ქალების მესამედი ფლობს ინფორმაციას შრომის კოდექსში შეტანილი ცვლილების შესახებ, რაც კაცებს აძლებს საშუალებას, ისარგებლონ ბავშვის მოვლის გამო შვებულებით. გამოკითხულთა ნახევარი ამბობს, რომ არ იცის ასეთი კანონი არსებობს, თუ არა, ხოლო მეხუთედი აფიქსირებს, რომ ასეთი კანონი არ არსებობს. „სოციალური კვლევისა და ანალიზის ინსტიტუტის“ (ISSA) კვლევა : „IMAGES: კაცები, ქალები და გენდერული ურთიერთობები საქართველოში: საზოგადოების აღქმა და დამოკიდებულება“, გვ, 44. მისაწვდომია: https://shorturl.at/zpIww; ბოლოს ნანახია: 25.03.2025 219 | შვებულებით, რაც შეეხება სხვა საჯარო სამსახურებს, 11-მა ანაზღაურებადი, ხოლო 1-მა ანაზღაურების გარეშე შვებულებით.601 კაცმა ისარგებლა 14.3.ქალები, მშვიდობა და უსაფრთხოება „ქალებზე, მშვიდობასა და უსაფრთხოებაზე გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების განხორციელების 2022-2024 წლების საქართველოს ეროვნული სამოქმედო გეგმა“602 მნიშვნელოვანი სტრატეგიული დოკუმენტია, რომელიც მიზნად ისახავს კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და გოგოების უფლებების დაცვასა და მათი როლის გაძლიერებას მშვიდობისა და უსაფრთხოების პროცესებში. საქართველოს სახალხო დამცველმა მისთვის კონსტიტუციით მინიჭებული მანდატის ფარგლებში, ამ გეგმის მონიტორინგი განახორციელა,603 რომლის შედეგებით, ქალთა მონაწილეობის გაძლიერების მიმართულებით მშვიდობისა და უსაფრთხოების პროცესებში, ინსტიტუციურ დონეზე, მნიშვნელოვანი პროგრესი შეინიშნება. პასუხისმგებელმა უწყებებმა შექმნეს ადამიანური რესურსების მართვის არაერთი შიდა დოკუმენტი, მათ შორის, გენდერული თანასწორობის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმები.604 უწყებებში ასევე რეგულარულად მიმდინარეობს სქესის ნიშნით სეგრეგირებული მონაცემების წარმოება და შედეგების ანალიზი, რაც კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ქალების მონაწილეობის გასაზრდელად მშვიდობისა და უსაფრთხოების პროცესებში. ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებებში ქალების პროცენტული წილი 36%-ია,605 ხოლო ინციდენტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების მექანიზმის შეხვედრებში ცენტრალური ხელისუფლების მხრიდან წარმოდგენილ მონაწილეთა შორის ქალების რაოდენობამ 15% შეადგინა. 601 საჯარო სამსახურის ბიუროს წერილი № გ227; 24.03.2025. შინაგან საქმეთა სამინისტროს ბიუროსთვის არ მიუწოდებია შვებულებით სარგებლობის მაჩვენებელი, შესაბამისად, სტატისტიკაში არ არის ასახული შსს-ს მონაცემი. 602 „ქალებზე, მშვიდობასა და უსაფრთხოებაზე გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების განხორციელების 2022–2024 წლების საქართველოს ეროვნული სამოქმედო გეგმის“ დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის დადგენილება №510, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/5598617?publication=0 603 „ქალებზე, მშვიდობასა და უსაფრთხოებაზე გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების განხორციელების 2022-2024 წლების საქართველოს ეროვნული სამოქმედო გეგმის” მონიტორინგის ანგარიში. 604 საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს წერილი №MOD 6 24 00863649 - 10/07/2024, შსს-ს წერილი №MIA 9 24 02419327 - 08/08/2024, საგარეო საქმეთა სამინისტროს წერილი №01/23275 - 22/07/2024, შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატის წერილი GOV №1252 - 16/07/2024, საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის წერილი №SSG 0 24 00160145 17/07/2024. მონაცემები 2024 წლის მეორე კვარტლის მდგომარეობით. 605 საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო, წერილი №01/23275 - 22/07/2024: 2024 წლის პირველ ნახევარში ჩატარდა მოლაპარაკებების ორი რაუნდი, მე-60 რაუნდი - მონაწილე დელეგაციის 11 წევრიდან 3 იყო ქალი, რაც პროცენტულად 27%-ს შეადგენს; 61-ე რაუნდი - მონაწილე დელეგაციის 11 წევრიდან 4 იყო ქალი, რაც პროცენტულად 36%-ს შეადგენს. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო, წერილი № 01/2377 – 24.01.2024: 2023 წელს ჩატარდა 57-ე რაუნდი - დელეგაციის 11 წევრს შორის იყო 3 ქალი რაც შეადგენს 27%-ს; 58-ე რაუნდი - დელეგაციის 10 წევრს შორის იყო 1 ქალი რაც შეადგენს 10%-ს; ხოლო 59-ე რაუნდი - დელეგაციის 11 წევრს შორის იყო 3 ქალი რაც შეადგენს 27%-ს.. . 220 | შერიგებისა და ჩართულობის პოლიტიკის სტრატეგიული გადახედვის პროცესში, იმართებოდა შეხვედრები ქალთა საინფორმაციო პლატფორმის წევრებთან, რეგულარული დიალოგის მექანიზმის ფარგლებში ასევე გაიმართა სემინარები და შეხვედრები ქალებთან და ახალგაზრდებთან.606 სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურთან თანამშრომლობითა და გაეროს ქალთა ორგანიზაციის მხარდაჭერით, საინფორმაციო შეხვედრები იმართებოდა სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარესთან, თუმცა, მიუხედავად ამისა, სამოქალაქო საზოგადოებისა და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალების თქმით, ქალთა ჩართულობის საკითხები სამშვიდობო პროცესებში ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად რჩება. მოწოდებული ინფორმაციით, ქალების მონაწილეობა ხშირად კონკრეტულ საჭიროებებზე საუბრით შემოიფარგლება, ხოლო გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში ქალების ჩართულობა კვლავ დაბალია. ამასთანავე, კვლავ მნიშვნელოვანია აღინიშნოს ისეთი სისტემის საჭიროება607, რომელიც უზრუნველყოფს კონფლიქტის, კრიზისის ან ძალადობის რისკების გამოვლენას და მათზე რეაგირებას, განსაკუთრებით, ქალების უფლებების დაცვის და უფლებადარღვევაზე ეფექტიანი რეაგირების მიზნით, რაც ყველაზე მეტადმნიშვნელოვანია საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე დასახლებებში. ქალებსა და გოგოებზე ძალადობის ყველა ფორმის აღმოფხვრისა და პრევენციის ხელშეწყობა ეროვნული სამოქმედო გეგმის მეორე მოქმედების სფეროა. მოწოდებული ინფორმაციით, რეგულარულად იმართებოდა საინფორმაციო/საკონსულტაციო შეხვედრები დევნილ და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებულ ქალებთან,608 თუმცა აქვე, საგულისხმოა ამ შეხვედრების გეოგრაფიული დაფარვა, რადგან დევნილ და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებულ ქალებთან ჩატარებულმა ინტერვიუებმა ცხადყო, რომ ძალადობის მსხვერპლ ქალებს ხშირად არ აქვთ საკმარისი ინფორმაცია სახელმწიფო სერვისებზე, რაც ართულებს მათთვის განკუთვნილი დახმარების მიღებას. კვლავ ვლინდება მოსახლეობაში სტერეოტიპული შეხედულებები და სამართალდამცავი უწყებისადმი უნდობლობა. კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და გოგოების სოციალურ-ეკონომიკური გაძლიერების უზრუნველსაყოფად და ლოკალიზაციის პროცესის გასაუმჯობესებლად, გენდერული თანასწორობის, ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის საკითხებზე მომუშავე უწყებათაშორისი კომისია სახელმწიფო მინისტრის აპარატთან თანამშრომლობით, საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში მართავდა შეხვედრებს 606 შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატის წერილი GOV №1252 - 16/07/2024. 607 გენდერულად მგრძნობიარე ადრეული გაფრთხილებისა და რეაგირების მექანიზმები. 608 შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატის წერილი GOV №1252 - 16/07/2024; შიდა ქართლის ადმინისტრაციის წერილი № 07/4792 - 22/10/2024; მონაწილეობა მიიღო 232 ქალმა და 75 კაცმა. საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში ასევე გაიმართა 5 შეხვედრა, მათ შორის გენდერული თანასწორობის საბჭოს 2 გასვლითი სხდომა. იურიდიული დახმარების სამსახურის წერილი №LA 3 24 00023911 - 11/07/2024, საანგარიშო პერიოდში, სექსუალური ძალადობისა და გენდერული ნიშნით ძალადობის შესახებ და საკუთრებისა და მეწარმეობის სამართლებრივ საკითხებზე, ჩატარდა 11 შეხვედრა. 221 | კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის საჭიროებების გამოსავლენად.609 საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში ამოქმედებულია „მობილური იუსტიციის სახლი“.610 მნიშვნელოვანია აღინიშნოს დაბრუნებული დევნილი და მიგრანტი ქალების დაფინანსებისა და შემოსავლის წყაროს გაჩენის საკითხები.611 რიგი სამიზნე მუნიციპალიტეტი, შეღავათიან აგრო და მცირე ბიზნეს გრანტებზე ხელმისაწვდომობის მიზნით, უზრუნველყოფს საინფორმაციო/საკონსულტაციო შეხვედრების გამართვას ქალებთან და ახალგაზრდებთან.612 მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, დევნილ და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებულ ქალებთან ჩატარებულმა ინტერვიუებმა აჩვენა, რომ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება წვდომა ჯანდაცვის, მათ შორის, ფსიქოლოგის სერვისებზე და ამ კუთხით ინფორმაციის ნაკლებობა. აღინიშნა, რომ არსებული სერვისები არ არის საკმარისად ადეკვატური მათი ცხოვრების პირობების გასაუმჯობესებლად, განსაკუთრებით ისეთ საკითხებში, როგორიცაა რეპროდუქციული ჯანმრთელობა, ბავშვთა მოვლა და განათლება. ასევე აღინიშნა, რომ მნიშვნელოვანია ფართო მასშტაბის ცნობიერების ამაღლება და სერვისებთან დაკავშირებული ინფორმაციის მიწოდების გამარტივება. სამწუხაროდ, კვლავ პრობლემურია წვდომა სასმელ და სარწყავ წყალზე, ასევე, სანიაღვრე სისტემის გაუმართაობა, წვდომა ტრანსპორტზე, ხანდაზმულების საჭიროებებზე მორგებული სერვისების არარსებობა. უნდა აღინიშნოს, რომ ეროვნული სამოქმედო გეგმის ფარგლებში განხორციელებული აქტივობები ძირითადად შიდა უწყებრივ საქმიანობის ფარგლებში შესრულდა და მისი ზეგავლენა დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და ახალგაზრდების ცხოვრების ხარისხზე მნიშვნელოვნად არ ასახულა. 14.4.ქალთა სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანმრთელობა და უფლებები ქალთა სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია ქვეყანაში გენდერული თანასწორობის მიმართულებით მდგომარეობის შესაფასებლად. საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაცია, პრემიერ-მინისტრის მრჩევლის ადამიანის უფლებათა დაცვის საკითხებში წერილი №GOV 6 24 00019978 - 16/07/2024. 610 საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს წერილი №8206 - 19/07/2024. დღეის მდგომარეობით, საქართველოში 123 იუსტიციის სახლის ფილიალია. 611 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო წერილი №MOH 1 24 01235211 - 21/11/2024, პარტნიორი უწყება: სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო წერილი №IDP 2 24 00901120 26/08/2024. შემოსავლის წყაროს გაჩენის და თვითდასაქმების მიზნით, საანგარიშო პერიოდში სააგენტოს განცხადებით მომართა 1304 ბენეფიციარმა საიდანაც 722 არის ქალი. მიმდინარეობს განცხადებების დამუშავება, გამარჯვებულების გამოვლინების მიზნით. 612 დამატებით ინფორმაცია იხ. ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობისა და ეკონომიკური გაძლიერების ქვეთავში. 609 222 | საქართველოს რეგიონებში ჩატარებულმა საინფორმაციო შეხვედრებმა კვლავ გამოკვეთა ინფორმირებულობის დაბალი დონე და წვდომა არსებული სახელმწიფო პროგრამების შესახებ. საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით დამტკიცებული წესის მიხედვით613, რომელიც არ ითვალისწინებდა ანტენატალური მეთვალყურეობის მომსახურების მისაღებად მე-13 კვირის შემდეგ მიმართვის საგამონაკლისო შესაძლებლობას, საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციის შესასრულებლად, ჯანდაცვის სამინისტროს ინფორმაციით, გამონაკლისი შემთხვევები განიხილება კონფიდენციალურობის დაცვით, ინდივიდუალური მიდგომით და დამატებით შესაძლებელია დაფინანსდეს „რეფერალური მომსახურების“ პროგრამის ფარგლებში შესაბამისი სამედიცინო დახმარების გაწევის მიზნით შექმნილი კომისიის მიერ.614 თუმცა სახალხო დამცველისთვის უცნობია კრიტერიუმები, რომელთა საფუძველზეც ქალებსა და გოგოებს მიეცემათ ამ სერვისით გამონაკლისის სახით სარგებლობის შესაძლებლობა. 615 სახალხო დამცველი დადებითად აფასებს საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენციის მიზნით პაპილომა ვირუსის (HPV) საწინააღმდეგო ვაქცინაციის უფასო სერვისს, რომლითაც სარგებლობენ როგორც ქალები, ისე კაცები. აღსანიშნავია, რომ ჯანდაცვის უწყება616 მართავდა შეხვედრებს, მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობით დასახლებულ რეგიონებში. სამოქალაქო სექტორი617 წლის განმავლობაში ასევე მუშაობდა საინფორმაციო კამპანიის კუთხით, თუმცა ვაქცინაციის შესახებ ინფორმირებულობა მოსახლეობაში კვლავ დაბალია. კვლავ იკვეთება ვაქცინაციასთან დაკავშირებით მცდარი შეხედულებები, როგორც მოსახლეობაში, მათ შორის, ექიმებშიც. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფომ გააფართოოს საინფორმაციო შეხვედრების რაოდენობა გეოგრაფიული დაფარვის გზით. საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციის მიუხედავად, პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი ქალებისთვის კვლავ მიუწვდომელია უფასო აბორტის სერვისი.618 კვლავ პრობლემურია კანონმდებლობაც, რომლის მიხედვითაც, ორსულობის 12 კვირის შემდეგ, ძალადობის შედეგად დამდგარი ორსულობის ხელოვნური შეწყვეტა მხოლოდ სასამართლოს მიერ გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანის შემდეგ არის შესაძლებელი. კერძოდ, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის ქვეპროგრამა. ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი №MOH 5 25 00141606 - 07.02.2025. 615 საქართველოს სახალხო დამცველი სწავლობს საქმეს N25-76, 13 წლის ორსული არასრულწლოვნის უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ. სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს შიდა ქართლის რეგიონული ცენტრის წერილით N SCA 6 25 00203322, 21.02.2025 გვეცნობა, გამომდინარე იქიდან, რომ არასრულწლოვანმა და მისმა ოჯახმა ორსულობის ამბავი შეიტყვეს გვიან, ორსულობის 6 თვის ვადაზე, არასრულწლოვნის ანტენატალური მეთვალყურეობის სახელმწიფო პროგრამაში ჩართვა ვერ მოხერხდა, 616 ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი №MOH 9 25 00174505 - 17.02.2025. 617 არასამთავრობო ორგანიზაცია ,,თანადგომა“. 618 იუსტიციის სამინისტროს წერილი №893 - 30.01.2025, სამედიცინო ჩვენების გარეშე აბორტის დაფინანსების საკითხი იუსტიციის სამინისტროს მიერ ამ ეტაპზე არ განიხილება. 613 614 223 | 14.5.ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობა საანგარიშო პერიოდში, ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის ფაქტებზე რეაგირებისა და პრევენციის გაუმჯობესებისთვის არსებითი ნაბიჯები არ გადადგმულა და ამ მიმართულებით მდგომარეობა კვლავ უცვლელი რჩება. კვლავ გამოწვევად სახელდება საქართველოს კანონმდებლობის საერთაშორისო სტანდარტებთან შეუსაბამობა და გაუპატიურების დეფინიციაში თავისუფალი თანხმობის კომპონენტის არარსებობა. ასევე, კანონი კვლავ არ ითვალისწინებს დაზარალებულის დაკითხვის დისტანციურად ჩატარების ან ბრალდებულის სხდომის დარბაზიდან დროებით გაყვანის შესაძლებლობას. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის მოსაზრებების გაზიარების შემდეგ „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონში გარკვეული ცვლილებები619 შევიდა, აღსანიშნავია, რომ რიგი საკითხები კვლავ პრობლემად დარჩა.620 პრაქტიკაში, განსაკუთრებით საგანგაშოა, რომ 2024 წელს, ამნისტიის შედეგად პენიტენციური დაწესებულების დატოვების შემდგომ, მოძალადემ ყოფილი მეუღლე დამცავი ორდერის პირობებში მოკლა.621 ეს ფაქტი კიდევ ერთხელ მიუთითებს საკითხის პრობლემურობასა და მისი კომპლექსურად გადაჭრის აუცილებლობაზე. პრობლემად გამოიკვეთა სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი ქალის მიმართ და ოჯახში ძალადობის საქმეებზე622 სამართალდამცავი პირების არასაკმარისი და არაეფექტიანი რეაგირება, რაც მნიშვნელოვნად აფერხებს გენდერული ნიშნით ჩადენილი მაგალითისთვის, სახალხო დამცველის პოზიციის წარდგენის შემდგომ დაემატა ქალის მიმართ გენდერის ნიშნით ჩადენილი დანაშაულები. ასევე, ქალის მიმართ გენდერის ნიშნით და ოჯახური დანაშაულების განხილვისას სავალდებულო გახდა მოსამართლის მიერ დაზარალებულის პოზიციის მოსმენა. 620 სახალხო დამცველი მიიჩნევდა, რომ ქალის მიმართ და ოჯახში ძალადობის დანაშაულებზე ამნისტია უნდა გავრცელებულიყო იმ პირებზე, რომლებსაც ძალადობრივი ქცევის კორექციის კურსი გავლილი ჰქონდათ. დამატებით, პრობლემურია ჩანაწერი, რომელიც მოსამართლეს ავალდებულებს დამცავი ორდერი რისკის შეფასების გარეშე გამოსცეს. ეს სიტუაციის სრულყოფილად შეფასების, შესაბამისად, მოსამართლის მიერ ბრალდებულისთვის შეზღუდვების არაობიექტურად დაწესების საფრთხეს ქმნის. 621 საქმე 32024-1865. 622 სახალხო დამცველის აპარატმა ეს პრობლემა არაერთ შესწავლილ საქმეში აღმოაჩინა. ამ საკითხებზე ასევე საუბრობდნენ თავშესაფრის მონიტორინგის პროცესში გამოკითხული ბენეფიციარებიც. მაგალითისთვის, ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფარში მყოფი ბენეფიციარი აღნიშნავდა, რომ პოლიციელი მისი მეუღლის ახლობელი იყო და აშინებდა, რომ პირიქით მას შეექმნებოდა პრობლემები, ასევე არ უჯერებდა, როდესაც განცდილ ძალადობაზე უყვებოდა. მისი თქმით, პოლიციელები მხოლოდ მაშინ დაეხმარნენ, როდესაც თავის მოკვლა სცადა და ამ ფაქტზეც მხოლოდ შემაკავებელი ორდერი გამოსცეს. საქმე №5744/2024 - განმცხადებელი უთითებდა არასრულწლოვნების თანდასწრებით ჩადენილი სისტემატური ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის თაობაზე, ასევე აღნიშნავდა, რომ ძალადობის ერთ-ერთი ფაქტის დროს მოძალადემ მუხლებზე დააყენა და მეზობლის თანდასწრებით დაარტყა. განმცხადებელი აღნიშნავდა, რომ პოლიციელებს არაერთხელ მიმართა, თუმცა არ რეაგირებდნენ და ბოლოს მხოლოდ შემაკავებელი ორდერი გამოსცეს. განმცხადებელი ასევე უთითებდა მისი და მისი არასრულწლოვანი შვილების გამოკითხვისას გამოვლენილ დარღვევებზე და პოლიციელების შესაძლო გულგრილობაზე. თუმცა, ხსენებულ ფაქტებზე რეაგირება არ სურდა. საქმე №53/24 - ქალი გენდერის ნიშნით სისტემატური ძალადობის მსხვერპლი იყო მეზობლის მხრიდან. ამბობდა, რომ პოლიცია სათანადოდ არ აღწერდა მის მიმართ განცდილ ძალადობას და ურეაგირებოდ ტოვებდა. საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ ქალი დაზარალებულად სახალხო დამცველის მიმართვის შემდგომ ცნო. 619 224 | დანაშაულების ყოველმხრივ გამოძიებასა და დაზარალებულების ეფექტიან დაცვას. გარდა ამისა, კვლავ პრობლემად რჩება კანონის არასწორი განმარტების გამო გენდერის ნიშნით ჩადენილ დანაშაულებზე რისკის შეფასებასა და შემაკავებელი ორდერის გამოცემაზე უარის თქმა.623 შემაშფოთებელია ქალის გაუპატიურების საქმეზე სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გაჭიანურება და არაეფექტიანი, არათანმიმდევრული გამოძიება, რაც შესაძლო დამნაშავეს დაუსჯელს ტოვებს და ვერ იცავს დაზარალებული ქალის უფლებებს.624 დამატებით, სტატისტიკის ანალიზი ცხადყოფს, რომ საანგარიშო წელს შემცირებულია ოჯახში ძალადობის/ოჯახურ დანაშაულებზე გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების მაჩვენებელი. ოჯახში ძალადობის/ოჯახური დანაშაულების სტატისტიკა625, 626 5325 5286 5003 სისხლისსამართლებრივი დევნა 4677 გამოძიების დაწყება 8748 8734 8744 შემაკავებელი ორდერი დამცავი ორდერი 8142 7723 94 95 77 2022 2023 2024 დამატებით, ოჯახში ძალადობისა და ქალთა მიმართ ძალადობის სხვა ფორმებზე მონაცემთა შეგროვების ინტეგრირებული სისტემისა და ერთიანი მეთოდოლოგიის არარსებობა საქმე №1257/24; №1677/24; №4608/2024. პრობლემის აღმოფხვრის მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველმა შინაგან საქმეთა მინისტრს ზოგადი წინადადებით მიმართა. 624 საქმე №3017/2024. ხსენებულ სისხლის სამართლის საქმეზე ქალი მის მიმართ შესაძლო გაუპატიურების ჩადენისთვის დაზარალებულადაც არ არის ცნობილი, შესაბამისად, არ აქვს წვდომა სისხლის სამართლის საქმის სრულყოფილ მასალებზე. ასევე, სრულყოფილად არ არის გამოძიებული მის მიმართ სხვა გენდერული ნიშნით ჩადენილი შესაძლო დანაშაულები. 625 სტატისტიკა მოიცავს როგორც სრულწლოვანი, ასევე არასრულწლოვანი პირის მიმართ ჩადენილ ოჯახურ დანაშაულებს. აღსანიშნავია, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროდან სტატისტიკური ინფორმაცია ასაკისა და სქესის მიხედვით სეგრეგირებული სახით არ მოგვეწოდა. საქართველოს გენერალური პროკურატურა აწარმოებს სეგრეგირებულ სტატისტიკას ბრალდებულებისა და დაზარალებულების ასაკის მიხედვით. თუმცა, სტატისტიკის გაანალიზება, მაგალითად, იმის დასადგენად, სულ რამდენი პირია სრულწლოვანი ქალის მიმართ ოჯახური დანაშაულის ჩადენაში ბრალდებული, რთულდება. 626 დანაშაულის მიხედვით სეგრეგირებული ინფორმაცია ასევე არ მოგვეწოდა იმ საქმეებზე, სადაც შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორები იყვნენ ჩართულები. სამინისტროს ინფორმაციით, 2024 წელს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორები 550-მდე სისხლის სამართლის საქმეში ჩაერთნენ. წერილი MIA 5 25 00378807 - 10.02.2025, საქართველოს გენერალური პროკურატურის მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორები ჩაერთნენ 1721 საქმეში, სახალხო დამცველის აპარატს ეს ინფორმაცია დანაშაულის მიხედვით სეგრეგირებული სახით მიეწოდა. წერილი №13/6552 - 06.02.2025. 623 225 | მნიშვნელოვნად აფერხებს დანაშაულებზე ერთიანი სურათის შექმნას,627 რაც, თავის მხრივ, ამცირებს გენდერული ნიშნით ჩადენილი ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლის ეფექტიანობას. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ აისახება ქალების მიმართ გენდერის ნიშნით ჩადენილი დანაშაულების სტატისტიკის შეგროვებაზე.628 ასევე, ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის ეროვნული რეფერირების პროცედურების დოკუმენტის (ეროვნული რეფერალური მექანიზმი) ზოგადი ხასიათი ვერ უზრუნველყოფს გენდერული ნიშნით ჩადენილი ძალადობის პრევენციისა და მსხვერპლთა დაცვისათვის სახელმწიფო უწყებების მიერ გადასადგმელ კოორდინირებულ მოქმედებას. ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის სამოქმედო გეგმის მონიტორინგი ცხადყოფს, რომ 3წლიანი სამოქმედო გეგმა სიღრმისეული პრობლემების გადასაჭრელად აუცილებელ ქმედით ნაბიჯებს არ სახავს, რაც არსებულ გამოწვევებს მოუგვარებელს ტოვებს და კიდევ უფრო ამწვავებს. ამის პარალელურად, სამოქმედო გეგმის აქტივობის ინდიკატორების გარკვეული ნაწილი ზედმეტად ზოგადია და სამოქმედო გეგმით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების შეფასების შესაძლებლობას არ იძლევა, რაც დამატებით, ახალი ქმედითი სამოქმედო გეგმის შემუშავების პროცესსაც აფერხებს.629 მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, რომ სამოქმედო გეგმა სათანადოდ არ მოიცავს ისეთ მნიშვნელოვან საკითხებს, როგორიცაა დაზარალებულთა სოციალური რეაბილიტაცია და ეკონომიკური გაძლიერება. დამატებით, სამოქმედო გეგმა ნაკლებადაა ფოკუსირებული გენდერული თანასწორობის საკითხებზე საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებისაზე და ამ მიმართულებით მხოლოდ ერთ აქტივობას630 ითვალისწინებს. მაშინ როდესაც მოსახლეობაში კვლავ გავრცელებულია გენდერული სტერეოტიპები ოჯახურ ცხოვრებასა631 და 627 მონაცემებს აგროვებს სხვადასხვა ორგანო, მათ შორის, პოლიცია, პროკურატურა, სასამართლო და სხვა ინსტიტუტები, თუმცა ვერ ხერხდება მათი ცენტრალიზება. ეს საკითხი პრობლემად სახელდება სახალხო დამცველის ქალთა მიმართ სექსუალური ძალადობის საქმეებზე მართლმსაჯულების განხორციელების მონიტორინგის ანგარიშშიც, რომელშიც, ამ პრობლემის გამო, სექსუალური ძალადობის სტატისტიკის სრულყოფილი ანალიზი ვერ ხერხდება. 628 მაგალითისთვის, სსიპ დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნული სააგენტოს ინფორმაციით, ვინაიდან საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში არ არის ცალკე მუხლად გამოყოფილი ზემოაღნიშნული ქმედება, სააგენტო შესაბამის სტატისტიკას არ აწარმოებს. წერილი N 2/22835; 18.03.2025 629 ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლისა და მსხვერპლთა (დაზარალებულთა) დასაცავად გასატარებელ ღონისძიებათა 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმის’’ შესრულების მონიტორინგის ანგარიში. 630 აქტივობა 1.1.2 -ქალთა მიმართ გენდერული ნიშნით ძალადობასთან და ოჯახში ძალადობასთან დაკავშირებული საკითხების მიმართულებით პროფესიული სტუდენტების ცნობიერების ამაღლება 631 ყოველ მეორე ადამიანს (52%) სჯერა, რომ ოჯახში ბოლო სიტყვა კაცს ეკუთვნის და ბავშვის ზრუნვასთან დაკავშირებული პასუხისმგებლობა უფრო დედის პასუხისმგებლობაა. მოსახლეობის უმრავლესობა (56%) ეთანხმება იმას, რომ თუკი ბავშვი ავად გახდება, მის მოსავლელად სამსახურიდან დასვენების დღე დედამ უნდა აიღოს და არა მამამ. კვლევაში გამოჩნდა გარკვეული განსხვავება ინდივიდუალურ დამოკიდებულებებსა და, რესპონდენტების აღქმით, საზოგადოებაში არსებულ ნორმებს შორის. გენდერული თანასწორობის მიმართ დამოკიდებულების კვლევა საქართველოში. გვ. 7-8, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: https://shorturl.at/loHTn; ბოლოს ნანახია: 25.03.2025 226 | დასაქმებაზე,632 რაც თავის მხრივ გენდერული ნიშნით ძალადობის გამომწვევი ძირეული პრობლემაა. მიუხედავად იმისა, რომ დამტკიცდა მსხვერპლთა კომპენსაციის გაცემის წესი, პრაქტიკაში პრობლემად გამოიკვეთა კომპენსაციის გაცემის სპეციალური რეგულაციების არარსებობა მოძალადის გარდაცვალების ან შეურაცხადობის შემთხვევაში. ამ პროცედურების არარსებობა ცალკეულ შემთხვევებში შეუძლებელს ხდის მსხვერპლთა მიერ სახელმწიფოს მხრიდან კომპენსაციის მიღებას. გასათვალისწინებელია, რომ სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში გაცემული რეკომენდაციების მიუხედავად, ამ წესში კონკრეტული ცვლილებები არ შესულა.633 მისასალმებელია, რომ 2024 წელს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის დამატებითი თავშესაფარი და კრიზისული ცენტრები გაიხსნა. თუმცა, აქვე გასათვალისწინებელია, რომ თავშესაფრის ადგილმდებარეობის განსაზღვრისას ყურადღების მიღმა დარჩა თავშესაფრების რეგიონული დაფარვის საკითხი. ასევე, ახლად გახსნილი დაწესებულებები შშმ პირებისთვის არ არის ადაპტირებული, რაც მათ სერვისებზე წვდომის დამატებით ბარიერს უქმნის. გარდა ამისა, საანგარიშო პერიოდში პრობლემად გამოიკვეთა თავშესაფრებში თავისუფალი ადგილების არარსებობა.634 სისტემატურ პრობლემად რჩება თავშესაფრებსა და კრიზისულ ცენტრებში ვაკანტურ პოზიციებზე თანამშრომელთა დროულად აყვანა და თავშესაფრით მოსარგებლე პირების სათანადო რეაბილიტაცია.635 ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის პრევენცია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა, ევროპის საბჭოს საქართველოს ოფისის მხარდაჭერით პირველად შეაფასა ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის პრევენციის ღონისძიებები.636 მონიტორინგის შედეგად ირკვევა, რომ ქვეყანაში გენდერული თანასწორობისა 632 მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს მოსახლეობის უმრავლესობა (83%) ეთანხმება მოსაზრებას, რომ ანაზღაურებადი სამუშაო საუკეთესო საშუალებაა ქალისთვის, იყოს დამოუკიდებელი, თითქმის ყოველ მეორე ადამიანს (48%) მიაჩნია, რომ სამუშაო ადგილების სიმწირის შემთხვევაში კაცების დასაქმება უფრო პრიორიტეტულია, ვიდრე ქალების. გარდა ამისა, მოსახლეობის უმრავლესობას (75%) სჯერა, რომ არსებობს პროფესიები, რომელთა შესრულებაც ქალებს არ შეუძლიათ. ასევე, ყოველი მეორე ადამიანი (54%) ფიქრობს, რომ მომსახურების სფეროში სამუშაო ქალებს უფრო მეტად შეეფერებათ. მოსახლეობის უმეტესობა საქართველოში ეთანხმება მოსაზრებას, რომ ქალები ნაკლებს უნდა მუშაობდნენ და მეტ დროს უთმობდნენ ოჯახზე ზრუნვას (71%). გენდერული თანასწორობის მიმართ დამოკიდებულების კვლევა საქართველოში. გვ. 6-7 ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე https://shorturl.at/loHTn; ბოლოს ნანახია 25.03.2025 633 აქვე, აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს შეიქმნა სამუშაო ჯგუფი, სადაც სხვადასხვა უწყების წარმომადგენლები ამ წესში შესაბამისი ცვლილებების შეტანაზე იმუშავებენ. სახალხო დამცველი იმედოვნებს, რომ სამუშაო ჯგუფი გაითვალისწინებს მის მიერ გაცემულ რეკომენდაციებს. 634 ამ პრობლემაზე მიუთითებენ თავად სააგენტოს თანამშრომლები და აღნიშნავენ, რომ წლის განმავლობაში იყო პერიოდები, როდესაც ქვეყანაში ყველა თავშესაფარი სავსე იყო და ბენეფიციარებისთვის სერვისის მიღებაზე უარის თქმა უწევდათ. 635 ძალადობისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულებების მონიტორინგის ანგარიში 2024 636 სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში „საქართველოში 2022-2023 წლებში ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის პრევენციის ღონისძიებების საბაზისო შეფასება“- - მონიტორინგისას შეფასდა პრევენციის 4 ძირითადი მიმართულება: ინფორმირებულობა, განათლება, სპეციალისტების პროფესიული მომზადება და პრევენციული ინტერვენცია და სამკურნალო პროგრამები. 227 | და ქალთა გაძლიერების მიზნებისთვის კამპანიები თითქმის არ იწარმოება.637 ამასთანავე, სახელმწიფო უწყებებისა და მუნიციპალიტეტების უმრავლესობა, შეცდომით აიგივებს საინფორმაციო შეხვედრებს ყოვლისმომცველ კამპანიებთან. მათ მიერ ჩატარებულ შეხვედრებს კამპანიური ხასიათი არ აქვს და ხშირად გენდერული ძალადობის წინააღმდეგ 16-დღიანი კამპანიის ფარგლებში ჩატარებული შეხვედრებით შემოიფარგლება, რაც, თავის მხრივ, გრძელვადიან ცვლილებებს ვერ უზრუნველყოფს.638 ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის პრევენციაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს თანასწორობისა და ძალადობის საწინააღმდეგო ქცევების გამყარება და პიროვნებათაშორის ურთიერთობებში კონფლიქტების ძალადობის გარეშე მოგვარების სწავლება. აქედან გამომდინარე, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ხსენებული საკითხების განათლების სისტემაში სრულყოფილი ჩართვა. სამწუხაროდ, სკოლებში ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის საკითხები სისტემურად და სტრუქტურირებულად არ არის ინტეგრირებული, რაც საქართველოს სხვადასხვა სკოლასა და რეგიონში თემის არათანაბარი და შერჩევითი დაფარვის რისკს ქმნის. დამატებით, აღსანიშნავია, რომ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის ფაქტებზე რეაგირებაზე პასუხისმგებელი საკვანძო უწყებების (მაგალითად, სასამართლო, ჯანდაცვის სამინისტრო) მიერ სპეციალისტების პროფესიული გადამზადება შეზღუდულად ხორციელდება. თავის მხრივ, აღსანიშნავია, რომ მცირეა პროფესიული მომზადების პროგრამების რაოდენობა.639 ამის პარალელურად, მათი განხორციელების ვადების სიმცირიდან გამომდინარე, ეჭვქვეშ დგება მათი ეფექტიანობის საკითხიც. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ განსაკუთრებულ პრობლემად იკვეთება ტრენინგების/პროფესიული მომზადების პროგრამის შემდგომი გრძელვადიანი შეფასების არარსებობა.640 ამასთანავე, პროფესიული გადამზადება ძირითადად სრულად ან ნაწილობრივ საერთაშორისო დონორული დაფინანსებით ხდება. ყოველივე ეს სახელმწიფოს მხრიდან უფრო ყოვლისმომცველი და კოორდინირებული მიდგომის დანერგვისა და მეტი პასუხისმგებლობის აღების აუცილებლობაზე მიუთითებს. საანგარიშო პერიოდში პრობლემად სახელდება ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსჯავრდებულების ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამაში ჩართვა, ასევე, აღნიშნული პროგრამების გეოგრაფიული დაფარვაც. კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ჩართულობის გასაზრდელად წახალისების ეფექტიანი მექანიზმის დანერგვაც. გამოწვევად იკვეთება სქესობრივ დანაშაულში მსჯავრდებული პირებისთვის პროგრამის არარსებობა. დამატებით, ასევე არ შემუშავებულა პროგრამა იმ მოძალადეებისთვის, რომელთა მიმართაც დამცავი ორდერია გამოცემული. ეს საკითხი განიხილეს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის თემაზე ჩატარებული შეხვედრების ფარგლებში. 638 ამ მხრივ, გამონაკლისია გენერალური პროკურატურისა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიდგომა, რომლებიც სხვა უწყებებთან შედარებით, კამპანიური ხასიათის ღონისძიებებს აწარმოებენ. 639 დამატებით, ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის სამოქმედო გეგმის მონიტორინგმა გამოავლინა, რომ სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობები ფოკუსირებულია განხორციელებული ტრენინგების რაოდენობაზე და ყურადღების მიღმა ტოვებს ხარისხობრივ კომპონენტს, რის გამოც რთულია შეფასდეს ჩატარებული ტრენინგების გავლენა და ეფექტიანობა. 640 გარკვეულ უწყებებში ფასდება ჩატარებული ტრეინინგები (მაგალითად, პრე/პოსტ ტესტების მეშვეობით). თუმცა, აღნიშნულს არ აქვს სისტემური ხასიათი და უწყებაში სათანადოდ არაა ინტეგრირებული. 637 228 | 14.6. ადრეული/ბავშვობის ასაკში ქორწინება სამწუხაროდ, ბავშვობის ასაკში ქორწინების საზიანო პრაქტიკის აღმოფხვრა კვლავ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. არასაკმარისი საკანონმდებლო რეგულირების გამო, სტატისტიკის და სათანადო რეაგირების მიღმა რჩება მშობლების ინიციატივით ბავშვთა ნიშნობის შემთხვევები, რაც ბავშვის მთელ რიგ ფუნდამენტურ უფლებებს არღვევს.641 მისასალმებელია, რომ მიმდინარე წელსაც შემცირებულია არასრულწლოვანთა ორსულობის და მშობიარობის რიცხვი642, თუმცა მაჩვენებელი მაინც მაღალია. სსიპ ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტოს ინფორმაციით, 2024 წელს 427 არასრულწლოვანი ორსული დარეგისტრირდა643, ხოლო არასრულწლოვან მშობლად კი 365პირი644. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი ბავშვთა ქორწინების/ნიშნობის შემთხვევების მიხედვით, კვლავ იკვეთება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, საგანმანათლებლო დაწესებულებასა და ზრუნვის სააგენტოს შორის კოორდინირებული მუშაობის და არსებული დაცვის და დახმარების მექანიზმების ეფექტიანი გამოყენების პრობლემები.645 მიუხედავად იმისა, რომ პასუხისმგებელი უწყებებიდან მხოლოდ სააგენტოს აქვს დამტკიცებული „სოციალური მუშაკებისთვის ბავშვთა და ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევათა მართვის შესახებ“ პრაქტიკული სახელმძღვანელო დოკუმენტი, შესწავლილი ინდივიდუალური საქმეებიდან კვლავ იკვეთება სოციალურ მუშაკთა მხრიდან არაეფექტიანი რეაგირება, რაც, მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობის თემის მიმართ წინასწარი განწყობებითა და სტერეოტიპული 641 საქართველოს სახალხო დამცველმა 2023 წელის საპარლამენტო ანგარიშში (გვ. 206) გასცა რეკომენდაცია - ,,საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში ცვლილებების შეტანით, კრიმინალიზებული გახდეს არასრულწლოვანის ნიშნობა“, თუმცა აღნიშნული რეკომენდაცია არ ასახულა „2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე საქართველოს პარლამენტის დადგენილენაში. ვიმედოვნებთ, რომ აღნიშნულ საკითხზე მსჯელობა 2025 წელს დაიწყება და რელევანტური უწყებები ქმედით ნაბიჯებს გადადგამენ არასრულწლოვანთა ნიშნობის წინააღმდეგ ეფექტური მექანიზნების შესაქმნელად. 642 არასრულწლოვანთა ორსულობის და მშობიარობის რიცხვი 37%-ით ნაკლებია წინა წლის მაჩვენებელთან შედარებით. 643 შედარებისთვის, 2023 წელს 679 არასრულწლოვანი ორსული დარეგისტრირდა, არასრულწლოვან მშობლად კი - 409 პირი. სსიპ ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტოს წერილი №HA 7 25 00085299 28/01/2025. 644 მათ შორის, არასრულწლოვანი დედა 347, არასრულწლოვანი დედა და მამა 7, არასრულწლოვანი მამა 11. სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს წერილი N 51999, 11.03.2025 645 სახალხო დამცველის შესწავლილი საქმეებიდან აღსანიშნავია საქმე №2964/24, სადაც, მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში მიმდინარეობდა გამოძიება 16 წლის ასაკს მიუღწეველი გოგოს სხეულში სექსუალური შეღწევის ფაქტზე, ვერ მოხერხდა განმეორებით ამავე დანაშაულის პრევენცია, რასაც შედეგად მოჰყვა არასრულწლოვანი გოგოს ორსულობა. ასევე, საქმე №498/ო25, სადაც ვერ მოხერხდა სახელმწიფოს მხრიდან არასრულწლოვანი გოგოს სათანადო მხარდაჭერა, შედეგად არასრულწლოვანი გოგო ბავშვობის ასაკში მეორედ დაქორწინდა. 229 | დამოკიდებულებითაა გამოწვეული.646 ასევე, პრობლემურია ბავშვობის ასაკში შესაძლო ქორწინების ფაქტებზე ადმინისტრაციული წარმოების დაწყება.647 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში არასრულწლოვანთან ქორწინების მოტივით ჩადენილ 184 შესაძლო დანაშაულზე დაიწყო გამოძიება და 74 შემაკავებელი ორდერი გამოიცა648, პროკურატურის მონაცემებით, არასრულწლოვანთან ქორწინების მოტივით ჩადენილ დანაშაულებზე დაზარალებულად ცნეს 50 ბავშვი, ხოლო სისხლისსამართლებრივი დევნა 45 პირის მიმართ დაიწყო.649 აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს ქორწინების მიზეზით 43 მოსწავლეს (38 გოგო 5 ბიჭი) შეუწყდა ან შეუჩერდა მოსწავლის სტატუსი.650 თუმცა სტატისტიკური მონაცემი, შესაძლოა, რეალურ სურათს არ ასახავდეს, რადგან სწავლის მიტოვების საფუძვლები ხარვეზულად მიეთითება. განსაკუთრებით პრობლემურია „მშობლის განცხადების“ საფუძველზე მოსწავლის სტატუსის შეწყვეტა, რომლის უკან, რიგ შემთხვევაში, სწორედ ბავშვთა ქორწინების მოტივი დგას.651 წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: ▪ საქართველოს საერთაშორისო ვალდებულებების შესაბამისად, ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობის სათანადოდ უზრუნველსაყოფად, გაითვალისწინოს ეუთო/ოდირის რეკომენდაციები სავალდებულო გენდერული კვოტირების მექანიზმის ხელახლა შემოღებასთან და, მათ შორის, პოლიტიკური პარტიების ფინანსური წახალისების მექანიზმთან დაკავშირებით; ▪ დამტკიცდეს საკანონმდებლო პაკეტი სექსუალური ძალადობის კანონმდებლობის სტამბოლის კონვენციასთან მისასადაგებლად; მაგალითად, ბავშვთა ქორწინების ერთ-ერთ საქმეზე - №25-182, სოციალური მუშაკის მოხსენებით ბარათში ბავშვობის ასაკში ქორწინებასთან დაკავშირებით გამოთქმული იყო არაერთი სტერეოტიპული ფრაზა და მითითება - „გოგონა მხნედ და თამამად გამოიყურებოდა ოჯახში, სადაც იგი ამ ეტაპზე იმყოფება“; „მიუხედავად იმისა, რომ გოგოს და მისი მეუღლის მშობლები მხარს არ უჭერენ ადრეულ ქორწინებას, გაგებით ეკიდებიან შვილების გადაწყვეტილებას“; „ოჯახის წევრები თავს ევლებიან”; „ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევის მართვის ფარგლებში, ჩემ მიერ არ გამოკვეთილა ეჭვის საფუძველი მისი უფლებების დარღვევის შესახებ, რაც შემდგომ რეაგირების საფუძველი გახდებოდა”. 647 საქმეები: №2314/ო2024; №25-182. 648 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილი MIA 8 25 00356453 - 07/02/2025. 649 საქართველოს გენერალური პროკურატურის წერილი №13/6551 - 06/02/2025. 650 განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს წერილი - MES 5 25 0000216680, 28.02.2025. აღსანიშნავია, რომ 2023 წელს ქორწინების მოტივით 38-მა არასრულწლოვანმა მიატოვა სკოლა. 651 ეს პრობლემა განხილულია სახალხო დამცველის გასული წლების საპარლამენტო ანგარიშებშიც, ამასთანავე, მიმდინარე საანგარიშო წელს, ბავშვობის ასაკში ქორწინების ერთ-ერთ საქმეზე - №2964/24, სკოლამ გვაცნობა, რომ არასრულწლოვანს „მშობლის განცხადების“ საფუძველზე შეუწყდა მოსწავლის სტატუსი და, შესაბამისად, აღარ ირიცხებოდა სკოლაში. მნიშვნელოვანია, რომ არასრულწლოვანი ფაქტობრივ ქორწინებაში იმყოფებოდა. 646 230 | ▪ სისხლის სამართლის კანონმდებლობაში შევიდეს ცვლილებები და შესაძლებელი გახდეს შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლის არსებობისას დაზარალებულის დაკითხვის დისტანციურად ჩატარება ან ბრალდებულის სხდომის დარბაზიდან დროებით გაყვანა. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციას: ▪ შემუშავდეს ერთიანი საკომუნიკაციო სტრატეგია ბავშვობის ასაკში ქორწინებისა და მისი თანმდევი დანაშაულების თავიდან ასარიდებლად; ▪ განახორციელოს ცვლილებები ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესში, რომელიც უზრუნველყოფს პრაქტიკაში არსებული ხარვეზების აღმოფხვრას; ▪ დახვეწოს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის ეროვნული რეფერირების მექანიზმი, შესაბამისი ინსტრუმენტების დანერგვისა და განხორციელების პროცესში პასუხისმგებელი უწყებების კოორდინირებული მონაწილეობით, რათა პრაქტიკაში ქმედით და ეფექტიან ინსტრუმენტად იქცეს; ▪ უზრუნველყოს გენდერული თანასწორობის მიმართულებით ეროვნული სამოქმედო გეგმების შემუშავების პროცესის ინკლუზიურობა ყველა შესაბამისი დაინტერესებული მხარის ჩართულობითა და მათთვის სათანადო დროისა და რესურსების გამოყოფით და გათვალისწინებით; უზრუნველყოს, რომ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის სამომავლო სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებდეს საზოგადოებრივი ცნობიერების ასამაღლებელ ფართომასშტაბიან კამპანიას, რომელიც მიმართული იქნება გენდერული ძალადობის შესახებ ინფორმირებულობის გაზრდასა და სტერეოტიპების შემცირებაზე; ▪ ▪ კოორდინაცია გაუწიოს უწყებებს ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის მიზნით გასატარებელი ღონისძიებებისთვის სტანდარტული ოპერაციული პროცედურების (სოპ) შემუშავებისა და განახლების პროცესში. საქართველოს იუსტიციის მინისტრს: ▪ გადადგას ქმედითი ნაბიჯები ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამების გასაუმჯობესებლად და მოძალადე მსჯავრდებულთა ჩართულობის გასაზრდელად, მათ შორის, ეფექტიანი წახალისების სისტემის დანერგვით; ▪ შეიმუშაოს ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამები იმ მოძალადეებისთვის, რომელთა მიმართაც გამოცემულია დამცავი ორდერი; ▪ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მყოფი ქალებისთვის სხვა გინეკოლოგიური/რეპროდუქციული სერვისის მსგავსად, აბორტის სერვისის მიწოდება გახდეს უფასო. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: 231 | ▪ უზრუნველყოს ბავშვთა ქორწინების შემთხვევებზე ერთიანი ოპერაციული პროცედურების (სახელმძღვანელო წესები) შემუშავება, რომელიც დამტკიცდება შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანებით; ▪ პოლიციელებისთვის ჩატარდეს ცნობიერების ამაღლების ტრენინგები ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე რისკის შეფასების დოკუმენტის შევსების წესებსა და მისი შევსების აუცილებლობაზე. ასევე, ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევების სრულყოფილად შესწავლის მიზნით. საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრს: ▪ მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს სკოლის ადმინისტრაციის წარმომადგენლებისთვის ერთიანი სტანდარტული ოპერაციული პროცედურები (სოპ) ბავშვთა ქორწინების შემთხვევების გამოვლენის, ეფექტიანი რეაგირებისა და გადამისამართების შესახებ. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროსა და შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატს: ▪ აწარმოონ სამშვიდობო პროცესებში ქალების მიერ დასახელებული საკითხების გადაწყვეტის სტატისტიკა. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ ▪ ▪ გაზარდოს საინფორმაციო კამპანიების გეოგრაფიული დაფარვა დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და ახალგაზრდებისთვის სოციალური და ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებისა და რესურსების შესახებ; შექმნას და გაზარდოს საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში რეპროდუქციული და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის პროგრამები; აწარმოოს ინტენსიური ცნობიერების ამაღლების კამპანია პაპილომა ვირუსის ვაქცინაციის მნიშვნელობაზე, მათ შორის, სამედიცინო სფეროს წარმომადგენლებისთვის. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრს: ▪ გაზარდოს სოფლად მცხოვრებ ქალებთან, როგორც დამწყებ, ისე გამოცდილ მეწარმეებთან, მეწარმეობის შესახებ საინფორმაციო შეხვედრებისა და ტრენინგების რაოდენობა, მათ შორის, გეოგრაფიული დაფარვის გზით. სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს: ▪ 232 | სისტემატურად გადამზადდნენ სოციალური მუშაკები ბავშვთა ქორწინებისა და მათ მიერ განსახორციელებელი ღონისძიებების შესახებ. 15.კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უფლება საქართველოს კონსტიტუცია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვაზე ზრუნვას ადამიანის ძირითად უფლებად და სოციალური სახელმწიფოს პრინციპის ნაწილად აღიარებს.652 საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 1-ლი ივლისის №303 დადგენილებით დამტკიცებული „კულტურის სტრატეგია 2025“ ამ სფეროში სახელმწიფოს პოლიტიკის განმსაზღვრელი დოკუმენტია, რომელიც კულტურული მემკვიდრეობის დაცვასთან დაკავშირებით სხვადასხვა სპეციფიკურ ამოცანას განსაზღვრავს653, მათი განხორციელების კოორდინაციაზე, მონიტორინგსა და შეფასებაზე პასუხისმგებელ უწყებად კი, საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტროს ადგენს (ამჟამად, საქართველოს კულტურის სამინისტრო).654 საქართველოს კულტურის სამინისტროს პოზიციით, „კულტურის სტრატეგია 2025-ის“ მონიტორინგი და მისი შესრულების შეფასება ვერ ხორციელდება პოლიტიკის 655 შესაბამისად, დოკუმენტების შემუშავების, მონიტორინგისა და შეფასების წესის რამდენადაც, 2016 წელს დამტკიცებული „კულტურის სტრატეგია 2025“ არ მოიცავს მიზნებისა და ამოცანების შესრულების საბაზო და სამიზნე ინდიკატორებს.656 კულტურის სტრატეგიის დოკუმენტის მიხედვით, საქართველოს კულტურის სტრატეგია ათწლიანია, საჭიროების შემთხვევაში, ექვემდებარება ყოველწლიურ გადახედვას და განახლებას დასახული მიზნების მისაღწევად; ყოველწლიურად უნდა შემუშავდეს ერთწლიანი სამოქმედო გეგმა, რომელიც უნდა შეფასდეს ყოველი წლის ბოლოს, ხოლო შემდგომი წლის სამოქმედო გეგმაში განახლდეს აქტივობები. ამავე დოკუმენტის თანახმად, სტრატეგიის განხორციელების პროცესის შუალედურ (2020 წლისათვის) და 652 საქართველოს კონსტიტუცია, მუხ. 20, პუნ. 4; მუხ. 5, პუნ. 6. 653 საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 1-ლი ივლისის №303 დადგენილებით დამტკიცებული „კულტურის სტრატეგია 2025“, დანართი 1, გვ. 28-32. ამოცანებს შორისაა მაგ: კულტურული მემკვიდრეობის კლასიფიკაციისა და კატეგორიზაციის სისტემის დახვეწა და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი განსაზღვრებების გათვალისწინება; კულტურული მემკვიდრეობის გაციფრულება, კატალოგების შექმნა/განვითარება; თანამედროვე ტექნიკის უახლესი მიღწევებით აღჭურვილი ექსპერტიზის, სარესტავრაციო-საკონსერვაციო ლაბორატორიის ჩამოყალიბება; მატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ფიზიკური დაცვა (რესტავრაცია, კონსერვაცია, რეაბილიტაცია) საერთაშორისო სტანდარტებსა და შესაბამის კვლევებზე დაყრდნობით; კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებზე ჩასატარებელი სამუშაოებისა და მისი მოვლა-პატრონობის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ერთიანი ინსტრუქციების, გზამკვლევების და პროგრამების შემუშავების და გავრცელების გზით და სხვ. 654 იქვე, გვ. 40. 655 საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 20 დეკემბრის №629 დადგენილება „პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავების, მონიტორინგისა და შეფასების წესის“ დამტკიცების შესახებ. 656 საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტროს 06/06/2024, №00019709 წერილი საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს. საქართველოს კულტურის სამინისტროს 5/02/2025, №00004658 წერილი საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს; უწყების განმარტებით, კულტურის სტრატეგიის პრიორიტეტები და ამოცანები ყოველწლიურად ინტეგრირებულია სამინისტროს საბიუჯეტო პროგრამებში, დარგობრივი პოლიტიკა ხორციელდება პროგრამული დაფინანსების პრინციპით, რაშიც ინტეგრირებულია „კულტურის სტრატეგია 2025-ით“ განსაზღვრული პრიორიტეტები და ამოცანები. ხოლო კულტურის სფეროში სახელმწიფოს სტრატეგია ასახულია 2021 წელს დამტკიცებულ სამთავრობო დოკუმენტში, „ხედვა 2030 - საქართველოს განვითარების სტრატეგიაში“. 233 | დასკვნით ფაზებში (2025 წლისთვის) მიღწეული შედეგების შესაფასებლად, მომზადდება სტრატეგიის განხორციელების შუალედური და საბოლოო ანგარიშები.657 სახალხო დამცველის შეფასებით, ვინაიდან, კულტურის სტრატეგია ამ სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის განმსაზღვრელი ღირებული დოკუმენტია, რომლის შემუშავებას ხანგრძლივი და მრავალმხრივი სამუშაოები უძღოდა წინ,658 მნიშვნელოვანია „კულტურის სტრატეგია 2025-ის“ დოკუმენტის იმგვარად განახლება, რაც შესაძლებელს გახდიდა მის სრულფასოვან აღსრულებასა და შესაბამის მონიტორინგს. საგულისხმოა, რომ სახალხო დამცველი უკვე წლებია მიუთითებს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სფეროში სათანო საკანონმდებლო რეგულაციების შემუშავებამიღების საჭიროებაზე.659 საერთაშორისო შეთანხმებების გათვალისწინებით, კულტურული მემკვიდრეობის დარგში არსებული კანონმდებლობის ჰარმონიზაციისა და ყველა შესაბამისი თემის ადეკვატურად ასახვის მიზნით, კულტურული მემკვიდრეობის კოდექსის შემუშავების აუცილებლობაზე ასევე მიუთითებს კულტურის სტრატეგია 2025.660 გასული წლების მსგავსად, არც საანგარიშო წელს წარდგენია საქართველოს პარლამენტს ხსენებული კოდექსის პროექტი. საქართველოს კულტურის სამინისტროს განმარტებით, უწყება მუშაობს კანონის პროექტებზე კულტურის სფეროს სხვადასხვა მიმართულებით.661 ასევე, არაერთი წელია არ შექმნილა სამინისტროს ოფიციალური ვებგვერდი. სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ საგანგებოდ ამახვილებს ყურადღებას კულტურული მემკვიდრეობის მართვის გამჭვირვალობისა და ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის მიზნით, ოფიციალური ვებგვერდის შექმნისა და ყველა საჭირო ინფორმაციის/დოკუმენტაციის ხელმისაწვდომობის საჭიროებაზე.662 იმავე მიზნებიდან გამომდინარე, საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს ვებგვერდი კვლავ საჭიროებს განახლებას.663 მხოლოდ სოციალურ ქსელებში ინფორმაციის გამოქვეყნება საკმარის და სათანადო საშუალებად ვერ მიიჩნევა. ამ ფორმით 657 იქვე. 658 მათ შორის, 2015 წელს შემუშავდა და საზოგადოებას წარედგინა „საქართველოს კულტურის სტრატეგის გზამკვლევი“, ასევე, სამინისტროში შეიქმნა სტრატეგიის შემუშავებასა და მისი განხორციელების მონიტორინგზე პასუხისმგებელი სტრუქტურული ერთეული, პროცესის გამჭვირვალობის, ინკლუზიურობის, კოორდინაციის მიზნით ჩამოყალიბდა კულტურის სტრატეგიის საკოორდინაციო ჯგუფი, უწყებათაშორისი კომისია და სამუშაო ჯგუფი, გატარდა სხვა ღონისძიებებიც. საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 1-ლი ივლისის №303 დადგენილებით დამტკიცებული კულტურის სტრატეგია 2025, დანართი 1, გვ. 48-დან. 659 ვრცლად იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიშები, 2020, 330; 2021, 248. 660 საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 1-ლი ივლისის №303 დადგენილება „კულტურის სტრატეგია 2025ის დამტკიცების შესახებ“, დანართი 1, გვ. 28. 661 საქართველოს კულტურის სამინისტროს 5/02/2025, №00004658 წერილი. 662 ვებგვერდი კვლავ განახლების რეჟიმშია: <http://culture.gov.ge/> [11.03.2025].. 663 იხ. ბმული: <https://www.heritagesites.ge/ka/files/65> [11.03.2025]. ვებგვერდი არ შეიცავს ისეთ საბაზო ინფორმაციასაც კი, როგორიცაა ადმინისტრაციული ორგანოს სტრუქტურა და მათი ხელმძღვანელების შესახებ მონაცემები, 2016-2017 წლების შემდგომ, სააგენტოს არცერთი ანგარიში არ არის ხელმისაწვდომი და სხვ. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიში, 2023, გვ. 210-211. 234 | გამოქვეყნებული ინფორმაცია არ არის სრულყოფილი, სისტემატიზებული და მარტივად მოსაძიებელი. უკანასკნელი წლებია, მაღალი საჯარო ინტერესის საგანს წარმოადგენს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთან გელათის სამონასტრო კომპლექსთან დაკავშირებული მოვლენები. 2023 წლიდან გელათის მონასტერში ჩატარებულ სამუშაოებს საქართველოს საპატრიარქო ხელმძღვანელობს. სახალხო დამცველის აპარატის ხელთ არსებული ინფორმაციით, 2024-2025 წლებში, სამინისტროს მხრიდან გაცემულია სანებართვო მოწმობები ძეგლზე სამუშაოების, მათ შორის, კვლევითი სამუშაოების, ასევე, კულტურულ ფასეულობათა გატანა-შემოტანის თაობაზე.664 უკანასკნელ პერიოდში მიღებული გადაწყვეტილებებიდან665 ირკვევა, რომ გაცემულია რამდენიმე სანებართვოს მოწმობა გელათის ღვთისმშობლის ტაძარზე, გუმბათის დროებითი გადახურვის საყრდენი ლითონის კონსტრუქციის მოსაწყობად და სახურავზე საკონსერვაციო სამუშაოებისთვის.666 ნებართვის მფლობელს (გელათის რეაბილიტაციის დროებითი კომიტეტი) სამუშაოთა შუალედური ანგარიშგების ვალდებულებები აქვს. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი კვლავ მიადევნებს თვალს გელათის სამონასტრო კომპლექსთან დაკავშირებით, სამინისტროს მიღებულ გადაწყვეტილებებსა და შესასრულებელი სამუშაოების ანგარიშგების ვალდებულების შესრულების საკითხს. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას, საქართველოს კულტურის მინისტრს: ▪ უზრუნველყონ საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 1-ლი ივლისის №303 დადგენილებით დამტკიცებული კულტურის სტრატეგია 2025-ის განახლება საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 20 დეკემბრის №629 დადგენილებით დამტკიცებული პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავების, მონიტორინგისა და შეფასების წესის შესაბამისად. საქართველოს კულტურის სამინისტროს, სსიპ საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულ სააგენტოს: ▪ უზრუნველყონ კულტურული მემკვიდრეობის კოდექსის პროექტის შემუშავების გამჭვირვალე პროცესი და პროექტის საქართველოს პარლამენტისთვის წარდგენა; 664 საქართველოს კულტურის სამინისტროს 07/03/2025, №00010051 წერილით მოწოდებული მასალები. 665 2025 წლის 23 იანვარს, 3 თებერვალსა და 17 თებერვალს გაცემული სანებართვოს მოწმობები. 666 გუმბათის დროებითი გადახურვის საყრდენი ლითონის კონსტრუქციის მოსაწყობად, ტაძრის გუმბათის დასავლეთ მხარეს არსებული ამოქოლილი სარკმლის მონაკვეთის გახსნისა და ამავე მონაკვეთზე შემორჩენილი მხატვრობისა და ნალესობის მოხსნის სამუშაოები; გუმბათის დროებითი გადახურვის საყრდენი ლითონის კონსტრუქციისთვის, გუმბათის გარეთ, ლითონის წრიული სივრცული საყრდენი პლატფორმის მოწყობის სამუშაოები; სახურავზე საკონსერვაციო სამუშაოებისათვის საჭირო დროებითი დამხმარე ხარაჩოს მოწყობა. 235 | ▪ 236 | უზრუნველყონ ადმინისტრაციული ორგანოების ოფიციალური ვებგვერდების შექმნა/განახლება და ონლაინ პლატფორმებზე უწყებების საქმიანობასთან დაკავშირებული ინფორმაციისა და დოკუმენტაციის ხელმისაწვდომობა. 16. გარემოს დაცვის უფლება საქართველოს სახალხო დამცველი აქტიურ ზედამხედველობას უწევს კონსტიტუციით აღიარებული გარემოს დაცვის უფლების რეალიზაციას. გასული წლების მსგავსად, ფართოვდება გარემოს სფეროს ის საკითხები, რომელთა თაობაზეც აპარატი სისტემურ ანალიზსა და უფლებრივ ჭრილში გამოვლენილ გამოწვევებს სპეციალურ და საპარლამენტო ანგარიშებში ასახავს. აქვე, აღსანიშნავია, რომ გარემოს დაცვის საკითხებს შორის, აპარატი, წლებია, განაგრძობს ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურებასთან დაკავშირებით სახელმწიფოს მიერ გატარებული ღონისძიებების ზედამხედველობას და ნამდვილად მისასალმებელია მიღწეული პროგრესი, თუმცა, მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფომ კვლავაც აქტიურად განაგრძოს ამ მიმართულებით ღონისძიებების გატარება, რათა სუფთა ჰაერზე უფლება მთელი ქვეყნის მასშტაბით იყოს რეალიზებული. 16.1. წყალზე უფლება საანგარიშო წელს, სახალხო დამცველის აპარატმა პრიორიტეტულად იმუშავა წყალზე ხელმისაწვდომობის უფლებაზე. აპარატმა, ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომებისა და საერთაშორისო სტანდარტების საფუძველზე, შეიმუშავა სპეციალური მეთოდოლოგია, რის საფუძველზეც საქართველოს რიგ მუნიციპალიტეტებში განხორციელდა მონიტორინგი და მომზადდა სპეციალური ანგარიში.667 ანგარიში ასახავს წყალზე უფლების საერთაშორისო სტანდარტებს, სახელმწიფოს ვალდებულებებს, უფლების შინაარსობრივ ასპექტებსა და პრინციპებს, ეროვნულ რეგულაციებს, აგრეთვე საქართველოს რიგ მუნიციპალიტეტებში არსებულ გამოწვევებს. წყალზე უფლებაზე უთითებს გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის (CESCR) №15 ზოგადი კომენტარი.668 ასევე, სხვადასხვა საერთაშორისო რეზოლუციასა და ანგარიშში ვხვდებით მითითებას წყალზე ადამიანის უფლებასთან დაკავშირებით.669 2010 წელს, პირველად, გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ, რეზოლუციით670 აღიარა ადამიანის უფლება უსაფრთხო წყალსა და სანიტარიაზე, როგორც საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში “წყალზე უფლების რეალიზაცია საქართველოში”, 2025. 668 კომიტეტის განმარტებით, წყლის უფლება იმპლიციტურად ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ პაქტის ორი უფლების, ცხოვრების სათანადო დონისა (მე-11 მუხლი) და ჯანმრთელობის უფლებების (მე-12 მუხლი) მუხლებშია ასახული, General Comment №15, E/C.12/2002/11, ხელმისაწვდომია: <https://www2.ohchr.org/english/issues/water/docs/cescr_gc_15.pdf>, [11.03.2025]. 669 UN, Economic and Social Council, Realization of the right to drinking water and sanitation Report of the Special Rapporteur, El Hadji Guissé, Draft guidelines, E/CN.4/Sub.2/2005/25, 2005. იხ. ბმული: <https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Water/SUb_Com_Guisse_guidelines.pdf>, [11.03.2025]. UN High Commissioner for Human Rights, Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights on the scope and content of the relevant human rights obligations related to equitable access to safe drinking water and sanitation under international human rights instruments, 2007, იხ. ბმული: <https://digitallibrary.un.org/record/606139/?v=pdf> [11.03.2025]. 670 UN, General Assembly, The human right to water and sanitation, Resolution, A/RES/64/292, 2010, ხელმისაწვდომია: <https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n09/479/35/pdf/n0947935.pdf>, [11.03.2025]. 667 237 | არსებითი უფლება ცხოვრებით სრულფასოვანი სარგებლობისა და ადამიანის უფლებების რეალიზაციისთვის. შემდეგ კი, გაეროს ადამიანის საბჭომ671, უფლებათა ასევე, რეზოლუციით დაადასტურა ეს აღიარება და განმარტა, რომ წყალზე უფლება ადეკვატური ცხოვრების დონის უფლებიდან გამომდინარეობს. წყალი ფართო სპექტრის მიზნებისთვის გამოიყენება, თუმცა ადამიანის უფლება წყალზე გულისხმობს ყველას ეკონომიკურად უფლებას საკმარის, ხელმისაწვდომ წყალს უსაფრთხო, პირადი და მისაღებ, ფიზიკურად და საშინაო (საყოფაცხოვრებო) გამოყენებისთვის. გაეროს კომიტეტის განმარტების თანახმად, პირადი და საშინაო მოხმარება გულისხმობს წყალს სასმელად, პირადი სანიტარიისთვის, ტანსაცმლის გასარეცხად, საკვების მოსამზადებლად, პირადი და საყოფაცხოვრებო ჰიგიენისთვის.672 წყალზე უფლება სახელმწიფოს ავალდებულებს პროგრესულად, რაც შეიძლება სწრაფად და ეფექტიანად მოახდინოს წყალზე უფლების სრული რეალიზაცია, მაქსიმალური ხელმისაწვდომი რესურსების გამოყენებით. სახელმწიფოს აქვს სპეციალური ვალდებულებები წყალზე უფლებასთან დაკავშირებით, რაც გულისხმობს: პატივისცემას (Respect), დაცვასა (Protect) და შესრულებას (Fulfil).673 ამასთანავე, საერთაშორისო სტანდარტების გათვალისწინებით, წყალზე უფლების სრულფასოვანი დაცვის მთავარი პრინციპებია: დისკრიმინაციის დაუშვებლობა და თანასწორობა, ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობა, მონაწილეობა და სახელმწიფოს ანგარიშვალდებულება. სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში დეტალურად განიხილავს როგორც წყლის უფლებრივ კომპონენტებსა და ზემოაღნიშნულ სტანდარტებს, ასევე, ადამიანის უფლებების რელევანტურ პრინციპებს ამ უფლების რეალიზაციისთვის. ასევე, წყლის უფლების რეალიზაციასთან დაკავშირებულ შიდა ეროვნულ რეგულაციებს. მაგალითად, საქართველოს ეროვნული საკანონმდებლო ჩარჩოს გაანალიზების საფუძველზე, სახალხო დამცველის შეფასებით, ეროვნული კანონმდებლობა სასმელი წყლის საკითხებს განიხილავს და ძირითადად არა საზოგადოებრივი მრავალმხრივი უფლებრივი ჯანმრთელობის კონტექსტში პერსპექტივიდან. მართალია, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხები წყლის უფლების ერთ-ერთი უმთავრესი შემადგენელი ნაწილია, ამას მოწმობს საერთაშორისო მიდგომებიც, თუმცა წყალი არ არის მხოლოდ ამ სფეროსთან დაკავშირებული რესურსი. წყალი გავლენას ახდენს ადამიანის ცხოვრების სოციალურ-ეკონომიკურ ასპექტებზე, მასზე წვდომა ღირსების, სათანადო ცხოვრების დონის, კვების და სხვა არაერთი უფლების რეალიზაციის საფუძველიცაა. ასეთი 671 UN, General Assembly, Human rights and access to safe drinking water and sanitation, Resolution, A/HRC/RES/15/9, 2010, ხელმისაწვდომია: <https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g10/166/33/pdf/g1016633.pdf>, [11.03.2025]. 672 გაეროს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი №15, 2002E/C.12/2002/11, პარა. 12a. 673 სახელმწიფოს ზოგადი და სპეციალური ვალდებულებები ვრცლად იხ. გაეროს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი №15, 2002E/C.12/2002/11, თავი 3. 238 | სისტემური და მრავალმხრივი უფლებრივი მიდგომა კი, სახალხო დამცველის შეფასებით, მოქმედ რეგულაციებში ასახული არ არის. ადგილზე არსებული ვითარების გაცნობის მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენლებმა 674 რეგიონში მონიტორინგი 675 /სოფელში, განახორციელეს საქართველოს რამდენიმე კერძოდ, 5 რეგიონის 15 მუნიციპალიტეტის 35 სოფელში. მათ შორის, იყო ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებული, ასევე, საოკუპაციო ხაზთან მდებარე სოფლები. მუნიციპალიტეტებისა და სოფლების მიხედვით მეტნაკლებად განსხვავებული სურათის მიუხედავად, ბევრი პრობლემა საერთოა. წყალმომარაგების სისტემა არაერთგვაროვანია. მაგალითად, ზოგიერთი სოფლის მოსახლეობას წყალი მიეწოდება საცხოვრებელ სახლებში676 (რაც აუცილებლად არ გულისხმობს ცენტრალური მოწესრიგებით წყლის მიწოდებას, ზოგიერთ სოფელში მოსახლეობა საკუთარი სახსრებით ახორციელებს ქსელზე დაერთების სამუშაოებს), ზოგიერთი სოფლის მცხოვრებლებს კი, მხოლოდ საუბნო წყაროებიდან/ონკანებიდან/ჭებიდან მუნიციპალიტეტების/სოფლების მხოლოდ უწევთ მცირე წყლის რაოდენობას678 მომარაგება.677 აწვდის წყალს ლიცენზიანტი კომპანია და იმ სოფლების უმრავლესობაში, სადაც აპარატმა შემოწმება 674 მცხეთა-მთიანეთი, შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი, სამცხე-ჯავახეთი და კახეთი. მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები: მისაქციელი, ნავაზი და აღდგომელაანთკარი; დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები: ებნისი, მჭადიჯვარი, მიქელიანი და ციხისუბანი; გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები: ახალუბანი და აძვი; ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფლები ღოღეთი (მდებარეობს საოკუპაციო ხაზთან) და თამარაშენი (მდებარეობს საოკუპაციო ხაზთან); ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელი ჩორჩანა (მდებარეობს საოკუპაციო ხაზთან); თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ კოდას დევნილთა დასახლება და სოფელი ჯორჯიაშვილი; მარნეულის მუნიციპალიტეტის ჯანდარის დასახლება და სოფელი ზვარეთი; ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის სოფელი პატარა არაქალი; ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის სოფლები: სულდა და ოკამი; ახალციხის მუნიციპალიტეტის სოფლები: მუგარეთი, ბოგა და ჯულღა; ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფლები: ლარები, წაღვერი და ყვიბისი; გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფლები: კაჭრეთი, დარჩიეთი, ჯიმითი და ნანიანი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლები: ზემო ქედი და ქვემო ქედი; საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფლები: ქეშალო და კაზლარი; გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ვაზიანის დასახლება და სოფელი ახალი კუმისი. 676 მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები: მისაქციელი, ნავაზი, აღდგომელაანთკარი; გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები: ახალუბანი და აძვი; ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელი ღოღეთი; საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელი კაზლარი (ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებული); გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფლები: კაჭრეთი, ჯიმითი და ნანიანი; დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლები: ზემო ქედი და ქვემო ქედი; ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის სოფელი პატარა არაქალი; ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის სოფლები: სულდა და ოკამი; ახალციხის მუნიციპალიტეტის სოფლები: მუგარეთი, ბოგა და ჯულღა; ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფლები: წაღვერი, ლარები და ყვიბისი; თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ კოდის დევნილთა დასახლება და სოფელი ჯორჯიაშვილი; მარნეულის ჯანდარის დასახლება; დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები: ებნისი და მჭადიჯვარი; გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ვაზიანის დასახლება. 677 ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელი ჩორჩანა (მდებარეობს საოკუპაციო ხაზთან); ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფლელი თამარაშენი (მდებარეობს საოკუპაციო ხაზთან); საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელი ქეშალო (ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებული). ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელი ზვარეთი; დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები: მიქელიანი და ციხისუბანი. 678დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლები: ზემო ქედი და ქვემო ქედი; ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის სოფელი ოკამი. 675 239 | ჩაატარა, მოსახლეობას არალიცენზიატი მიმწოდებელი ამარაგებს. უნდა აღინიშნოს, რომ მოსახლეობისათვის წყლის საცხოვრებელ სახლებში მიწოდება არ არის წყალზე უფლების სრულყოფილად რეალიზაციის გარანტი და არაერთი გამოწვევა გამოიკვეთა ამ მიმართულებითაც. განსაკუთრებით აღსანიშნავია სოფლები, სადაც, მართალია, დაქსელვა განხორციელდა, თუმცა მოსახლეობას წყალი თვეების განმავლობაში, ან საერთოდ არ მიეწოდება.679 ადგილზე ვიზიტებით პრობლემები გამოვლინდა წყალზე უფლების თითქმის ყველა კრიტერიუმთან დაკავშირებით. მათ შორის, განსაკუთრებულად მწვავეა: არასაკმარისი ოდენობის წყალზე წვდომა; განსხვავებული ოდენობის წყალზე წვდომა, როგორც სხვადასხვა, ასევე ერთ დასახლებაში; დიდი მანძილი საცხოვრებელ სახლსა და საუბნო წყაროს/ონკანს/ჭას შორის; მისასვლელად გაუმართავი საგზაო ინფრასტრუქტურა; დაუცველი ჯგუფების ინტერესთა გაუთვალისწინებლობა; ალტერნატიული მომარაგება საკუთარი ხარჯებითა და ძალისხმევით; წყლის მიუღებელი ფერი/გემო/სუნი. წყლის ხარისხის მდგომარეობასთან ერთად, მოსახლეობის ინფორმირების ნაკლებობა გამოვლინდა სხვა მიმართულებითაც, მაგალითად, თბილისისგან განსხვავებით, მოსახლეობას წინასწარ არ ეცნობება წყლის მოსალოდნელი შეწყვეტის შესახებ,680 ინფორმაცია სამუშაოების ხანგრძლივობასა თუ აღდგენის სავარაუდო დროზე კი, ზეპირად მიეწოდება. ასევე, პრაქტიკულად უგულებელყოფილია გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობის პრინციპი. როგორც წესი, მოქალაქეებს არ აქვთ ინფორმაცია ამ უფლების შესახებ. გამოწვევების ერთობლიობაში განხილვა ცხადყოფს, რომ არათანაბარი უფლებრივი მდგომარეობაა არათუ სოფლად და ქალაქად მცხოვრებ მოქალაქეებს შორის, არამედ, თავად სოფლებს, ზოგ შემთხვევაში კი, ერთი სოფლის მცხოვრებთა შორისაც, რაც სხვადასხვა ფაქტორით არის განპირობებული. მაგალითად, რელიეფით, მოქალაქის საცხოვრებელი სახლის მდგომარეობითა და გეოგრაფიული მისგან მდებარეობით, გამომდინარე სოციალურ-ეკონომიკური განსხვავებული ინდივიდუალური შესაძლებლობებით. 16.2. კატასტროფის რისკები და გამოწვევები 2023 წელს, შოვში მომხდარმა ტრაგედიამ ადამიანის უფლებების დაცვის პერსპექტივიდან გამომდინარე კატასტროფების მართვის სხვადასხვა მიმართულებით არსებული გამოწვევები გამოავლინა, მათ შორის, სახელმწიფო პოლიტიკის დაგეგმვის თვალსაზრისით. 679 მაგ., საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელი კაზლარი და დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელი ებნისი. 680 მაგ., გამონაკლისია დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლები: ზემო ქედი და ქვემო ქედი. 240 | საქართველო 2015 წლიდან პარიზის შეთანხმების ხელმომწერია. ქვეყანამ შეიმუშავა მნიშვნელოვანი ხედვა ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის (NDC)681 დოკუმენტის სახით, რომელიც საფუძვლად დაედო კლიმატის ცვლილებების სტრატეგიასა (CSAP) და სამოქმედო გეგმას (CAP).682 ეს დოკუმენტები კლიმატის ცვლილებების შერბილებას მიემართება. თუმცა საქართველოს ამ დრომდე არ აქვს კლიმატის ადაპტაციის ეროვნული გეგმა, რომელმაც უნდა განსაზღვროს კლიმატის ცვლილებებით განპირობებული გამოწვევების დაძლევა შესაბამისი საადაპტაციო ღონისძიებების დაგეგმვით. ადაპტაციის ეროვნული გეგმის შემუშავების მნიშვნელობას კიდევ ერთხელ გაესვა ხაზი 2024 წელს ბაქოში გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის (UNFCCC) ფარგლებში გამართულ კონფერენციაზე (COP29).683 ეროვნული ადაპტაციის გეგმების შემუშავების, განხორციელებისა და რეგულარული განახლების მნიშვნელობაზე მიუთითა ევროპულმა პარლამენტმაც, COP29-ის საფუძველზე მიღებულ რეზოლუციაში და ქვეყნებს, რომლებსაც ჯერ არ აქვთ შემუშავებული, 2025 წლისთვის ეროვნული ადაპტაციის გეგმების შემუშავებისა და 2030 წლისთვის - პროგრესის მიღწევისკენ მოუწოდა.684 გარდა პარიზის შეთანხმებისა, საქართველო 2015 წლიდან ასევე არის კატასტროფების რისკის შემცირების შესახებ სენდაის ჩარჩო-პროგრამის ხელმომწერი. ქვეყნის კატასტროფების რისკების შემცირების სტრატეგიის/სამოქმედო გეგმის შემუშავება კლიმატის ცვლილებებისადმი ადაპტაციის პოლიტიკის ნაწილია. სამწუხაროდ, არც 2024 წელს განახლებულა საქართველოს კატასტროფის რისკების შემცირების ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა, რომელიც 2017-2020 წლებისთვის იყო დამტკიცებული.685 დასახელებული პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავების საჭიროება „ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის დაგეგმვისა და კოორდინაციის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონიდან გამომდინარეობს,686 და მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც შესაბამისი სტრატეგია/სამოქმედო გეგმა უზრუნველყოფს კატასტროფის რისკების მიმართულებით არსებული პრობლემების გამოვლენასა და მათი გადაჭრის გზების განსაზღვრას. 681 ხელმისაწვდომია: <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/5147380?publication=0>, [11.03.2025]. 682 ხელმისაწვდომია: <https://mepa.gov.ge/en/PublicInformation/32027>, [11.03.2025]. ხელმისაწვდომია: <https://unfccc.int/news/national-adaptation-plans-key-to-unleashing-the-transformativepower-of-resilience-and-protecting>; [11.03.2025], COP UNFCCC-ის გადაწყვეტილების მიმღები მთავარი ორგანოა. 684 European Parliament resolution of 14 November 2024 on the UN Climate Change Conference 2024 in Baku, Azerbaijan (COP29) (2024/2718(RSP)), p. 31, ხელმისაწვდომია: <https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-10-20240035_EN.html>, [11.03.2025]. 685 საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 11 იანვრის №4 დადგენილება. 686 „ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის დაგეგმვისა და კოორდინაციის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 15, ნაწ.4. 683 241 | გასული წლის მსგავსად, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის მიერ მოწოდებული ინფორმაციით,687 „საქართველოს საფრთხეების შეფასების დოკუმენტის“688 განახლება კვლავ დასკვნით ფაზაშია. ამ დოკუმენტის განახლებას უკავშირდება საქართველოს კატასტროფის რისკის შემცირების ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავებაც.689 ქვეყანაში კატასტროფების რისკების გამოკვლევა და საპასუხო ღონისძიებების დაგეგმვა უმნიშვნელოვანესია ადამიანის უფლებრივი პერსპექტივიდან, მით უფრო, რომ კლიმატის გლობალური კრიზისების შედეგები საქართველოსთვისაც აქტუალურია და ფუნდამენტური უფლებების არაერთ ასპექტზე ახდენს ზეგავლენას. კლიმატის ცვლილებებით გამოწვეული გლაციალური და გეოდინამიკური კასკადური მოვლენების სიხშირისა და ინტენსივობის ზრდის გამო, და შესაძლო რისკების ასაცილებლად/შესარბილებლად, მნიშვნელოვანია მყინვარული ხეობების დეტალური შესწავლაც, რაც საქართველოსთვის ერთ-ერთ გამოწვევას წარმოადგენს. ქვეყანას მყინვარული ხეობები შესწავლილი არ აქვს. ეს პროცესი მხოლოდ 2024 წელს დაიწყო. შვეიცარიულმა საფუძველზე, კომპანიამ,690 მყინვარულ ქვეყნის ხეობებში მასშტაბით, არამდგრადი სატელიტური ფერდობების მონაცემების გამოსავლენად პირველადი შესწავლა განახორციელა. როგორც გვეცნობა, კვლევის შემდგომ ეტაპზე დაგეგმილია რისკის შემცველი არეალებისათვის დეტალური კვლევის ჩატარება და შესაბამისი გასატარებელი საპრევენციო ღონისძიებების შემუშავება.691 კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციის ერთ-ერთ აუცილებელ ამოცანად განიხილება ადრეული გაფრთხილების სისტემის შექმნა, რაც, ამავე დროს, ბუნებრივი საფრთხეების მართვის მნიშვნელოვანი ნაწილიცაა.692 საანგარიშო წელს, ქვეყნის ტერიტორიაზე დამონტაჟდა დამატებით 73 ერთეული მიწისპირა 693 ჰიდრომეტეოროლოგიური სადგურ-საგუშაგო. სტანდარტული ავტომატური როგორც სახალხო დამცველს ეცნობა, საერთაშორისო დახმარებით მიმდინარეობს სამუშაოები, რათა გაუმჯობესდეს მონაცემთა შეგროვების, ამინდის პროგნოზირებისა და ადრეული გაფრთხილებების გავრცელების სისტემები. ასევე, საერთაშორისო პროექტის ფარგლებში დაგეგმილია ამინდის ზემოკლევადიანი პროგნოზირების სისტემის დანერგვა, რაც ხელს შეუწყობს რამდენიმე საათის წინსწრებით სტიქიური მოვლენების მაღალი ალბათობით პროგნოზირებას და საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის GOV 1 25 00004004, 17/02/2025 წერილი; ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აპარატის №344 ,17/02/2025 წერილი. 688 საფრთხეების განახლებულ რეესტრზე დაყრდნობით, უნდა მომზადდეს „საქართველოს კატასტროფის რისკის შემცირების ეროვნული სტრატეგია“ და სამოქმედო გეგმა. 689 საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის №7 24 00003615, 12/02/2024 წერილი. 690 კომპანია “GEOTEST AG“, სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს 13.02.2025, №21/1118 წერილი. 691 იქვე. 692 საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 7 სექტემბრის №1629 განკარგულებით დამტკიცებული საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა (2022-2026), გვ. 105. 693 06/09/2023-დან 2024 წლის ბოლომდე პერიოდში, სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს 13.02.2025, №21/1118 წერილი. 687 242 | ადრეული შეტყობინებების გავრცელებას.694 ზუსტი და წერტილოვანი პროგნოზების მომზადება აუცილებელია ადრეული შეტყობინების სისტემისთვის.695 სახალხო დამცველის მოსაზრებით, არსებული რისკების გამოვლენაზე, შეფასებასა და შესწავლაზე დაფუძნებული ღონისძიებების დაგეგმვა/განხორციელება სახელმწიფოს მხრიდან განგრძობით და ეფექტიან ძალისხმევას მოითხოვს, როგორც ადამიანური მსხვერპლის, ისე ეკონომიკური ზარალის მაქსიმალურად თავიდან ასაცილებლად. მყინვარული ხეობების დეტალური შესწავლისა და შემდგომი ნაბიჯების დაგეგმვის, ასევე, ადრეული გაფრთხილების სისტემის დანერგვისა და განვითარების პროცესი შეუფერხებლად და პრიორიტეტულად უნდა წარიმართოს, სათანადო ინსტიტუციური და ფინანსური შესაძლებლობების მაქსიმალური მობილიზებით. 16.3.საზოგადოების მონაწილეობა გარემოსთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღებაში გარემოს საკითხებთან დაკავშირებით საზოგადოების ინფორმირებულობისა და გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მისი მონაწილეობის მხრივ არსებული გამოწვევები არაერთხელ გამხდარა სახალხო დამცველის შეფასების საგანი. საანგარიშო პერიოდში, ერთ-ერთი აქტუალური საკითხი იყო ბალდის კანიონის საქმე.696 კანიონთან დაკავშირებით, გასულ წლებში მიღებულ გადაწყვეტილებებს697 ხანგრძლივი და განგრძობადი პროტესტი698 მოჰყვა ადგილობრივ მცხოვრებლებსა და აქტივისტებში. პროტესტი ამ დრომდე, გრძელდება. აღსანიშნავია, რომ 2025 წლის დასაწყისში, ინვესტორი კომპანიის დირექტორი სასამართლომ დამნაშავედ ცნო პროტესტის ერთ-ერთი მონაწილის მიმართ ძალადობრივ დანაშაულში,699 განხილვაშია სხვა მონაწილის მიმართაც კიდევ ერთი ძალადობრივი დანაშაულის საქმე.700 სამოქალაქო მოძრაობა „ბალდის კანიონის შესანარჩუნებლად“ განცხადებაშიც სახალხო უთითებენ დამცველისთვის კომპანიის აპარატისთვის წარმომადგენლების წარმოდგენილ მხრიდან პროტესტის 694 სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტო მონაწილეობს ევროკავშირის კვლევისა და ინოვაციების პროგრამა Horizon 2020-ის გამარჯვებულ პროექტში „MedEWSa - ხმელთაშუა და პან-ევროპული საპროგნოზო და ადრეული გაფრთხილების სისტემები ბუნებრივი საფრთხეების წინააღმდეგ“, რომელიც მიზნად ისახავს სტიქიური მოვლენების ადრეული გაფრთხილების სისტემების გაუმჯობესებას ხმელთაშუა ზღვის რეგიონისთვის, მათ შორის, საქართველოსთვის, სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს 13.02.2025, №21/1118 წერილი. 695 საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 7 სექტემბრის №1629 განკარგულებით დამტკიცებული საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნულ პროგრამა, გვ. 113. 696 სამოქალაქო მოძრაობის, „ბალდის კანიონის შესანარჩუნებლად”, №1840/2024 განცხადება. 697 2022 წელს გაფორმდა ხელშეკრულება სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და შპს „კანიონი 350”ს შორის, ტურისტული მომსახურების გადაცემის შესახებ და კომპანიას ტურისტულ მომსახურებასთან დაკავშირებული ქონება - ბალდის კანიონის ბუნების ძეგლის ტერიტორიზე არსებული მიწის ნაკვეთები გადაეცა იჯარით 40 წლის ვადით. ხოლო მარტვილის მუნიციპალიტეტის მერიის 2023 წლის 1 მარტის №ბ58.58230604 ბრძანებით ამ ტერიტორიაზე ატრაქციონების, კიდული და საცალფეხო ბილიკის, როლერის ატრაქციონის მშენებლობის ნებართვა გაიცა. 698 ხელმისაწვდომია: <https://shorturl.at/Umu47>; <https://shorturl.at/nKRaB>, [11.03.2025]. 699 ხელმისაწვდომია: <https://www.radiotavisupleba.ge/a/33337086.html>, [11.03.2025]. 700 იქვე. 243 | მონაწილეების მიმართ ფიზიკური, სიტყვიერი შეურაცხყოფის, შევიწროვების პრობლემაზე. გარდა კონკრეტული ქმედებების დანაშაულებრივი ხასიათისა, მსგავსი ფაქტები აზიანებს მთლიან პროცესს და შექმნილ კრიზისულ ვითარებას კიდევ უფრო ამძიმებს. პროტესტში მონაწილე მოქალაქეების ერთ-ერთი მთავარი წუხილი უკავშირდება იმას, რომ ისინი არც ინფორმირებულები ყოფილან დაგეგმილი გადაწყვეტილებების შესახებ, და არც პროცესებში მონაწილეობის შესაძლებლობა მისცემიათ. გარდა ამისა, ეჭვქვეშ აყენებენ დაგეგმილი საქმიანობის ზეგავლენის საკითხებსაც კანიონის ეკოსისტემასა და ბიომრავალფეროვნებაზე. ბალდის კანიონი ბუნების ძეგლია, შესაბამისად, დაცული ტერიტორიების კატეგორიას მიეკუთვნება.701 ბუნების ძეგლის მნიშვნელობიდან და მისი უნიკალური ღირებულებიდან გამომდინარე, კანონმდებლობა განსაზღვრავს, რომ მოსახლეობასა და საზოგადოებრივ გაერთიანებებს უფლება აქვთ მონაწილეობა მიიღონ ასეთი ძეგლის, როგორც დაცული კატეგორიის, ამ შემთხვევაში ბალდის კანიონის შემდგომი განვითარების, მოვლაპატრონობისა და მართვის თუ სხვა სახის გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში.702 კანონი ასევე უთითებს ასეთ დაცულ ტერიტორიებზე აკრძალულ საქმიანობებზე703 და აქვე, განმარტავს, რომ ტერიტორიების დაცულ ტერიტორიებზე კატეგორიების მიხედვით, საქმიანობა განისაზღვრება საერთაშორისო დაცული შეთანხმებებისა და კონვენციების შესაბამისად. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ სახალხო დამცველის აპარატისთვის მოწოდებული პოზიციის თანახმად, ბალდის კანიონი ბუნების ძეგლია და ის სამართლებრივი აქტები, რომელთა საფუძველზეც გადაიცემა სარგებლობაში ბუნების ძეგლის ტერიტორია, არ ითვალისწინებს მოსახლეობასთან კომუნიკაციის გამართვის აუცილებლობას, ვინაიდან, ადგილობრივ მოსახლეობას აღნიშნული ღონისძიებით არ ეზღუდება მისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ შესაბამისმა უწყებებმა მაქსიმალური ძალისხმევა უნდა გასწიონ დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღებისას მოქალაქეების მონაწილეობითი პროცესის უზრუნველსაყოფად. ვინაიდან, ასეთი ძეგლები საზოგადოებრივი ღირებულებაა გადაწყვეტილებები ფართო და საჯარო მათი განვითარების ინტერესს ეხება. თაობაზე როგორც უკვე მიღებული აღინიშნა, „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 3, პუნ. 1: დაცული ტერიტორიების კატეგორიებია: სახელმწიფო ნაკრძალი, ეროვნული პარკი, ბუნების ძეგლი, აღკვეთილი, დაცული ლანდშაფტი, მრავალმხრივი გამოყენების ტერიტორია. 702 იქვე, მუხ. 22: მოსახლეობისა და საზოგადოებრივი გაერთიანებების წარმომადგენლებს უფლება აქვთ, მონაწილეობა მიიღონ: ა) დაცული ტერიტორიების დაარსების, განვითარების, შემცირებისა და გაუქმების გადაწყვეტილებების, მენეჯმენტის გეგმების, ადმინისტრაციების დებულებებისა და სხვა დოკუმენტების განხილვისა და შესწორების პროცესში; ბ) დაცული ტერიტორიებისა და ბუფერული ზონების მოვლაპატრონობისა და მართვის საქმიანობაში. 703 „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 20, პუნ. 4. 701 244 | საზოგადოების მონაწილეობით უფლებაზე მიუთითებს კანონიც. მით უფრო, როდესაც მოსალოდნელია, რომ საზოგადოებაში, შესაძლოა, გაჩნდეს აზრთა სხვადასხვაობა და კითხვები მიღებული გადაწყვეტილების საფუძვლიანობასთან, მიზანშეწონილობასთან, ზეგავლენის მცდელობა ასპექტებთან ისეთი ტიპის მიმართებით, საერთო გადაწყვეტილებების საზოგადოებრივი მიღებისას, შეთანხმების რომლებიც დაცული ტერიტორიების (ბუნების ძეგლის) შემდგომ განვითარებას უკავშირდება, ამასთანავე, ცვლის ადგილობრივ კულტურულ თუ ტრადიციულ ჩვევებს704 ასეთი ტერიტორიებით სარგებლობასთან დაკავშირებით, აუცილებელია. გარდა ამისა, აღსანიშნავია, 705 საქართველოს კანონით რომ „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ იკრძალება ბუნებრივი ეკოსისტემების რღვევა და სახის შეცვლა; ექსპლუატაციის ან რაიმე სხვა მიზნით რომელიმე ბუნებრივი რესურსის განადგურება (ამოწყვეტა), ამოღება (დატყვევება), რღვევა, დაზიანება (დახეიბრება), შეშფოთება და სხვ. დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ცნობით, ბალდის კანიონზე არქიტექტურული პროექტის მომზადებამდე ჩატარდა ჰიდროლოგიური, გეოლოგიური კვლევები. ის საკითხი, თუ რამდენად შეესაბამება დაგეგმილი სამუშაოები კანიონის ბუნებრივ ეკოსისტემას და ხომ არ გამოიწვევს მის რღვევასა და სხვა სახის აკრძალულ ზეგავლენას, ბუნდოვანია. ამ საკითხების შესწავლის შესახებ შესაბამისი კვლევებისა და შეფასების დოკუმენტის გარეშე ამის განსაზღვრა შეუძლებელიც არის. აღსანიშნავია, რომ მხოლოდ მოქალაქეების ხანგრძლივ პროტესტს მოჰყვა გადაწყვეტილება ჩატარებულიყო ბიომრავალფეროვნებაზე ზეგავლენის შეფასება.706 თუმცა როგორც საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ გვაცნობა, ბალდის კანიონის ბუნების ძეგლის ბიომრავალფეროვნებაზე მიმდინარე ინფრასტრუქტურის ზემოქმედების შეფასების მიზნით შექმნილმა დროებითმა კომისიამ ვერ შეძლო ასეთი შეფასების გაკეთება.707 უწყების განმარტებით, მინისტრის ბრძანებით შექმნილმა კომისიამ ერთხელ განახორციელა ვიზიტი708 სოფელ ბალდაში, მაგრამ ადგილობრივების გარკვეული ჯგუფის წინააღმდეგობის გამო, ვერ მოახერხეს დაცულ ტერიტორიაზე შესვლა და ბიომრავალფეროვნებაზე ზემოქმედების შეფასება. ამდენად, ასეთი შეფასება ამ დრომდე, არ არსებობს და სამინისტროს საპასუხო კორესპონდენციის გათვალისწინებით, ამ მიმართულებით დამატებითი ძალისხმევაც აღარ გაწეულა. 16.4. გარემოსდაცვითი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა წელს, სახალხო დამცველის აპარატმა, „გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის მოქალაქეები უთითებენ, რომ ბალდის კანიონი სოფლის უშუალო საარსებო გარემოს ნაწილია, ის განსაზღვრავს ადგილობრივი მოსახლეობის კულტურულ იდენტობას, ცხოვრების წესსა და ეკონომიკურ საქმიანობას. 705 „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 20, პუნქ. 4. 706 ხელმისაწვდომია: <https://mepa.gov.ge/Ge/News/Details/21597>, [11.03.2025]. 707 საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს N1865/01, 17.03.2025 წერილი. 708 იქვე, კომისია სოფელ ბალდაში 2024 წლის 27 თებერვალს იმყოფებოდა. 704 245 | შესახებ“ (ორჰუსის) კონვენციის შესრულებასთან მიმართებით, 2021-2024 წლებში უფლებამოსილების ფარგლებში გამოვლენილი გამოწვევების შესახებ, მეშვიდე ეროვნულ ანგარიშში გათვალისწინების მიზნით, დეტალური ინფორმაცია მიაწოდა საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს. სახალხო დამცველმა 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში მიუთითა, რომ გარემოს მდგომარეობის შესახებ უზრუნველსაყოფად, მომზადებული ინფორმაციის მნიშვნელოვანი დოკუმენტები იყო სტიქიური ღიაობისა სსიპ და გარემოს გეოლოგიური ხელმისაწვდომობის ეროვნულ სააგენტოს პროცესების თაობაზე, ყოველწლიურად საჯაროდ გამოექვეყნებინა ელექტრონულად. მისასალმებელია, რომ უწყებამ გაიზიარა სახალხო დამცველის პოზიცია და 2014 წლიდან მომზადებული ყველა ბიულეტენი ვებგვერდზე განათავსა.709 სახალხო დამცველი იმედოვნებს, რომ ამგვარი პრაქტიკა მომავალშიც შეუფერხებლად გაგრძელდება. 16.5. ინფრასტრუქტურული პროექტების ზეგავლენა სახალხო დამცველს არაერთხელ მიუთითებია ინფრასტრუქტურული პროექტების დაგეგმვა-განხორციელებისას მოქალაქეთა უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების გათვალისწინების აუცილებლობაზე. მათ შორის, 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში განხილულია აპარატის მიერ შესწავლილი საქმეების ფარგლებში საავტომობილო გზების მშენებლობისას გამოვლენილი გამოწვევები (მაგალითად, მოქალაქეთა საკუთრების უფლებაზე ზეგავლენის შეფასებისთვის ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროსთვის მიმართვის არაერთგვაროვანი პრაქტიკა, არაეფექტიანი კომუნიკაცია საავტომობილო გზების დეპარტამენტსა და სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროს შორის), რომელთაც გადამწყვეტი გავლენა აქვთ მოქალაქეების ინტერესების დასაკმაყოფილებლად შემდგომი ღონისძიებების დაგეგმვისა და უფლებების აღდგენის პროცესზე.710 საანგარიშო წელს შესწავლილმა ერთ-ერთმა საქმემ711 კიდევ ერთხელ მიუთითა საკუთრებაზე ზეგავლენისა და მისი გამოსყიდვის გადაწყვეტილების მიღებისას არსებულ პრობლემებზე. განსახილველ შემთხვევაში, მოქალაქის საკუთრება არ დაექვემდებარა გამოსყიდვას იმ არგუმენტით, რომ საცხოვრებელი სახლი არ მდებარეობდა პროექტით გათვალისწინებული გვირაბის თავზე. ამავე საქმეში, სხვაობა იყო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მომზადებული დასკვნისა და ინჟინრის მიერ სსდ საავტომობილო გზების დეპარტამენტისთვის მიწოდებულ მონაცემებშიც, საკუთრებასა და გვირაბამდე 709 ხელმისაწვდომია: <https://nea.gov.ge/c/Departments/Geology>, [11.03.2025]. ვრცლად იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიში, 2023, <https://ombudsman.ge/res/docs/2024052311354297279.pdf>, გვ. 224-225. 711 მოქალაქე შ.მ.-ის №7375/23 განცხადება, საერთაშორისო მნიშვნელობის ავტომაგისტრალის შორაპანიარგვეთას მონაკვეთის მშენებლობის პროექტთან დაკავშირებით. განმცხადებლის საკუთრება არ დაექვემდებარა გამოსყიდვას, ვინაიდან, საცხოვრებელი სახლი არ მდებარეობდა უშუალოდ გვირაბის თავზე. 710 246 | არსებული დაშორების შესახებ. სსდ საავტომობილო გზების დეპარტამენტის პოზიციით, მცირე ცდომილების მიუხედავად, აღნიშნულს ვერ მიიღებდნენ საცხოვრებელი სახლის გამოსყიდვის წინაპირობად. წლების პრაქტიკამ აჩვენა, რომ საავტომობილო გზების პროექტების განხორციელება ხშირად იკვეთება მოქალაქეების ინტერესებთან და ინდივიდუალური შემთხვევების სრულფასოვან შესწავლას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. ამდენად, სახალხო დამცველის შეფასებით, უნდა შეიქმნას ერთიანი წესი შესაბამისი კრიტერიუმებისა და პროცედურების თაობაზე, იხელმძღვანელებს რომლითაც სსდ ინფრასტრუქტურული საავტომობილო პროექტის გზების დეპარტამენტი ფარგლებში საკუთრებაზე ზეგავლენის შესწავლისა და გამოსყიდვის საკითხის გადაწყვეტისას. ეს მნიშვნელოვანია, ერთი მხრივ, ერთგვაროვანი გადაწყვეტილებების მისაღებად, ინდივიდუალურ შემთხვევებში მოქალაქეთა ინტერესების უგულებელყოფის მაქსიმალურად თავიდან ასარიდებლად, ხოლო, მეორე მხრივ, მოქალაქეებისთვის წინასწარ განჭვრეტადი და მკაფიო კრიტერიუმების/პროცედურის ხელმისაწვდომობისთვის. 16.6. ცხოველებთან დაკავშირებული გამოწვევები უკვე არაერთი წელია, რაც არ გადადგმულა სათანადო ნაბიჯები უსახლკარო ცხოველების პრობლემის მოსაგვარებლად, რაც, როგორც დედაქალაქისთვის, ისე რეგიონებისთვის, სერიოზული გამოწვევაა.712 სსიპ ცხოველთა მონიტორინგის სააგენტოს მონაცემებით, რომელიც თბილისის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში საქმიანობს, 2024 წლის განმავლობაში, სააგენტოში ცხოველებთან (ძაღლი/კატა) დაკავშირებით 69 600-ზე713 მეტი შეტყობინება შევიდა. ეს რიცხვი წინა წლების მზარდი ტენდენციის გაგრძელებაა.714 ასევე, კვლავ გაზრდილია თავშესაფარში გადაყვანილი ძაღლების რაოდენობაც,715 რომელთაგან ნახევარზე მეტი ბუნებრივ არეალში დაბრუნდა.716 თითქმის 2 000-მა ცხოველმა დაასრულა სიცოცხლე ბუნებრივი სიკვდილით (1 759) /ევთანაზიით (217). გაზრდილია ცხოველების სტერილიზაციისა და კასტრაციის მაჩვენებელი, რამაც საანგარიშო წელს 8 600-ს გადააჭარბა.717 სსიპ ცხოველთა მონიტორინგის სააგენტოს მონაცემებით, 2024 წელს უწყებამ 393 ადმინისტრაციული სამართალდარღვევა გამოავლინა. სახალხო დამცველი, გასული წლების მსგავსად, ამ მიმართულებით არსებული მასშტაბური გამოწვევების საპასუხოდ, კიდევ ერთხელ მიუთითებს გრძელვადიან შედეგზე ორიენტირებული სისტემური მიდგომის საჭიროებაზე. იმისათვის, რათა დადგინდეს ცხოველთა სამართლებრივი სტატუსი, მოვლა-პატრონობის წესები, 712 ვრცლად იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიში, 2023, გვ. 226-დან. 713 69 685 შეტყობინება, სსიპ ცხოველთა მონიტორინგის სააგენტოს №73-0125029399, 29/01/2025 წერილი. 714 2023 - 67 623 შეტყობინება; 2022 წელს - 65 922 შეტყობინება; 2021 წელს - 58 314 შეტყობინება. 715 2023 - 9 425 ძაღლი, 2024 - 10 998. 716 6 824. მცირე რაოდენობა (471) გაჩუქდა, დაუბრუნდა პატრონს (91), მიკედლების სტატუსი (1498), გადაეცა სხვა თავშესაფარს/გავიდა მიღება-ჩაბარების აქტის საფუძველზე (676). 717 2024 - 8 619; 2023 - 6 529. 247 | პასუხისმგებლობის საკითხები და სხვა მნიშვნელოვანი გარემოებები, რომელთა მიზანიც უსაფრთხო გარემოს შემქნა იქნება, როგორც ადამიანებისთვის, ისე თავად ცხოველებისთვის, აუცილებელია შესაბამისი სამართლებრივი რეგულაციების შემუშავება. 2024 წელს პარლამენტს კვლავ არ მიუღია ასეთი საკანონმდებლო რეგულაციები. 16.8. აკუსტიკური ხმაურის კონტროლი ბოლო წლებია718 სახალხო დამცველის აპარატი აქტიურ ზედამხედველობას უწევს გამოწვევებს აკუსტიკური ხმაურის მიმართულებით, რაც, უმეტესად, არაეფექტიანი საკანონმდებლო რეგულაციებით იყო გამოწვეული. 2023 წელს 719 გამკაცრდა, აკუსტიკური ხმაურის ნორმების დარღვევისთვის პასუხისმგებლობა გაფრთხილების ნაცვლად, აკუსტიკური ხმაურის დასაშვები ნორმების გადამეტებისათვის ფიზიკური და კერძო პირებისთვის პასუხისმგებლობის სახედ ფულადი ჯარიმა დადგინდა; გაიზარდა ფულადი ჯარიმის ოდენობა განმეორებითი სამართალდარღვევის ჩადენის შემთხვევაში. 2024 წელს აკუსტიკური ხმაურის დასაშვები ნორმების სავარაუდო გადამეტებაზე ქალაქ თბილისის მერიის ცხელ ხაზზე 5 570 საჩივარი შევიდა,720 რაც მცირედ განსხვავდება 2023 წლის მონაცემებისგან.721 როგორც ირკვევა, საჩივრების უმეტესობა შეეხებოდა სამშენებლო, საგზაო და სარემონტო-სარეაბილიტაციო სამუშაოებს, ასევე, ორბელიანის, ათონელის ქუჩებსა და მიმდებარე ტერიტორიებზე არსებული გასართობი ობიექტების ფუნქციონირებას. ზარების უმეტესობა შეეხებოდა ისეთი ტიპის ხმაურს, რომელზეც არ ვრცელდებოდა შესაბამისი ტექნიკური რეგლამენტი (მაგ., ხმამაღალი საუბარი, ყვირილი, ჩხუბი და სხვ.), ამდენად, ასეთ შემთხვევებში, მოქალაქეებს სატელეფონო კომუნიკაციით განემარტებოდათ აღნიშნული გარემოებები. 2024 წელს უწყებამ გამოავლინა 210 სამართალდარღვევა, ხოლო წინა წელს აღნიშნული მონაცემი ორჯერ და უფრო მეტჯერ დიდი იყო.722 აღსანიშნავია, რომ შედგენილი ოქმების უმეტესობა მიემართება იურიდიულ პირს/ინდივიდუალურ მეწარმეს.723 ამდენად, როგორც სტატისტიკური მონაცემები ცხადყოფს, 2023 წელთან შედარებით, 2024 წელს ხმაურთან დაკავშირებული საჩივრების რაოდენობა მნიშვნელოვნად არ შემცირებულა, მაგრამ დიდი სხვაობაა გამოვლენილ სამართალდარღვევების ოდენობებს 718 იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიში, 2022, გვ. 218-დან. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიში, 2023, გვ. 228-დან. 719 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მუხ. 771. 720 ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის მუნიციპალური ინსპექციის 31.01.2025, №17–01250313807 წერილი. 721 2023 წელს - 5836 საჩივარი. 722 2023 წელს - 521 სამართალდარღვევა. 723 771 მუხლის 1-ლი ნაწილი: ფიზიკური პირი - 6 ოქმი, იურიდიული პირი/ინდივიდუალური მეწარმე - 102 ოქმი, 771 მუხლის მეორე ნაწილი: ფიზიკური პირი - 2 ოქმი, იურიდიული პირი/ინდივიდუალური მეწარმე - 41 ოქმი, 771 მუხლის მესამე ნაწილი: ფიზიკური პირი - 16 ოქმი, იურიდიული პირი/ინდივიდუალური მეწარმე - 43 ოქმი. 248 | შორის, რაც, გარკვეულწილად, შესაძლოა, უკავშირდებოდეს პასუხისმგებლობის გამკაცრებასაც. იურიდიული პირების/ინდივიდუალური მეწარმეების მიმართ შედგენილი სამართალდარღვევების ოქმები სოლიდურ ფინანსურ სანქციებს გულისხმობს,724 ამდენად, სახალხო დამცველი იმედოვნებს, რომ ობიექტები აქტიურად იზრუნებენ დადგენილი რეგლამენტის მოთხოვნების შესრულებაზე. აპარატი კი, მომავალშიც განაგრძობს აკუსტიკური ხმაურის სფეროში კანონმდებლობისა და მისი აღსრულების მიმართულებით შესაბამისი უწყებების საქმიანობაზე ზედამხედველობას. 16.9.ხე-ტყის მოპოვების გამოწვევები მრავალი წლის განმავლობაში, ქვეყანაში საშეშე ხე-ტყის მზარდმა მოპოვებამ და უსისტემო ჭრამ შეამცირა ხე-ტყის ხარისხი და ტყის ფართობების დიდი ნაწილის დეგრადირება გამოიწვია.725 სახალხო დამცველმა 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში ვრცლად ისაუბრა ამ პრობლემაზე.726 ვინაიდან, სოციალური ინტერესების დასაკმაყოფილებლად საშეშე მერქნის მოპოვებამ წლების განმავლობაში არაერთი გამოწვევა წარმოშვა, სახალხო დამცველი კვლავ დაინტერესდა ამ მიმართულებით, საანგარიშო პერიოდში გადადგმული ნაბიჯებითა და კონტროლის შედეგებით. 2024 წელს, საქმიანი ეზოების მოწყობის პროცესი გაფართოვდა და ამჟამად, ქვეყნის მასშტაბით სულ მოწყობილია 69 საქმიანი ეზო,727 რაც წინა წელთან შედარებით გაზრდილი მაჩვენებელია.728 რაც შეეხება სამართალდარღვევებს, სსდ გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტის მონაცემებით, 2024 წელს ხე-ტყის უკანონო ჭრის, ტრანსპორტირების, სოციალური ჭრების შედეგად მოპოვებული ხე-ტყის ნებისმიერი ფორმით რეალიზაციის, გამოვლენილი არარეგისტრირებული სახერხი საამქროების შედეგად, გარემოსათვის 724 1500 ლარი – 102 ოქმი, 5 000 ლარი – 41 ოქმი, 10 000 ლარი -43 ოქმი. 725საქართველოში ტყის პირველი ეროვნული აღრიცხვის შესახებ ანგარიში, 2023, გვ. 12, ხელმისაწვდომია: <https://mepa.gov.ge/Ge/Files/ViewFile/53933>, [11.03.2025]. 726 იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიში, 2023, გვ. 221-დან. 727 საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს 17.02.2025, №1060/01 წერილი. ამასთანავე, 2024 წელს გაიმართა საქმიანი ეზოების ღია კარის დღეები, რომლის ფარგლებშიც ადგილობრივ მოსახლეობას მიეწოდა ინფორმაცია საქმიანი ეზოებიდან მერქნული რესურსის მიღების განახლებული პროცედურებისა და წესების შესახებ; ტყის მერქნული რესურსების სექტორის განვითარების მიზნით შეხვედრები გაიმართა სახერხი საამქროების წარმომადგენლებთანაც და შემუშავდა მათთვის ხე-ტყის პირველადი დამუშავების გზამკვლევი; ფინანსდება 8 ენერგოეფექტიანი ღუმელის მწარმოებლის პროდუქტი და მიმდინარეობს ახალი მწარმოებლების გამოვლენა და მათი შესაძლებლობების გაძლიერება. 728 საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს 22.12.2023, №10207/01 წერილი, ამ პერიოდისთვის მოწყობილი იყო 42 ეზო. 249 | მიყენებულმა ზიანმა თითქმის 1 მლნ ლარი შეადგინა,729 ჯამში კი, 1 750-ზე მეტი დარღვევა გამოვლინდა.730 მონაცემების თანახმად, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ყველაზე დიდი მაჩვენებელი კახეთის რეგიონშია (595), ხოლო სისხლის სამართლის ნიშნების მქონე ფაქტების ყველაზე დიდი რაოდენობა (53) სამეგრელო-ზემო სვანეთშია გამოვლენილი. ამასთანავე, მიუხედავად იმისა, რომ შიდა ქართლში გამოვლენილი სამართალდარღვევების/დანაშაულების რაოდენობა შედარებით ნაკლებია (41/10, სულ 51), გარემოსათვის მიყენებული ზიანის ყველაზე დიდი მაჩვენებელი (354,264.58 ლარი) ამ რეგიონშია, რაც საერთო ზიანის თითქმის მესამედს შეადგენს. მართალია, 2021 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედდა საქართველოს ტყის კოდექსი, რომლითაც განისაზღვრა ე.წ. სოციალური ჭრის არსებული სისტემის გაუქმება, თუმცა 2022 წელს მიღებული ცვლილებით, ფიზიკური პირის ინდივიდუალური სოციალური ინტერესების გათვალისწინებით საშეშე მერქნის მოპოვების უფლების ხე-ტყის დამზადების ბილეთის საფუძველზე გაცემის სისტემის გაუქმების ვადამ 2026 წლის 1 იანვრამდე გადაიწია.731 სახალხო დამცველის წინადადების მიუხედავად, გადახედილიყო აღნიშნული ვადა და მისი შემცირების შესაძლებლობა მსჯელობის საგანი გამხდარიყო, 2024 წელს ამ მიმართულებით არაფერი შეცვლილა. ვინაიდან, ეკოსისტემისთვის მიყენებული ზიანი განგრძობითია, ე.წ. სოციალური ჭრის სისტემის ჩასანაცვლებლად საჭირო ღონისძიებები, აქტიურად და შემჭიდროვებულ ვადებში უნდა წარიმართოს. გარდა ამისა, სახალხო დამცველს კვლავ საჭიროდ მიაჩნია ახალი სისტემის ამოქმედების ვადის შემცირების განხილვა. წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: ▪ უზრუნველყოს სპეციალური ანგარიშის - „წყალზე უფლების რეალიზაცია საქართველოში“, თემატურ კომიტეტებში განხილვა და საპარლამენტო კონტროლის მექანიზმების გამოყენება, მასში ასახული გამოწვევების დასაძლევად, მათ შორის, საჭიროების შემთხვევაში, სრულფასოვანი საკანონმდებლო გარანტიების შექმნის გზით; 729 948,710.44 ლარი, სსდ გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტის 12/02/2025, DES 2 25 00006766 წერილით მოწოდებული მონაცემები. აღსანიშნავია, რომ 2020-2023 წლების (4 წელი) განმავლობაში გარემოსათვის მიყენებულმა ზიანმა 8,9 მლნ ლარს გადააჭარბა. გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტის 15/01/2024, DES 7 24 00002027 წერილით მოწოდებული სტატისტიკური მონაცემები. 730 სულ 1,752, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ფაქტების რაოდენობა (სულ 1 556): ხე-ტყის უკანონო ჭრა - 882; ხე-ტყის უკანონო ტრანსპ./ტრანსპ. წესების დარღვევა - 655; სოციალური ჭრების შედეგად მოპ. ხე-ტყის ნებისმიერი ფორმით გასხვისება (რეალიზაცია) – 19; სისხლის სამართლის ნიშნების მქონე ფაქტების რაოდენობა (გადაგზავნილია საგამოძიებო ორგანოებში) (სულ 196): ხე-ტყის უკანონო ჭრა - 101; ხე-ტყის უკანონო ტრანსპორტირება - 2; დაურეგისტრირებელი სახერხი საამქროს გამოვლენა (უკანონო სახერხი) - 93. 731 საქართველოს ტყის კოდექსი, მუხ. 93, ნაწ. 9. 250 | ▪ ცხოველთა პოპულაციის ეფექტიანად და ჰუმანურად სამართავად, 2025 წელს მიიღოს „შინაურ ბინადარ ცხოველთა შესახებ“ კანონი და განისაზღვროს ცხოველთა სამართლებრივი სტატუსი, მოვლა-პატრონობის ერთიანი წესები, ვალდებულებების დარღვევისთვის დადგინდეს მკაცრი პასუხისმგებლობა, ზედამხედველობის და აღსრულების ეფექტიანი მექანიზმები. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას: ▪ საზოგადოების, ექსპერტებისა და დაინტერესებული პირების ჩართულობით, შეაფასოს წყალზე უფლების რეალიზაციის პროგრესი, მათ შორის, „ხედვა 2030, საქართველოს განვითარების სტრატეგიით“ განსაზღვრული ამოცანის (2025/2030 წლებისთვის საქართველოს ქალაქების/მთელი ქვეყნის მოსახლეობის 100%-სთვის სტანდარტთა შესაბამისი წყალმომარაგების უზრუნველყოფა) შესრულებასთან დაკავშირებით; ასევე, შეიმუშაოს არსებულ პრობლემათა გადაჭრის დროში გაწერილი გეგმა, სადაც განისაზღვრება კონკრეტული ღონისძიებები და რესურსული შესაძლებლობები, პასუხისმგებელი უწყებები; ▪ გააძლიეროს თვითმმართველობათა მიზანმიმართულად და შედეგზე ორიენტირებულად, წყალზე უფლების რეალიზაციის ეფექტიანად და თანდათანობით გაუმჯობესებისათვის, ასევე, თანასწორობის უზრუნველსაყოფად ; ▪ გაზარდოს სსიპ სურსათის ეროვნული სააგენტოს საჭირო ფინანსური რესურსები, მთელი ქვეყნის მასშტაბით წყლის ხარისხზე მონიტორინგის ჩასატარებლად და მოქალაქეთა სათანადო ინფორმირებისთვის საჭირო საინფორმაციო სისტემის შესაქმნელად; ▪ შეისწავლოს საქართველოს მთავრობის 2014 წლის №58 დადგენილებით დამტკიცებული სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტის შესაბამისობა ჯანმოს უახლეს (2022 წლის) სახელმძღვანელო მითითებებთან სასმელი წყლის ხარისხის შესახებ; პროგრესული რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად, განაახლოს შესაბამისი მაჩვენებლები და მომავალშიც განაგრძოს ეროვნულ სტანდარტთა პროგრესული განახლება აღნიშნული სახელმძღვანელოს ცვლილებათა კვალდაკვალ; ▪ 2025 წელს შემუშავდეს და დამტკიცდეს საქართველოს კატასტროფის რისკის შემცირების განახლებული ეროვნული სტრატეგია და მისი სამოქმედო გეგმა. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს, სსიპ სურსათის ეროვნულ სააგენტოს: 251 | ▪ ▪ ▪ შექმნან ერთიანი პლატფორმა/ბაზა, სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლის შედეგებზე საზოგადოების მარტივად, გასაგებად, ხელმისაწვდომად და სათანადოდ ინფორმირებისათვის; ონლაინ პლატფორმის გარდა, შექმნან მოქალაქეთა ინფორმირების სხვა მექანიზმებიც, რათა მოსახლეობას სხვადასხვა ეფექტიანი საშუალებით მიეწოდოს ინფორმაცია სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლსა და მის შედეგებზე; გააფართოონ წყლის ხარისხის კონტროლის მასშტაბები სახელმწიფო უწყებებთან კოორდინაციით/რესურსების მოძიებით და მაქსიმალურად მოკლე ვადებში უზრუნველყონ წყლის ხარისხის სახელმწიფო კონტროლი მთელ ქვეყანაში. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს, სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოს: ▪ 2025 წლის განმავლობაში, შეუფერხებლად გაგრძელდეს მყინვარული ხეობების დეტალური შესწავლა, უზრუნველყოს დეტალური კვლევებისა და რისკის შესაბამისი შემცველი არეალებისათვის პრევენციული ღონისძიებების შემუშავებისთვის საჭირო ნაბიჯების დაგეგმვა და გატარება; ▪ 2025 წლის განმავლობაში, შეუფერხებლად გაგრძელდეს ადრეული გაფრთხილების სისტემის დანერგვისა და განვითარების პროცესი. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს, სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს: ▪ „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის შესაბამისად, უზრუნველყონ გადაწყვეტილებების დაცულ მიღებისას ტერიტორიებთან მოსახლეობისა და დაკავშირებული საზოგადოებრივი გაერთიანებების მონაწილეობის უფლების დაცვა. ადგილობრივ თვითმმართველობებს: ▪ არსებული რესურსების ეფექტიანად გამოყენებითა და სახელმწიფო უწყებებთან თანამშრომლობით, უმოკლეს ვადებში დაგეგმონ და გადადგან ქმედითი ნაბიჯები, ყველა მუნიციპალიტეტში წყალმომარაგების ლიცენზირებული მიმწოდებლის მიერ უზრუნველსაყოფად; ▪ მაქსიმალური ძალისხმევა გაწიონ მოქალაქეების, მათ შორის, ქალების, ხანდაზმულების, შშმ პირებისა და სხვა ჯგუფების საჭიროებათა გამოსაკვლევად და დასაკმაყოფილებლად წყალზე წვდომის კუთხით; ალტერნატიული გზებით უზრუნველყონ იმ მოქალაქეთა წყალმომარაგება, რომელთაც არ აქვთ წვდომა პირადი და საყოფაცხოვრებო მიზნებისთვის საჭირო მინიმალური ოდენობის წყალზე. სსდ საავტომობილო გზების დეპარტამენტს: 252 | ▪ შეიმუშაოს ერთიანი წესი პროექტების დაგეგმვა-განხორციელებისას მოქალაქეთა საკუთრებაზე ზეგავლენის შესწავლა-შეფასების, კომპენსირებისა და გამოსყიდვის თაობაზე გადაწყვეტილების მიღებისთვის მაქსიმალურად ამომწურავი და მკაფიო კრიტერიუმებისა და პროცედურის დასადგენად. 253 | 17. ჯანმრთელობის უფლება 17.1. შესავალი ჯანმრთელობის უფლება საყოველთაოდ არის აღიარებული ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებად, რომელიც აუცილებელია ინდივიდუალური და კოლექტიური მისწრაფებების რეალიზაციის, გამძლეობისა და ადამიანის ღირსების შენარჩუნებისთვის. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) განმარტებით,732 ჯანმრთელობა არ შემოიფარგლება მხოლოდ დაავადების არარსებობით, არამედ მოიცავს სრულ ფიზიკურ, გონებრივ და სოციალურ კეთილდღეობას. ასეთი ფართო და მრავალგანზომილებიანი გაგება წარმოშობს მრავალ გამოწვევას, რომელიც მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს ჯანმრთელობის შედეგებს. სახელმწიფო ვალდებულია მიიღოს შესაბამისი ზომები ჯანმრთელობის უფლების რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად, განსაკუთრებით, მნიშვნელოვანი სამედიცინო საჭიროებების შემთხვევაში.733 პაციენტის განცხადების/საჩივრების სწრაფად განხილვა ძალიან ეფექტიანად, მნიშვნელოვანია სამართლიანად ჯანმრთელობის და საკმარისად ხარისხიანად და უსაფრთხოდ დასაცავად. მიუხედავად იმისა, რომ 2023 წელს საქართველოს პარლამენტმა გაიზიარა სახალხო საქმისწარმოების შემუშავება, დამცველის პროცედურის რომლითაც რეკომენდაცია და განმსაზღვრელი დადგინდება შესაბამის ახალი სამედიცინო უწყებას დაევალა ნორმების/სტანდარტის მომსახურების ხარისხის შესაფასებლად მომზადებული სარეცენზიო დოკუმენტაციის პროფესიული განვითარების საბჭოსთვის განსახილველად დროულად და სრულყოფილად წარდგენის ვალდებულება,734 ეს საკითხი ჯერ კიდევ არ არის სრულყოფილად მოწესრიგებული, რაც საფრთხეს უქმნის პაციენტთა უფლებების ეფექტიანად დაცვას. 17.2.პაციენტის უსაფრთხოება პაციენტის უსაფრთხოება და ხარისხიანი ჯანდაცვის სერვისების მიწოდება ფუნდამენტურია ჯანდაცვის სისტემის გასაძლიერებლად და სერვისებზე უნივერსალური ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად. პაციენტის უსაფრთხოება არის კოორდინირებული ძალისხმევის სტრუქტურირებული ჩარჩო, რომელიც მიზნად ისახავს კულტურის განვითარებას, პროცესების დამკვიდრებას, პროცედურების განხორციელებას, უსაფრთხო ქცევის ხელშეწყობას, ტექნოლოგიების ინტეგრირებას და ჯანდაცვის გარემოს ოპტიმიზაციას. მისი მთავარი მიზანია თანმიმდევრულად და მდგრადად შეამციროს რისკები, შეამსუბუქოს სამედიცინო შეცდომების უარყოფითი შედეგები.735 პაციენტის 732 Constitution of the World Health Organization. In: World Health Organization: Basic documents. 45th ed. Geneva: World Health Organization; 2005 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <bit.ly/3SbSmT9> [24.01.2025]. 733 International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (Article 12) ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://u.to/lNJ9IQ> [24.01.2025]. 734 საქართველოს პარლამენტის 2023 წლის 6 ნოემბრის დადგენილება „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“. 735 World Health Organization. Global Patient Safety Action Plan. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/Zs4Ud> [29.01.2025]. 254 | უსაფრთხოების მდგრადი სტანდარტიზებული სისტემა პროტოკოლების, აუმჯობესებს უწყვეტი ჯანმრთელობის მონიტორინგის და შედეგებს გამჭვირვალე ანგარიშგების მექანიზმების ხელშეწყობით, რაც ხელს უწყობს არასასურველი სამედიცინო მოვლენების თავიდან აცილებას.736 2023 წელს, პაციენტთა უსაფრთხოების მე-5 მსოფლიო მინისტრთა კონფერენციაზე მიიღეს მონტრეს ქარტია პაციენტის უსაფრთხოების შესახებ,737 რომელიც მიუთითებს გლობალურ ვალდებულებაზე პაციენტის უსაფრთხოების გასაძლიერებლად და ჯანდაცვის სისტემებში ზიანის შესამცირებლად. საქართველომ, როგორც ქარტიის ხელმომწერმა ქვეყანამ, შეიმუშავა პაციენტის უსაფრთხოების პროგრამა738, ასევე შეიქმნა პაციენტის უსაფრთხოების საბჭო, რომლის ამოცანაა მაღალი სანდოობის ჯანდაცვის სისტემებისა და ჯანდაცვის ორგანიზაციების ჩამოყალიბება, კლინიკური პროცესის უსაფრთხოება, პროფესიული განათლების ხელშეწყობა და ჯანდაცვის სფეროში პაციენტის და მათი ოჯახების ჩართულობის გაძლიერება.739 მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი პროგრამებისა და მექანიზმების შექმნა პაციენტის უსაფრთხოების გაუმჯობესების სასიცოცხლო ვალდებულებაა, მათი რეალური გავლენა დამოკიდებულია ეფექტიან და მდგრად განხორციელებაზე. მხოლოდ პროგრამის დამტკიცება არ იძლევა წარმატების გარანტიას - ჯანდაცვის დაწესებულებებმა ეს ინიციატივები უნდა გააერთიანონ ყოველდღიურ პრაქტიკაში, ჩამოაყალიბონ მკაფიო ანგარიშვალდებულების მექანიზმები და განახორციელონ პაციენტის უფლებების დაცვის მუდმივი მონიტორინგი და შეფასება. პაციენტზე ორიენტირებული მიდგომა, რომელშიც პაციენტის უსაფრთხოება სამედიცინო საქმიანობისა და ზოგადად, ინსტიტუციური პოლიტიკის განუყოფელი ნაწილია, პრევენციული ზიანის მინიმიზაციისა და მაღალი სტანდარტის მოვლის უზრუნველყოფის გარანტიებს ქმნის. რეალური ქმედებების გარეშე, პოლიტიკა რჩება მხოლოდ ფორმალობად და ვერ მოაქვს მნიშვნელოვანი ცვლილება პაციენტებისათვის. სახალხო დამცველის შეფასებით, პაციენტის უსაფრთხოების ეფექტიანი უზრუნველყოფისთვის, საჭიროა ეროვნული მონიტორინგისა და ანგარიშვალდებულების სისტემის გაძლიერება, უსაფრთხოების პროტოკოლების დაცვა და პაციენტთა კმაყოფილების რეგულარული შეფასება. ასევე აუცილებელია ამ მიმართულებით სამედიცინო პერსონალის უწყვეტი პროფესიული განათლება, ჯანდაცვის ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება და პაციენტებისა და მათი ოჯახების ჩართულობის To Err Is Human: Building a Safer Health System. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/J8ogYUR> [29.01.2025]. 737 The Montreux Charter on Patient Safety galvanizes action to address avoidable harm in health care. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://lnnk.in/iJgX> [29.01.2025]. 738 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2023 წლის 29 სექტემბრის ბრძანება №69/ნ „საქართველოს 20242025 წლების პაციენტის უსაფრთხოების პროგრამის დამტკიცების შესახებ“. 739 საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 17 ივლისის განკარგულება №1325 „საქართველოში პაციენტთა უსაფრთხოების საბჭოს შექმნისა და დებულების დამტკიცების თაობაზე“. 736 255 | გაძლიერება. დროში განსაზღვრული და გაზომვადი აქტივობების განხორციელებას შედეგად მოჰყვება პაციენტის უსაფრთხოება, სამედიცინო რისკების შემცირება და ჯანდაცვის ხარისხის გაუმჯობესება. 17.3. პირველადი ჯანდაცვის სისტემა პირველადი ჯანდაცვა სრულიად საზოგადოების ჯანმრთელობის დაცვისკენ მიმართული მიდგომაა, რომლის მიზანია უზრუნველყოს ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის შესაძლო საუკეთესო მდგომარეობა და ჯანდაცვის რესურსის სამართლიანი გადანაწილება.740 ის არის ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის ფუნდამენტური ნაწილი, რომელიც მოიცავს დაავადებების პრევენციას, ადრეულ დიაგნოზს და მარტივი სამედიცინო მომსახურების მიწოდებას. ეს სისტემა უშუალოდ არის დაკავშირებული ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებთან, როგორიცაა ჯანმრთელობის, სიცოცხლისა და ღირსეული ცხოვრების უფლება.741 ამჟამად, საქართველოში პირველადი ჯანდაცვის მომსახურება უზრუნველყოფილია ოჯახის ექიმების, ექთნებისა და რეგიონული ჯანდაცვის ცენტრების მეშვეობით. თუმცა, როგორც მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის (WHO) მიერ ჩატარებული კვლევები აჩვენებს, პირველადი ჯანდაცვის სერვისების ხარისხი, ფინანსური მდგრადობა და რეგიონებს შორის უთანასწორობა კვლავ პრობლემად რჩება.742,743 ზოგადად პირველადი ჯანდაცვის სისტემის (PHC) გაძლიერება მოითხოვს არა მხოლოდ ქსელის გაფართოებას, არამედ მომსახურების პაკეტის გაუმჯობესებას. ის, როგორც ჯანმრთელობის საყოველთაო დაფარვის (UHC) ცენტრალური საყრდენი, უნდა უზრუნველყოფდეს ხელმისაწვდომ და ხარისხიან მომსახურებას ყველა ინდივიდისთვის, მიუხედავად მათი გეოგრაფიული მდებარეობის, სოციალურ-ეკონომიკური 744 მდგომარეობისა თუ სხვა პოტენციური ბარიერებისა. სახალხო დამცველის შეფასებით, საქართველოში პირველადი ჯანდაცვის სისტემა ადამიანის უფლებების დაცვის მექანიზმის მნიშვნელოვანი ნაწილია. მისი გაუმჯობესება აუცილებელია ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე მოსახლეობის თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს სოციალური სამართლიანობის გაძლიერებას და ადამიანის ღირსეული ცხოვრების პირობების შექმნას. 740 WHO Strategic Communications Framework for Effective Communications, 2017, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/R28Y3Rq> [24.01.2025]. 741Primary health care მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (WHO) ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://u.to/UK6KIQ > [24.01.2025]. 742 Rethinking primary health care financing in Georgia. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/OsK9> [24.01.2025]. 743 Health and sustainable development: progress in Georgia. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/tpfdyeE> [24.01.2025]. 744 HEALTH FINANCING GUIDANCE No 1 Health financing country diagnostic: a foundation for national strategy development WHO. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/JLNIzAL> [24.01.2025]. 256 | 2024 წელს, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ფარგლებში, პირველადი ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირებისთვის გატარებული ღონისძიებები მოიცავს სტრუქტურულ ცვლილებებს, პერსონალისთვის მინიმალური მოთხოვნების დაწესებას, სახელფასო სარგოს ზრდას, მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებას, სამედიცინო სერვისების გაფართოებას და მონიტორინგის სისტემების დანერგვას.745 ამ ღონისძიებებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ჯანდაცვის სისტემის გაუმჯობესებაში, განსაკუთრებით, მოსახლეობისთვის ხელმისაწვდომი მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის ამაღლებაში. შემოთავაზებული ცვლილებები და ინიციატივები მიუთითებს პირველადი ჯანდაცვის როლის გაძლიერებაზე, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რეგიონებში, რომელთა ნაწილში ჯანდაცვის სერვისებზე წვდომა გართულებულია. ამავე დროს, რეფორმებმა ხელი შეუწყო სისტემის გამჭვირვალობასა და მონაცემებზე დაფუძნებულ მართვას, რაც ხელისუფლებას საშუალებას აძლევს უფრო ეფექტიანი ზედამხედველობა გაუწიოს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობას. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ, წინა წლებში, „სოფლის ექიმის“ სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, პირველადი ჯანდაცვის 746 ხელმისაწვდომობაზე ჩატარებულმა მონიტორინგმა, მომსახურებაზე მოსახლეობის სერვისების ხელმისაწვდომობასა და ხარისხთან დაკავშირებული არაერთი მწვავე პრობლემა გამოკვეთა. 2024 წელს ჩატარებულმა შემოწმებამ747 კვლავ დაადასტურა, რომ მოძველებული ინფრასტრუქტურა და შესაბამისი მოთხოვნების მინიმალური სტანდარტების დაცვა ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად რჩება. ცალკეული სოფლების სამედიცინო დაწესებულებები არასაკმარისად არის აღჭურვილი, ვერ აკმაყოფილებს უსაფრთხო და მაღალი ხარისხის ჯანდაცვის უზრუნველსაყოფად საჭირო მინიმალურ სტანდარტებს. ეს ინფრასტრუქტურული ხარვეზები არა მხოლოდ აფერხებს მომსახურების მიწოდების ეფექტიანობას და უსაფრთხოებას, არამედ ამძაფრებს ჯანმრთელობის უთანასწორობას, განსაკუთრებით, სოფლის მოსახლეობისთვის, რომელიც, ჯანდაცვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით, ისედაც არახელსაყრელ მდგომარეობაში იმყოფება. სახალხო დამცველის შეფასებით, რეფორმების სრულფასოვანი განხორციელება და მათი გრძელვადიანი შედეგი დამოკიდებულია რესურსების ადეკვატურ განაწილებაზე, პერსონალის მოტივაციასა და უწყვეტ მონიტორინგზე. ამიტომ, აუცილებელია ყურადღება გამახვილდეს ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებაზე, პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლებასა და ტექნოლოგიური ინოვაციების დანერგვაზე, რამაც უნდა უზრუნველყოს 745 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი № MOH 6 25 00213076 26/02/2025. 746ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: < https://bit.ly/3k6rfMv> და <https://bit.ly/3Ecx9SY [24.01.2025]. 747 მონიტორინგის შედეგები საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ეცნობა აპარატის წერილით №2024/4063 26/08/2024. 257 | ჯანდაცვის სისტემის მდგრადი განვითარება და მოსახლეობის ჯანმრთელობის დონის შემდგომი ამაღლება. 17.4.დიაბეტის მქონე ბავშვთა საჭიროებების შეფასება დიაბეტი გლობალურად ერთ-ერთი ყველაზე აქტუალური დაავადებაა. დიაბეტის საერთაშორისო ფედერაციის (IDF) 2021 წლის მონაცემებით, მისი გავრცელება შეადგენს 537 მილიონს, მასთან დაკავშირებული სიკვდილის შემთხვევები - 6.7 მილიონს. საქართველოს სახელმწიფოს ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამებში გათვალისწინებულია დიაბეტის მართვის კომპონენტიც, რაც მიზნად ისახავს შაქრიანი და უშაქრო დიაბეტით დაავადებული პაციენტების ამბულატორიული და სტაციონარული მეთვალყურეობის გაუმჯობესებას, შესაძლო გართულებების პრევენციასა და 748 სპეციფიკური მედიკამენტებით უზრუნველყოფას. 2023 წელს, სახალხო დამცველის აპარატის მხარდაჭერით, საქართველოს არაგადამდებ დაავადებათა პრევენციის ალიანსმა (NCD Alliance in Georgia) ჩაატარა კვლევა749, რომლის მიზანიც იყო საქართველოში მცხოვრებ დიაბეტის მქონე ბავშვთა საჭიროებების შეფასება. კვლევამ ასევე შეისწავლა ბავშვებსა და მოზარდებში ტიპი 1 დიაბეტის (ტ1დ) მართვის საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკა, რომლის საფუძველზეც გაკეთდა სათანადო დასკვნები და მომზადდა რეკომენდაციები საქართველოში ჯანდაცვის პოლიტიკაზე გადაწყვეტილებების მიმღებთათვის. სუსტია ბავშვების და მშობლების ცნობიერების და განათლების კომპონენტი, არ არსებობს ერთიანი საინფორმაციო და სოციალიზაციის პლატფორმა/პროგრამა. ასევე, ტიპი 1 დიაბეტის შესახებ მშობლების ინფორმირებისა და განათლების მიმართულებით, საჭიროა უფრო ეფექტიანი ფორმატის შემუშავება, თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებით, განსაკუთრებით რეგიონებში, მშობლების და ექიმ-სპეციალისტების ტრენინგები და კონსულტაციების ფორმატის გაფართოება.750 გარდა ამისა, მნიშვნელოვანია გლუკოზის უწყვეტი მონიტორინგის სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულ აპარატებთან 751 დაკავშირებული ხარვეზების შესწავლა , სასურველია მშობლებისთვის არჩევანის 748 საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 30 დეკემბრის №609 დადგენილება „2023 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ“. 749 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://u.to/Y9t9IQ> [24.01.2025]. 750 დიაბეტის მქონე ბავშვთა საჭიროებების შეფასება, საბაზო კვლევის ანგარიში, გვ. 26. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/8Kzvz> [11.02.2025]. 751 ამ საკითხთან დაკავშირებით, ბავშვთა ენდოკრინოლოგები ჩაღრმავებული ინტერვიუების დროს აღნიშნავდნენ, რომ მშობლებს არჩევანის საშუალება უნდა ჰქონდეთ გლუკოზის მონიტორინგის აპარატებზე (Libre, მედტრონიკი). მათი თქმით, Guardian 3 მსოფლიოში ძალიან გავრცელებული არ არის. ასევე, ოჯახები, რომლებიც ვერ იყენებენ სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებულ გლუკოზის მონიტორინგის აპარატებს, საკუთარი ხარჯებით ყიდულობენ, რომლის ღირებულებაც არის - Dexcom CGM 3 ცალი - 216 ევროს ექვივალენტი, ხოლო Freestyle Libre 2 ცალი - 130 ევროს ექვივალენტი ლარში. რასაკვირველია, ჩამოთვლილი ხარჯების გაწევას ახერხებენ მხოლოდ ის ოჯახები, რომელთაც აქვთ შესაბამისი ფინანსური რესურსები. 258 | შესაძლებლობის მიცემა, სხვადასხვა მომწოდებლის აპარატებს შორის აირჩიონ მათთვის შესაფერისი და სასურველი. პრობლემად იკვეთება ბავშვთა ექიმ-ენდოკრინოლოგის ხელმისაწვდომობა და მათი კვალიფიკაცია, განსაკუთრებით რეგიონებში.752 კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საჭიროებაა მულტიდისციპლინური გუნდის არსებობა, რომელიც აერთიანებს ყველა საჭირო სპეციალისტს, მათ შორის, კვლევის შედეგების ანალიზისას, ხშირად ნახსენები ფსიქოლოგისა და ნუტრიციოლოგის ჩათვლით. აუცილებელია პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებების ბაზაზე ასეთი გუნდების არსებობა, სპეციალისტების კვალიფიკაციის ასამაღლებლად სისტემური მიდგომების დანერგვა - მაგალითად, ამ მიმართულებით უწყვეტი სამედიცინო განათლების მოდულების შემუშავება. ზოგადად, პირველადი ჯანდაცვის როლის გაძლიერება ამ კუთხით, მეტად მნიშვნელოვანია.753 სახელმწიფომ, დიაბეტით დაავადებული ბავშვების მართვის პროცესში მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადადგა, მაგრამ ჯერ კიდევ რჩება გამოწვევები, რომლებიც საჭიროებს გადაჭრას. მშობლების ინფორმირებულობის გაზრდა და მათი თანამშრომლობა ჯანდაცვის პროვაიდერებთან ძირითადი ინიციატივაა დიაბეტის პრიორიტეტია. ეროვნული ერთ-ერთი რეგისტრის შექმნა, მნიშვნელოვანი რომელიც გაამარტივებს პაციენტების მონაცემების მართვას და თანმხლები დაავადებების კონტროლს. ამ სისტემის დანერგვა მოითხოვს ჯანდაცვის პროვაიდერებთან მჭიდრო თანამშრომლობას. ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ინფორმაციით, რეგიონებში მომსახურების ხელმისაწვდომობის გასაუმჯობესებლად აუცილებელია სპეციალისტების რაოდენობის გაზრდა და საჭირო მასალებით (ინსულინი, შპრიცები, მნიშვნელოვანია ფსიქოლოგიური დაავადებასთან გამკლავებაში სისტემებთან დაკავშირებით, ტესტ-ჩხირები) სერვისის დამატება დაეხმარება. პროგრამაში, გლუკოზის მშობლებს უზრუნველყოფა. რაც ასევე, მშობლებს უწყვეტი მონიტორინგის სურთ ჰქონდეთ არჩევანის შესაძლებლობა სხვადასხვა მწარმოებლის აპარატებს შორის. ამ საკითხზე მუშაობა მიმდინარეობს, მაგრამ საჭიროა მწარმოებლებთან დამატებითი კომუნიკაცია. დიაბეტის სამართავად ასევე მნიშვნელოვანია ფიზიკური აქტივობის ხელშეწყობა. ეროვნული სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის ფარგლებში იმართება ჯანსაღი ცხოვრების წესის პოპულარიზაციისკენ მიმართული საინფორმაციო და საგანმანათლებლო ღონისძიებები.754 დიაბეტის მქონე ბავშვთა საჭიროებების შეფასება, საბაზო კვლევის ანგარიში. გვ. 6. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/8Kzvz> [11.02.2025]. 753 დიაბეტის მქონე ბავშვთა საჭიროებების შეფასება, საბაზო კვლევის ანგარიში. გვ. 25. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/8Kzvz> [11.02.2025]. 754 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი № MOH 8 25 00223897 28/02/2025. 752 259 | სახალხოს დამცველის შეფასებით, დიაბეტით დაავადებული ბავშვებისთვის ხარისხიანი ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა ჯანმრთელობის უფლების რეალიზაციის მნიშვნელოვანი ასპექტია. ამის მისაღწევად, მშობლებს აუცილებლად უნდა მიუწვდებოდეთ ხელი კვალიფიციურ სპეციალისტებზე, თანამედროვე სამედიცინო ტექნოლოგიებსა და დიაგნოსტიკაზე, საგანმანათლებლო მკურნალობასა რესურსებზე. და განათლებაზე ასევე აუცილებელია ხელმისაწვდომობის გასაუმჯობესებლად ღონისძიებების გატარება, ასევე, პირველადი ჯანდაცვის როლის გაძლიერება, რაც უზრუნველყოფს ყველა ბავშვის სამართლიან და თანაბარ უფლებას ჯანსაღ მომავალზე. ეს არა მხოლოდ გააუმჯობესებს პაციენტების ცხოვრების ხარისხს, არამედ მნიშვნელოვნად შეამცირებს დიაბეტის სოციალურ და სამედიცინო ტვირთს ქვეყანაში. 17.5.ონკოლოგიური პაციენტების უფლებები ონკოლოგიური დაავადებები გლობალური მნიშვნელობის გამოწვევაა ჯანმრთელობისათვის. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინტერვენციებისა და სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესების ცალსახა პროგრესის მიუხედავად, კიბოთი მაღალი ავადობა და სიკვდილიანობა კვლავაც მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება.755 2024 წელს საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის მიერ ჩატარებული თემატური 756 ხელმისაწვდომობა საქართველოში“, მოკვლევა, „ონკოლოგიურ სერვისებზე ნათლად ასახავს ამ საკითხის აქტუალურობას. კვლევის შედეგები მიუთითებს მიგნებებზე, რომლებიც აღწერენ არსებულ პრობლემებს ონკოლოგიურ მკურნალობაში და აღწერს იმ ღონისძიებებს, რომელთა გატარებაც აუცილებელია სერვისების 757 ბარიერების დასაძლევად. ხელმისაწვდომობის მიდგომას, ხელმისაწვდომობის გასაუმჯობესებლად სახალხო დამცველის შეფასებით, ონკოლოგიური სერვისების გაუმჯობესება რომელიც და არსებული გულისხმობს მოითხოვს კომპლექსურ და კოორდინირებულ როგორც სახელმწიფო დონეზე პოლიტიკის განვითარებას, ისე საზოგადოების ჩართულობას და საერთაშორისო გამოცდილების გათვალისწინებას. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/ceKRe> [24.01.2025]. საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის მიერ ჩატარებული თემატური მოკვლევის, „ონკოლოგიურ სერვისებზე ხელმისაწვდომობა საქართველოში“, ანგარიში. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/4Q3dD6> [26.02.2025]. 757 არ ფინანსდება ონკოფსიქოთერაპია, რეაბილიტაცია, ნუტრიციოლოგია და რეკონსტრუქციულაღდგენითი ოპერაციები, მკურნალობის შემდგომი რეაბილიტაცია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პაციენტის სრულ გამოჯანმრთელებასა და შრომის ბაზარზე რეინტეგრაციაში. საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის მიერ ჩატარებული თემატური მოკვლევის, „ონკოლოგიურ სერვისებზე ხელმისაწვდომობა საქართველოში“, ანგარიში, გვ. 30. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/4Q3dD6> [26.02.2025]. 755 756 260 | დადებითად უნდა შეფასდეს სახელმწიფოს მხრიდან ონკოლოგიური პაციენტებისათვის სამედიცინო სერვისების 758 ძალისხმევა. მათ პაციენტისადმი შორის, მიწოდების 761 ღონისძიებები, და მედიკამენტებით მნიშვნელოვანია 759 სქემის და ფინანსური უზრუნველყოფის ონკოლოგიური მედიკამენტების რეფერენტული ფასების760 დანერგვის ასევე შეიქმნა ონკოლოგიის ეროვნული საბჭო, რომლის მიზანია ონკოლოგიური დაავადებების პროფილაქტიკისა და მართვის უზრუნველყოფა. მნიშვნელოვანია, კიბოთი დაავადებულ პაციენტებს თანაბრად მიუწვდებოდეთ ხელი აუცილებელ მედიკამენტებზე 762 მდგომარეობისა. განურჩევლად მათი სოციალურ-ეკონომიკური დღეს მოქმედი სახელმწიფო პროგრამების მიღმა რჩება გვერდითი მოვლენების მართვის და ფსიქოლოგიური სერვისების დაფინანსების საკითხიც.763 კიბოს კვლევების საერთაშორისო სააგენტო (IARC) მიერ ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ კიბოს ყოვლისმომცველი მოვლა უნდა მოიცავდეს არა მხოლოდ ფიზიკურ მკურნალობას, არამედ ფსიქოლოგიურ და ემოციურ მხარდაჭერასაც პაციენტების ცხოვრების საერთო ხარისხის გასაუმჯობესებლად.764 აუცილებელია უფრო ინკლუზიური მიდგომის შემუშავება, რომელიც გააერთიანებს ამ კრიტიკულ ასპექტებს ონკოლოგიური დახმარების ერთიან სტრუქტურულ ჩარჩოში. 17.6.აღკვეთის სინდრომის მართვა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მესამე მუხლი (წამების, არაადამიანური მოპყრობისა და სასჯელის აკრძალვა) სახელმწიფოს, ნარკოტიკული დეტოქსიკაციისას, დაკავებული/დაპატიმრებული პირებისთვის სათანადო სამედიცინო მომსახურების გაწევის ვალდებულებას აკისრებს.765ადეკვატური მკურნალობის გაუწევლობა 766 არაადამიანურ მოპყრობას უთანაბრდება. საქართველოს მთავრობის 2024 წლის 16 აპრილის №136 დადგენილება „საყოველთაო ჯანდაცვაზე გადასვლის მიზნით გასატარებელ ზოგიერთ ღონისძიებათა შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 21 თებერვლის №36 დადგენილებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე. 759 საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ფარგლებში შეიცვალა ონკოლოგიური მედიკამენტების ლოჯისტიკა. კერძოდ, ქიმიო, ჰორმონო და იმუნოთერაპიისთვის საჭირო მედიკამენტები პაციენტებისთვის ხელმისაწვდომია ამავე სერვისების მიმწოდებელ დაწესებულებებში და მათ აღარ უწევთ სააფთიაქო ქსელიდან მედიკამენტების გამოტანა და პროცედურისთვის მისვლა სამედიცინო დაწესებულებებში. 760 მედიკამენტის გასაყიდი ან საექსპორტო ფასის ზედა ზღვარი, რომელსაც სახელმწიფო ადგენს. 761 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2024 წლის 18 მარტის ბრძანება MOH 3 24 00000089. 762 Cancer prevention and control in the context of an integrated approach ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/eyPcf >[24.01.2025]. 763 საქართველოს სახალხო დამცველის 2018 წლის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, გვ. 196. 764 Prevention Strategies for Gastric Cancer: A Global Perspective ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://goo.su/UowsHU> [24.01.2025]. 765 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2008 წლის 2 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე დიბეკუ ალბანეთის წინააღმდეგ (Dybeku v. Albania), პარ. 41 766 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2009 წლის 24 მაისის გადაწყვეტილება საქმეზე 758 პოღოსიანი საქართველოს წინააღმდეგ (Poghosyan v. Georgia), პარ. 47-49. 261 | დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მოთავსებულ პირებს, რომლებიც არ არიან ჩართული მეტადონით ჩანაცვლების პროგრამაში და დაწესებულებაში ყოფნის დროს უვითარდებათ აღკვეთის სინდრომი, სიმპტომურად მიეწოდებათ დამამშვიდებელი და ტკივილგამაყუჩებელი მედიკამენტები. სახალხო დამცველმა არაერთხელ მიუთითა დროებითი მოთავსების იზოლატორში აღკვეთის სინდრომის767 მართვისთვის ერთიანი სახელმძღვანელოს შექმნის მნიშვნელობაზე, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დახმარების მოცულობა და იქნება მკაფიო მითითება, თუ რა შემთხვევაში უნდა მოხდეს დაკავებულის სტაციონარში გადაყვანა. მართალია შინაგან საქმეთა სამინისტრომ შეიმუშავა დოკუმენტი დროებითი მოთავსების იზოლატორში ნარკოტიკულ ნივთიერებებზე დამოკიდებულ დაკავებულ პირთა სიმპტომური მკურნალობისა და მართვის შესახებ, თუმცა 2024 წელს მოწოდებული ინფორმაციით, განხილვის იყო.768 ეტაპზე განხორციელებული ვიზიტების დროს გამოვლინდა, რომ სამედიცინო პერსონალს არ ჰქონდა ინფორმაცია მსგავსი დოკუმენტის არსებობაზე და არც გადამზადება ჰქონდათ გავლილი აღნიშნულ საკითხზე. მნიშვნელოვანია, რომ დროულად მოხდეს აღნიშნული დოკუმენტის დამტკიცება და სამედიცინო პერსონალის გადამზადება. რეკომენდაციები საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ უზრუნველყოს პირველადი ჯანდაცვის სერვისების განვითარების მკაფიო, დროში გაწერილი, შესრულების ინდიკატორების და მონიტორინგის მექანიზმის მქონე ერთიანი გეგმის შემუშავება, რომელიც ხელს შეუწყობს როგორც რეგიონალური უთანასწორობის აღმოფხვრას ხელმისაწვდომობისა და მომსახურების ხარისხში, ისე სერვისების დაფინანსების ეფექტიანობის გაუმჯობესებას, პროფესიული კადრების მოზიდვასა და მათი კვალიფიკაციის ამაღლებას, რაც საბოლოოდ გაზრდის სისტემის ეფექტიანობას და პაციენტებზე ორიენტირებულობას; ▪ დიაბეტის მართვის სახელმწიფო პროგრამის სისტემატური მონიტორინგის ფარგლებში, განსაზღვროს მკაფიო შესრულების ინდიკატორები (პაციენტთა რეგისტრაციის, გლუკოზის კონტროლის, კმაყოფილების მაჩვენებლები), გართულებების უზრუნველყოს პრევენციისა შედეგების და რეგულარული გამოქვეყნება და გამჭვირვალობა, ჯანდაცვის პერსონალს ჩაუტაროს ტრენინგები და 767 სხვადასხვა შეხამებისა და სიმძიმის სიმპტომთა ჯგუფი, რომელიც აღმოცენდება იმ ფსიქოაქტიური ნივთიერების მოხმარების შეწყვეტის ან შემცირებისას, რომელსაც, ჩვეულებრივ, მოიხმარდნენ დიდი ხნის განმავლობაში და/ან დიდი დოზებით. სინდრომს შესაძლებელია თან სდევდეს ფიზიოლოგიური დარღვევები. იხ. ბმული <https://bit.ly/3aGshWM> [ბოლოს ნანახია: 27.01.2025]. 768 შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2024 წლის 1 მარტის წერილი MIA 1 24 00639688. 262 | გაზარდოს პაციენტთა ჩართულობა ინფორმირებულობის კამპანიების საშუალებით; ▪ მკურნალობასა და მედიკამენტებზე უზრუნველსაყოფად შეიმუშაოს გათვალისწინებული იქნება მხარდაჭერა (გვერდითი თანაბარი პოლიტიკის ონკოლოგიური ეფექტების ხელმისაწვდომობის დოკუმენტი, პაციენტების მკურნალობისა რომელშიც ყოვლისმომცველი და ფსიქოლოგიური დახმარების ჩათვლით), ასევე, გაზარდოს მკურნალობის ინოვაციური მეთოდების დაფინასება. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: ▪ უმოკლეს ვადებში უზრუნველყოს სამედიცინო პერსონალისთვის დროებითი მოთავსების იზოლატორში სახელმძღვანელოს აღკვეთის დამტკიცება, სინდრომის რომელშიც სამართავად გათვალისწინებული ერთიანი იქნება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დახმარების მოცულობა და მკაფიოდ გაიწერება, თუ რა შემთხვევაში უნდა გადაიყვანონ დაკავებული სამედიცინო დაწესებულებაში; აღნიშნული დოკუმენტის საფუძველზე უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორების სამედიცინო პერსონალის გადამზადება. 263 | 18. შრომის უფლება 2024 წელს, შრომის უფლების დაცვაზე განსაკუთებით ნეგატიური ზეგავლენა მოახდინა საქართველოს პარლამენტის მიერ ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონში 2024 წლის 13 დეკემბერს შეტანილმა ცვლილებებმა, რომლებიც ასევე ვრცელდება საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებში დასაქმებულ პირებზეც. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ეს ცვლილებები არ შეესაბამება ადამიანის უფლებების დაცვის კონსტიტუციით დადგენილ სტანდარტებს და, გარდა ამისა, არც ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიზნებს პასუხობს.769 აღსანიშნავია, რომ საკანონმდებლო პროცესი დაჩქარებული წესით, დაინტერესებული საზოგადოების და შესაბამისი დარგის სპეციალისტების ჩართულობის გარეშე წარიმართა. წლის განმავლობაში რეალიზაციასთან სახალხო დამცველის აპარატში შრომითი უფლების საქმეები ძირითადად ეხებოდა შრომითი დაკავშირებული ურთიერთობის დაუსაბუთებელი შეწყვეტის, დასაქმებაზე ხელმისაწვდომობის უფლების შეზღუდვის და შრომით კანონმდებლობასთან შეუსაბამო ხელშეკრულების დადების ფაქტებს, მათ ურთიერთობებთან შორის, აპარატი დაკავშირებული ასევე განიხილავდა დისკრიმინაციის განაცხადებს შრომით დადგენის შესახებ. დისკრიმინაციისგან დაცულ ნიშნებად განმცხადებლები ძირითადად ასახელებდნენ განსხვავებული მოსაზრებების გამოხატვას და პროფკავშირულ საქმიანობას.770 სახალხო დამცველმა, საქმეთა განხილვის შედეგად, უფლებაში ჩარევა 30 შემთხვევაში დაადგინა. ქვეყანაში შრომის ღირსეული ანაზღაურების უფლების სათანადოდ უზრუნველსაყოფად ამ დრომდე არ არსებობს შესაბამისი სამართლებრივი გარანტიები. ასევე, მოქმედი შრომის კანონმდებლობით კერძო დამსაქმებელს დღემდე არ აქვს მშობლისთვის ორსულობის, მშობიარობის და ბავშვის მოვლისთვის შვებულების ანაზღაურების ვალდებულება.771 გასული წლების მსგავსად გამოწვევად რჩება შშმ პირთა შრომის უფლების რეალიზება, მათი კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობა და ღია შრომის ბაზარზე დასაქმება.772 18.1 ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონში შესული ცვლილებები 2024 წლის დეკემბერში საქართველოს პარლამენტმა დაჩქარებული წესით განიხილა კანონპროექტი ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონში შესატანი ცვლილებების შესახებ773, რომლის შედეგადაც: 769 იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის განცხადება < https://shorturl.at/rsCbS > [11.03.2025]. 770 2024 წლის სპეციალური ანგარიში „დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ.“ 771 საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის 6 მაისის №1698 კონსტიტუციური სარჩელი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ < https://shorturl.at/rvTW1 > [11.03.2025]. 772 იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში ,,შშმ შრომისა და დასაქმების უფლება“ < https://ombudsman.ge/res/docs/2022091620441847336.pdf > [11.03.2025] . ასევე, 2024 წლის სპეციალური ანგარიში „დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის, მისი თავიდან აცილებისა და თანასწორობის მდგომარეობის შესახებ.“ 773 ,,საჯარო სამსახურის შესახებ” საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე” 2024 წლის 13 დეკემბრის კანონი, 165-Iმს-XIმპ. 264 | • საჯარო დაწესებულების პირველადი სტრუქტურული ერთეულის ხელმძღვანელი და მისი მოადგილე, რომლებიც ამ ცვლილებებამდე პროფესიული საჯარო მოხელეები იყვნენ, როგორც ფუნქციურად, ისე სტატუსით და ამ პოზიციებს კანონმდებლობით774 განსაზღვრული კონკურსის წარმატებით გავლის შედეგად უვადოდ იკავებდნენ, დღეს ადმინისტრაციული ხელშეკრულებით დასაქმებულ პირებად მიიჩნევიან,775 რომლებიც მითითებულ პოზიციებზე, როგორც წესი, კონკურსის გარეშე მიიღებიან დაწესებულების ხელმძღვანელის ერთპიროვნული გადაწყვეტილებით, ვადიანი ხელშეკრულების საფუძველზე. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ კანონში შესული ცვლილებები ეწინააღმდეგება კონსტიტუციას და არც,,საჯარო სამსახურის შესახებ მიზნებს პასუხობს.776 საყურადღებოა, სასამართლოს უკვე აქვს კანონის“ საკონსტიტუციო ნამსჯელი რომ საჯარო საქართველოს დაწესებულების სტრუქტურული ერთეულების ხელმძღვანელების ფუნქციებთან დაკავშირებით და მათ პროფესიული ბუნებით იდენტიფიცირებად თანამდებობად განიხილავს, რომელზეც პირები მხოლოდ პროფესიულ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით შეირჩევიან და მათი არჩევისას უფლებამოსილი ორგანო არ ხელმძღვანელობს კონკრეტული პირის შერჩევის პოლიტიკური მიზანშეწონილობით. ადგილობრივი თვითმმართველობის მერიის/გამგეობის პირველადი სტრუქტურული ერთეულის უფლებამოსილების შეწყვეტასთან დაკავშირებული მსგავსი/იდენტური 777 ჩანაწერი კოდექსში ხელმძღვანელის შინაარსის საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ კონსტიტუციის 29-ე მუხლის მე- 2 პუნქტთან (2018 წლის 23 მარტამდე მოქმედი რედაქცია) შეუსაბამოდ მიიჩნია და განმარტა, რომ სადავო ნორმა ზღუდავდა გამგეობის/მერიის სტრუქტურული ერთეულის ხელმძღვანელის მიერ ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოში საქმიანობის განხორციელების კონსტიტუციურ უფლებას (თანამდებობრივი უფლებამოსილების შეუფერხებლად განხორციელების და თანამდებობიდან უსაფუძვლოდ გათავისუფლების დაცვის დადგენილ გარანტიებს).778 საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 2024 წლის 13 დეკემბრიდან მოქმედი რედაქცია მნიშვნელოვნად აუარესებს საჯარო მოსამსახურეების სოციალურ გარანტიებს. გარდა ამისა, დაწესებულების ძირითადი ფუნქციების შესრულების მიუხედავად, მათი შრომითი ურთიერთობის შეხედულებაზე, ხოლო ხანგრძლივობა ხელშეკრულების დამოკიდებულია ვადის გასვლა ხელმძღვანელის საფუძვლად ედება ადმინისტრაციული ხელშეკრულების შეწყვეტას. ამასთანავე, ხელშეკრულების ვადა ვერ იქნება შესაბამისი დაწესებულების ხელმძღვანელის უფლებამოსილების ვადისა და ამ 774 ,,საჯარო სამსახურში კონკურსის ჩატარების წესის შესახებ” საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 21 აპრილის №204 დადგენილება. 775 ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 3, ქვპ. ,,ზ“, მუხლი 78, ქვპ. ,,ე“. 776 იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის განცხადება < https://shorturl.at/DYzeM > [11.03.2025]. 777 ,,ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი“ (2015 წლის 6 თებერვალს მოქმედი რედაქცია). 778 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 17 ოქტომბრის №3/5/626 გადაწყვეტილება, II50, 53, II-17. 265 | ხელმძღვანელის უფლებამოსილების შეწყვეტიდან ამ დაწესებულების ხელმძღვანელის თანამდებობაზე განწესებული პირის უფლებამოსილების დაწყებამდე პერიოდის ჯამზე მეტი.779 გარდა ამისა, შესაძლებელია ადმინისტრაციული ხელშეკრულების ვადამდე შეწყვეტა ერთ-ერთი მხარის ინიციატივით, და ამ დროს, დასაქმებულ პირს მხოლოდ კომპენსაციის მოთხოვნის უფლება აქვს 1 ან 2 თვის თანამდებობრივი სარგოს ოდენობით.780 • ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის მოქმედი რედაქცია რეორგანიზაციის შედეგად უკანონოდ გათავისუფლებულ პირს, მანამდე მოქმედი რედაქციისგან განსხვავებით, სამსახურში აღდგენის საშუალებას არ უტოვებს და სანაცვლოდ არასაკმარის გათავისუფლებული და სხვა მოხელეებისგან საფუძვლით საჯარო მნიშვნელოვნად სამსახურიდან ნაკლებ კომპენსაციას სთავაზობს.781 ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის ეს ჩანაწერი დამსაქმებელს ერთგვარ ბერკეტს უქმნის მისთვის არასასურველი საჯარო მოსამსახურეებისა და საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებში დასაქმებული პირების სამსახურიდან რეორგანიზაციით გასათავისუფლებლად. აღსანიშნავია, რომ ეს ნორმა, გარდა იმისა, რომ არ შეესაბამება საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილ ადამიანის უფლებათა სტანდარტებს, ასევე შეუსაბამოა შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის (ILO) 158-ე კონვენციის მე-10 მუხლით აღიარებულ უფლებასთან - უკანონოდ გათავისუფლებული პირი უზრუნველყოფილი იყოს სამართლიანი და ადეკვატური კომპენსაციის მიღების უფლებით. ILO-ს ექპერტთა კომიტეტის განმარტებების მიხედვით, უკანონოდ გათავისუფლებული პირის უფლებების რესტიტუციის მიზნით საუკეთესო გამოსავალი სამსახურში აღდგენაა და აღდგენის შეუძლებლობის შემთხვევაში უნდა განიხილებოდეს ადეკვატური და სამართლიანი კომპენსაციის მიღების შესაძლებლობა.782 რეორგანიზაციის საფუძვლით უკანონოდ გათავისუფლებული პროფესიული საჯარო მოხელის და საჯარო სამსახურის იურიდიულ პირში დასაქმებული პირის უფლებრივი რესტიტუციის სამართლებრივი გარანტიები უფრო სუსტია, ვიდრე ამას მსგავს შემთხვევებში საქართველოს ორგანული კანონი საქართველოს შრომის კოდექსი ითვალისწინებს. კერძოდ, რეორგანიზაციის საფუძველზე გათავისუფლებული პირი, სასამართლოში მისი მოთხოვნის დაკმაყოფილების შემთხვევაშიც კი, ვერ აღდგება მანამდე დაკავებულ თანამდებობაზე და მიეცემა მხოლოდ განაცდური თანამდებობრივი სარგო და კომპენსაცია 3 თვის თანამდებობრივი სარგოს ოდენობით. აღსანიშნავია, რომ ამ საფუძვლით გათავისუფლებული პირები არათანაბარ მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ სხვა საფუძვლებით გათავისუფლებულ პირებთან შედარებით, სადაც კანონი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების შემთხვევაში აღდგენას, ხოლო აღდგენის შეუძლებლობის შემთხვევაში კომპენსაციის სახით 6 თვის 779 ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 81, პუნ. 2. 780 ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 82, პუნ. 2. 781 ,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ, 118, პუნ. 3 და პუნ. 6. 782 იხ. General Survey, “Protection against Unjustified Dismissal”, ILO, 1995, 218-232, <https://webapps.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09661/09661(1995-82-4B).pdf> [11.03.2025]. 266 | თანამდებობრივი სარგოს და პროფესიული მოხელისთვის გათვალისწინებულ საკლასო დანამატის გაცემას ითვალისწინებს. 18.2.საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საჩივრების განხილვის შედეგად გამოვლენილი შრომის უფლების დარღვევის ფაქტები საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა 2023 წელს პირველად იმსჯელა სსდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის დაწესებულების ტერიტორიაზე მოქმედ კერძო საწარმოში დასაქმებული მსჯავრდებულების შრომითი უფლებების დაცვის 783 მდგომარეობაზე, გამოავლინა მსჯავრდებულის შრომითი უფლებების დარღვევის ფაქტი და დამსაქმებელს შესაბამისი რეკომენდაციით მიმართა.784 საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ დახურული ტიპის დაწესებულებებში, ბრალდებულების/მსჯავრდებულების დასაქმების პროცედურის სპეციფიკის და სამუშაოს შეზღუდული არჩევანის გათვალისწინებით, შესაბამისი საზედამხედველო მექანიზმების არარსებობის პირობებში, განსაკუთრებით მაღალია მათი შრომის უფლებების დარღვევის რისკი. საანგარიშო პერიოდში პენიტენციური დაწესებულებების ტერიტორიაზე მოქმედ კერძო საწარმოებში დასაქმებულ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა შრომითი უფლებების დასაცავად, საქართველოს სახალხო დამცველმა საქართველოს იუსტიციის მინისტრს წარუდგინა წინადადება, შეიმუშაონ სათანადო მონიტორინგის მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს ამ საწარმოებში დასაქმებულ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა შრომითი უფლებების ეფექტიან დაცვას, რათა დასაქმებული ბრალდებულის/მსჯავრდებულის შრომის უფლების დარღვევის ფაქტის გამოვლენა დამოკიდებული არ იყოს მხოლოდ დასაქმებული პირის საჩივარზე.785 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი საჩივრებიდან ასევე იკვეთება სპეციალური სამუშაოებზე პენიტენციური დასაქმებულ სამსახურის ტერიტორიაზე ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სამეურნეო სამუშაო 786 აღრიცხვასთან დაკავშირებული პრობლემები. მსჯავრდებულის საჩივრის დროის განხილვის შედეგად, გაირკვა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში სამეურნეო სამუშაოებზე დასაქმებული პირების სამუშაო დრო კანონმდებლობის შესაბამისად არ აღირიცხებოდა.787 ეს საკითხი კიდევ დასაქმებულებისგან უფრო მნიშვნელოვანია განსხვავებით, იმის გათვალისწინებით, ბრალდებულები/მსჯავრდებულები რომ სხვა არასამუშაო დროსაც დამსაქმებლის მუდმივი ზედამხედველობის/კონტროლის ქვეშ იმყოფებიან და მიეკუთვნებიან უზრუნველყოფს მოწყვლად ჯგუფს. სამეურნეო სამუშაო დროის სათანადოდ სამუშაოებზე აღრიცხვა კი დასაქმებული 783 „სახალხო დამცველის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“, 2023, გვ. 242-244. 784 საქართველოს სახალხო დამცველის 09.09.2024 წ. №2024/4355 რეკომენდაცია. ხელმისაწვდომია: <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2024112812220194501.pdf >[11.03.2025]. 785 საქართველოს სახალხო დამცველის წინადადება №2024/7698 26.12.2024 წ. ხელმისაწვდომია: <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2025021914544516289.pdf> [11.03.2025]. 786 №5518/2024 საჩივარი. 787 აღნიშნულ პრობლემაზე საუბარია პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2016 წლის ანგარიშშიც, ხელმისაწვდომია: <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2019040513214458561.pdf> გვ. 116-118 [11.03.2025]. 267 | ბრალდებულების/მსჯავრდებულების შრომითი უფლებების დაცვას. ყველა პენიტენციური დაწესებულების ტერიტორიაზე სამეურნეო სამუშაოებზე დასაქმებული ბრალდებულების/მსჯავრდებულების სამუშაო დროის კანონმდებლობით დადგენილი წესით აღრიცხვის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო დამცველმა საქართველოს იუსტიციის მინისტრს შესაბამისი წინადადებით მიმართა.788 2023 წელს, საქართველოს მუნიციპალიტეტის მერიის სახალხო დამცველმა გამოავლინა მიერ დაფუძნებულ ქალაქ კულტურის თბილისის და სპორტის დაწესებულებებში დასაქმებული პედაგოგების/მწვრთნელების შრომითი უფლების დარღვევის ფაქტები, დაკავშირებული დასაქმებულებთან კანონშეუსაბამოდ ხელშეკრულების 1 წელზე ნაკლები ვადით გაფორმებასა და საქართველოს შრომის კოდექსით გათვალისწინებული სოციალური გარანტიების შეზღუდვასთან. ამ საკითხთან დაკავშირებით საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა საკუთარი ინიციატივით 59 ადგილობრივი მუნიციპალიტეტის და 4 თვითმმართველი ქალაქის მერიის პრაქტიკა შეისწავლა და გაირკვა, რომ 13 მუნიციპალიტეტში ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ორგანოს მიერ დაფუძნებულ ზოგიერთ კულტურის და სპორტის დაწესებულებაში ბოლო 10 წლის განმავლობაში პედაგოგები/მწვრთნელები ვერ სარგებლობდნენ ანაზღაურებადი შვებულებით, ვინაიდან მათთან შრომითი ხელშეკრულება ყოველწლიურად 10 თვის ვადით იდებოდა. დაწესებულებათა უმრავლესობაში, ერთსა და იმავე პედაგოგებთან/მწვრთნელებთან ყოველწლიურად ხელახლა ფორმდებოდა შრომითი ხელშეკრულებები (საუბარია ერთ წელზე ნაკლები ვადით გაფორმებულ შრომით ხელშეკრულებებზე). გამოვლენილი დარღვევის აღმოსაფხვრელად და დასაქმებული პედაგოგების/მწვრთნელების შრომითი უფლებების აღსადგენად, საქართველოს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა შესაბამის საჯარო დაწესებულებებს - შრომითი ხელშეკრულებები შესაბამისობაში მოეყვანათ საქართველოს ორგანულ კანონთან - „საქართველოს შრომის კოდექსთან“.789 მისასალმებელია, რომ ყველა ადრესატმა დაწესებულებამ გაიზიარა სახალხო დამცველის რეკომენდაცია. 2024 წლის დასაწყისში, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ერთ-ერთი საჩივრის შესწავლისას, საჯარო სკოლის დირექტორების შესარჩევი კონკურსის მარეგულირებელ წესთან დაკავშირებული მმართველობის ხარვეზიანი პრაქტიკა გამოავლინა.790 კერძოდ, საჯარო სკოლის დირექტორობის მსურველი კანდიდატის სკოლის სამეურვეო საბჭოსათვის წარდგენის მიზნით, მინისტრის გადაწყვეტილებით შექმნილ კომისიასთან/კომისიებთან გასაუბრებისას, კონკურსანტების შეფასების ქულების დაწერის პროცესში 788 საქართველოს სახალხო დამცველის წინადადება №2024/7767 28.12.2024 წ. ხელმისაწვდომია <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2025021914544841830.pdf> [11.03.2025]. 789 საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაცია №2024/4096 27.08.2024 წ. 790 საჯარო სკოლის დირექტორის შესარჩევი კონკურსის გამართვის წესის დადგენის თაობაზე, საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრის 2024 წლის 15 თებერვლის №36/ნ ბრძანება. 268 | უგულებელყოფილი იყო მინიჭებული ქულის დასაბუთების ვალდებულება. კომისიის წინაშე კანდიდატთა გასაუბრების ოქმი არ შეიცავდა ინფორმაციას კანდიდატისთვის დასმული კითხვების, გაცემული პასუხებისა და ამ პასუხებიდან გამომდინარე მინიჭებული ქულების დასაბუთების შესახებ. ამგვარი გარემოება კანდიდატებისთვის ბუნდოვანს ხდის მათ მიმართ მიღებული გადაწყვეტილების კანონიერებისა და გამჭვირვალობის საკითხს, იწვევს ადმინისტრაციული ორგანოსადმი უნდობლობას და აზიანებს სრულ პროცესს. შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველმა საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრს წინადადებით მიმართა კომისიის მიერ შეემუშავებინათ მიღებული გადაწყვეტილების გასაუბრებისას საჯარო დასაბუთების სკოლის უზრუნველსაყოფად დირექტორობის მსურველი კანდიდატებისთვის კონკრეტული ქულების მინიჭების კრიტერიუმები და ინდიკატორები. აგრეთვე, უზრუნველყოთ აღნიშნული 791 კანდიდატებისთვის ხელმისაწვდომობა. კრიტერიუმების შესახებ ინფორმაციის აღსანიშნავია, რომ საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრომ გაიზიარა საქართველოს სახალხო დამცველის წინადადება.792 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა განცხადებების/საჩივრების განხილვის შედეგად, ასევე გამოავლინა აფხაზეთის ა/რ-ს განათლებისა და კულტურის სამინისტროს, თელავის მუნიციპალიტეტის მერიის, სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს, სს ,,საქართველოს რკინიგზის“, შპს ,,ილი ჯგუფის“ და ა(ა)იპ მარნეულის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული ბაგა-ბაღების გაერთიანების მხრიდან დასაქმებულთა (მათ შორის დასაქმებული მსჯავრდებულის) შრომითი უფლებების დაუსაბუთებელი შეზღუდვის ფაქტები, და განმცხადებელთა კონსტიტუციური უფლებების აღდგენის მიზნით, ადრესატ უწყებებს შესაბამისი რეკომენდაციებით მიმართა.793 სამწუხაროდ, საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციები არ გაუზიარებიათ. რეკომენდაციები: სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახურს: ▪ სსდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დაწესებულებების ტერიტორიებზე როგორც სამეურნეო სამუშაოებზე, ისე იმავე ტერიტორიებზე კერძო საწარმოებში დასაქმებულ პირთა შრომითი უფლებების დაცვის შემოწმების მიზნით, ყოველწლიურად ჩატარდეს გეგმიური ინსპექტირება. 791 საქართველოს სახალხო დამცველის წინადადება №04-3/2696 18.03.2024 წ. 792 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 03.04.2024 წ. NMES 9 24 0000390051 წერილი. 793 საქართველოს სახალხო დამცველის 24.01.2024 წ. N04-5/966, 21.08.2024 წ. N2024/3953, 20.12.2024წ. N2024/7462, 21.08.2024 წ. N2024/3954 09.09.2024 წ. N2024/4355 და 05.07.2024 წ. N2024/2544 რეკომენდაციები. 269 | 19. სოციალური უზრუნველყოფის უფლება სოციალური უზრუნველყოფის უფლება უმნიშვნელოვანესია თითოეული ადამიანის ღირსების დაცვისთვის, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მათ ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტით გათვალისწინებული უფლებებით სრულად სარგებლობის შესაძლებლობის უფლება ერთმევათ.794 სოციალური უზრუნველყოფის უფლება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სიღარიბის შემცირებასა და შემსუბუქებაში, და ხელს უწყობს სოციალური გარიყულობის თავიდან არიდებას.795 „ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების საერთაშორისო პაქტის“ მე-9 მუხლი ადგენს, რომ „ამ პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ ყველას უფლებას სოციალურ უზრუნველყოფაზე, სოციალური დაზღვევის ჩათვლით“.796 სოციალური უზრუნველყოფის უფლება პაქტით გათვალისწინებული არაერთი უფლების წინაპირობაა. თუმცა, მიუხედავად მისი მნიშვნელობისა, უფლების სრულფასოვნად რეალიზებისთვის აუცილებელია სხვადასხვა ზომის მიღება, მათ შორისაა სახელმწიფოს ვალდებულება, მიიღოს ზომები სიღარიბისა და სოციალური გარიყულობის წინააღმდეგ საბრძოლველად და უზრუნველყოს დამხმარე სოციალური სერვისები.797 საქართველოში სოციალური დაცვის ძირითადი ინსტრუმენტია სოციალური დახმარების სისტემა, რომელიც მიზნად ისახავს მოსახლეობის სამართლიანი, მიზნობრივი და ეფექტიანი დახმარებით უზრუნველყოფას.798 ამ მიზნის მისაღწევად, ქვეყანაში არსებობს „მიზნობრივი სოციალური დახმარების“ - საარსებო შემწეობის პროგრამა. ქვეყანაში არსებული სოციალური დაცვის სისტემის ეფექტიანობას და „მიზნობრივი სოციალური დახმარების“ გამოწვევებს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი წლების განმავლობაში უფლებების პერსპექტივიდან აფასებს და განიხილავს პროგრამის მნიშვნელოვან გამოწვევებს. მათ შორის, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მოსახლეობის სამართლიანი, მიზნობრივი და ეფექტიანი დახმარებით უზრუნველსაყოფად, შინამეურნეობების კვლევაზე დაყრდნობით, აუცილებელია „მიზნობრივი სოციალური პროგრამის“ ეფექტიანობის პერიოდული შეფასება და შედეგების მიხედვით შესაბამისი ზომების მიღება.799 გამოწვევად რჩება სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრაცია განახლებული მეთოდოლოგიის საფუძველზე. გაეროს ზოგადი კომენტარი სოციალური უზრუნველყოფის უფლების მუხლის თაობაზე, პარა. 1, ხელმისაწვდომია: <https://digitallibrary.un.o rg/record/618890?ln=en&v=pdf> [26.01.2025წ.]. 795 იქვე, პარა. 3. 796 ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი, 16/12/1966. 797 ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი, მე-11 მუხლი. 798 საქართველოს კანონი „სოციალური დახმარების შესახებ“, 29/12/2006, მუხლი 1. 799 სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2023 წელი“, გვ. 245; სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2022 წელი“, გვ. 300; სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2019 წელი“, გვ. 288. 794 270 | გარდა ამისა, სახალხო დამცველი, ბოლო წლებია, სოციალური უზრუნველყოფის უფლების ჭრილში მიმოიხილავს საქართველოს რეგიონებსა და დედაქალაქში შეჭირვებული მოსახლეობისათვის სათანადო კვების უფლებაზე ხელმისაწვდომობის გამოწვევებს. 19.1.მიზნობრივი სოციალური დახმარება მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამა არის მასშტაბური ღონისძიება, რომელიც ემსახურება სიღარიბისა და უთანასწორობის აღმოფხვრას ქვეყანაში. სახალხო დამცველის აპარატი, შესწავლილი განცხადებების შედეგებზე დაყრდნობით, ყოველწლიურად აანალიზებს მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამაში პრაქტიკაში გამოვლენილ ხარვეზებს. მიმდინარე წელს შესწავლილი განცხადებების მიხედვით, ახალი სისტემური პრობლემა აპარატს არ გამოუვლენია. თუმცა, სახალხო დამცველი, წლებია, მიუთითებს მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამის ისეთ ხარვეზებზე800, როგორიცაა ადმინისტრირების ეფექტიანი პროცედურები. კერძოდ, საუბარია საარსებო შემწეობის დანიშვნის პროცესის დროში გაჭიანურებაზე. ოჯახის სისტემაში მოხვედრას და შემწეობის თანხის ჩარიცხვას 3 თვემდე სჭირდება.801 ეს საკითხი კიდევ უფრო ამძიმებს ბენეფიციართა მდგომარეობას, რადგან გარდა უშუალოდ შემწეობისა, მიზნობრივი სოციალური დახმარების ბენეფიციარებისათვის გათვალისწინებულია დამატებითი შეღავათები (მაგალითად, უფასო სასადილოებით სარგებლობა, მედიკამენტები, სტუდენტური გრანტები, შეშა, კომუნალური გადასახადების სუბსიდირება) და სერვისები (მაგალითად, სუბსიდიები ტრანსპორტით გადაადგილებისთვის), რომლებიც ებმის საარსებო შემწეობის მიღებას. 2022 წელს დამტკიცდა შინამეურნეობების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების ახალი სატესტო მეთოდოლოგია. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ინფორმაციით, მიმდინარეობს ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების ახალი მეთოდოლოგიის პროექტზე მუშაობა. 2023 წელს კი, მუშაობდნენ არსებული ფორმულის კრიტერიუმების გადახედვასა და მოდელირებაზე სხვადასხვა პარამეტრით, რათა სისტემას უკეთ დაენახა საჭიროებები და თავიდან აერიდებინა არასაჭირო შემთხვევების ჩართვა. სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოდან მიღებული ინფორმაციით802 დგინდება, რომ განახლდა ცვლადების მეთოდოლოგია, რაც გულისხმობს მეთოდოლოგიის მეტ შესატყვისობას თანამედროვე სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებთან. ამასთანავე, უწყების განმარტებით, განახლებული მეთოდოლოგია, მეტად უზრუნველყოფს მოწყვლადი ოჯახების გამოვლენას და ჩართვას პროგრამაში. თუმცა, ამ ეტაპზე, ახალი მეთოდოლოგიით ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებას კვლავ სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2020 წელი“, გვ. 301. 801 „ღატაკ ოჯახს საარსებო შემწეობის მიღების უფლება ეძლევა სარეიტინგო ქულის მინიჭების თვიდან მეორე თვეს (თვეთა ათვლისას სარეიტინგო ქულის მინიჭების მომდევნო თვე ითვლება პირველ თვედ)“. „სოციალური დახმარების შესახებ” საქართველოს მთავრობის №145 დადგენილების მე-5 მუხლი, 28/07/2006 წ. 802 სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს წერილი №SSA 3 25 00128831 25.02.2025 წ. 800 271 | სატესტო სახე აქვს. აქედან გამომდინარე, სახალხო დამცველი კვლავ მოუწოდებს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს, არსებული ინფორმაციის ანალიზის საფუძველზე, დროულად განაახლოს მოქმედი მეთოდოლოგიის დოკუმენტი იმგვარად, რომ მაქსიმალურად გამოირიცხოს შეცდომები და შესაძლებელი გახდეს საჭიროების მქონე, მოწყვლადი ოჯახების გამოვლენა. 19.2.სათანადო კვების უფლება/უფასო სასადილოების პროგრამაზე ხელმისაწვდომობა „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის დადგენილებით, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს დაევალა „შეიმუშაოს რეკომენდაციები უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტის დასადგენად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება ამ მომსახურების მართვასთან, მენიუს კალორაჟთან, კვების ხარისხთან, უსაფრთხოებასთან, სანიტარიულ-ჰიგიენურ მოთხოვნებთან, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა-აღჭურვასა და ჰიგიენური ნორმების დაცვასთან დაკავშირებული და სხვა საკითხები”.803 სამინისტროს განმარტებით804, უფასო სასადილოების მინიმალურ სანიტარიულ-ჰიგიენურ მოთხოვნებთან დაკავშირებით, იძიებს მუნიციპალიტეტებში არსებულ მარეგულირებელ აქტებს. ამ პროცესის დასრულების შემდეგ, დაიწყება მინიმალურ ჰიგიენურ ნორმებთან დაკავშირებით რეკომენდაციების შემუშავება მუნიციპალიტეტების შესაბამისი სამსახურების ჩართულობით. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ სახალხო დამცველის რეკომენდაცია ითვალისწინებდა უფასო სასადილოთი მომსახურების ერთიანი მინიმალური სტანდარტების დოკუმენტის შემუშავებას, სადაც სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვა ერთ-ერთი კომპონენტია. შესაბამისად, სახალხო დამცველის ეს რეკომენდაცია, უცვლელია ამ საპარლამენტო ანგარიშშიც. 2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე საქართველოს პარლამენტის დადგენილებით, საქართველოს პარლამენტმა სათანადო კვების უფლებასთან დაკავშირებით გაიზიარა მუნიციპალიტეტების მიმართ საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაცია, „შეისწავლონ შესაბამისი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირთა საჭიროებები, შეაგროვონ სათანადო სტატისტიკური მონაცემები და ამ ინფორმაციის გათვალისწინებით, საჭიროების შესაბამისად, საკვების ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად იზრუნონ მუნიციპალიტეტში სახსრების მობილიზებისთვის“. სახალხო დამცველმა შეაფასა, თუ რამდენად შესრულდა ეს რეკომენდაცია თბილისის, ბათუმის, ქუთაისის, თელავის და ზუგდიდის მუნიციპალიტეტებში. სამწუხაროდ, აპარატს სრულყოფილად არ მიეწოდა ინფორმაცია. თუმცა, მიღებული დოკუმენტაციების მიხედვით, უნდა აღინიშნოს, რომ თბილისის, ბათუმის და თელავის მუნიციპალიტეტებში 2024 და 2025 წლების მენიუები საქართველოს პარლამენტის დადგენილება „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“, 01/11/2023 წ. 804 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/3CAHOJP> [11.02.2025] ჰ4 რეკომენდაცია. 803 272 | ერთი და იგივეა, შესაბამისად, არ ანახლებენ უფასო სასადილოების მენიუებს.. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ 60-მდე უფასო სასადილოში 2022 წელს ჩატარებული მონიტორინგის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა ასევე შეეხებოდა მენიუებს, კერძოდ, სერვისის მიწოდებისას გათვალისწინებული არ ყოფილა ბენეფიციართა კვებითი საჭიროებები. რაციონი, ძირითადად, ბიუჯეტიდან გამოყოფილი თანხის ოდენობაზე იყო დამოკიდებული. შესაბამისად, მენიუში გათვალისწინებული არ ყოფილა სადილის ენერგეტიკული ღირებულება, ბენეფიციართა ასაკი, ჯანმრთელობის მდგომარეობა და რელიგიური მრწამსი.805 რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ 2025 წლის ბოლომდე, შესაბამის კვლევებზე დაყრდნობით და მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, უზრუნველყოს შინამეურნეობების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების ახალი მეთოდოლოგიის დამტკიცება და ამოქმედება; ▪ უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტის დასადგენად შეიმუშაოს რეკომენდაციები, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება ამ მომსახურების მართვასთან, მენიუს კალორაჟთან, კვების ხარისხთან, უსაფრთხოებასთან, სანიტარიულ-ჰიგიენურ მოთხოვნებთან, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა-აღჭურვასა და ჰიგიენური ნორმების დაცვასთან დაკავშირებული და სხვა საკითხები. ადგილობრივ თვითმმართველობებს: ▪ კალორიების აუცილებელი დღიური ოდენობის და სადილის ენერგეტიკული ღირებულების გათვალისწინებით, უზრუნველყოს მენიუს შედგენა და სეზონის მიხედვით შეცვლა; ▪ შემუშავდეს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული უფასო სასადილოების მონიტორინგის დოკუმენტი, სადაც გათვალისწინებული იქნება მონიტორინგისას საკვების ხარისხის და კალორაჟის კონტროლი. 805 უფასო სასადილოების პროგრამის განხორციელება საქართველოში, 2022 წ. ხელმისაწვდომია: < https://bit.ly/4hXt72C> [28.02.2025]. 273 | 20. სათანადო საცხოვრებლის უფლება 20.1. საანგარიშო პერიოდში კვლავ გამოწვევად რჩება სათანადო საცხოვრებლის უფლებასთან დაკავშირებული სისტემური ხასიათის პრობლემები.806 გარკვეული მიმართულებით მცირედი გაუმჯობესების მიუხედავად, ქვეყანაში არ არსებობს ერთიანი ხედვა უსახლკარობის თავიდან ასაცილებელ ნაბიჯებთან დაკავშირებით, შეუსწავლელია უსახლკარობის გამომწვევი მიზეზები და მისი მასშტაბები, არ არსებობს უსახლკარო პირთა ერთიანი მონაცემთა ბაზა. წლების განმავლობაში გაცემული წინადადებებისა და რეკომენდაციების მიუხედავად, ჯერაც არ არის შემუშავებული სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზაციის ხელშემწყობი ჩარჩო კანონმდებლობა და უსახლკარო პირის საკანონმდებლო განმარტება. მუნიციპალიტეტების უმრავლესობას პირის ცნება არაერთგვაროვანია. აქვს ხოლო, სადაც აქვთ, საკითხთან დაკავშირებული დამტკიცებული უსახლკარო პირად/ოჯახად რეგისტრაციის წესი, უსახლკარო არ 807 კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად მისაღებობაზე კი, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ისევ არ მიუღია.808 ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში უსახლკაროდ რეგისტრაცია დიდ დროს საჭიროებს, ხოლო დაკმაყოფილების მაჩვენებელი მკვეთრად დაბალია. აღსანიშნავია ისიც, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვის 2022-2030 ეროვნული სტრატეგიის დოკუმენტი არ ითვალისწინებს სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზაციასთან დაკავშირებულ საკითხებს. ვითარება კრიტიკული რჩება სოციალურ საცხოვრისებში, სადაც მკვეთრად არასათანადო გარემოა და მათ ნაწილში ცხოვრება სიცოცხლისთვის ან/და ჯანმრთელებისთვის საფრთხის შემცველია. ამ თვალსაზრისით, საყურადღებოა ისიც, რომ უსახლკარო პირებისთვის განკუთვნილი სოციალური კანონმდებლობა საცხოვრებლის მოწყობის მინიმალურ სტანდარტებს კვლავ არ ითვალისწინებს. მუნიციპალიტეტთა ბიუჯეტის ნაწილში გათვალისწინებულია სათანადო საცხოვრებლის საჭიროების მქონე პირთათვის პროგრამები, რომლებიც ძირითადად ქირით უზრუნველყოფაში, დაზიანებული სახლების რეაბილიტაციაში, ერთჯერად დახმარებაში ან ზოგიერთ შემთხვევაში, სახლის შეძენა/აშენებაში გამოიხატება. აღსანიშნავია ისიც, რომ პროგრამებში მონაწილეობის კრიტერიუმები არ არის ერთიანი და მუნიციპალიტეტების მიხედვით, მკვეთრად განსხვავდება ერთმანეთისგან. იხ. „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2019, 2020, 2021, 2022 და 2023 წლის ანგარიშები, თავი: სათანადო საცხოვრებლის უფლება. ხელმისაწვდომია: < https://shorturl.at/YmU5p > [12.03.2025]. 807 არსებული მონაცემებით, ამგვარი წესი 27 მუნიციპალიტეტს აქვს დამტკიცებული. 808 იხ. სახალხო დამცველის 2021 წლის 29 ივლისის კონსტიტუციური სარჩელი, „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს და სხვათა წინააღმდეგ“. ხელმისაწვდომია: <https://shorturl.at/cb5mq> [12.03.2025], სარჩელზე გამწესრიგებელი სხდომა 2023 წლის 29 მაისს გაიმართა. 806 274 | ამ გამოწვევების ფონზე დადებითად უნდა შეფასდეს საქართველოს მთავრობის ინიციატივა უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახ(ებ)ის განსახლების მიზნობრივი სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ ინიციატივა მხოლოდ კონკრეტულ სოციალურ ჯგუფს ეხება და ამ თვალსაზრისით, ფრაგმენტულია, მსგავსი ინიციატივები სათანადო საცხოვრებლის საჭიროებების მქონე პირთა დაკმაყოფილების რთულ გზაზე მეტად მნიშვნელოვანია. აღსანიშნავია, რომ სახალხო დამცველის აპარატი ჩართული იყო უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახ(ებ)ის განსახლების საკითხების შემსწავლელი კომისიის საქმიანობაშიც.809 სახალხო დამცველის აპარატი კვლავაც მიადევნებს თვალს ამ პროცესს და 2025 წელსაც გამოთქვამს მზაობას ჩაერთოს კომისიის საქმიანობაში. სათანადო საცხოვრებლის უფლების საერთაშორისო მექანიზმებთან დაკავშირებით, აღსანიშნავია ევროპის სოციალური ქარტიის 31-ე მუხლი („უფლება საცხოვრებელ ადგილზე“), რომლის დაცვისა და შესრულების ვალდებულების აღება საქართველოს მხრიდან კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. აგრეთვე, მნიშვნელოვანია ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ 2008 წლის ფაკულტატიური ოქმის რატიფიცირება, რათა გაეროს სოციალურ, ეკონომიკურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტში გაჩნდეს საჩივრის წარდგენის შესაძლებლობა.810 20.2.საცხოვრებლით უზრუნველყოფის პროგრამები და სოციალურ საცხოვრისებში არსებული მდგომარეობა სათანადო საცხოვრებლის მუნიციპალიტეტებში არსებული უფლების სურათი რეალიზებასთან წინასაანგარიშო დაკავშირებით წელთან შედარებით მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა. ამ თვალსაზრისით, აღსანიშნავია, რომ ძირითად შემთხვევაში, სათანადო საცხოვრებლის საჭიროების დაკმაყოფილების ოპტიმალურ გზად კვლავ ქირის პროგრამით უზრუნველყოფა განიხილება. პროგრამაში მონაწილეობის კრიტერიუმები უკავშირდება საცხოვრებელი სახლის დაზიანებას (სტიქიის ან უბედური შემთხვევის შედეგად), ავარიულობას, სოციალური შემწეობის მიღების ან საკუთრების დაკარგვის ფაქტს, კრიტერიუმები ზოგჯერ პირდაპირ არ არის გაწერილი, ღიაა და მოწოდებული ინფორმაციით, 2025 წლის 21 თებერვლის მდგომარეობით, „უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახ(ებ)ის განსახლების საკითხების შემსწავლელმა კომისიამ“ განიხილა 824 ოჯახის განსახლების საკითხი, საიდანაც დადებითი გადაწყვეტილება გამოიტანა 570, ხოლო უარყოფითი - 254 ოჯახის მიმართ. ამასთანავე, საცხოვრებელი სახლი წარმოდგენილი აქვს 205 ოჯახს, საიდანაც უკვე შესყიდულია 106 სახლი. დანარჩენი ოჯახების მიერ წარმოდგენილ სახლებთან დაკავშირებით, მიმდინარეობს უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებასთან დაკავშირებული, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ღონისძიებები (სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 21 თებერვლის IDP 3 25 00200362 წერილი). 810 სათანადო საცხოვრებლის საერთაშორისო მექანიზმებზე დეტალურად მითითებულია „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის ანგარიშში, გვ. 242, ხელმისაწვდომია < https://shorturl.at/FF7Q6 > [12.03.2025]. 809 275 | უსახლკარო პირების ზოგად საჭიროებებთან შეიძლება იყოს დაკავშირებული. ამასთანავე, ზოგიერთ შემთხვევაში არსებული კრიტერიუმები არაერთგვაროვანია და სხვადასხვა მუნიციპალიტეტში განსხვავებულია.811 არის მუნიციპალიტეტები, რომლებშიც ამგვარი პროგრამა ბიუჯეტით საერთოდ არ არის გათვალისწინებული.812 სახალხო დამცველის შეფასებით, სათანადო საცხოვრებლით დაკმაყოფილების აუცილებლობა მხოლოდ სტიქიის ან/და უბედური შემთხვევის შედეგად არ შეიძლება დადგეს. ამასთან ერთად, ამგვარი პროგრამები უნდა ითვალისწინებდეს საცხოვრებლის საჭიროების მქონე პირთა სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობასაც. რაც შეეხება ქირის თანხის ოდენობას, იგი, მუნიციპალიტეტების მიხედვით, 150 დან 500 ლარამდე მერყეობს. მაგალითად, თბილისის მუნიციპალიტეტში 500 ლარი არ არის საკმარისი, რაც კიდევ უფრო ართულებს საცხოვრებლით ბენეფიციართა დაკმაყოფილების შესაძლებლობას.813 აღსანიშნავია, რომ ცალკეულ მუნიციპალიტეტებში გათვალისწინებულია საცხოვრებელი სახლების ნაწილობრივი რეაბილიტაციის (ძირითადად, სახურავის რეაბილიტაცია), ან ახალი სახლების მშენებლობის ყოველწლიურად იზრდება პროგრამებიც.814 იმ როგორც პირთა/ოჯახთა წესი, რაოდენობა, მუნიციპალიტეტებში რომლებმაც მერიას უსახლკაროდ რეგისტრაციის მოთხოვნით მიმართეს. ცალკე აღნიშვნას იმსახურებს ისიც, რომ მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობას კვლავ არ აქვს დამტკიცებული უსახლკაროდ რეგისტრაციის წესი,815 ხოლო, მუნიციპალიტეტთა ნაწილში, სადაც ამგვარი წესი შემუშავებულია, უსახლკაროდ რეგისტრაცია/საცხოვრისით დაკმაყოფილება დიდ დროს საჭიროებს და არსებობს ე. წ. მომლოდინეთა სიები.816 811 მაგ., ლენტეხისა და ახმეტის მუნიციპალიტეტებში ქირის პროგრამაში ჩართვა სტიქიით დაზარალების ფაქტს უკავშირდება, სიღნაღში უსახლკარობასა და მძიმე ეკონომიკურ მდგომარეობას თან უნდა ახლდეს ძალადობის მსხვერპლის, შშმ პირის, ან/და მარჩენალდაკარგულობის სტატუსი, ან არასრულწლოვანთან ერთად ცხოვრება, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტში ქირის პროგრამაში ჩართვა დაკავშირებულია ამორტიზებული ფართის ფლობასთან/საკუთრებაში ქონასთან. 812 მაგ., ქირის პროგრამა არ არის გათვალისწინებული ქ. ბათუმის, ქ. რუსთავის , ქ. ქუთაისისა და ხულოს მუნიციპალიტეტებში. 813 ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის 2025 წლის ბიუჯეტით გათვალისწინებული „დანგრეული სახლების მაცხოვრებელთა კომპენსაციის“ ქვეპროგრამის განხორციელების წესის თანახმად, გამგეობის მიერ გაცემული კომპენსაციის ოდენობა 500 (ხუთასი) ლარია. 814 დაზიანებული სახლების რეაბილიტაციის ან ახალი სახლების მშენებლობის/შეძენის პროგრამას ითვალისწინებს სამტრედიის, წყალტუბოს, ზუგდიდისა და თერჯოლის მუნიციპალიტეტები, ბორჯომის მუნიციპალიტეტის შემთხვევაში ეს ღონისძიებები ხორციელდება სარეზერვო ფონდიდან, მესტიისა და გორის მუნიციპალიტეტები უსახლკაროდ რეგისტრირებულ ოჯახებს/სოციალურად დაუცველ უსახლკაროდ დარჩენილ ოჯახებს კოტეჯის ტიპის საცხოვრებლით უზრუნველყოფენ. 815 2025 წლის 12 თებერვლის მდგომარეობით, უსახლკაროდ რეგისტრაციის წესი შემუშავებული აქვს 27 მუნიციპალიტეტს. ესენია: ბათუმის, ოზურგეთის, ლანჩხუთის, ჩოხატაურის, ქუთაისის, ბაღდათის, სამტრედიის, ხარაგაულის, ვანის, ზუგდიდის, მარტვილის, სენაკის, მესტიის, ამბროლაურის, გორის, ბოლნისის, დმანისის, რუსთავის, თეთრიწყაროს, დუშეთის, ყაზბეგის, ადიგენის, ბორჯომის, გურჯაანის, სიღნაღის, საგარეჯოს და თბილისის მუნიციპალიტეტები. 816 ამ თვალსაზრისით, აღსანიშნავია ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტი, სადაც მომლოდინეთა სიაში არიან 2023 წელს რეგისტრირებული უსახლკარო ოჯახები. ქუთაისში დროებითი საცხოვრებელი ფართით დაკმაყოფილებას ელოდება მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მცხოვრები 132 ოჯახი, რუსთავში რეგისტრირებული 375 ოჯახიდან მუნიციპალური სერვისით სარგებლობს 64 ოჯახი, ხოლო, ახალი ოჯახების დაკმაყოფილება დამოკიდებულია სოციალურ საცხოვრისებში არსებული ფართების 276 | თბილისის მუნიციპალიტეტის გადაწყვეტილებით, შემთხვევაში, უნდა ითქვას, რომ სტატუსის მქონე ოჯახების საცხოვრისით უსახლკაროს მერიის უზრუნველყოფის საკითხის სწრაფად და ეფექტიანად მოსაგვარებლად, დამატებით გამოიყოფა მუნიციპალიტეტის საკუთრებაში არსებული ფართებიც, რომლებიც მერიას სხვადასხვა პროექტის ფარგლებში დეველოპერული კომპანიებისგან გადმოეცა. ამ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, აპარატმა გამოითხოვა დეტალური ინფორმაცია,817 საიდანაც ვიგებთ, რომ 2024 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, 125 უსახლკარო ოჯახს უკვე გადაეცა საცხოვრებელი ბინა სარგებლობის უფლებით.818 კვლავ რთულია ვითარება ქვეყანაში არსებულ სოციალურ საცხოვრისებში. გაცემული რეკომენდაციების მიუხედავად, გორის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების სოციალურ საცხოვრისებში უზრუნველსაყოფად კვლავ მყოფი არ პირების გადადგმულა ალტერნატიული მნიშვნელოვანი საცხოვრებლით ნაბიჯები და ამ მიმართულებით, არსებითი პროგრესი კვლავ არ შეინიშნება. სახალხო დამცველი რამდენიმე წელია საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ ამ საცხოვრისებში არსებული გარემო მკვეთრად არადამაკმაყოფილებელია, იქ ცხოვრება კი სიცოცხლის/ჯანმრთელობისთვის საფრთხის შემცველია.819 დამატებით, აღსანიშნავია, რომ თბილისის, გორის, ოზურგეთისა და ქუთაისში არსებული სოციალური საცხოვრისების გარდა, სოციალური საცხოვრისები ფუნქციონირებს მარტვილის (1 სოციალური საცხოვრისი),ზუგდიდის (1 სოციალური საცხოვრისი), ტყიბულის (1 სოციალური საცხოვრისი) ბოლნისის (3 სოციალური საცხოვრისი), რუსთავის (2 სოციალური საცხოვრისი), ადიგენის (1 სოციალური საცხოვრისი), საგარეჯოს (1 სოციალური საცხოვრისი) მუნიციპალიტეტებში. ამასთანავე, მუნიციპალიტეტთა ნაწილში (მაგალითად, თბილისის, ბათუმის, ახალციხის მუნიციპალიტეტები) ფუნქციონირებს ღამის თავშესაფრები. გარდა ამისა, ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში820, არსებობს შენობანაგებობები, რომლებიც სოციალურად მოწყვლად პირებს უკანონოდ აქვთ დაკავებული, გამოიყენება საცხოვრებლად და ფაქტობრივად სოციალური საცხოვრისის დატვირთვა აქვთ. ასევე, საფრთხის შემცველია თბილისში, ორხევში, მუხაძის ქ. №12-ში მდებარე სოციალური საცხოვრისის მდგომარეობა. როგორც 2023 წლის ანგარიშში აღინიშნა, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ოჯახების ბინის მთავრობამ ქირით მიიღო გადაწყვეტილება უზრუნველყოფის, და საცხოვრისში შემდგომში, მცხოვრები ბენეფიციარებისთვის გამოთავისუფლებაზე. რაც შეეხება თბილისის მუნიციპალიტეტს, 2023 წელს მერიას უსახლკაროდ რეგისტრაციისთვის 2341 ოჯახმა, ხოლო 2024 წელს 1151 ოჯახმა მიმართა. ამჟამად მიმდინარეობს 929 ოჯახის განაცხადის განხილვა (მათ შორის, 2023 წლის განაცხადებისაც). 817 სახალხო დამცველის აპარატის 2024 წლის 22 ნოემბრის № 2024/6603 წერილი. 818 ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის 2024 წლის 5 დეკემბრის 15-01243402538 წერილი. 819 იხ. „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2021, 2022 და 2023 წლის ანგარიშები, ხელმისაწვდომია: < https://shorturl.at/1WGaL > [12.03.2025]. 820 მაგ., ქალაქ ქობულეთის, ქალაქ ქუთაისისა და ფოთის მუნიციპალიტეტები. 277 | საცხოვრებელი ფართების სარგებლობის უფლებით გადაცემასთან დაკავშირებით. ეს ინიციატივა სახალხო დამცველმა დადებითად შეაფასა. ამჟამად, ჩვენ ხელთ არსებული ინფორმაციით, საცხოვრისში რეგისტრირებული 73 ოჯახიდან წარმოდგენილი საჭირო დოკუმენტების საფუძველზე 2025 იანვრისთვის ბინის ქირით უზრუნველყოფილია 53 ოჯახი, ხოლო დარჩენილია 21 ოჯახი. როგორც განიმარტა, საცხოვრისში დარჩენილ ოჯახებს შეეთავაზათ ქირის პროგრამაში ჩართვა და მიეწოდათ ინფორმაცია შენობის ავარიულობის შესახებ, მიუხედავად ამისა, ისინი საცხოვრისს მაინც არ ტოვებენ.821 სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ ორხევის სოციალური საცხოვრისის შენობა ავარიულია და მისი ფუნქციონირება დაუშვებელია,822 შესაბამისად, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, რომ საცხოვრისი დატოვოს იქ მცხოვრებმა ყველა პირმა. საამისოდ კი, აუცილებელია დამატებითი ძალისხმევის გაწევა, ბენეფიციარებთან ინტენსიური მოლაპარაკებების წარმოება, რისკებთან დაკავშირებული ინფორმაციის მათთვის გასაგები ფორმით მიწოდება, და ქირის პროგრამაში ჩართვის მიზნით, ქმედითი და პრაქტიკული ნაბიჯების გადადგმა. ▪ სათანადო საცხოვრებლის უფლების უზრუნველსაყოფად, მიიღოს საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი ჩარჩო კანონმდებლობა, მათ შორის, საერთაშორისო სტანდარტებსა და საუკეთესო პრაქტიკაზე დაყრდნობით, კანონმდებლობით განისაზღვროს უსახლკარო პირის ცნება. შემუშავდეს საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების შესაბამისი სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები. ▪ სოციალურ საცხოვრისებში მცხოვრები ადამიანები უზრუნველყონ ადამიანის ღირსეული ცხოვრების შესაბამისი ალტერნატიული საცხოვრებლით. ▪ გამოიჩინოს შესაბამისი ძალისხმევა, მათ შორის, სპეციალისტების დახმარებით წარმართოს ინტენსიური მოლაპარაკებები ორხევში, მუხაძის ქ. №12-ში მდებარე 821 ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის სამგორის რაიონის გამგეობის 2025 წლის 31 იანვრის 37- 0125031623 წერილი. 822 ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის სამგორის რაიონის გამგეობის 2023 წლის 9 ნოემბრის 3701233132970 წერილი და ექსპერტიზის შესაბამისი დასკვნები. 278 | სოციალურ საცხოვრისში ამ დრომდე მყოფ პირებთან შენობის დატოვებასთან და ქირის პროგრამაში ჩართვასთან დაკავშირებით. 279 | 21.შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებები 2024 წელს ქვეყანაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის კუთხით მდგომარეობა არ გაუმჯობესებულა, ცალკეული მიმართულებით კი შეინიშნება გაუარესება. გამოწვევად რჩება ფიზიკური გარემოს, მომსახურებების, ინფორმაციისა და კომუნიკაციის მისაწვდომობა, ვებგვერდებსა თუ აპლიკაციებზე წვდომა, ინდივიდუალური მხარდაჭერის სიმწირე სახელმწიფო პროგრამების ფარგლებში დამხმარე მოწყობილობებისა და ციფრული ტექნოლოგიების ჭრილში. დღემდე არ დამტკიცებულა მისაწვდომობის ეროვნული გეგმა. არ არსებობს სტანდარტი ინფორმაციასა და კომუნიკაციაზე შშმ პირთა წვდომის უზრუნველსაყოფად, რაც ხელს უშლის მათი სხვა უფლებების სათანადო რეალიზებას. განხორციელებული აქტივობების მიუხედავად, სისტემურ პრობლემად რჩება შშმ პირთა კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობა და მათი ღია შრომის ბაზარზე დასაქმება. ისევ იკვეთება ხარვეზები ინკლუზიური განათლების მიწოდებაში. კვლავ გამოწვევაა განათლების მიღმა დარჩენილი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების სრულყოფილად გამოვლენა და სათანადო სერვისებში გადამისამართება. შეფერხებულია შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის განსაზღვრის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დროულად დანერგვის პროცესი. არსებული შეფასების სისტემა, რომელიც დაფუძნებულია სამედიცინო მოდელზე, ვერ ხედავს პირთა ინდივიდუალურ საჭიროებებს და სახელმწიფოს ყურადღების მიღმა ტოვებს მათ. გამოწვევაა შშმ პირებისთვის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი ღონისძიებების სიმწირე, მათთვის აუცილებელი აბილიტაცია/რეაბილიტაციის სერვისების მისაწვდომობა, რაც განპირობებულია მომსახურებების გეოგრაფიული დაფარვის, არასაკმარისი დაფინანსების ან/და კვალიფიციური სპეციალისტებით უზრუნველყოფის კუთხით არსებული პრობლემებით. კვლავ არ არსებობს საჭირო რეაბილიტაციის პროგრამები ზრდასრული შშმ პირებისათვის, მათ შორის, აუტიზმის მქონე ადამიანებისთვის. გარდა იმისა, რომ პერსონალური ასისტენტის სერვისის მიწოდება დაგვიანებით დაიწყო,823 მუნიციპალიტეტებს, ამ მომსახურების პროგრამის გაწერის დროს არ გაუთვალისწინებიათ შშმ პირებისა და მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მონაწილეობა.824 შესაბამისი საჭიროების მქონე ადამიანები კვლავ არ ფლობენ ინფორმაციას პროგრამის ამოქმედებისა და მასში ჩართვის პროცედურების შესახებ. საყურადღებოა, რომ 18 წლამდე ასაკის შშმ პირები კვლავ არ მოიაზრებიან ამ სახელმწიფო პროგრამის სამიზნე ჯგუფად. 823 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის 37-ე მუხლის მე-5 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ეს სერვისი 2025 წლის პირველი იანვრიდან უნდა ამოქმედებულიყო. 824 ქალაქების - თბილისის, ქუთაისის, ბათუმის, რუსთავის, ფოთის მუნიციპალიტეტებიდან მიღებული ინფორმაციით, ბუნდოვანია, რა ფორმით იყვნენ ჩართულები შშმ პირები და მათი ორგანიზაციები პროგრამის შემუშავების პროცესში. 280 | საანგარიშო პერიოდში გაუარესებულია სტაციონარულ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული მდგომარეობა. კლინიკების ინფრასტრუქტურული, თერაპიული და სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები არ შეესაბამება ეროვნულ და საერთაშორისო სტანდარტებს, რაც ხშირ შემთხვევაში შეუძლებელს ხდის პაციენტების მკურნალობას, მათი ღირსების დაცვის პირობებში. ხარვეზებით მიმდინარეობს 2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმის განხორციელების პროცესი. საანგარიშო პერიოდში რიგი გამოწვევები იკვეთება შშმ პირთა საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში მონაწილეობის უფლების რეალიზების მიმართულებით. შეფერხებულია, ცენტრალურ და ადგილობრივ დონეზე, შშმ პირთა საკითხებზე შექმნილი სათათბირო მექანიზმების ეფექტიანი საქმიანობა. 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნების დროს კი, გამოვლინდა ხარვეზები შშმ პირთა მიერ ხმის მიცემის პროცესში. 21.1.შშმ პირთა საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში მონაწილეობა შშმ პირთა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ჩართვა სახელმწიფოს მნიშვნელოვანი ვალდებულებაა,825 რომლის ჯეროვანი შესრულება უშუალოდ არის დაკავშირებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის სათანადოდ განხორციელებასთან. საანგარიშო პერიოდში რიგი გამოწვევები826 გამოიკვეთა შშმ პირთა საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში მონაწილეობის უფლების რეალიზების კუთხით, რაც სახელმწიფოს მხრიდან დროულ რეაგირებას საჭიროებს. სახალხო დამცველი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მთავარი გზავნილია „არაფერი ჩვენს შესახებ ჩვენს გარეშე“, რაც იმთავითვე გულისხმობს პროცესებში შშმ პირთა მონაწილეობის აუცილებლობას. ეს პრინციპი სახელმწიფოს ზოგად ვალდებულებებშიც აისახა და მონაწილე ქვეყნები დაავალდებულა, გადაწყვეტილებები შშმ პირთა წარმომადგენლობით ორგანიზაციებთან მჭიდრო თანამშრომლობით მიიღონ.827 სახალხო დამცველი სახელმწიფოს პასუხისმგებელ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენცია, მუხლი 4(3); მუხლი 33(3) ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: https://bit.ly/2USRwB9 . 826 მათ შორის, „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღების შემდეგ, შშმ პირთა ორგანიზაციების ნაწილმა ვეღარ შეძლო საქმიანობის ჩვეულ რეჟიმში გაგრძელება, რამაც უარყოფითი გავლენა მოახდინა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მათ ჩართულობაზე. ორგანიზაციების დიდმა ნაწილმა უარი განაცხადა კანონის შესაბამისად რეგისტრაციაზე, რაც აბრკოლებს მათ შემდგომ მუშაობას, ამავე კანონით გათვალისწინებული საჯარიმო სანქციების რისკის გამო. 827 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ გაეროს კონვენცია, მუხლი 4(3): კანონმდებლობისა და კონვენციის განხორციელების სტრატეგიის შემუშავებასა და განხორციელებაში, ასევე შშმ პირებთან დაკავშირებულ სხვა საკითხებზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, მონაწილე სახელმწიფოები მჭიდროდ ითანამშრომლებენ და აქტიურად ჩართავენ შშმ პირებს მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების საშუალებით. შშმ პირთა უფლებების კომიტეტი, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში შშმ პირთა მონაწილეობას შშმ პირთა ორგანიზაციებით მოიაზრებს და №7 ზოგად კომენტარში მიუთითებს, რომ მონაწილე სახელმწიფოებმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა მიანიჭონ შშმ პირთა მოსაზრებებს, რომლებსაც ისინი წარმომადგენელი 825 281 | სტრუქტურებს მოუწოდებს, იზრუნონ, რათა არასამთავრობო ორგანიზაციების გადაწყვეტილების მიღების პროცესში სავალდებულო ჩართვის გაუქმების ინიციატივამ არ დააზარალოს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მონაწილეობა, რადგან ამ ვალდებულების უგულებელყოფა, ფაქტობრივად გამორიცხავს კონვენციის ჯეროვანი აღსრულების შესაძლებლობას. მათ შორის, შეფერხებულია კონვენციის განხორციელების პროცესში შშმ პირთა მონაწილეობის უზრუნველსაყოფად, ცენტრალურ და ადგილობრივ დონეზე არსებული მექანიზმების საქმიანობა. საკითხთან დაკავშირებით, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიიდან მიღებული ინფორმაციით, 2024 წელს შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოს არცერთი სხდომა არ გაუმართავს.828 2025 წლის თებერვლის მდგომარეობით, სათათბირო ორგანოს წევრებისთვის არ გაუგრძელებიათ უფლებამოსილების ვადა, ასევე არ აურჩევიათ ახალი წევრები. თბილისის მერიის ინფორმაციით, საბჭოს რეორგანიზაცია დაგეგმილია 2025 წლისთვის.829 2024 წელს არ გამართულა საქართველოს მთავრობის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი კომიტეტის სხდომა.830 არსებული ინფორმაციით, შშმ პირებისა და შშმ პირთა ორგანიზაციების ნაწილმა დატოვა სათათბირო ორგანოს საკონსულტაციო საბჭო.831 საანგარიშო პერიოდში გამოწვევად იკვეთება უწყებათაშორისი კომიტეტის საქმიანობაში შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების აღრიცხვის/დიფერენცირების საკითხიც.832 როგორც ცნობილია, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების გაეროს კომიტეტი, შშმ პირთა ორგანიზაციებისაგან განასხვავებს ორგანიზაციებს შშმ პირთათვის, რომლებიც ამ პირებს სხვადასხვა მომსახურებას სთავაზობენ და/ან მათი სახელით ადვოკატირებენ. კომიტეტი მიუთითებს, რომ შშმ პირებთან დაკავშირებული საკითხების განხილვისას, მონაწილე სახელმწიფოებმა პრიორიტეტი უნდა მიანიჭონ მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მოსაზრებებს.833 ამის გათვალისწინებით, საქართველოს მთავრობის უწყებათაშორისო კომიტეტის დებულების თანახმად ორგანიზაციების მეშვეობით გამოხატავენ და უზრუნველყონ, რომ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში პრიორიტეტული სწორედ მათი მოსაზრებები იყოს. 828 ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის საპასუხო კორესპონდენცია №15-0125028418 - 28/01/2025. 829 ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის საპასუხო კორესპონდენცია №15-01250361789 – 05.02.2025. 830 ჩატარდა მხოლოდ უწყებათაშორის კომიტეტთან არსებული საკონსულტაციო საბჭოს ფარგლებში შექმნილი ინკლუზიური განათლების თემატური სამუშაო ჯგუფის წევრების 1 შეხვედრა (წყარო: საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის წერილი GOV 7 25 00003344 - 10/02/2025). 831 კომიტეტის საკონსულტაციო საბჭოს წევრი შშმ აქტივისტებისა და ორგანიზაციების განცხადება იხ. ბმულზე: https://bit.ly/3EKZH9m 2024 წლის დეკემბერში, ადამიანის უფლებათა დეპარტამენტს საკონსულტაციო საბჭოს წევრი ორგანიზაციების ნაწილმა სტატუსის გაუქმების მოთხოვნით მიმართა. წყარო: საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის წერილი GOV 7 25 00003344 – (10/02/2025). 832 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის საქმე №457/2024. 833 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენცია, ზოგადი კომენტარი №7 (2018), შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების, მათ შორის, ბავშვების მონაწილეობა კონვენციის იმპლემენტაციასა და მონიტორინგში, წარმომადგენელი ორგანიზაციების მეშვეობით, გვ. 5-6, პუნქტი 1314. ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/3XvEWVV . 282 | განისაზღვრა,834 რომ კომიტეტის საკონსულტაციო საბჭოს წევრების 51%-ს შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციები და შშმ პირები უნდა შეადგენდნენ,835 ხოლო 49%-ს უნდა იკავებდნენ სხვა ორგანიზაციები.836 მიუხედავად ამისა, უწყებათაშორისი კომიტეტი არ აღრიცხავს ინფორმაციას იმის შესახებ, საკონსულტაციო საბჭოს წევრი ორგანიზაცია შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციაა თუ სხვა სუბიექტი.837 ამის გამო, ვერ ხერხდება შეფასება, საკონსულტაციო საბჭოს შემადგენლობაში დაცულია თუ არა დებულებით განსაზღვრული პროპორცია, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მონაწილეობის კუთხით. ამ ინფორმაციის დამუშავება ასევე მნიშვნელოვანია საქართველოს მიმართ, გაეროს შშმ პირთა უფლებების კომიტეტის რეკომენდაციების შესრულების მიზნებისთვისაც.838 21.2.2024 წლის საპარლამენტო არჩევნები შშმ პირთა არჩევნებში მონაწილეობა და აქტიური/პასიური საარჩევნო უფლების რეალიზება, ამ პირთა პოლიტიკურ ცხოვრებაში ჩართვის მნიშვნელოვანი ბერკეტია. ის გარემოება, რომ ქვეყანაში არ იწარმოება არჩევნებში მონაწილე შშმ პირთა შესახებ სტატისტიკა, ართულებს ამ მიმართულებით არსებული სიტუაციის შეფასებას. 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნების დროს, გამოჩნდა, რომ შშმ პირთა ნაწილისთვის არჩევნებში მონაწილეობის პროცესი კვლავ დაბრკოლებული ან მიუწვდომელია. კერძოდ, უსინათლო პირებისთვის პრობლემაა საარჩევნო ადმინისტრაციის მიერ შეთავაზებული საარჩევნო ბიულეტენის შესავსები ჩარჩო/ფორმის დამოუკიდებლად გამოყენება, რაც ერთერთ საარჩევნო უბანზე, უსინათლო პირის მიერ ხმის მიცემის პროცესზე უშუალოდ სახალხო დამცველის დაკვირვების დროსაც გამოვლინდა. ასევე ირკვევა, რომ საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრებს არ აქვთ უსინათლო პირთან კომუნიკაციის წესების შესახებ სათანადო ცოდნა. მათ ამომრჩეველს ვერ განუმარტეს ხმის მიცემის პროცედურა და ვერ უპასუხეს მის კითხვებს.839 უსინათლო პირისთვის ასევე პრობლემური იყო ამომრჩევლის სარეგისტრაციო ქვითარზე დამოუკიდებლად ხელის მოწერა. მათთვის განკუთვნილ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნისა და დებულების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის №552 (2021 წელი) დადგენილება, მუხლი 4. ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/4jXqRKe . 835 ორგანიზაცია, რომლის წევრ, ასევე ხელმძღვანელ და წარმომადგენელ ორგანოებში მყოფ პირთა ნახევარზე მეტი შშმ პირია. 836 სპეციალური მოსარჩელის სტატუსის მქონე ორგანიზაცია, შშმ პირთა უფლებებზე მომუშავე ორგანიზაცია, შშმ პირთათვის სერვისების მიმწოდებელი ორგანიზაცია და საქართველოში მოქმედი შშმ პირთა უფლებებზე მომუშავე საერთაშორისო ორგანიზაცია. 837 საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის საპასუხო კორესპონდენცია: GOV 5 24 00013045 - 02/05/2024; წერილი GOV 6 24 00017240 - 19/06/2024. 838 შშმ პირთა უფლებების შესახებ გაეროს კომიტეტი საქართველოს მიმართავს რეკომენდაციით, პრიორიტეტი მიენიჭოს შშმ პირთა წარმომადგენლობით ორგანიზაციათა ჩართვას და კონსულტაციებს საკონსულტაციო ორგანოებსა და მექანიზმებში, ასევე, მათი მოსაზრებებისთვის სათანადო მნიშვნელობის მინიჭებას. Committee on the Rights of Persons with Disabilities Concluding observations on the initial report of Georgia, 2023, გვ. 3, პუნქტი 10. 839 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/433cXjU . 834 283 | ხელმოსაწერ ჩარჩოსა და ქვითარზე ხელმოსაწერ სივრცეს შორის ზომებში არსებულმა დიდმა სხვაობამ აუცილებელი გახადა პროცესში მესამე პირის ჩართვა. 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნებში მონაწილეობა პრობლემური იყო ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირებისთვისაც. ცესკოს მიერ შემუშავებული840 ტრენინგ-მოდულის მიხედვით გამართული სასწავლო საინფორმაციო შეხვედრების მიუხედავად,841 სახელმწიფო ზრუნვის დაწესებულებებში მყოფი პირების უმრავლესობამ ვერ შეძლო პასიური საარჩევნო უფლების რეალიზება. შშმ პირთა და ხანდაზმულთა „სათემო ორგანიზაციებში მომსახურებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამით“ გათვალისწინებული მომსახურების მიმღები 769 პირიდან 2024 წლის არჩევნებში მონაწილეობა მიიღო მხოლოდ 76 შშმ პირმა და ხანდაზმულმა. საყურადღებოა, რომ იმ პირთაგან, რომელთაც ვერ მიიღეს მონაწილეობა არჩევნებში, 172 პირი საერთოდ არ არის ამომრჩეველთა ერთიან სიაში,842 რაც მათი პასიური საარჩევნო უფლების შეზღუდვაა. სხვა ხელისშემშლელ გარემოებად იკვეთება სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი პირების რეგისტრაციის მისამართი, რომელიც მათ ფაქტობრივ საცხოვრებელ ადგილს არ შეესაბამება. დაწესებულებების ადმინისტრაციასა და მხარდამჭერ პირებს, შესაბამისი ზომები პირის ფაქტობრივ მისამართზე რეგისტრაციის მიზნით, უმეტეს შემთხვევაში, არ მიუღიათ. სახელმწიფო ზრუნვის იმ დაწესებულებებიდან, სადაც ძირითადად მხარდაჭერის მიმღები პირები ირიცხებიან, არჩევნებში მონაწილეობა მიიღეს ერთეულებმა, რაც კიდევ ერთხელ მიუთითებს მათ მიმართ არსებულ მომეტებულ სტიგმაზე და მხარდამჭერის ვალდებულებების არასათანადო განხორციელებაზე. სახალხო დამცველის მონიტორინგმა ასევე გამოავლინა, რომ სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი ბენეფიციარების დიდ ნაწილს არ აქვს ინფორმაცია არჩევნებში მონაწილეობის უფლების შესახებ.843 არჩევნების მისაწვდომობის მიზნით ცესკოს მიერ განხორციელებული აქტივობების შესახებ ინფორმაცია იხ. ანგარიშის საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის 2024–2026 წლების სამოქმედო გეგმის შესრულების მდგომარეობის ქვეთავში. 841 საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისიის წერილი №07/25 - 20/01/2025. „2024 წელს ცესკოსა და საარჩევნო სისტემების განვითარების, რეფორმებისა და სწავლების ცენტრის მიერ შემუშავებული საინფორმაციო-სასწავლო მოდულის სწავლების ცენტრის ტრენერებმა საინფორმაციო სასწავლო შეხვედრის ფარგლებში გადაამზადეს მხარდაჭერის მიმღებ პირთა საკითხებზე მომუშავე 8 არასამთავრობო ორგანიზაციის 14 წარმომადგენელი/თანამშრომელი, რომლებმაც, თავის მხრივ, ამ მოდულის მეშვეობით 170-მდე ბენეფიციარს მიაწოდეს ინფორმაცია არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობის შესაძლებლობის შესახებ. ასევე, სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსთან ერთად, საარჩევნო სისტემების საერთაშორისო ფონდის (IFES) მხარდაჭერით, ცესკომ გამართა სასწავლო-საინფორმაციო შეხვედრა დუშეთის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პანსიონატში მცხოვრები პირებისა და თანამშრომლებისთვის. შეხვედრაში მონაწილეობდა 110 პირი“. 842 სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს წერილი SCA 8 24 01370455 (25 დეკემბერი 2024). 843 პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ვიზიტი სენაკის თავშესაფარში, ბედიანში, კლინიკაში „ლაიფი“. 840 284 | არსებული გამოწვევების ფონზე, ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირები კვლევ ვერ ახერხებენ საკუთარი ქმედუნარიანობის განხორციელებას და პოლიტიკური ცხოვრების მიღმა რჩებიან.844 შშმ პირთა პოლიტიკურ ცხოვრებაში ჩართვის მიმართულებით საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ ცესკოს 2024 წლის 17 დეკემბრის განკარგულებით გაუქმდა ცენტრალური საარჩევნო კომისიის სტრატეგიული დაგეგმვისა და ანგარიშგების დეპარტამენტი. ამ დეპარტამენტის საქმიანობის ფარგლებში ხდებოდა შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ჯგუფის კოორდინაცია, რომელშიც მონაწილეობდნენ შშმ პირები და მათი ორგანიზაციების წარმომადგენლები. ცესკოს ინფორმაციით,845 ჯგუფი არ გაუქმებულა და მის ხელმძღვანელად განისაზღვრა ცესკოს აპარატის უფროსი/იურიდიული დეპარტამენტის უფროსი, ხოლო ჯგუფის წევრებად დამატებით განისაზღვრნენ ცესკოს აპარატის სხვადასხვა სტრუქტურული ერთეულების თანამშრომლები. შშმ პირებისთვის პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია გამოხატვის თავისუფლების რეალიზება. თუმცა რიგი ფაქტორები (ფიზიკურ გარემოზე, ინფორმაციასა და კომუნიკაციაზე წვდომის კუთხით არსებული სისტემური პრობლემები) მათ ამ უფლების რეალიზებისას სერიოზულ ბარიერს უქმნის. მნიშვნელოვანია სახელმწიფომ აქციის მონაწილეთა მიმართ დაგეგმილ თუ განხორციელებულ ყველა საპასუხო ზომაში გაითვალისწინოს ყველა ტიპის შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირთა ინდივიდუალური საჭიროებები და შეუქმნას მათ აზრის მშვიდობიანი გამოხატვის თანასწორი პირობები. საანგარიშო პერიოდში, სახალხო დამცველის აპარატისთვის ცნობილი გახდა ერთ-ერთი შეკრების დროს ყრუ პირის ცემის თაობაზე, რასაც სახალხო დამცველი თავის განცხადებაში გამოეხმაურა.846 21.3.ფსიქიკური ჯანმრთელობა ქვეყანაში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამის ბიუჯეტის ყოველწლიური ზრდის მიუხედავად, სფეროში არსებული სისტემური პრობლემები კვლავ მოუგვარებელი რჩება, რიგ შემთხვევებში კი მდგომარეობა გაუარესებულია. ფსიქიატრიულ სტაციონარულ დაწესებულებებში კვლავ მწვავედ დგას საწოლფონდის დეფიციტის პრობლემა.847 დაწესებულებების უმრავლესობაში არსებული თერაპიული, ინფრასტრუქტურული და სანიტარიულ-ჰიგიენური მდგომარეობა არ შეესაბამება ეროვნულ თუ საერთაშორისოდ დადგენილ სტანდარტებს და შეუძლებელს ხდის 844 არჩევნებში მონაწილეობა არ მიუღია ძევრის შშმ პირთა პანსიონატის არცერთ ბენეფიციარს, სენაკის თავშესაფრის ბენეფიციარებს, ასევე, ბედიანის შშმ პირთა თავშესაფრის 35 ბენეფიციარიდან, არჩევნებში მონაწილეობა მიიღო 2-მა პირმა. გამონაკლისია ქედელის სათემო მომსახურება, რომლის ყველა ბენეფიციარმაც მიიღო არჩევნებში მონაწილეობა. 845 საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისიის საპასუხო კორესპონდენცია №08/75 - 28/01/2025 და N08/189 – 20.03.2025. 846 სახალხო დამცველის განცხადება. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://bit.ly/4b6tDZA . 847 2024 წლის ბოლოს ფსიქიატრიულ საწოლფონდს დაემატა 20 საწოლი. წყარო: საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინსიტროს საპასუხო კორესპონდენცია MOH 2 25 00181988 - 18 თებერვალი, 2025. 285 | პაციენტთა მკურნალობას მათი ღირსების დაცვის პირობებში. უკიდურესად გადატვირთული პალატები არ იძლევა პირადი სივრცის დაცვის შესაძლებლობას, ინფრასტრუქტურა ძირითადად სარემონტოა, სველი წერტილები მეტწილად ამორტიზებული, გაუმართავი და ხშირად არასაკმარისი. გამოწვევებს შორის რჩება ფსიქიკური და სომატური ჯანმრთელობის სრულფასოვანი მკურნალობის პრობლემები, ფსიქიატრიულ სტაციონარულ დაწესებულებებში მყოფ პირთა სათანადო კვებით უზრუნველყოფის, ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის, ასევე, კონფიდენციალობისა და პაციენტთა პირადი სივრცის დაცვის საკითხები.848 გამოწვევას წარმოადგენს პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის ფაქტების გამოვლენა და აღკვეთა, პაციენტთა მართლმსაჯულებაზე წვდომა,849 ასევე, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა რეაბილიტაციის სერვისების ნაკლებობა და ხარისხი.850 კვლავ იკვეთება ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში ადამიანური და ფინანსური რესურსების ნაკლებობა. დღემდე არ დამტკიცებულა ამბულატორიული ფსიქიატრიული სერვისების სტანდარტები და სათანადოდ არ კონტროლდება მიწოდებული სერვისების მოცულობა და ხარისხი. 21.4.2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგია და 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმა გასული წლების ანალოგიურად,851 მნიშვნელოვანი შეფერხებებით წარიმართა 2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის განხორციელების პროცესი. სტრატეგიით გათვალისწინებული ამოცანების შესრულების შუალედური შეფასება 2024 წლის მდგომარეობით, პრაქტიკულად შეუძლებელია, რადგან შესაბამისი ინდიკატორებით გათვალისწინებული ინფორმაცია, უმეტეს შემთხვევებში არ გროვდება. ინფორმაციის ნაწილის აღრიცხვა 2025-2026 წლებიდან იგეგმება.852 სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმის შესრულების ანალიზი853 კი ცხადყოფს, რომ საანგარიშო პერიოდში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს განვითარება გეგმის გვერდის ავლით წარიმართა. მათ შორის, ბავშვთა და მოზარდთა ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ზრუნვის, მხარდაჭერისა და მათი ოჯახების კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად, არ განხორციელებულა სამოქმედო დოკუმენტით გათვალისწინებული არცერთი აქტივობა.854 მათ შორის, არ საქართველოს სახალხო დამცველის ვიზიტები სტაციონარულ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში. დეტალური ინფორმაცია იხ. https://bit.ly/4b6tDZA https://bit.ly/4hzVDax https://bit.ly/4bdToav https://bit.ly/4b9F82I https://bit.ly/4b2YR3T 849კვლავ არ დამტკიცებულა ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის მისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები. 850 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს საპასუხო კორესპონდენცია MOH 1 25 00043043 – 17 იანვარი, 2025. 851 საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 254-255; საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 265-266. 852 ინფორმაცია მისაწვდომია მხოლოდ 1 ინდიკატორის შესახებ: ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებზე სახელმწიფო დანახარჯების ხვედრითი წილი ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამების ბიუჯეტში: 2024 წ. – 2.8%. 853 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინსიტროს საპასუხო კორესპონდენცია MOH 2 25 00181988 - 18 თებერვალი, 2025. 854 გადაიხედა და დაიხვეწა საქართველოს მთავრობის 2010 წლის №385 დადგენილებით დამტკიცებული ფსიქიატრიული სტაციონარული დაწესებულებების სანებართვო მოთხოვნები. იგეგმება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა რეაბილიტაციის სერვისების სტანდარტის გადახედვა. 848 286 | შექმნილა ბავშვთა და მოზარდთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრები და საკონსულტაციო სამსახურები, არ შეფასებულა აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვთა საჭიროებები და არც ზრუნვის სისტემა გაფართოებულა, არ განხორციელებულა ბავშვთა და მოზარდთა ადიქციის პრევენციული პროგრამები, ზოგადი პროფილის საავადმყოფოში არ შექმნილა ბავშვებისა და მოზარდებისთვის განკუთვნილი 3-4 საწოლიანი კრიზისული განყოფილებები. ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა უფლებების დაცვისა და სტიგმის შემცირების მიზნით 2024 წელს განხორციელებული აქტივობები მინიმალურადაც ვერ უზრუნველყოფს სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული ამოცანის შესრულებას.855 მათ შორის, საანგარიშო პერიოდში არ მომხდარა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებში თანასწორთა მხარდაჭერის კომპონენტის ინტეგრირება, არ შემუშავებულა სტიგმის საწინააღმდეგო ღონისძიებების გეგმა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა მიმართ საზოგადოების სტიგმის გაზომვის ინსტრუმენტი. საცხოვრებელთან მაქსიმალურად ახლოს ხარისხიანი ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისის (თემში) მიწოდების და ტელეფსიქიატრიის სისტემის დანერგვის მიზნით 2024 წელს განსახორციელებელი აქტივობების მხოლოდ ნაწილია დაწყებული, გაწეული ძალისხმევა კი, არასაკმარისია ამ მიზნის მისაღწევად.856 ამ ეტაპზე, ტელეფსიქიატრიისა და ტელეკონსულტაციების სისტემა დანერგილი არ არის. კვლავ არ შემუშავებულა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს დეინსტიტუციონალიზაციის გეგმა. ქმედითი ნაბიჯები არ გადადგმულა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემაში ნარკოლოგიური პრობლემების მქონე პირთა ინტეგრირების მიზნით და ამოცანა 2024 წლისთვის შეუსრულებელი რჩება.857 აქტივობები პრაქტიკულად არ განხორციელებულა არც ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემაში ადამიანური რესურსების განვითარების მიმართულებით.858 მათ შორის, არ შემუშავებულა ფსიქიატრიული სფეროს ექთნებისა და მათი თანაშემწეებისთვის ტრენინგის სტანდარტული კურსი, არ მომხდარა კლინიკური ფსიქოლოგებისა და სოციალური მუშაკების პროფესიის რეგულირება და მათ მიერ სტანდარტიზებული სწავლების გავლა.859 855 უფლებების საკითხებთან დაკავშირებით გადამზადებულია ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებში დასაქმებული 24 პირი. 856 დაწყებულია კრიზისული ინტერვენციის და ფსიქოსოციალური ინტერვენციების სერვისების სტანდარტის გადახედვა და დახვეწის პროცედურები. დღის ცენტრის - კლუბის მოდელზე მუშაობა არ დაწყებულა დონორული დახმარების მოძიების პრობლემების გამო. 857 2024 წლის ნოემბერში გაიმართა ნარკოლოგებისა და ფსიქიატრების შეხვედრა. პარლამენტის ჯანმრთელობისა დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის ჩართულობით იგეგმება სამუშაო ჯგუფის შექმნა. 858 ცვლილება შევიდა საქართველოს მთავრობის 2010 წლის №385 დადგენილებაში და ფსიქიატრიული მომსახურების მიმწოდებელი დაწესებულების ვალდებულებად განისაზღვრა ყველა ექიმისა და ექთნის მონაწილეობა უწყვეტი სამედიცინო განათლების სისტემაში ფსიქიატრიული მდგომარეობების მართვის მიმართულებით, ასევე, ყოველწლიურად 20 უპგ ქულის მოგროვება. 859 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს საპასუხო კორესპონდენცია MOH 2 25 00181988 - 18 თებერვალი, 2025. 287 | ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემის რეგულირების, მართვისა და კონტროლის მიზნით გარკვეული აქტივობები განხორციელდა მხოლოდ სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამებთან დაკავშირებული მონიტორინგის მიზნებისთვის.860 გარდა ამისა, არ შექმნილა ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში პაციენტთა უფლებების დაცვისა და მომსახურების ხარისხის შეფასების მონიტორინგის ჯგუფი; მედიკამენტების შესყიდვის მექანიზმი არ გაუმჯობესებულა. 21.5.საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის 2024 – 2026 წლების სამოქმედო გეგმის შესრულების მდგომარეობა საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის 2024–2026 წლების სამოქმედო გეგმა,861 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დასაცავად, პასუხისმგებელი სახელმწიფო უწყებების მხრიდან გარკვეული ღონისძიებების განხორციელებას ითვალისწინებს. სახალხო დამცველის აპარატმა ზემოხსენებული დოკუმენტის შესრულება 2024 წლის მდგომარეობით შეაფასა.862 მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, რომ სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების ნაწილი შესრულებულია, თუმცა რიგი ღონისძიებების დროულად შესრულება ვერ მოხერხდა. ინკლუზიური განათლების უზრუნველყოფის მიზნით, ინკლუზიური განათლების გაძლიერების, მანდატურის სამსახურში ინკლუზიური განათლების კომპონენტის ტრანზიციის, სკოლამდელი და ზოგადი განათლების დაწესებულებების თანამშრომლებისთვის შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარების მიუხედავად, გამოწვევები რჩება პროფესიული განათლების საფეხურზე დამატებითი საჭიროებების მქონე პირების საჭიროებების გამოსავლენი მექანიზმების შემუშავებისა და ამ პირების შეფასების მექანიზმების ყველა საჯარო პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში დანერგვის მიმართულებით. 860 2024 წლის 1 აპრილიდან, ზრუნვის სააგენტოს მონიტორინგისა და შეფასების სამმართველო გარდაიქმნა მონიტორინგისა და ინსპექტირების დეპარტამენტად. გაიზარდა საშტატო რიცხოვნობა და მონიტორინგის ჯგუფს დაემატა 10 შტატგარეშე თანამშრომელი. წყარო: საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს საპასუხო კორესპონდენცია MOH 2 25 00181988 - 18 თებერვალი, 2025. 861 საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 28 დეკემბრის №528 დადგენილება. დოკუმენტი მისაწვდომია: <https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/6053557?publication=0> [ბოლოს ნანახია 19.02.2025]. 862ინფორმაცია გამოვითხოვეთ შემდეგი უწყებებიდან: საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ „სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო“; სს „საქართველოს რკინიგზა“; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ „დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნულ სააგენტო“; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ „იუსტიციის სახლი“; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ „საქართველოს იუსტიციის სასწავლო ცენტრი“; საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სსიპ „საქართველოს ინოვაციების და ტექნოლოგიების სააგენტო“; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ „აღსრულების ეროვნული ბიურო“; საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო; სსიპ „იურიდიული დახმარების სამსახური“; ა(ა)იპ „პროფესიული უნარების სააგენტო“; საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისია. 288 | შშმ პირთა ჯანმრთელობის უფლების დაცვის მიზნით863, საანგარიშო პერიოდში მუშაობა მიმდინარეობდა ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტების გარდაცვალების შემთხვევების შესახებ სტატისტიკის წარმოების გასაუმჯობესებლად. გარკვეული ნაბიჯები გადაიდგა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების მრავალპროფილური კლინიკების მოდელის დანერგვის, სტაციონარგარე ფსიქიატრიული სერვისების/ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის კომპონენტების გაძლიერებისა და პანსიონური მომსახურების სტანდარტის შემუშავების მიმართულებით, თუმცა აქტივობების დადგენილ ვადაში დასრულება ვერ მოხერხდა. გეგმით 2024 წლისთვის გათვალისწინებული სხვა აქტივობების შესრულების თაობაზე სამინისტროს მხრიდან სრულყოფილი პასუხი არ მიგვიღია.864 შშმ პირთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობისა და მათთვის თანაბარი საარჩევნო გარემოს ხელშეწყობის მიზნით,865 საქართველოს პარლამენტის 2024 წლის 26 ოქტომბრის საარჩევნო პროცესების შესახებ ინფორმაცია მისაწვდომი იყო სხვადასხვა ტიპის შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირისთვის.866 ამავე დროს, მხარდაჭერის მიმღები პირების არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობის ხელშესაწყობად, 2024 წელს, პირველად, ამ პირებისთვის მომზადდა გზამკვლევი მარტივად წასაკითხ ფორმატში. სიახლე იყო მხარდაჭერის მიმღები პირების საჭიროებების შესახებ საინფორმაციოსასწავლო მოდულის შემუშავებაც.867 გარდა ამისა, ცესკოს ცნობით, შშმ ამომრჩეველთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობის ხელშეწყობის მიზნით, გადამზადება გაიარეს საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრებმა. მიუხედავად განხორციელებული აქტივობებისა, პრაქტიკაში შშმ პირთა არჩევნებში მონაწილეობის კუთხით არაერთი ხარვეზი გამოვლინდა.868 გეგმის შესაბამისად, პასუხისმგებელი უწყებების მხრიდან გარკვეული ღონისძიებები გატარდა შშმ პირთა უფლებების/ღირსების პატივისცემის საკითხებზე ცნობიერების 863 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2025 წლის 19 თებერვლის წერილი - MOH 8 25 00188202. 864კერძოდ, სამედიცინო დაწესებულებების შშმ პირთათვის ადაპტირებისა და სამშობიარო/ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების ექიმებისა და ექთნების გადამზადების საკითხებზე. 865 საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისიის 2025 წლის 20 იანვრის №07/25 წერილი. 866 ინფორმაცია მისაწვდომი იყო უსინათლო/მცირემხედველი, ყრუ/სმენადაქვეითებული, მხარდაჭერის მიმღები პირებისთვის. საინფორმაციო კამპანიის ფარგლებში მომზადებული ყველა ვიდეორგოლი და ცესკოს მიერ გამართული ყველა საინფორმაციო ბრიფინგი მისაწვდომი იყო ყრუ პირებისთვის ქართულ ჟესტურ ენაზე. უსინათლო და მცირემხედველი ამომრჩევლებისთვის ცესკოს ადაპტირებულ ვებგვერდზე მათთვის მისაწვდომ ფორმატში ასევე განთავსდა ინფორმაცია საარჩევნო სუბიექტების შესახებ. ცესკოს მიერ მომზადებულ ყველა საინფორმაციო ფლაერსა და პოსტერზე დატანილ იქნა QR კოდი, რომლის საშუალებითაც ინფორმაცია ყრუ და სმენადაქვეითებული ამომრჩევლებისთვის მისაწვდომი იყო ჟესტურ ენასა და აუდიო ფორმატში. 867ამ მოდულის მიხედვით გადამზადდნენ არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები, რომლებმაც, თავის მხრივ, 170-მდე ბენეფიციარს მიაწოდეს ინფორმაცია არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობის შესაძლებლობაზე. სასწავლო შეხვედრა ასევე გაიმართა დუშეთის შშმ პანსიონატის 110 ბენეფიციართან. 868 იხ. თავი შშმ პირთა საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში მონაწილეობის შესახებ. 289 | პირთა ასამაღლებლად და შესაბამისი პირების გადასამზადებლად869, რთული ქცევის მქონე 10დან 18 წლამდე არასრულწლოვანთა რეფერირების პროგრამებში ჩასართავად და შშმ პირთა საჭიროებებზე მორგებული ტექნოლოგიური გადაწყვეტის შესამუშავებლად. 21.6.შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დადგენა გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის შესაბამისად, სოციალური მოდელის საფუძველზე, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის სტატუსის განსაზღვრა, ამ პირთა ინდივიდუალური საჭიროებების დაკმაყოფილების აუცილებელი წინაპირობაა. ამის საპირისპიროდ, ქვეყანაში მოქმედი შეფასების სამედიცინო მოდელი ვერ ხედავს და სახელმწიფოს ყურადღების მიღმა ტოვებს სხვადასხვა საჭიროების მქონე ბევრ ადამიანს. აღსანიშნავია, რომ 2023 წლიდან ქვეყანაში ხორციელდება შშმ პირის სტატუსის დადგენის ბიოფსიქოსოციალური (ბფს) მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებული ღონისძიებები,870 თუმცა, ამ მიზნით შექმნილი სამოქმედო გეგმის ანალიზი ცხადყოფს, რომ ეს პროცესი დროში ჭიანურდება. სამოქმედო დოკუმენტით გათვალისწინებული აქტივობების დიდი ნაწილის შესრულება დაგვიანებით დაიწყო და მათი დასრულება გეგმით განსაზღვრულ ვადებში ვერ ხერხდება.871 რიგი აქტივობები, რომლებიც 2023-2024 წლებში უნდა დასრულებულიყო, ჯერ კიდევ არ დაწყებულა.872 869 სსიპ „საქართველოს იუსტიციის სასწავლო ცენტრის“ მიერ შეიქმნა თანასწორობისა და ინკლუზიის შესახებ საბაზო ტრენინგ-მოდული და ჩატარდა 50-ზე მეტი ტრენინგი საქართველოს მასშტაბით, რომლებშიც ასევე მიიღო მონაწილეობა 500-ზე მეტმა პირმა; სსიპ „იუსტიციის სახლისა“ და გაეროს განვითარების პროგრამის (UNDP) ერთობლივი პროექტის ფარგლებში, 2024 წლის განმავლობაში, ჟესტური ენის სასწავლო კურსი გაიარა „იუსტიციის სახლის“ წინა ხაზის 80-მა თანამშრომელმა; სსიპ „იურიდიული დახმარების სამსახურმა“ შეასრულა გეგმით გათვალისწინებული აქტივობა შშმ პირებთან/შშმ თემთან შეხვედრების ჩატარებისა და ხშირად დასმული კითხვების შესახებ დოკუმენტის აპლიკაციაში განთავსების თაობაზე. 870 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2023 წლის 9 მარტის №94/ო ბრძანება შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დადგენის მექანიზმის ბიოფსიქოსოციალური (ბფს) მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ. 871 შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის მინიჭების სოციალური მოდელის შემუშავება და დანერგვა მეტწილად დამოკიდებულია დონორი და საერთაშორისო ორგანიზაციების მხარდაჭერაზე. 2024 წელს პარტნიორი ორგანიზაციის პროექტის განხორციელება წლის მეორე ნახევარში დაიწყო, რამაც, თავის მხრივ, განაპირობა სხვა ღონისძიებების გადანაცვლება. წყარო: საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილები: MOH 3 24 01068255 – 8 ოქტომბერი, 2024; MOH 7 25 0009427829 -იანვარი, 2025. 872 მათ შორის, არ დასრულებულა მუშაობა ბიოფსიქოსოციალურ მოდელთან დაკავშირებით საინფორმაციო კამპანიის გეგმის შემუშავებასა და დამტკიცებაზე; არ გაანალიზებულა სტატუსის დამდგენი სამედიცინო დაწესებულებების საჭიროებები და რესურსები, ასევე, კრიტერიუმები, რომელთაც ეფუძნება პირის შეფასების დაწყება და სტატუსის გადამოწმების პერიოდულობა; სტატუსის დამდგენი დაწესებულებებისთვის არ განსაზღვრულა მულტიდისციპლინური გუნდის სპეციალისტების მინიმალური რაოდენობა და შემადგენლობა, გუნდის თითოეული სპეციალისტის დატვირთვა, გუნდის სპეციალისტების ოპტიმიზაციის გეგმა; არ შემუშავებულა მულტიდისციპლინური გუნდის საქმიანობის გაიდლაინი, მულტიდისციპლინური გუნდის სპეციალისტების სამუშაო აღწერილობები და აუცილებელი კვალიფიკაცია; არ შემუშავებულა მულტიდისციპლინური გუნდის სპეციალისტების მოსამზადებელი სასერტიფიკატო კურსის პროგრამა და არ განხორციელებულა მისი აკრედიტაცია. ღონისძიებები არ 290 | სახალხო დამცველი საგანგებოდ მიუთითებს შეფასების სოციალურ მოდელზე დროულად გადასვლის აუცილებლობაზე. ამასთანავე, მიუთითებს იმ სირთულეების აღმოფხვრის საჭიროებაზე, რომლებიც მოქმედი წესის მიხედვით სტატუსის მინიჭების პროცესს უკავშირდება. გარდა იმისა, რომ მოქალაქეთა ნაწილს გარკვეული ბარიერები ექმნება სტატუსის დადგენისას,873 საანგარიშო პერიოდში გამოიკვეთა განსხვავებული მიდგომა პირის შესაძლებლობის შეზღუდვის არსებული სტატუსის აღიარებასთან დაკავშირებითაც, რაც მოქალაქეთა ნაწილს აბრკოლებს სხვა უფლების რეალიზების პროცესში.874 კერძოდ, საქმე ეხება სსიპ საპენსიო სააგენტოსათვის მიმართვისას წარმოქმნილ პრობლემას, რომელიც შესაძლებლობის შეზღუდვის საფუძვლით პენსიის ერთიანი გადახდით დანიშვნის გამო, დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან გასვლის875 მოთხოვნისას წარმოიქმნება. ამ მიზნით პირმა უნდა წარადგინოს შესაბამისი სამედიცინო დაწესებულების მიერ გაცემული სტატუსის დამადასტურებელი დოკუმენტი,876 მიუხედავად იმისა, რომ ამ პირებს სტატუსი უვადოდ აქვთ განსაზღვრული 2007 წლამდე მოქმედი ბიუროების მიერ. მსგავსი პრობლემების მქონე მოქალაქეები, სქემიდან გასვლის მიზნებისთვის, იძულებულნი ხდებიან შემოწმება თავიდან გაიარონ, რისთვისაც დამატებითი რესურსი (დრო, ფინანსური ხარჯი) უნდა გასწიონ, ან უარი თქვან კანონით გარანტირებული უფლების რეალიზებაზე. აქვე, აღსანიშნავია, რომ ბიუროების მიერ გაცემული დოკუმენტი მათთვის სოციალური პაკეტის დანიშვნის საკმარისი საფუძველია. მოცემულ შემთხვევაში ადგილი აქვს ქვეყანაში პირის შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დამადასტურებელი დოკუმენტის აღიარებასთან დაკავშირებით განსხვავებულ მიდგომას. საკითხთან დაკავშირებით, გასათვალისწინებელია, რომ გაეროს შშმ პირთა უფლებების კომიტეტი მოუწოდებს საქართველოს, შესაძლებლობის შეზღუდვის შეფასების სისტემის ჩამოყალიბების პროცესში უზრუნველყოს, რომ მრავალჯერადი შეფასება არ ქმნიდეს ზედმეტ ტვირთს შშმ პირებისათვის.877 შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, შშმ პირებს, გატარებულა სტატუსის დადგენის პროცესის გეოგრაფიული მისაწვდომობის გასაუმჯობესებლად. არ მომხდარა ბავშვის მონაწილეობის პროცედურის, გაიდლაინის და კითხვარის პილოტირება და დამტკიცება, ასევე, სრულწლოვანი პირებისთვის თვითშეფასების ინსტრუმენტის შერჩევა. არ მიღებულა ზომები სახელმწიფო სისტემაში პროფესიული ზედამხედველობის (სუპერვიზიის) სამსახურის შესაქმნელად. წყარო: საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინსიტროს წერილები: MOH 3 24 01068255 – 8 ოქტომბერი, 2024; MOH 7 25 0009427829 -იანვარი 2025. 873 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, 2023. გვ. 264. 874 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის საქმე №2159/2024 (05.06.2024) და საქმე №2777/24 (15.03.2024). 875 „დაგროვებითი პენსიის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 33. დოკუმენტი ხელმისაწვდომია: https://bit.ly/41wxjAD . 876 „დაგროვებითი პენსიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის „ხ“ პუნქტის თანახმად, შესაძლებლობის შეზღუდვა არის სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზის შესახებ საქართველოს კანონით განსაზღვრული მდგომარეობა, რომელიც დასტურდება შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დადგენის უფლების მქონე შესაბამისი სამედიცინო დაწესებულების მიერ გაცემული სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზის აქტის ამონაწერით. 877 Committee on the Rights of Persons with Disabilities Concluding observations on the initial report of Georgia, 2023. გვ. 2. პუნქტი 8 (ბ). ხელმისაწვდომია https://docs.un.org/en/CRPD/C/GEO/CO/1 291 | რომლებსაც სტატუსი 2007 წლამდე ბიუროების მიერ განესაზღვრათ და სურთ დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან გასვლა, არ მოეთხოვებოდეთ სტატუსის მინიჭების პროცედურის თავიდან გავლა და ჰქონდეთ უფლება, სტატუსის არსებობა სხვა კანონიერი საშუალებით დაადასტურონ. ერთ-ერთ ასეთ საშუალებად საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო878 შესაძლებლად მიიჩნევს სოციალური პაკეტით სარგებლობის შესახებ ინფორმაციის წარდგენას.879 21.7.სათემო სერვისებში არსებული მდგომარეობა სახელმწიფოს მიერ დეკლარირებული დეინსტიტუციონალიზაციის პოლიტიკის მიუხედავად, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა გარკვეული ნაწილი კვლავ დიდი ზომის რეზიდენტულ დაწესებულებებში ცხოვრობს.880 ამ პირთათვის განკუთვნილი საცხოვრისი სერვისები კი, თავის მხრივ, ვერ უზრუნვლყოფს ოჯახური გარემოს შექმნასა და მათი პირადი ავტონომიის პატივისცემას. არასაკმარისია შშმ პირთა მცირე საოჯახო ტიპის მომსახურებების გეოგრაფიული დაფარვა. სისტემურ დონეზე არ გაიწევა სათანადო ძალისხმევა სერვისით მოსარგებლეთა მხარდამჭერი სოციალური წრის ჩართულობის გასაზრდელად.881 2024 წელს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შშმ პირთა სათემო ორგანიზაციებში მომსახურებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის ფარგლებში882 მოქმედ 19 883 დაწესებულებაში განხორციელებულმა ვიზიტებმა ცხადყო, რომ მათ მიერ მიწოდებული 878 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჯანმრთელობის დაცვის პოლიტიკის დეპარტამენტის 2024 წლის 2 აპრილის წერილი MOH 02400376981. 879 ასეთი დოკუმენტის გაცემა შეუძლია სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს, რომელიც ქვეყანაში აღნიშნული ფულადი გასაცემლის ადმინისტრირების ორგანოა. 880საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშით გაცემულია რეკომენდაცია 2023-2030 წლების შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების და დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიისა და 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების ვადაში შესრულების თაობაზე, გვ. 276, დოკუმენტი ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <bit.ly/4hmgUnc> ბოლოს ნანახია [20.03.2025]. რეკომენდაცია აისახა პარლამენტის დადგენილებაში, „2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე. მნიშვნელოვანია ამ რეკომენდაციის შესრულება და დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის დროულად და ეფექტიანად წარმართვა. 881ამ კუთხით დადებითი პრაქტიკა გამოვლინდა დაწესებულებაში, ა(ა)იპ „მარიკა - ღირსეული სიცოცხლისათვის“, სადაც ცალკეა გაწერილი ნათესავებთან ურთიერთობის სტრატეგია. სტრატეგია ასისტენტებისთვის მკაფიოდ განსაზღვრავს როგორ და რა სახით უნდა აწარმოონ კომუნიკაცია ბენეფიციარების ახლობლებთან. ასევე, დადებითი პრაქტიკა იყო ამ კუთხით ა(ა)იპ „ხელი ხელს“ (დუშეთი) სერვისში. 882ქვეპროგრამა მოიცავს ხანდაზმულთა და შშმ პირთა სათემო მომსახურებით უზრუნველყოფისა და შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობისთვის მცირე საოჯახო ტიპის მომსახურების უზრუნველყოფის კომპონენტებს. 883მონიტორინგი ჩატარდა შემდეგ დაწესებულებებში: ა(ა)იპ „სიღნაღის რეგიონის სოციალურად უმწეოთა თერაპიის კავშირი“; კლინიკა „ლაიფი”; ა(ა)იპ „ხელი ხელს” (დუშეთი); ა(ა)იპ „მარიკა - ღირსეული სიცოცხლისათვის’’ (დუშეთი); თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი; ა(ა)იპ „ხელი ხელს” (თბილისის მე-2 ფილიალი); სათემო ორგანიზაცია „თეას სახლი” (წყალტუბო); ა(ა)იპ „იმერეთი” 292 | სერვისი, იშვიათი გამონაკლისების გარდა, ვერ უზრუნველყოფს სოციალურ ინკლუზიას, ინდივიდუალურ განვითარებას და შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადებას. რიგ შემთხვევებში დაწესებულებების მდებარეობა არ იძლევა თემში სათანადოდ ინტეგრაციის საშუალებას. შემოწმებული დაწესებულებების უმეტესობაში ინსტიტუციური ბუნებისთვის დამახასიათებელი დღის რეჟიმის არსებობა ვერ უზრუნველყოფს ინდივიდუალური ავტონომიის პატივისცემას და მცხოვრებთა დიფერენცირებული საჭიროებების დაკმაყოფილებას.884 ზოგიერთ ფსიქიატრიულ საცხოვრისში იგრძნობა სამედიცინო მიდგომა.885 აღსანიშნავია, რომ საცხოვრისებში ძირითადად ადგილზეა სტანდარტით გათვალისწინებული დოკუმენტები, თუმცა ჟურნალები რიგ შემთხვევებში ცარიელია886 ან ფრაგმენტულად იწარმოება. კერძოდ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაზე განხორციელებული ინტერვენციის, აქტივობებისა და შედეგების თაობაზე ინფორმაცია სრულყოფილად არ არის დოკუმენტირებული.887 ზოგან ჟურნალები ფუნქციურად სწორად არ არის გამიჯნული. პრობლემურია ბენეფიციარების პირადი საქმეების წარმოების პრაქტიკა.888 მომსახურების ინდივიდუალური გეგმების შემუშავებაში მცხოვრებლები სათანადოდ არ არიან ჩართულნი და მათი წარმოების პროცესი ფორმალურია.889 სერვისით (წყალტუბო, სოფ. მაღლაკი); ა(ა)იპ „ჩვენი დიდი ოჯახი” (წყალტუბო, ბანოჯა); ა(ა)იპ „იცხოვრე ჩვენთან (წყალტუბო, ქვიტირი); ა(ა) იპ „საქველმოქმედო კავშირი თემი“; ა(ა)იპ „ბროწლიანის სათნოების სახლი“; ა(ა)იპ „თაობათა კერა“; ა(ა)იპ „უზრუნველი სიბერე“; ა(ა)იპ „ქარე“; ა(ა)იპ „მარიკა-ღირსეული სიცოცხლისთვის’’ (ზუგდიდი); ა(ა)იპ საქველმოქმედო ფონდი „ბარბარე“ (ურეკი); ა(ა)იპ „ადაპტი თანასწორობისა და განვითარების ცენტრი“ (ოზურგეთი). 884 ამ მხრივ, დადებითი პრაქტიკის მაგალითია ა(ა)იპ „ხელი ხელს“ (დუშეთი, მწითურის ქუჩა №45) და ა(ა)იპ „მარიკა-ღირსეული სიცოცხლისთვის“ მიერ მიწოდებული სერვისი, სადაც ბენეფიციარებს აქვთ თავისუფალი რეჟიმი და დღის აქტივობების საკუთარი სურვილისამებრ დაგეგმვის შესაძლებლობა. 885 მაგ., თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის სათემო საცხოვრისში ოთახებს მოიხსენიებდნენ პალატებად, ხოლო მცხოვრებლებს - პაციენტებად. დასახელებული ტიპის საცხოვრისებთან დაკავშირებით ბოლო პერიოდში ნაკლებად იკვეთება გართულებული/კრიზისული შემთხვევები და სტაციონირების, ფიზიკური ან ქიმიური შეზღუდვის გამოყენების საჭიროება. ეს მიუთითებს სტაციონარგარე, სათემო ფსიქიატრიული სერვისების განვითარებისა და სტაციონარების განტვირთვის აუცილებლობაზე, განსაკუთრებით იმ პაციენტებისგან, რომლებიც ხანგრძლივად, სოციალური მიზეზების გამო არიან დაწესებულებებში დაყოვნებულები. 886 იგულისხმება აზრის გამოხატვის პასუხად გატარებული ღონისძიებების, ძალადობის ფაქტების პასუხად გატარებული ღონისძიებებისა და უბედური შემთხვევების აღრიცხვის ჟურნალები. რიგ შემთხვევებში ჟურნალში ჩანაწერი არ მოიძებნებოდა, მიუხედავად იმისა, რომ გასაუბრებით შესაბამისი ფაქტები იკვეთებოდა. 887 უმეტეს შემთხვევებზე მითითებულია, რომ ჩატარდა ინდივიდუალური გასაუბრება, თუმცა, ვისი ჩართულობით ან რა შედეგი დადგა, არ ირკვევა. ზოგიერთ საქმეებში არ არის მხარდაჭერის მიმღებად აღიარების შესახებ დოკუმენტი და ნათესავის/საკონტაქტო პირის მონაცემები. 889 ინდივიდუალური განვითარების გეგმები შაბლონურია და ყველა მიზანი, მიუხედავად იმისა, რომ 888 მონიშნულია შესრულებულად, გადატანილია მომდევნო 6-თვიან გეგმაში. 293 | მოსარგებლეები არ არიან სათანადოდ ინფორმირებულები საკუთარი უფლებების თაობაზე890 და თითქმის არ სარგებლობენ ანონიმური უკუკავშირის საშუალებებით. აღსანიშნავია რომ შშმ პირთა დაწესებულებებში სათანადოდ არ არის დაცული კონფიდენციალობის სტანდარტი.891 მიუხედავად იმისა, რომ თანამშრომლებისთვის კონფიდენციალობის დაცვის ვალდებულება ძირითადად გაწერილია ხელშეკრულებებში, ისინი არ ფლობენ ამ საკითხზე სრულყოფილ ინფორმაციას.892 შემოწმებულ დაწესებულებებში შეინიშნება კადრების ნაკლებობა და ფუნქციური გადატვირთვა. ეს განსაკუთრებით თვალშისაცემია იქ, სადაც თავად პერსონალია დანიშნული მცხოვრებლების მხარდამჭერად.893 რეგიონებში შეინიშნება კვალიფიციური კადრების მოძიების პრობლემა და ისეთი საკვანძო კადრების დეფიციტი, როგორებიცაა მომვლელი,894 ფსიქოლოგი და სოციალური მუშაკი.895 კვლავ პრობლემად რჩება კაცი მომვლელების დასაქმება. არასაკმარისია მცხოვრებთა ინტერესების გათვალისწინებით, 890 გამონაკლისია ა(ა)იპ „სიღნაღის რეგიონის სოციალურად უმწეოთა თერაპიის კავშირი“, რომელსაც დიდი ძალისხმევა აქვს გაწეული როგორც პერსონალის, ისე მცხოვრებთა გასაძლიერებლად. მიმწოდებელი ორგანიზაცია აქტიურად თანამშრომლობდა დონორ ორგანიზაციებთან და საელჩოებთან, რაც დადებითად აისახებოდა ბენეფიციარების კეთილდღეობაზე. სათემო ორგანიზაციის წარმომადგენლების განცხადებით, „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ” საქართველოს კანონით გაწერილი ვალდებულებები საფრთხეს უქმნის, როგორც ამ მხარდაჭერის გაგრძელებას, ისე, ზოგადად სერვისის ფუნქციონირების უწყვეტობას. 891რიგ დაწესებულებებში არ არის კონფიდენციალური ინფორმაციის გავრცელებასთან დაკავშირებით წერილობითი ფორმები პერსონალისა და ბენეფიციარებისთვის. არის შემთხვევები, როდესაც ბენეფიციარების სამედიცინო საჭიროებებსა და მდგომარეობაზე საუბრობენ ყველას თანდასწრებით. იმ დაწესებულებებშიც კი, სადაც ადგილზეა თანხმობის გამოხატვის ფურცელი, ფორმა არის ზოგადი, კონკრეტულ მასალაზე (რაზეც ვრცელდება თანხმობა), შევსების თარიღზე, მოქმედების პერიოდსა და სხვა მნიშვნელოვან დეტალებზე მიუთითებლად. ბუნდოვანია ასევე, თანხმობა გაცემულია სერვისში ყოფნის ვადით, თუ მიემართება კონკრეტულ ღონისძიებას. 892 რიგ შემთხვევებში, ცალკეული ღონისძიების ფოტო-ვიდეომასალის განთავსების შემთხვევაში ზეპირი თანხმობა მიიღება ბენეფიციარებისგან, თუმცა ამის დოკუმენტირება არ ხდება. 893მხარდამჭერისთვის ხელშეკრულებით დაკისრებული განსაზღვრული ვალდებულების პირველადი გამო მათ ვალდებულებების რიგ შემთხვევებში შესრულება და უჭირთ უწევთ ზეგანაკვეთურად მუშაობა, რაც, საბოლოო ჯამში იწვევს პროფესიულ გადაწვას და უარყოფითად აისახება სერვისის ხარისხზე. 894 მაგ., ეს ტენდენცია გამოიკვეთა დაწესებულებაში ა(ა)იპ „ბროწლიანის სათნოების სახლი“, სადაც მომვლელების თანაფარდობა, მცხოვრებთა რაოდენობისა და მათი საჭიროებების (დაწესებულებაში ცხოვრობენ ეტლით მოსარგებლე, ასევე, ინტელექტუალური ნიშნით შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირები, რომლებიც შედარებით ინტენსიურ ზრუნვას საჭიროებენ) გათვალისწინებით არასაკმარისია. 895 ხშირად ეს დაკავშირებულია რეგიონებში კადრების დეფიციტთან და არასაკმარის ფინანსურ რესურსთან. მაგ., თემში, „ქედელი” ადრე დასაქმებული იყო ფსიქოლოგი, თუმცა, ვიზიტის დროისთვის ეს კადრი უკვე აღარ ემსახურებოდა სერვისს. სოციალური მუშაკისა და ფსიქოლოგის საჭიროება გამოვლინდა ასევე ა(ა)იპ საქველმოქმედო კავშირში, „თემი“. 294 | ფსიქოსოციალური,896 პროფესიული ორიენტაციის, დასაქმების მხარდამჭერ სერვისებში ჩართვისა897 და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების გაძლიერებისკენ მიმართული ძალისხმევა.898 გასაძლიერებელია მუშაობა სერვისში განთავსებულ შშმ პირთა პოლიტიკურ,899 სპორტულ და კულტურულ ცხოვრებაში ჩასართავად.900 ზოგიერთ სერვისში ბენეფიციარები დასაქმებულნი არიან დაწესებულების ფარგლებში მოქმედ სოციალურ საწარმოში901 ან ასრულებენ საყოფაცხოვრებო საქმიანობას ანაზღაურების გარეშე. ზოგჯერ იკვეთება შრომის არათანაბრად გადანაწილების ტენდენცია, შედარებით მაღალფუნქციური მცხოვრებლები უფრო მეტად იტვირთებიან როგორც საერთო სარგებლობის სივრცეების დალაგების, საკვების მომზადების, ისე სხვა ბენეფიციარებზე ზრუნვის კუთხით.902 ძალაში შესული რეგულაციებისა და დაფინანსების არსებული მოდელის პირობებში მწვავედ დგას პერსონალის გადამზადებისთვის საჭირო რესურსის მობილიზების საკითხი.903 იკვეთება პერსონალის გადამზადების საჭიროება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების,904 ქცევის პოზიტიური მართვის, ვერბალური დეესკალაციის ტექნიკების, პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის, ალკოჰოლური 896 მაგ., სერვისში, ა(ა)იპ „ბროწლიანის სათნოების სახლი“, არ იყო რეაბილიტაციისთვის ან/და ბენეფიციართა დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობისთვის საჭირო სივრცე და რესურსი. ვიზიტის დროს, საერთო ოთახში, ტელევიზორი იყო გაფუჭებული. 897 დადებითად უნდა შეფასდეს, რომ სერვისში, „ხელი ხელს” (თბილისი, ავჭალა, 1 მუხიანის სამხედრო დასახლება), მცხოვრები დადის პროფესიულ კოლეჯში „მერმისი“ და სწავლობს თექაზე მუშაობას. იგი ყოველდღე დამოუკიდებლად მიდის კოლეჯში, ერთი მცხოვრები გეგმავს პროფესიულ განათლებაში ჩართვას. ასევე, დუშეთში მდებარე სერვისის, ა(ა)იპ „მარიკა ღირსეული სიცოცხლისთვის", მცხოვრები დასაქმებული იყო საავადმყოფოში. 898 მცხოვრებლები გამოთქვამენ მუსიკით, მხატვრობით ან სხვა აქტივობებით დაკავების სურვილს. 899მეტი ინფორმაციისთვის იხ. ქვეთავი - შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საზოგადოებრივ და პოლიტიკური ცხოვრებაში ჩართულობა. 900მონიტორინგის პროცესში პრობლემად გამოიკვეთა სრულყოფილად გარე ჩართვა დაწესებულების ეტლით აქტივობებში. მოსარგებლე ზოგან ბენეფიციართა მიზეზად სახელდება არაადაპტირებული ტრანსპორტი და ინფრასტრუქტურა. 901 მაგ., ორგანიზაციაში, ა(ა)იპ „სიღნაღის რეგიონის სოციალურად უმწეოთა თერაპიის კავშირი“, არის ფერმა, საცხობი და ხის სახელოსნო. 902ამგვარი პრაქტიკა გამოვლინდა, მაგალითად, თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის სათემო საცხოვრისში. 903 სათემო სერვისების წარმომადგენელთა განცხადებით, გადამზადება, ძირითადად, ხდებოდა დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერით, ხოლო, „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ საქართველოს კანონის ძალაში შესვლა, არსებული მცირე რესურსის პირობებში, საფრთხეს ქმნის. 904 ვინაიდან შშმ პირთა ჯგუფი არ არის ჰომოგენური, მნიშვნელოვანია სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფისა და მიმართულებების (მათ შორის, სექსუალურ და რეპროდუქციულ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე) დაფარვა. საჭიროა სწავლება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა საკითხებზეც. 295 | საშუალებების ჭარბად მოხმარების პრევენციის,905 მხარდაჭერის 906 მოცულობისა და მისი პრაქტიკული რეალიზების საკითხებზე. ინსტიტუტის პრობლემაა არსებულ საცხოვრებელ სერვისებში შშმ მცხოვრებთა სომატურ სამედიცინო საჭიროებებზე ზრუნვა. ვინაიდან ქვეპროგრამა ვერ ფარავს ყველა ხარჯს, ბენეფიციარებს, ქრონიკული დაავადებებისა და სტომატოლოგიური პრობლემების შემთხვევაში თავად უწევთ სოციალური პაკეტიდან მედიკამენტებისა თუ საჭირო მანიპულაციებისთვის თანხების მობილიზება. პრობლემურია ზრუნვის სააგენტოს მხრიდან პოზიტიურ თანამშრომლობაზე ორიენტირებული დამოკიდებულებით სათანადო საინფორმაციო მხარდაჭერის გაწევა სერვისის მიმწოდებლებისთვის (მათ შორის, დოკუმენტაციის სწორად წარმოების ნაწილში), გარე მონიტორინგის ხშირად განხორციელება და დეტალური უკუკავშირის მიწოდება. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას: ▪ უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის საკონსულტაციო საბჭოში შემავალი შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების შესახებ ინფორმაციის აღრიცხვა; ▪ უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი კომიტეტის სხდომების გამართვა დებულებით გათვალისწინებული პერიოდულობით. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: ▪ უზრუნველყოს შშმ პირთა აზრის მშვიდობიანი გამოხატვის უფლების რეალიზება; აქციის მონაწილეთა მიმართ დაგეგმილ თუ განხორციელებულ ყველა საპასუხო ღონისძიებაში გაითვალისწინოს ყველა ტიპის შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირთა ინდივიდუალური საჭიროებები, დაიცვას მათი ფიზიკური უსაფრთხოება. მათ შორის: გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც სიტუაციის მართვა ხდება არაპროპორციულად შემზღუდავი საშუალებებით. მაგ., ერთ-ერთ საცხოვრისში ბენეფიციარი გარეთ გასვლის დროს იღებდა ალკოჰოლურ საშუალებას, რის გამოც, მას 1 თვით შეეზღუდა გასვლის შესაძლებლობა. შემზღუდავი მექანიზმის ალტერნატივა დაწესებულებამ ვერ უზრუნველყო. 906 განსაკუთრებით აქტუალურია იმ დაწესებულებებში, სადაც მხარდამჭერად დანიშნულ პერსონალს სხვა საკითხებთან ერთად უწევს ბენეფიციართა საბანკო ბარათზე დარიცხული სოციალური პაკეტის განკარგვაში დახმარება. მხარდამჭერ პირებს სჭირდებათ ინფორმაციული გაძლიერება იმის თაობაზე, თუ რა მოცულობითა და ინტენსივობით უნდა ერეოდნენ სენსიტიურ სფეროებში გადაწყვეტილების მიღებაში. ასევე, როგორია მხარდამჭერის როლი იმ შემთხვევებში, როდესაც გარკვეულწილად ადგილი აქვს კოლიზიას ბენეფიციარის სურვილებსა და ინტერესებს შორის. მხარდამჭერებისთვის ასევე ბუნდოვანია მათი მხარდამჭერი ფუნქცია რეპროდუქციულ სფეროებში გადაწყვეტილების მიღებისა და ოჯახური ცხოვრების დაგეგმვის პროცესში. 905 296 | o o პროტესტის დაშლის გამაფრთხილებელი შეტყობინება გავრცელდეს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მისაწვდომი ფორმით; შეკრების და დემონსტრაციების დაშლის თუ მონაწილეთა დაკავების დროს, პასუხისმგებელმა პირებმა უზრუნველყონ, რომ დაკავებულთათვის ნივთების ჩამორთმევის დროს არ ხელყონ შშმ პირთა ისეთი დამხმარე საშუალებები, რაც მათი დამოუკიდებელი გადაადგილებისა ან/და კომუნიკაციის საშუალებას წარმოადგენს. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა რეაბილიტაციის სერვისები შეცვალოს იმგვარად, რომ შესაძლებელი იყოს როგორც ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ცენტრების, ისე მომსახურებაში ჩართული ბენეფიციარების რიცხვის მნიშვნელოვანი გაზრდა; ▪ ფსიქიატრიული სტაციონარული საწოლების დეფიციტის აღმოფხვრის პროცესში უზრუნველყოს მულტიპროფილურ საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული განყოფილებების ამოქმედება; ▪ უზრუნველყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის 2022-2030 წლების სტრატეგიის განხორციელების შემდეგი წლების სამოქმედო გეგმის დროული შემუშავება; ახალ გეგმაში აისახოს 2022-2024 წლების სამოქმედო დოკუმენტით გათვალისწინებული და შეუსრულებელი აქტივობები; ▪ უზრუნველყოს „დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის“ სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილე სამედიცინო დაწესებულებების ადაპტირება შშპ პირებისთვის; ▪ უზრუნველყოს სამშობიარო/ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების ექიმებისა და ექთნების 100%-ის გადამზადება შშმ პირთა სპეციფიკის გათვალისწინებით; ▪ უზრუნველყოს „ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი ტექნიკური რეგლამენტის“ განახლება და სკოლა-პანსიონის ზრუნვის სტანდარტის ინტეგრირების პროცედურების ბოლომდე დასრულება; ▪ შშმ პირთა აქტიური ჩართულობით, უზრუნველყოს შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დადგენის მექანიზმის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმის დადგენილ ვადებში შესრულება; ▪ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე იმ პირებისთვის, რომელთაც სტატუსი 2007 წლამდე მოქმედი ბიუროების მიერ უვადოდ აქვთ დადგენილი, უზრუნველყოს დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან გასვლის მოქნილი პროცედურების შექმნა. სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა დახმარების სააგენტოს: 297 | და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა ▪ მიიღოს საჭირო ზომები 2025 წლის არჩევნებში სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მონაწილეობის უზრუნველსაყოფად. მათ შორის: o ზედამხედველობა გაუწიოს იმ ხარვეზების აღმოფხვრას, რომელთა გამოც სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფ შშმ პირებს დაერღვათ 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნებში ხმის მიცემის უფლება; o მხარდაჭერის მიმღებ პირთა პასიური საარჩევნო უფლების რეალიზების ხელშეწყობის მიზნით, უზრუნველყოს მხარდამჭერი პირების მიერ ვალდებულებების შესრულების ეფექტიანი მონიტორინგი. ▪ უზრუნველყოს თანამშრომლობაზე ორიენტირებული დამოკიდებულებით სათანადო საინფორმაციო მხარდაჭერის გაწევა სათემო სერვისების მიმწოდებლებისთვის; ▪ უზრუნველყოს გარე მონიტორინგის მინიმუმ წელიწადში ერთხელ ჩატარება და დეტალური უკუკავშირის მიწოდება სათემო სერვისების მიმწოდებლებისთვის. გარდა ამისა, ზედამხედველობა გაუწიოს სერვისების მიმწოდებელთა მხრიდან მოქმედი სტანდარტით განსაზღვრული დოკუმენტაციის დეტალურად წარმოების წესის დაცვას (განსაკუთრებით ძალადობის ფაქტების პასუხად გატარებული ღონისძიებების წერილობითი აღრიცხვისა და უბედური შემთხვევების აღრიცხვის ჟურნალების წარმოებას) და ანონიმური უკუკავშირის მექანიზმის გამართულად ფუნქციონირებას; ▪ ხელი შეუწყოს შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრებ პირთა სოციალურ ინკლუზიას, ინდივიდუალურ განვითარებას, დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადებას, ასევე, ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის, პროფესიული/უმაღლესი განათლების პროგრამებში ჩართვისა და შრომით ბაზარზე დასაქმების ხელშეწყობის მიმართულებით მუშაობის გაძლიერებას; ▪ უზრუნველყოს კონფიდენციალური ინფორმაციის გაცემის შესახებ პერსონალთა და ბენეფიციართა თანხმობის დეტალური ფორმების შემუშავება. სერვისის მიმწოდებლებისთვის ამ საკითხზე კონსულტაციის გაწევა და სუპერვიზია; ▪ ხელი შეუწყოს შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრებლებთან ინდივიდუალური მიდგომით მუშაობას, მათ შორის, მომსახურების ინდივიდუალური გეგმების წარმოებასთან დაკავშირებით შესაბამისი კონსულტაციის გაწევით; ▪ ხელი შეუწყოს შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში შესაბამისი სპეციალისტების ჩართვას (განსაკუთრებით, მომვლელის, ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკის და თერაპევტების) და დასაქმებული კადრების პროფესიული გადაწვის პრევენციას, მომსახურების ეფექტიანობის გასაზრდელად; ▪ უზრუნველყოს შშმ პირთა საცხოვრის სერვისებში დასაქმებული პერსონალის გადამზადება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების, ქცევის პოზიტიური მართვის, დეესკალაციის ვერბალური ტექნიკების, პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის, ალკოჰოლური საშუალებების ჭარბად მოხმარების პრევენციის, ინფორმაციის კონფიდენციალობის დაცვის, მხარდაჭერის ინსტიტუტის მოცულობისა და მისი პრაქტიკული რეალიზების საკითხებზე; 298 | ▪ უზრუნველყოს სერვისებით მოსარგებლეთა ცნობიერების ამაღლება უფლებებთან და უფლებების დაცვის მექანიზმებთან დაკავშირებით. მათ საქართველოს ცენტრალურ საარჩევნო კომისიას: ▪ უზრუნველყოს საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრების უწყვეტი გადამზადება შშმ პირებისთვის მისაწვდომი სერვისების შესახებ; ▪ 2025 წლის არჩევნებისთვის უზრუნველყოს უსინათლო პირთა მიერ პასიური საარჩევნო ხმის უფლების დამოუკიდებლად რეალიზების შესაძლებლობა; ▪ უზრუნველყოს ცენტრალურ საარჩევნო კომისიაში მოქმედი შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოს საქმიანობისთვის კონკრეტული გარანტიების შექმნა და იმგვარი კოორდინაცია, რაც შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ჯგუფს ეფექტიანი მუშაობის გაგრძელების შესაძლებლობას მისცემს. იუსტიციის სასწავლო ცენტრს, ახალგაზრდობის მინისტრს: ▪ საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და უზრუნველყონ შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების (5 ტრენინგი) ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციისა და მასწავლებლებისთვის (არანაკლებ 50 პირის მონაწილეობით). ა(ა)იპ „პროფესიული უნარების სააგენტოს“: ▪ უზრუნველყოს დამატებითი საჭიროებების მქონე ჯგუფების საჭიროებების შეფასების სისტემის დანერგვა პროფესიული განათლების საფეხურზე. ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიას: ▪ o უზრუნველყოს ქალაქ თბილისის მერთან არსებული შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საკონსულტაციო საბჭოს ეფექტიანი ფუნქციონირება. მათ შორის: უმოკლეს ვადებში განაახლოს საბჭოს შემადგენლობა; o უზრუნველყოს საბჭოს უპირატესად შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციებით და შშმ პირებით დაკომპლექტება; o უზრუნველყოს საბჭოს სხდომების გამართვა დებულებით გათვალისწინებული პერიოდულობით. 299 | 22.ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა 22.1.შესავალი 2024 წელს საქართველოში ბავშვთა უფლებების დაცვის მიმართულებით კვლავ არაერთი გამოწვევა გამოვლინდა. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებში განგრძობითად გამოკვეთილმა სწავლის მიტოვების მზარდმა მაჩვენებელმა იკლო. მიუხედავად ამისა, სწავლის მიტოვებისა და სტატუსის შეჩერების სტატისტიკა მაინც მაღალია და წლების მსგავსად, ძირითადად, ოჯახთან ერთად საზღვარგარეთ წინა გამგზავრებას უკავშირდება. ბავშვთა ძალადობისგან დაცვა მიმდინარე საანგარიშო წელსაც ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევაა. ძალადობის პრევენციის გაძლიერება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია და საჭიროებს, ერთი მხრივ, ბავშვებისა და საზოგადოების ინფორმირებულობის ზრდას, ხოლო, მეორე მხრივ, პასუხისმგებელი უწყებებისადმი ნდობის ჩამოყალიბებასა და ბავშვზე მორგებულ მიდგომას, რაც ძალადობის შემთხვევებზე დროული და ეფექტიანი რეაგირების აუცილებელი წინაპირობაა. ამას გარდა, კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება ძალადობის ფაქტების დროული გამოვლენა, კოორდინირებული, ინტერდისციპლინური მიდგომა და შესაბამისი ღონისძიებების გატარება, რაც კიდევ უფრო მკაფიოდ წარმოაჩენს სისტემური გაუმჯობესების აუცილებლობას. 2024 წელსაც პრობლემა იყო ბავშვთა სარეაბილიტაციო სერვისებისა და სპეციალისტთა რაოდენობის სიმცირე. აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოში დასაქმებული იყო 278 სოციალური მუშაკი და 30 ფსიქოლოგი.907 მიუხედავად იმისა, რომ ეს მაჩვენებელი წინა წლებთან შედარებით გაიზარდა, სოციალური მუშაკების საშტატო ვაკანსიები სრულად კვლავ არ არის შევსებული908 და, შესაბამისად, არსებულ საჭიროებას ვერ აკმაყოფილებს. სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 1 25 00228023 - 28/02/2025. 907 908 იქვე, 2024 წლის მონაცემებით, სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოში სოციალური მუშაკის 299 საშტატო ერთეულია. ფაქტობრივად დასაქმებული სოციალური მუშაკების რაოდენობა 278 შეადგენს, რომელთაგან 10 შრომითი ხელშეკრულებითაა დასაქმებული. სააგენტოში ფსიქოლოგების 28 საშტატო ერთეულია, ფაქტობრივად კი დასაქმებულია 30 ფსიქოლოგი, მათგან 7 - შრომითი ხელშეკრულებით. აქვე, აღსანიშნავია, რომ 2023 წლის მდგომარეობით, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოში გათვალისწინებული იყო სოციალური მუშაკის 283 საშტატო ერთეული, ფაქტობრივად დასაქმებულთა რიცხვი 255 შეადგენდა, რომელთაგან 15 სოციალური მუშაკი დასაქმებული იყო შრომითი ხელშეკრულებით. სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოში, გასულ საანგარიშო წელს, გათვალისწინებული იყო ფსიქოლოგის 20 საშტატო ერთეული. ფაქტობრივად დასაქმებული იყო 19 ფსიქოლოგი, მათგან 5 შრომითი ხელშეკრულებით. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 278, 279. ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 300 | 2024 წელს ბავშვთა აზრის გამოხატვისა და მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლების რეალიზებასთან, ამ პროცესში უზრუნველყოფასთან მათი დაკავშირებით ძალადობისგან დაცვასა და უსაფრთხოების მნიშვნელოვანი გამოწვევები გამოიკვეთა. აღნიშნული უკავშირდება ბავშვის უფლებებისა და თავისუფლებების შესახებ დაბალ ინფორმირებულობას, სტერეოტიპებსა და შესაბამის პრაქტიკას.909 22.2.განათლების უფლება 22.2.1. ადრეული და სკოლამდელი განათლება 2024 წელს ადრეული და სკოლამდელი აღზრდის 1713 დაწესებულებაში 137 474 აღსაზრდელი ირიცხებოდა.910 საქართველოს მთავრობის მიერ ჯერ კიდევ 2023 წელს 330 ახალი საბავშვო ბაღის მშენებლობისა და 555 ბაღის რეაბილიტაციის პროექტის ინიცირების მიუხედავად, რაც სახალხო დამცველმა დადებითად შეაფასა911, ოფიციალური სტატისტიკის თანახმად, 2024/2025 წელს სკოლამდელ სააღმზრდელო დაწესებულებათა რაოდენობა მხოლოდ ხუთით გაიზარდა912. შესაბამისად, სკოლამდელ განათლებაზე როგორც გეოგრაფიულ, ისე ინფრასტრუქტურულ და ფიზიკურ მისაწვდომობასთან დაკავშირებული გამოწვევები კვლავ აქტუალურია. როგორც წინა წლებში, გამოწვევას წარმოადგენს ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელი ბავშვების სკოლამდელ განათლებაზე სრულფასოვანი მისაწვდომობა.913 დმანისისა და ონის მუნიციპალიტეტებში, ადგილობრივი საჭიროებების გათვალისწინებით, მისასალმებელია, მოცემულ ეტაპზე, ალტერნატიული სკოლამდელი განათლების მოდელის საპილოტე რეჟიმში დანერგვა. თუმცა, ამის პარალელურად, აუცილებელია სათანადო ღონისძიებების განხორციელება ყველა მუნიციპალიტეტში 909 ამ საკითხთან მიმართებით, ასევე, იხ. სახალხო დამცველის განცხადებები: 2024 წლის 11 მაისის განცხადება: < https://bit.ly/4bK4N2g > [ბოლოს ნანახია: 20/02/2025] და 2024 წლის 3 დეკემბრის განცხადება: < https://bit.ly/4kCIY8J > [ბოლოს ნანახია: 20/02/2025]. აღსანიშნავია, რომ, მნიშვნელოვანია ბავშვები აღქმულ იყვნენ უფლებების მატარებელ სრულფასოვან სუბიექტებად და არ შეეზღუდოთ, ერთი მხრივ გამოხატვის თავისუფლებით სარგებლობა, ხოლო, მეორე მხრივ, საგანმანათლებლო დაწესებულებები დაცული იყოს სწავლების პროცესში მესამე პირების მხრიდან ხელის შეშლისგან. 910 საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, ინფორმაცია მისაწვდომია ბმულზე: < https://shorturl.at/7o3De >[ბოლოს ნანახია: 28/02/2025]. 911 იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2022 წელი“, გვ. 263, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: https://shorturl.at/OF9xa> [ბოლოს ნანახია: 28/02/2025]; ასევე, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 279, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 912 სკოლამდელი სააღმზრდელო დაწესებულებების რაოდენობა წლების მიხედვით: 2021/2022 – 1 648; 2022/2023 – 1 668; 2023/2024 – 1 708; 2024/2025 – 1 713; 913 ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი ბავშვების ადრეულ და სკოლამდელ განათლებაზე მისაწვდომობის შესახებ იხ. წინამდებარე ანგარიშის ეროვნული უმცირესობების დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის თავის განათლებაზე ხელმისაწვდომობის ქვეთავი. 301 | ადრეული და სკოლამდელი განათლების შესახებ ეროვნული კანონმდებლობისა და სტანდარტების შესაბამისი მისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად.914 1.2.2. ზოგადი განათლება ქვეყნის მასშტაბით ფუნქციონირებს 2086 საჯარო და 206 კერძო სკოლა, რომელთაგან 9 პანსიონური მომსახურებისაა, ხოლო მოსწავლეთა ჯამური რაოდენობა, 2024-2025 915 სასწავლო წლის მონაცემებით, 640 499-ს შეადგენს . 2024 წელს ჯამურად 10800 მოსწავლეს შეუჩერდა ან შეუწყდა916 მოსწავლის სტატუსი, რაც 2601 მოსწავლით ნაკლებია 2023 წელთან შედარებით. აქედან 7 599 მოსწავლეს შეუჩერდა, ხოლო 3201 მოსწავლეს შეუწყდა მოსწავლის სტატუსი.917 1976 (10800 მოსწავლიდან) უცხოეთის მოქალაქეა, 2 კი მოქალაქეობის არმქონე.918 სტატისტიკის თანახმად, სტატუსის შეჩერება ყველაზე ხშირად, დაკავშირებულია ისეთ საფუძვლებთან, როგორიცაა „ოჯახთან ერთად საზღვარგარეთ გამგზავრება“, „მშობლის/კანონიერი წარმომადგენლის განცხადება“, „პროფესიულ კოლეჯში სწავლის გაგრძელება“ და „ზედიზედ გაცდენების ზღვრული რაოდენობა“. ამასთანავე, ტერიტორიული განფენილობის მიხედვით, 2024 წელს სტატუსის შეჩერებისა და შეწყვეტის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი თბილისში (4170), ასევე, ქვემო ქართლისა (1979) და აჭარის (1273) რეგიონებში დაფიქსირდა .919 მიუხედავად იმისა, რომ სახალხო დამცველი, წლებია, უთითებს მოსწავლის სტატუსის შეჩერების/შეწყვეტის აუცილებლობაზე, ერთიანი განათლების, სტატისტიკის მეცნიერების სრულყოფისა და და ახალგაზრდობის დახვეწის სამინისტროს 914 ინფორმაცია მისაწვდომია ბმულზე: < https://shorturl.at/sVyGn> [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 915 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს კორესპონდენცია MES 8 25 0000141479, 12/02/2025. 916 „ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაში მოსწავლის ჩარიცხვისა და მოსწავლის სტატუსის შეჩერების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის 2017 წლის 11 იანვრის №04/ნ ბრძანების მე-9 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, დაწყებით, საბაზო და საშუალო საფეხურზე მოსწავლის სტატუსის შეჩერების საფუძვლებია: 1) ზედიზედ 45 სასწავლო დღის გაცდენა; 2) მოსწავლის საზღვარგარეთ გამგზავრება, რის თაობაზეც მშობელი/კანონიერი წარმომადგენელი წარადგენს განცხადებას; 3) სკოლაში 12 წლის სწავლის შემდეგ ეროვნული სასწავლო გეგმით დადგენილი მიღწევის დონის დაძლევის შეუძლებლობა და სტანდარტული ვაუჩერის შესაბამისი თანხის გადაუხდელობა; 4) არასრულწლოვანი მოსწავლის მშობლის/კანონიერი წარმომადგენლის, ან სრულწლოვანი მოსწავლის წერილობითი განცხადება სტატუსის შეჩერების შესახებ. მოსწავლის სტატუსის შეწყვეტის საფუძველი შესაძლოა იყოს კერძო სკოლაში არსებული ფინანსური დავალიანება, როგორც განსაზღვრულია ზოგადი განათლების შესახებ კანონით. აქვე, აღსანიშნავია, რომ განათლების სამინისტროს სტატისტიკის მიხედვით, რიგ შემთხვევებში, ავადმყოფობა, გარდაცვალება, დაოჯახება, მუშაობის დაწყება, მშობლის განცხადება და პროფესიულ კოლეჯში სწავლის გაგრძელება, შესაძლოა იყოს როგორც სტატუსის შეჩერების, ისე შეწყვეტის საფუძველი. გარდა ამისა, სტატუსის შეწყვეტის საფუძვლებს შორის ასევე სახელდება დონის დაძლევით ამორიცხვა და სკოლიდან გარიცხვა. 917 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს კორესპონდენცია MES 5 25 0000216680, 28/02/2025. 918 იქვე. გარდა ამისა, განათლების სამინისტროს მიერ წარმოებული სტატისტიკის თანახმად, უცნობია 3 მოსწავლის მოქალაქეობა, ხოლო 13 მოსწავლის შემთხვევაში აღნიშნული სტატისტიკური მონაცემი არ არის მითითებული. 919იქვე. 302 | ინფორმაციით, კვლავაც მიმდინარეობს მუშაობა სტატუსის შეჩერების მიმართვების სტატისტიკის დახვეწაზე, მათ შორის, შიდაუწყებრივ რეგულირებაში ცვლილებების კუთხით და პრაქტიკის გაანალიზების საფუძველზე.920 ცხრილი № 1. მოსწავლის სტატუსის შეჩერების/შეწყვეტის სტატისტიკა921 13401 12792 10800 10235 6436 4364 7584 7692 5817 5191 5609 7281 5709 5511 2557 2024 წელი სულ 2023 წელი გოგო ბიჭი მე-9 კლასამდე 2022 წელი 9 კლასის დასრულების შემდგომ 920 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს კორესპონდენცია MES 8 25 0000141479, 12/02/2025. 921 იქვე. ასევე, იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 281, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 303 | ცხრილი № 2. მოსწავლის სტატუსის შეჩერების/შეწყვეტის საფუძვლები922 საზღვარგარეთ ოჯახთან ერთად გამგზავრება ფინანსური დავალიანება ჩარჩენილი ვაუჩერის გადაუხდელობა 3900 33 6 სკოლიდან გარიცხვა 30 სწავლის გაგრძელება ოკუპირებულ ტერიტორიებზე… 23 ზედიზედ გაცდენის ზღვრული რაოდენობა 1427 დაოჯახება 43 გარდაცვალება 62 2024 მშობლის/მოსწავლის განცხადება 2595 ჯანმრთელობის მდგომარეობა 122 დონის დაძლევით ამორიცხვა 218 მუშაობის დაწყება 300 პროფესიულ კოლეჯში სწავლის გაგრძელება 2041 დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო სხვადასხვა ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტომ, პროექტის ფარგლებში, 2024 წელს განახორციელა 94 სკოლის სრული და 200-მდე სკოლის ნაწილობრივი რეაბილიტაცია, დაასრულა 3 სკოლის სამშენებლო სამუშაოები და ასევე, დაიწყო 11 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების პროექტირება/მშენებლობა.923 2023 წელს, „სასკოლო კვების პროგრამის“ დამტკიცების მიუხედავად,924 სამწუხაროდ, ამ მიმართულებით, 2024 წელს ხელშესახები შედეგები არ დამდგარა.925 922 იქვე. 923 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს კორესპონდენცია MES 8 25 0000141479, 12/02/2025. 924 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 283, ანგარიში ხელმისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 925 ამის თაობაზე საქართველოს სახალხო დამცველს გაცემული აქვს რეკომენდაცია, იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 295, ანგარიში ხელმისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. აღნიშნული ასახულია საქართველოს პარლამენტის დადგენილებაში – „2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ 304 | 22.3. ბავშვთა დაცვა ძალადობისგან წლიდან-წლამდე უცვლელ გამოწვევად რჩება ბავშვთა მიმართ ძალადობის სრულყოფილი, დეტალური სტატისტიკის წარმოება, რაც შესაძლებელს გახდიდა ამ მხრივ ქვეყანაში არსებული მდგომარეობის რაოდენობრივი მონაცემების მტკიცებულებებზე დაყრდნობით შეფასებას.926 სახალხო დამცველის აპარატის მიერ წლების განმავლობაში გაცემული რეკომენდაციების მიუხედავად, ეს საკითხი არათუ არ გამოსწორებულა, არამედ სტატისტიკა კიდევ უფრო ზოგადი გახდა და ამჟამად დადგენაც კი შეუძლებელია, ბავშვის მიმართ ძალადობის, მათ შორის, ოჯახში ძალადობის, გაუპატიურების და სხვა რამდენ შესაძლო დანაშაულზე დაიწყო გამოძიება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ.927 ცხრილი № 3928 680 სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოში ბავშვთა მიმართ ძალადობის შესახებ მიმართვების 2024 წლის მონაცემები 281 162 156 49 ფსიქოლოგიური ძალადობა უგულებელყოფა სექსუალური ძალადობა ოჯახში ძალადობა სხვა საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე, გვ. 35, ხელმისაწვდომია ბმულზე: < https://shorturl.at/R8w8i > [ბოლოს ნანახია: 20/03/2025]. 926 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მიღებული საპასუხო კორესპონდენცია: MIA 5 25 00326273, 05/02/2025. 927 რეგისტრირებული დანაშაულის სტატისტიკა, 2024 წელი, შინაგან საქმეთა სამინისტრო, ინფორმაცია მისაწვდომია: < https://bit.ly/4iDk2w0 > [ბოლოს ნანახია 20.03.25]; ოჯახში ძალადობის სტატისტიკა (2024 წელი), შინაგან საქმეთა სამინისტრო: ინფორმაცია მისაწვდომია: < https://bit.ly/4iGRCBm >[ბოლოს ნანახია 20.03.25]; ასევე, იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 295, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]; ასევე, იხ. სპეციალური ანგარიში „ბავშვზე სექსუალური ძალადობისა და სექსუალური ექპლოატაციის დანაშაულებზე მართლმსაჯულების განხორციელება“, 2021 წელი, გვ. 94, ანგარიში ხელმისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/4bhqKoZ > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 928 სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 1 25 00228023, 28/02/2025. 305 | აღსანიშნავია ასევე, ბავშვთა მიმართ სკოლაში სხვადასხვა ფორმით ძალადობის, ფიზიკური, ემოციური და ინტელექტუალური დასჯის გამოვლენილი შემთხვევები. სამწუხაროდ, ბავშვის უფლებათა დეპარტამენტის საქმისწარმოების შედეგები ცხადყოფს დროში თვეობით, გარკვეულ შემთხვევებში კი, წელიწადზე მეტხანს გაჭიანურებულ რეაგირებას,929 ეს არა მხოლოდ დაცვის მექანიზმის არაეფექტიანობაზე, არამედ, ბავშვის მიერ დაცვის უფლების ამასთანავე, სათანადო დისციპლინური რეალიზების წარმოების შეუძლებლობაზეც პროცესში ბავშვთა მიუთითებს. ინფორმირებული მონაწილეობა, კონფიდენციალობის უზრუნველყოფა, გაკიცხვისგან დაცვა, ემოციურად უსაფრთხო გარემოს შექმნა და არასრულწლოვანთა უფლებების ეფექტიანი რეალიზება მწვავე პრობლემად რჩება. 22.3.1. ოჯახში ძალადობა ბავშვთა მიმართ ოჯახში ძალადობის დანაშაულებთან ბრძოლის კუთხით ქვეყანაში კვლავ არაერთი გამოწვევა რჩება, როგორც მათი გამოვლენის, ისე დროული, და ეფექტიანი რეაგირების თვალსაზრისით. ამასთანავე, განგრძობითად პრობლემურია ბავშვებისა და ზრდასრულების რეკომენდაციის დაბალი ინფორმირებულობა. 930 მიუხედავად, ყოველივე სახალხო დამცველის ზემოჩამოთვლილზე არაერთი კიდევ უფრო უარყოფითად აისახება ბავშვებისა და ოჯახების მხარდაჭერაზე, რეაბილიტაციაზე ორიენტირებული სერვისების სიმწირე და პოზიტიური მშობლობის, ქცევის კორექციის პროგრამების არარსებობა. 2024 წელს 2172 პირის მიმართ დაიწყო სისხლისსამართლებრივი დევნა და 608 ბავშვი იქნა დაზარალებულად ცნობილი ოჯახში ძალადობის საფუძველზე.931 თუმცა, ეს მონაცემი მხოლოდ იმ საქმეთა რაოდენობას აღწერს, სადაც სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში სტატისტიკის წარმოების ხარვეზების გამო, ამ ეტაპზე, შეუძლებელია დადგენა, ბავშვთა მიმართ ოჯახში ძალადობის რამდენი შემთხვევა გადამისამართდა სამართალდამცავ უწყებაში და რამდენზე დაიწყო გამოძიება. ასევე, ვერ დგინდება, რამდენი შემაკავებელი ორდერი გამოიცა ოჯახში ძალადობის შემთხვევაში ბავშვის დაცვის მიზნით. ამჟამადაც, მხოლოდ იმ საქმეების რაოდენობა არის მისაწვდომი, რომელზეც საქართველოს გენერალური პროკურატურა აწარმოებს სტატისტიკას. საქმისწარმოებაში არსებული საქმეები: №2443/2024, №2612/2024, №6095/ო2024, №7619/2024, №8683/2024, №6510/2024, №2230/24, №2881/2024, №3777/24. მითითებული საქმეები წარმოადგენს მაგალითებს, რომლებიც არ მოიცავს დეპარტამენტის წარმოებაში არსებულ ყველა საქმეს, თუმცა ცხადყოფს რეაგირების პროცესში არსებულ დროულობის სისტემურ პრობლემას. 930 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2022 წელი, გვ. 276, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: <https://shorturl.at/OF9xa > [ბოლოს ნანახია: 28/02/2025], ასევე, იხ. სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში „ბავშვის ორივე მშობელთან ურთიერთობის საქმეებზე მართლმსაჯულების განხორციელება“. 2023 წელი, გვ. 37-40. ხელმისაწვდომია: < https://shorturl.at/vIfft > [ბოლოს ნანახია: 28/02/2025]. 931 საქართველოს გენერალური პროკურატურიდან მიღებული საპასუხო კორესპონდენცია: №13/6671, 06/02/2025. 929 306 | ცხრილი № 4 ოჯახში ძალადობის საქმეებზე დაზარალებულად ცნობილი ბავშვები 248 220 82 58 5 წლამდე 5-10 წლამდე 10-15 წლამდე 16-17 წლამდე 2024 2024 წელს, არასრულწლოვანთა მიმართ ოჯახში ძალადობის 155 საქმეზე მიღებულ იქნა გამამტყუნებელი განაჩენი, ხოლო ბავშვთა მიმართ ძალადობის საფუძვლით გამოიცა 19 დამცავი ორდერი.932 აქვე, აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოს ინფორმაციით, 2024 წელს ოჯახში ძალადობის, უგულებელყოფის, ფსიქოლოგიური ძალადობის ბიოლოგიური საფუძვლით ოჯახიდან 297 ბავშვი განცალკევდა.933 საქმისწარმოების შედეგები კვლავ მიუთითებს ქვეყანაში ბავშვზე ორიენტირებული, მყისიერი რეაგირებისა და გრძელვადიანი გაძლიერების მექანიზმების სიმწირეზე ან არარსებობაზე. მათ შორის, ურთიერთობის საქმეებზე განსაკუთრებით მშობლების მხრიდან პრობლემურია ორივე ფსიქოლოგიური მშობელთან ძალადობა და მანიპულირება ბავშვებზე, რაც სახელმწიფო უწყებათა არაეფექტიანი, დაგვიანებული ინტერვენციის შედეგად, ძირითადად, გადაწყვეტილებათა აღსრულების წლობით გაჭიანურებას იწვევს და ბავშვებისადმი განგრძობით ძალადობის რეალურ რისკს ქმნის.934 22.3.2. სექსუალური ძალადობა ბავშვთა სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის დაცვის კუთხით მისასალმებელია სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის მიერ გადადგმული ნაბიჯები, არსებული პოლიტიკის გამკაცრების, მონიტორინგის მექანიზმის დანერგვის, პრევენციისა და ბავშვების მხარდაჭერის მიმართულებით.935 მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული საქართველოს უზენაესი სასამართლოს კორესპონდენცია № პ-51-25, 27/02/2025. სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 1 25 00228023, 28/02/2025. 934 საქმისწარმოებაში არსებული საქმეები: №7075/2024, №7510/2024, №1654/2024, №1395/2024, №2324/24. 934 შეფასება ეფუძნება კონკრეტული საქმეების შესწავლის შედეგად გამოკვეთილ ტენდენციებს, რომლებიც ხაზგასმით მიუთითებს რეაგირების პროცესში არსებულ სისტემურ ხარვეზებზე. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული საქმეები არ წარმოადგენს სრულ ჩამონათვალს, ისინი საკმარისად ასახავს იმ ტენდენციას, რომელიც ბავშვზე ორიენტირებული, მყისიერი და ეფექტიანი ინტერვენციების ნაკლებობას უკავშირდება განსაკუთრებით ფსიქოლოგიური ძალადობის შემთხვევებში. 935 ინფორმაცია სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის მიერ სპეციალური დეპარტამენტის შექმნის, მსჯავრდებულთა რეესტრისა და მონიტორინგის მექანიზმების ინიცირების, საკანონმდებლო ცვლილებების პროცესის დაწყებისა და პრევენციული შეხვედრების შესახებ, იხ. შემდეგ ბმულებზე: < 932 933 307 | ინიციატივები დროულად და ეფექტიანად განხორციელდეს, რათა მდგრადი ცვლილებები გამოიწვიოს ბავშვთა დაცვის მიმართულებით. პრაქტიკული და მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, წინა წლების მსგავსად, ქვეყანაში არ არსებობს სექსუალურ ძალადობაგანცდილი ბავშვების გრძელვადიან რეაბილიტაციასა და მათი ოჯახების მხარდაჭერაზე ორიენტირებული სერვისები. სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში გაცემული არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად,936 დაწესებულებათა აბსოლუტურ უმრავლესობაში არ არსებობს ბავშვზე მორგებული სივრცეები, ხოლო, ძალადობაგანცდილ შეესაბამება ბავშვთან რეალურ მომუშავე 937 საჭიროებას. სპეციალისტების ამასთანავე, რაოდენობა ბავშვების კვლავ არ რეაბილიტაციისა და საგამოძიებო/საპროცესო მოქმედებების ბავშვზე მორგებულ გარემოში წარმართვის მხრივ, ქვეყანაში მოცემულ ეტაპამდე მხოლოდ ერთი - „ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებისთვის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრი“ ფუნქციონირებს, თბილისში, სადაც 2024 წელს 114 არასრულწლოვანი გადამისამართდა.938 ეს, ცხადია, ვერ პასუხობს სარეაბილიტაციო სერვისის გეოგრაფიული მისაწვდომობისა და მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში ბავშვზე მორგებული გარემოს შექმნის აუცილებლობას. ასევე, სექსუალურ ძალადობაგანცდილ ბავშვს, სასამართლო სამედიცინო ექსპერტიზის შემთხვევაში, ამ სერვისის მიღება კვლავ, მხოლოდ თბილისში შეუძლია, რაც არათუ ეწინააღმდეგება მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში ბავშვზე მორგებულ მიდგომას, არამედ, ცალსახად ქმნის ამ პროცესში ბავშვების დამატებითი ტრავმირების ძალზე დიდ რისკს. ცხრილი № 5939 https://rb.gy/b2hdus > ; < https://rb.gy/nnwo3u >; < https://rb.gy/s8pa8s >; < https://rb.gy/1oe2yi >, [ბოლოს ნანახია: 27/03/2025]. 936 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 293, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]; ასევე, იხ. სპეციალური ანგარიში „ბავშვზე სექსუალური ძალადობისა და სექსუალური ექპლოატაციის დანაშაულებზე მართლმსაჯულების განხორციელება“, 2021 წელი, გვ. 97, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: https://shorturl.at/yQegO [ბოლოს ნანახია: 28/02/2025], ასევე, იხ. სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში „ბავშვის ორივე მშობელთან ურთიერთობის საქმეებზე მართლმსაჯულების განხორციელება“. 2023 წელი, გვ. 45, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://shorturl.at/vIfft > [ბოლოს ნანახია: 28/02/2025]. 937 აღსანიშნავია, რომ დაწესებულებაში - „სექსუალური ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა ინტეგრირებული მომსახურების ცენტრი", დასაქმებულია მხოლოდ 3 ფსიქოლოგი და 2 სოციალური მუშაკი. სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 1 25 00228023, 28/02/2025. 938 იქვე. 939 საქართველოს გენერალური პროკურატურიდან მიღებული საპასუხო კორესპონდენცია: №13/6671, 06/02/2025. 308 | 2024 წელს სექსუალური ძალადობის დანაშაულებზე დაზარალებულად ცნობილი ბავშვების რაოდენობა სქესისა და ასაკის მიხედვით 16-17 წლის 11-15 წლის 6-10 წლის 5 წლის ჩათვლით 3 9 11 95 4 1 35 5 5 წლის ჩათვლით 6-10 წლის 11-15 წლის 16-17 წლის ბიჭი 1 4 11 3 გოგო 5 35 95 9 ბიჭი სახალხო დამცველის არაერთი გოგო წინადადების940 მიუხედავად, ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის შესახებ ეროვნული კანონმდებლობა ამ დრომდე არსებითად შეუსაბამოა საერთაშორისო სტანდარტებთან. გაუპატიურების, სექსუალური ხასიათის სხვაგვარი ქმედების დანაშაულების კვალიფიკაციისას წინაპირობად კვლავ რჩება ძალადობა, ძალადობის მუქარა ან უმწეო მდგომარეობის გამოყენება. კვლავ არ არსებობს ქვედა ასაკობრივი ზღვარი, როდესაც ავტომატურად გაუპატიურებად სამართლებრივი რეგულირების ბავშვთან სექსუალური ხასიათის შეღწევა დაკვალიფიცირდება. ამასთანავე, სწორედ ბუნდოვანებისა არსებული პრაქტიკის და გათვალისწინებით, ბავშვის პროტოკოლით გამოკითხვის ვიდეო-აუდიოჩანაწერი კვლავ არ დაიშვება მტკიცებულებად და სავალდებულოა გამოკითხვის ბეჭდური ოქმის შედგენა. შესაბამისად, „ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებისთვის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრში“ ბავშვის გამოკითხვის პროცესს ისევ არაერთი პირი ესწრება და დამატებით, ბავშვს უწევს დაყოვნება ბეჭდური ოქმის შედგენისთვის საჭირო დროით. ცხრილი № 6941 940 საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიში, „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2022 წელი“, თბილისი, 2023, გვ. 276; ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: < https://bit.ly/43qTwBO > [ბოლოს ნანახია: 28/02/2025], ასევე, იხ. სპეციალური ანგარიში „ბავშვზე სექსუალური ძალადობისა და სექსუალური ექპლოატაციის დანაშაულებზე მართლმსაჯულების განხორციელება“, 2021 წელი, გვ. 94, ანგარიში ხელმისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/4bhqKoZ > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 941 საქართველოს გენერალური პროკურატურიდან მიღებული საპასუხო კორესპონდენციები: №13/6671 06/02/2025, №13/5033 – 26/01/2024; ასევე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს კორესპონდენცია №პ-51-25 - 27/02/2025. 309 | ბავშვის მიმართ სექსუალური ძალადობის დანაშაულებზე მართლმსაჯულების განხორციელების სტატისტიკა წლების მიხედვით 197 191 161 144 სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება 114 დაზარალებულად ცნობა 2023 94 გამამტყუნებელი განაჩენი 2024 22.4. ბავშვთა სიღარიბე სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ბავშვის შესაძლო უფლებადარღვევის შესწავლილი საქმეებიდან მნიშვნელოვანი ნაწილი, 2024 წელსაც, სწორედ ბავშვებისა და ბავშვიანი ოჯახების სიღარიბესა და მძიმე სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობას ეხებოდა. აღსანიშნავია, რომ „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში“ რეგისტრირებული 18 წლამდე ასაკის ბავშვების რაოდენობა 369,924-ს შეადგენს, აქედან საარსებო შემწეობას იღებს 270,712.942 ცხრილი № 7943 942 სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს კორესპონდენციები №SSA 2 25 00096025 - 30/01/2025 და №SSA 2 25 00137902 - 06/02/2025. 943 იქვე, ასევე, იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 279, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 310 | სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრირებული ბავშვების რაოდენობა დეკემბერი 2024 დეკემბერი 2022 დეკემბერი 2020 დეკემბერი 2023 დეკემბერი 2021 დეკემბერი 2019 369924 347295 330148 235252 186131 150213 აღსანიშნავია, რომ „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში" რეგისტრირებული ბავშვების რაოდენობა, წინა წელთან შედარებით, 6,51%-ით გაიზარდა, გარდა ამისა, იმ ოჯახების რიცხვი, სადაც ერთი არასრულწლოვანი მაინც ირიცხება, 125,743ს გაუტოლდა, ხოლო ბაზაში 2024 წლის განმავლობაში პირველად დარეგისტრირდა 34,758 18 წლამდე ასაკის ბავშვი. ასევე, პირველად რეგისტრირებული ოჯახების რაოდენობა, სადაც ერთი ბავშვი მაინც არის, 20,368-ს შეადგენს.944 ამასთანავე, კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების სახელმწიფო ქვეპროგრამაში ჩაერთო 4161 ოჯახი.945 აქვე, შესწავლილი საქმეები კვლავაც ცხადყოფს, რომ ცენტრალური პროგრამების გარდა, უმეტეს შემთხვევაში, ოჯახები მუნიციპალურ დონეზეც ჩართულნი არიან სხვადასხვა სოციალურ პროგრამაში. მიუხედავად ამ დახმარებებისა, სახალხო დამცველის აპარატის შეფასებით კიდევ ერთხელ დასტურდება, რომ ქვეყანაში მოქმედი მიზნობრივი სოციალური დაცვის ცენტრალური და მუნიციპალური პროგრამები სრულფასოვნად ვერ პასუხობს მძიმე სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვებისა და მათი ოჯახების საჭიროებებს, რაც საფრთხის ქვეშ აყენებს ბავშვების კეთილდღეობას, ჯანმრთელობას, განვითარებასა და სიცოცხლეს. გარდა ამისა, სახალხო დამცველის რეკომენდაციის მიუხედავად, გამოწვევად რჩება მშობლებისა და მათზე მზრუნველი პირების უნარ-ჩვევების განვითარება, ოჯახების დამოუკიდებელი 944 სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს კორესპონდენციები №SSA 2 25 00096025 ცხოვრების - 30/01/2025 და №SSA 2 25 00137902 - 06/02/2025. 945 სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია, NSCA 6 25 00240529 - 05/03/2025. 311 | ხელშეწყობის მექანიზმების დანერგვა და ეფექტიანი სოციალური მუშაობის 946 წარმართვა. 22.5. სახელმწიფო და ალტერნატიულ ზრუნვის სისტემაში მცხოვრები ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობა 2024 წელს საქართველოში ფუნქციონირებდა 33 მცირე საოჯახო ტიპის სახლი, მათ შორის, 4 სპეციალიზებული დაწესებულება.947 ასევე, მოქმედებს თბილისის ბავშვთა სახლი, თვითმმართველ ქალაქს დაქვემდებარებული ცენტრი948 და საქართველოს საპატრიარქოს დაქვემდებარებული სააღმზრდელო დაწესებულება. 2024 წლის მონაცემებით, სახელმწიფო ზრუნვაში იმყოფებოდა 1558 ბავშვი,949 მათ შორის, მინდობით აღზრდის პროგრამაში – 1272 არასრულწლოვანი. გასული წლის განმავლობაში სახელმწიფო ზრუნვის სისტემაში განთავსდა 222 არასრულწლოვანი, აქედან მინდობით აღზრდაში - 151 ბავშვი, ხოლო ბიოლოგიურ ოჯახში სრულწლოვნების მიღწევის საფუძვლით დაბრუნდა: მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამიდან – 62, მცირე საოჯახო ტიპის სახლიდან – 40, ხოლო 18-21 წლის ახალგაზრდების მხარდაჭერის სერვისებში ჩაერთო 17 ბენეფიციარი. ამასთანავე, ჯამში, რეინტეგრაციის ქვეპროგრამით სარგებლობდა 514 ბავშვი, ხოლო რეინტეგრაციის სახელმწიფო ქვეპროგრამიდან 9 კვლავ განთავსდა სახელმწიფო ზრუნვაში.950 საყურადღებოა, რომ 54 არასრულწლოვანს მიენიჭა გასაშვილებელი სტატუსი. სააგენტოდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, ბავშვის ოჯახიდან განცალკევების ძირითადი საფუძველია ბავშვის მიმართ ძალადობა და უგულებელყოფა (97,31%), და სხვა სახალხო დამცველს გაცემული აქვს რეკომენდაცია, რომლის თანახმად, მუნიციპალურ დონეზე აუცილებელია ერთგვაროვანი სისტემის შექმნა, რომელიც უზრუნველყოფს სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების დროულ გამოვლენას, მათი საჭიროებების შეფასებას და შესაბამისი ადგილობრივი პროგრამების შეთავაზებას. ამასთანავე, უნდა განისაზღვროს მუშაობის ეფექტიანობის შეფასების მკაფიო კრიტერიუმები. ეს საკითხები ასახულია საქართველოს პარლამენტის დადგენილებაში, „2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 295, გვ. 296, ანგარიში ხელმისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. ეს საკითხი ასახულია საქართველოს პარლამენტის დადგენილებაში, „2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“, გვ. 40, ხელმისაწვდომია ბმულზე: < https://shorturl.at/R8w8i > [ბოლოს ნანახია: 20/03/2025]. 947 სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 6 25 00240529 - 05/03/2025. 948 აღნიშნული წარმოადგენს მცირე საოჯახო ტიპის სახლს, რომელიც ექვემდებარება თვითმმართველი ქალაქის მერიას. 949 მათ შორის, მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფარში ჩაირიცხა 30 არასრულწლოვანი. სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 6 25 00240529 - 05/03/2025. 950 სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 6 25 00240529 - 05/03/2025. 946 312 | გარემოება (2,69%).951 სახალხო დამცველის შეფასებით, ბავშვის ბიოლოგიური ოჯახისგან განცალკევების თავიდან ასარიდებლად, კვლავ აშკარაა ოჯახის გაძლიერებასა და მხარდაჭერაზე ორიენტირებული სერვისების გაფართოების აუცილებლობა. მიუხედავად იმისა, რომ სახალხო დამცველი, წლებია, მიუთითებს ამ გამოწვევაზე და გასცემს შესაბამის რეკომენდაციებს,952 არსებული სერვისები და სპეციალისტების ჩართულობა ვერ უქმნის მშობლებს იმგვარ პირობებს, რაც სათანადო მხარდაჭერის შემთხვევაში შესაძლებელს გახდიდა, დაძლევადი საფუძვლით, არ მომხდარიყო ბავშვების ოჯახიდან განცალკევება.. 22.5.1. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში მცხოვრებ არასრულწლოვანთა უფლებრივი მდგომარეობა 2024 წელს მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში მცხოვრები ბავშვების უფლებების დაცვა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად დარჩა. პრობლემები გამოიკვეთა ბავშვებისთვის უსაფრთხო და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული გარემოს შექმნის კუთხით, სადაც მათთვის მისაწვდომი იქნებოდა მხარდაჭერისა და რეაბილიტაციის ხარისხიანი სერვისები. სახალხო დამცველის განსაკუთრებით მონიტორინგისა პრობლემურია და რთული შეფასების ქცევისა და შედეგებმა ცხადყო,953 ფსიქიკური ჯანმრთელობის რომ სირთულეების მქონე ბავშვებისთვის სათანადო, ინტეგრირებული და მეცნიერულად გამყარებულ მიდგომებზე დაფუძნებული სერვისების ნაკლებობა ან არარსებობა, გეოგრაფიული მიუწვდომლობის გათვალისწინებით. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში, განსაკუთრებული გამოწვევაა ადიქციის თავიდან არიდება, მართვა და დაძლევა. ამ კუთხით კი, ხარისხიანი და ხელმისაწვდომი პროგრამების არარსებობის გათვალისწინებით, სახელმწიფო ვერ უზრუნველყოფს ბავშვთა ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის დაცვას. სისტემური პრობლემაა აღმზრდელთა პროფესიული გადაწვა, შედეგად კი, კადრების გადინება. ასევე, სერვისის მიმწოდებელი ორგანიზაციებისთვის რთულია ახალი, კვალიფიციური კადრების მოზიდვა, რაც მომსახურების ხარისხზე უარყოფითად აისახება. უნდა აღინიშნოს, რომ ბავშვებს კვლავაც არ აქვთ საკმარისი ინფორმაცია საკუთარი უფლებებისა და დაცვის მექანიზმების შესახებ. შესაბამისად, ამ დაწესებულებებში სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია, №SCA 1 25 00228023 - 28/02/2025. 952 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2022 წელი“, გვ. 276, გვ. 278, ანგარიში მისაწვდომია 951 ბმულზე: <https://shorturl.at/OF9xa > [ბოლოს ნანახია: 28/02/2025]. ასევე, იხ. სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში „ბავშვის ორივე მშობელთან ურთიერთობის საქმეებზე მართლმსაჯულების განხორციელება“. 2023 წელი, გვ. 45, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://shorturl.at/vIfft > [ბოლოს ნანახია: 28/02/2025]. 953 სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებათა დეპარტამენტმა მონიტორინგი განახორციელა 24 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში, 8 დაწესებულებაში მონიტორინგი ჩატარდა პრევენციის ეროვნულ მექანიზმთან ერთად. 313 | უსაფრთხო, ბავშვების მხარდამჭერი და განვითარებაზე ორიენტირებული გარემოს შესაქმნელად, აუცილებელია ჰოლისტური და განგრძობითი ღონისძიებების გატარება. 22.5.2. ნინოწმინდის მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა პანსიონში მცხოვრებ არასრულწლოვანთა უფლებრივი მდგომარეობა 2024 წელს, პანსიონში ცხოვრობდა 8 არასრულწლოვანი,954 რომელთაგან 7 საჯარო სკოლაში სწავლობდა, ხოლო ერთი ემზადებოდა სწავლის უმაღლეს საფეხურზე გასაგრძელებლად.955 ბავშვების შეფასებით, ისინი დაწესებულებაში თავს უსაფრთხოდ გრძნობენ. მიუხედავად ამისა, იკვეთება მათი ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის საჭიროება, რომელიც არ არის განგრძობითი. ბავშვების გადმოცემით, ბოლო წლებში, ისინი უზრუნველყოფილნი არიან საბაზო საჭიროებებით, აქვთ დასვენების მეტი შესაძლებლობა, პირადი სივრცე,956 დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების პროცესიც გაძლიერდა. თუმცა, ხაზგასასმელია, რომ დაწესებულების ფიზიკური გარემო კვლავ ვერ ქმნის ოჯახური გარემოს მსგავს პირობებს. აღსანიშნავია, რომ გაეროს ბავშვის უფლებების კომიტეტმა, 57 ბავშვის სახელით შეტანილი საჩივრის განხილვის შედეგად, ნინოწმინდის პანსიონთან დაკავშირებით არაერთი სერიოზული დარღვევა დაადგინა და საქართველოს ხელისუფლებას ბენეფიციარებისთვის ბოდიშის მოხდა, კომპენსაციის გაცემა, რეაბილიტაცია, ხელახალი შეფასება და ძალადობის ფაქტების ეფექტიანი გამოძიება დაევალა.957 ბავშვებისთვის კომპენსაციის გაცემის პროცედურებში ჩაერთო დევნილთა შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტო, არასამთავრობო ორგანიზაცია "პარტნიორობა ადამიანის უფლებებისთვის და სერვისის მიმწოდებლი. აღნიშნულ პროცესში, მეურვეობა მზრუნველობის ორგანოს პასუხისმგებლობას წარმოადგენდა, რომ ფსიქოლოგები და სოციალური მუშაკები წინასწარ შეხვედროდნენ ბავშვებს, შეეფასებინათ მათი ემოციური მდგომარეობა, განემარტათ მიმდინარე პროცესების შესახებ, რის შემდგომაც არასამთავრობო ორგანიზაციის ადვოკატებს შესაძლებლობა ექნებოდათ გასაუბრებოდნენ ბავშვებს, კომპენსაციასთან დაკავშირებული პროცედურების თაობაზე, წარმომადგენლობის განსასაზღვრად და შემდგომი სამართლებრივი ღონისძიებების წარსამართად. სახალხო დამცველის აპარატმა 2024 წელსაც განახორციელა დაწესებულებაში მცხოვრები ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობის მონიტორინგი. 955ბავშვებს დამატებით უტარდებათ მეცადინეობა ელექტრონული ფორმატით, თუმცა ინდივიდუალური საჭიროებიდან გამომდინარე, ზოგიერთ ბავშვს დამატებითი ჩართულობა სჭირდება. 956 მიუხედავად ამისა, კვლავ იკვეთება პირადი სივრცის დაცვისა და უზრუნველყოფის საჭიროება. 957 გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია. ბავშვის უფლებათა კომიტეტი. (2024). ბავშვის უფლებათა კონვენციის დამატებით ოქმის საფუძველზე კომიტეტის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება შეტყობინების პროცედურების შესახებ, კომუნიკაცია № 144/2021. CRC/C/96/D/144/2021. ხელმისაწვდომია: < https://bit.ly/4blkZ9R > [ბოლოს ნანახია: 27/02/25]. 954 314 | აღნიშნულ პროცესში, მეურვეობა მზრუნველობის ორგანოს გეგმის შესაბამისად, ფსიქოლოგები და სოციალური მუშაკები წინასწარ უნდა შეხვედროდნენ ბავშვებს, შეეფასებინათ მათი ემოციური მდგომარეობა, განემარტათ მიმდინარე პროცესების შესახებ, რის შემდგომაც არასამთავრობო ორგანიზაციის ადვოკატებს შესაძლებლობა ექნებოდათ პროცედურების გასაუბრებოდნენ თაობაზე, ბავშვებს, კომპენსაციასთან წარმომადგენლობის განსასაზღვრად დაკავშირებული და შემდგომი 958 სამართლებრივი ღონისძიებების წარსამართად. 22.5.3. დედათა და ბავშვთა სახელმწიფო თავშესაფრების ბენეფიციართა უფლებრივი მდგომარეობა 2024 წლის მდგომარეობით, „დედათა და ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, ქვეყანაში ფუნქციონირებდა 7 თავშესაფარი, რომლითაც ისარგებლა 71 დედამ და 118 ბავშვმა, ხოლო საანგარიშო პერიოდში ჩარიცხულ პირთა რაოდენობამ 66 შეადგინა.959 ქვეპროგრამასთან დაკავშირებულ გამოწვევათაგან საყურადღებოა ბენეფიციართა პირადი მოხმარების ნივთებით ინდივიდუალური საჭიროების შესაბამისად უზრუნველყოფა. ასევე, აღსანიშნავია, რომ სერვისი სათანადოდ კვლავ ვერ უზრუნველყოფს ბიოლოგიური ოჯახის გრძელვადიან მხარდაჭერასა და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის სათანადო მომზადებას. უცვლელად რჩება დამატებითი ადამიანური რესურსის, ძიძის კადრის საჭიროება, რაც დედებს განათლების მიღებისა და დასაქმების უფრო მოქნილ და მეტ შესაძლებლობას მისცემდა. საყურადღებო გამოწვევაა სერვისით მოსარგებლე დედების მშობლის უნარ-ჩვევების გაძლიერება. 22.5.4. ქუჩაში მცხოვრები ან/და მომუშავე ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობა გასული წლების მსგავსად, არაერთ მწვავე პრობლემასთანაა დაკავშირებული ქუჩაში მცხოვრები ან/და მომუშავე ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობა. 2024 წელს, „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში ჯამში ირიცხებოდა 163 არასრულწლოვანი, რომელთაგან 126-მა ისარგებლა დღის ცენტრის, ხოლო 37-მა - სადღეღამისო თავშესაფრის მომსახურებით. საანგარიშო წელს აღნიშნულ სერვისში ჩაირიცხა 54 ბავშვი, ხოლო პროგრამით მოსარგებლე 2 არასრულწლოვანი განთავსდა სახელმწიფო ზრუნვაში. ამასთანავე, ბავშვთა დახმარების ცხელ ხაზზე - „111“ ქუჩაში მცხოვრები და/ან მომუშავე ბავშვების შესახებ, 76 შეტყობინება შევიდა, ხოლო მობილურმა ჯგუფებმა კონტაქტი დაამყარეს 412 ბავშვთან.960 მოცემულ ეტაპზე, სახალხო დამცველის აპარატი აგრძელებს იმის შეფასებას თუ რამდენად ეფექტიანად, სრულყოფილად და ბავშვზე მორგებული ფორმით დაიწყო და მიმდინარეობს სრული პროცესი. 959 სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 6 25 00240529 - 05/03/2025. 960 სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 5 25 00224111 - 05/03/2025. 958 315 | ცხრილი № 8961 ქვეპროგრამით მოსარგებლე არასრულწლოვანთა ჯამური რაოდენობა 163 სულ 126 დღის ცენტრი 37 თავშესაფარი 0 „მიუსაფარ ბავშვთა 261 168 314 229 93 85 50 100 150 2024 წელი 2023 წელი თავშესაფრით 200 250 300 350 2022 წელი უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, თბილისში, რუსთავსა და ქუთაისში ჯამში ფუნქციონირებს 5 დღის ცენტრი და 4 თავშესაფარი. აქვე, დღის ცენტრებისა და თავშესაფრების რაოდენობის შემცირების სამწუხარო ტენდენციის პარალელურად, აღსანიშნავია 2024 წელს ქუთაისში მეორე მობილური ჯგუფის დამატება. ამასთანავე, საგულისხმოა, რომ აჭარის რეგიონში მწვავე საჭიროების მიუხედავად, მიუსაფარი ბავშვებისთვის ქვეპროგრამით გათვალისწინებული სადღეღამისო თავშესაფარი ჯერაც არ გახსნილა, აღარც დღის ცენტრი ფუნქციონირებს. სახალხო დამცველის მოკვლევის შედეგები ცხადყოფს, რომ კვლავ მწირია ქვეპროგრამის რესურსები, მნიშვნელოვანი გამოწვევაა ბავშვების არასრულწლოვნებისა თანამშრომელთა ფიზიკური უსაფრთხოების დაცვის საკითხი. იკვეთება და ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ადიქციის მართვისა და პრევენციის სერვისების დანერგვისა და ქვეპროგრამაში ჩართული ბავშვების საჭიროებებზე მორგების აუცილებლობაც. სადღეღამისო თავშესაფრით მოსარგებლე ბავშვების ნაწილი, თვეობით ან წლობით ირიცხება აღნიშნულ სერვისში. შესაბამისად, ქვეპროგრამა იძენს ინსტიტუციურ ხასიათს და ეწინააღმდეგება ბავშვების საუკეთესო ინტერესებს, მაშინ, როდესაც მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამა უნდა უზრუნველყოფდეს ბავშვისა და ოჯახის გაძლიერებაზე ორიენტირებული ტრანზიტული სერვისის მიწოდებას. 22.6 კანონთან კონფლიქტში მყოფ ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა გამოწვევად რჩება მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში კანონთან კონფლიქტში მყოფი ბავშვების ინფორმირებული მონაწილეობა და მათი დაცვის საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 275, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]; ასევე, სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს კორესპონდენცია №SCA 5 25 00224111 - 05/03/2025. 961 316 | გარანტიების ეფექტიანი დანერგვა. სახალხო დამცველის წინადადების962 მიუხედავად, ბავშვების მოწმის სტატუსით გამოკითხვისას ადვოკატის მონაწილეობა ამჟამადაც არ არის სავალდებულო ხასიათის. ამით წარმოიშობა ისეთი შემთხვევების რისკები, როდესაც ბავშვთან ადვოკატის ჩართვა, მხოლოდ მას შემდეგ ხდება, როდესაც ბავშვი უკვე პირველადი, მოწმის სახით გამოკითხვისას სავარაუდო დანაშაულებრივ ქმედებას აღიარებს და ბრალი წარედგინება.963 პრობლემად რჩება სახელმწიფო უწყებებში ბავშვის უფლებების, დაცვის მექანიზმებისა და მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესის შესახებ ბავშვზე მორგებული მასალების სიმწირე და გარკვეულ შემთხვევებში, არარსებობა. ცხრილი №9 ბავშვებისადმი სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების/შეწყვეტისა და განრიდებისა მონაცემები წლების მიხედვით 673 664 490 544 6 სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება განრიდება 2023 9 სისხლისსამართლებრივი დევნის შეწყვეტა 2024 ქვეყანაში არ არსებობს ბავშვთა მხრიდან დანაშაულის ჩადენის პრევენციის ეფექტიანი მექანიზმი, რომელიც მულტიდისციპლინური მიდგომით, განგრძობითად იმუშავებდა არა მხოლოდ ბავშვებთან, არამედ ოჯახებთან და არასრულწლოვნის უახლოეს გარემოცვასთან. ამ საკითხზე კიდევ უფრო უარყოფითად აისახება ოჯახების გაძლიერებაზე, მშობელთა მხარდაჭერაზე, სათანადო უნარ-ჩვევების განვითარებაზე ორიენტირებული სერვისების სიმწირე. ასევე, გამოწვევად რჩება ქვეყანაში არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კუთხით ერთიანი სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის არარსებობა, მონაცემთა შეგროვება და ანალიზი, შემდგომ, მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, პოლიტიკის განსაზღვრა და კოორდინირებული მოქმედებების განხორციელება. წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2023 წელი“, გვ. 295, ანგარიში მისაწვდომია ბმულზე: < https://bit.ly/3EXdB8x > [ბოლოს ნანახია: 26/02/2025]. 963 სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში „კანონთან კონფლიქტში მყოფი ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობა“. 962 317 | ▪ განიხილოს საკანონმდებლო ცვლილებები, ბავშვის მიმართ სექსუალური ძალადობის შესახებ არსებული სამართლებრივი რეგულირების საერთაშორისო სტანდარტებთან მისასადაგებლად. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას: ▪ შეიქმნას დანაშაულის პრევენციაზე ორიენტირებული უწყებათაშორისი მექანიზმი, რომელიც შეიმუშავებს 14 წლამდე და სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ასაკს მიღწეული ბავშვებისთვის დანაშაულის პრევენციის სამოქმედო გეგმას; ▪ დაინერგოს ბავშვებთან ინტერდისციპლინური, განგრძობითი და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირებული ინტერვენციის სერვისი, რომელიც მიმართული იქნება როგორც ბავშვებზე, ისე მათ ოჯახებსა და უახლოეს გარემოცვაზე, როგორც 14 წლამდე, ასევე, სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ასაკს მიღწეული ბავშვებისთვის. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ დაინერგოს და გაძლიერდეს ბავშვებისთვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ადიქციის დაძლევის და სარეაბილიტაციო მომსახურებები – შეიქმნას ბავშვზე მორგებული, რეგიონული და თემზე დაფუძნებული სერვისები, მათ შორის, კრიზისული ინტერვენციის, ადიქციის მართვის, პრევენციისა და რეაბილიტაციის პროგრამები, რაც იქნება მისაწვდომი, კონფიდენციალური და კულტურულად მგრძნობიარე, ბავშვთა საჭიროებებზე სათანადოდ გადამზადებული სპეციალისტებით; ▪ „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, აჭარის რეგიონში ამოქმედდეს 24-საათიანი თავშესაფარი და დღის ცენტრი. საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრს: ▪ გადამზადდნენ საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წარმომადგენლები მასწავლებლები ბავშვთა გამოხატვის თავისუფლებისა და და მისი რეალიზების თაობაზე, ასევე, ამ პროცესში ბავშვთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მხრივ საგანმანათლებლო დაწესებულებათა როლის შესახებ. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: ▪ აწარმოოს ბავშვთა მიმართ ძალადობის შემთხვევების შეტყობინებისა და გამოძიების დაწყების შესახებ სტატისტიკა, სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლების, მიხედვით. 318 | სავარაუდო ძალადობაგანცდილი ბავშვების ასაკისა და სქესის სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს: ▪ გაიზარდოს მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოში დასაქმებული სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობა. ამასთან ერთად, დაინერგოს პროფესიონალთა გადინების პრევენციის მექანიზმი; ▪ ნინოწმინდის პანსიონში მცხოვრები ბავშვებისთვის უზრუნველყოფილ იქნას ოჯახურ გარემოსთან მიმსგავსებული საცხოვრებელი პირობები. 319 | 23. ხანდაზმულ პირთა უფლებები მსოფლიოში დაბერების სწრაფი ტემპით მიმდინარეობის პარალელურად964, სულ უფრო იზრდება ხანდაზმულ პირთა უფლებების დაცვისა და რეალიზაციის მნიშვნელობა, შესაბამისად, სახალხო დამცველის აპარატისთვის, ხანდაზმულთა უფლებების დაცვა, წლებია, პრიორიტეტული მნიშვნელობის საკითხია. მნიშვნელობიდან გამომდინარე, დაბერებასთან დაკავშირებული გამოწვევები საერთაშორისო, მათ შორის, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის დღის წესრიგში, ასევე ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულებაა. გაერო აქტიურად ეწევა ხანდაზმულთა ღირსეული და ჯანსაღი დაბერების წინაშე არსებული საკითხების აქტუალიზაციას. გაეროს დაბერების შესახებ ღია სამუშაო ჯგუფის (OEWG) სესიებზე965 წლების განმავლობაში მიმდინარეობდა დისკუსია ხანდაზმულთა უფლებების ხელშეწყობის მიზნით სავალდებულო ძალის მქონე საერთაშორისო მექანიზმის შექმნის თაობაზე. ამ კუთხით, სამუშაო ჯგუფის საბოლოო, მე-14 სესია, გარდამტეხი მნიშვნელობის იყო. სამოქალაქო საზოგადოების და ადამიანის უფლებათა ინსტიტუტების აქტიური ადვოკატირების და დისკუსიების შედეგად, დაარსების შემდეგ პირველად, 2010 წელს, OEWG-მ კონსენსუსის საფუძველზე მიიღო რეკომენდაციები, რითაც გაეროს წევრ სახელმწიფოებს მოუწოდა განიხილონ - სხვა შესაძლებლობებთან ერთად - კონვენციის მიღება, რომელიც ხელს შეუწყობს ხანდაზმულთათვის უფლებების აღიარებას და რეალიზაციას.966 ევროპის საბჭოს სოციალური ქარტიის, საქართველოს მიერ არარატიფიცირებულ მუხლებს შორის კვლავ რჩება ხანდაზმულ პირთა სოციალური უზრუნველყოფის უფლება.967 საქართველოში 65 წლისა და უფროსი ასაკის მოსახლეობის წილი მთელ მოსახლეობაში, გასულ წელთან შედარებით, 2024 წლის მონაცემებით, 15.6%-დან 16.2%-მდე გაიზარდა.968 რაოდენობის ზრდასთან ერთად, საგულისხმოა, რომ მაღალია ხანდაზმულ პირთა სოციალურად დაუცველთა და სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფთა მაჩვენებელი.969 ამის გამო, ქვეყანაში ხანდაზმულები მოსახლეობის განსაკუთრებით მოწყვლად ჯგუფს განეკუთვნებიან. 964 გაეროს მოსახლეობის ფონდი. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია:< http://bit.ly/3CqIKjT > [28.01.2025]. 965 გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ დაარსებული OEWG-ის მანდატია: შეაფასოს ხანდაზმულთათვის ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ჩარჩო, გამოავლინოს ხარვეზები და შეიმუშაოს ზომები ამ ხარვეზების შესავსებად, ახალი ინსტრუმენტების მიზანშეწონილობის ჩათვლით. 966 გაეროს დაბერების შესახებ ღია სამუშაო ჯგუფის (OEWG) მე-14 სესიის ანგარიში. ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/40ZTizF> [28.01.2025]. 967 ევროპის სოციალური ქარტია, მუხლი 23. 968ინფორმაცია ხელმისაწვდომია საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ვებგვერდზე: <https://bit.ly/40I8yQs>[29.01.2025]. 969 სოციალური მომსახურების სააგენტოს სტატისტიკა სოციალურად დაუცველთა მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრაცია ასაკის ნიშნით 2024 წლის მონაცემებით, 60+ მოსახლეობა - 28 434 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/4aKKmBw>[03.02.2025]. 320 | 23.1.ხანდაზმულთა სადღეღამისო დაწესებულებების მონიტორინგის გამოწვევები სახალხო დამცველი 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში970 მიუთითებდა, რომ ხანდაზმულთა სადღეღამისო კერძო დაწესებულებებში არ ხორციელდებოდა სახელმწიფო ზედამხედველობა, რის შედეგადაც, მსგავსი ტიპის დაწესებულებებში, მაღალია უფლებების დარღვევის რისკი. ასევე, არ არსებობდა მათი საქმიანობის მარეგულირებელი სამართლებრივი აქტი და არც სახელმწიფოს მიერ დადგენილი მინიმალური სტანდარტების შესრულება იყო მათთვის სავალდებულო, რაც განაპირობებს ასეთ დაწესებულებებში ხანდაზმულთა ზრუნვის თვითნებურად და არსებული რესურსების ფარგლებში წარმართვას. საანგარიშო პერიოდში, ზემოაღნიშნული გამოწვევის მხრივ, მდგომარეობა არ შეცვლილა. ამ დრომდე არ შესრულებულა სახალხო დამცველის რეკომენდაცია971 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის მიმართ, სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსთან კოორდინაციით, იმ დაწესებულებების პერიოდული მონიტორინგისა და ზედამხედველობის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით, რომლებიც ფუნქციონირებენ ადგილობრივი თვითმმართველობების დაფინანსებით/თანადაფინანსებით. სახალხო დამცველის აპარატისთვის გასულ წელს ცნობილი გახდა კერძო დაწესებულებებში ხანდაზმულთა სავარაუდო უფლებების დარღვევის ორი ფაქტის შესახებ. თუმცა, სახალხო დამცველის მიმართვაზე, როგორც, სსიპ ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსგან,972 ისე საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსგან973 გვეცნობა, რომ მოკლებულნი არიან შესაძლებლობას განახორციელონ მონიტორინგი, შეაფასონ ორგანიზაციის საქმიანობის სტანდარტებთან შესაბამისობა და ხანდაზმულებისათვის მიწოდებული მომსახურების ხარისხი ხანდაზმულთა იმ კერძო დაწესებულებებში, რომელიც „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ „სათემო ორგანიზაციებში მომსახურებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში დარეგისტრირებული არ არის მომსახურების მიმწოდებელ ორგანიზაციად და ხანდაზმული პირები სერვისს პირადი/კერძო დაფინანსებით იღებენ. ეს ფაქტი კიდევ ერთხელ ადასტურებს ხანდაზმულთა კერძო დაწესებულებების რეგულირების და ზედამხედველობის ეფექტიანი მექანიზმების შექმნის საჭიროებას. გარდა ამისა, სახალხო დამცველის აპარატისთვის საანგარიშო პერიოდში ცნობილი გახდა, რომ ქვეყანაში არსებობს ე. წ. პალიატიური ჰოსპისები (სადაც ძირითადად თვითმოვლის უნარის არმქონე პირები, მათ შორის, ხანდაზმულები იმყოფებიან). აპარატს ეცნობა ერთერთ ასეთ ადგილას შესაძლო უფლებადარღვევების თაობაზე. საკითხის მოკვლევის შედეგად დადგინდა, რომ ამ ტიპის დაწესებულებების მონიტორინგს სახელმწიფო არ 970 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/3WMoe4d> [31.02.2025]. საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის ანგარიში. გვ. 282 ხელმისაწვდომია: <http://bit.ly/40Kktxb>[03.01.2025]. 972 წერილი №SCA 0 25 00069308, 23.01.2025წ. 973 წერილი MOH 52500118107, 03.02.2025წ. 971 321 | ატარებს, კერძოდ, ვინაიდან პალიატიური ჰოსპისი არ წარმოადგენს სამედიცინო ან/და ფარმაცევტული საქმიანობის განმახორციელებელ დაწესებულებას, სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტო მოკლებულია შესაძლებლობას, კომპეტენციის ფარგლებში შეამოწმოს ზემოაღნიშნული დაწესებულება.974 შესაბამისად, ხანდაზმულთა კერძო დაწესებულებების მსგავსად, მნიშვნელოვანია ამ ტიპის დაწესებულებების სათანადო რეგულირება/ზედამხედველობა შესაძლო უფლებადარღვევების თავიდან ასარიდებლად, გამოსავლენად და მათზე რეაგირების მიზნით. იმ პირობებში, როდესაც სახელმწიფო რეგულირებას დაქვემდებარებული პანსიონატებისა და სათემო ორგანიზაციების მონიტორინგის შედეგები975 ასევე ავლენს მრავალ მნიშვნელოვან ხარვეზს მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის კუთხით, კერძო დაწესებულებებში ასეთი მონიტორინგის ჩატარება კიდევ უფრო საჭიროა, რადგან ზემოაღნიშნული დაწესებულებებისგან განსხვავებით, კერძო დაწესებულებებში დადგენილი სტანდარტების დაუცველად ხდება ზრუნვის სერვისის მიწოდება და მინდობილია პერსონალისა და დაწესებულების ხელმძღვანელობის კეთილსინდისიერებაზე, რაც ხანდაზმულთა უფლებების დარღვევის დამატებით რისკებს წარმოშობს. გარდა ამისა, რადგან საქართველოში სახელმწიფო დაფინანსების გარეშე მოქმედ კერძო თუ სხვა სახის ხანდაზმულთა დაწესებულებებში მაღალი მოწყვლადობის ხანდაზმულები ხვდებიან, შესაბამისად, რეზიდენტულ დაწესებულებებში მათი უფლებების დარღვევის პოტენციურად მაღალი რისკების გამო, საკითხის მიმართ ჩნდება საჯარო ინტერესის საფუძველი და ამ დაწესებულებებში ადამიანის უფლებებზე ზედამხედველობის სახელმწიფო მექანიზმების გავრცელების საჭიროებაც.976 სახალხო დამცველის შეფასებით, პრობლემურია, როგორც რეგულირების და მონიტორინგის სისტემის არქონა, ასევე, ისიც, რომ სახელმწიფო არ აგროვებს ამ დაწესებულებების შესახებ ინფორმაციას, ვინაიდან სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, ეს დაწესებულებები დარეგისტრირებულები არ არიან სერვის-პროვაიდერ ორგანიზაციებად.977 შესაბამისად, არ არსებობს დოკუმენტური მონაცემები რეგულირების გარეშე მოქმედი დაწესებულებების, მათი ტიპების, მომსახურებების და იქ განთავსებულ ბენეფიციართა რაოდენობის შესახებ.978 974 სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს 18. 07.2024 წ. წერილი REG 4 24 00772846. 975 ხანდაზმულთა დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის შემდგომი ანგარიში, 2022, თბილისი, ხელმისაწვდომია: <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2022112212420949871.pdf > [13.02.2025]; აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის, გურიის და იმერეთის ხანდაზმულთა ხანგრძლივი მოვლის დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის შემდგომი ანგარიში, 2021, თბილისი, ხელმისაწვდომია: <https://www.ombudsman.ge/res/docs/2022042015574993801.pdf> [13.02.2025]. 976 “საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ხანდაზმულთა რეზიდენტული დაწესებულებების მონიტორინგის მეთოდოლოგია”. ა. დათეშიძე. 977 სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს წერილი №SCA 5 25 00147531, 10.02.2025 წ. 978 “საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ხანდაზმულთა რეზიდენტული დაწესებულებების მონიტორინგის მეთოდოლოგია”. ა. დათეშიძე. 322 | 23.2.ხანდაზმულთა მიმართ ძალადობა • ძალადობა სადღეღამისო დაწესებულებებში სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ხანდაზმულთა ზრუნვის დაწესებულებებში ჩატარებული შემოწმებებისა და გავრცელებული ინფორმაციის შესწავლის შედეგად, გამოვლინდა ხანდაზმულთა სადღეღამისო დაწესებულებებში ხანდაზმულთა მიმართ შესაძლო ძალადობის და არასათანადო მოპყრობის შემთხვევები, რამაც გამოკვეთა სახალხო დამცველის აპარატის მხრიდან საკითხის შეფასების საჭიროება. ეს საკითხი აქტუალურია საერთაშორისო დონეზეც, კერძოდ, 2023 წელს ხანდაზმულ პირთა უფლებების საკითხებზე გაეროს დამოუკიდებელმა ექსპერტმა „ხანდაზმულ ადამიანებზე ძალადობისა და მათი უგულებელყოფის შესახებ” ანგარიში მოამზადა.979 ანგარიშში გამოკვლეულია ძალადობის სხვადასხვა გამოვლინება ხანდაზმულ ასაკში და განხილულია პრევენციისა და დაცვის ზომები. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) ხანდაზმულთა მიმართ ძალადობას და შეურაცხყოფას განმარტავს „სათანადო ქმედების განუხორციელებლობის ერთჯერად ან განმეორებით შემთხვევებად, რომლებიც ხანდაზმულ პირს აყენებს ზიანს და რასაც ადგილი აქვს იმგვარ ურთიერთობებში, სადაც არის ნდობის მოლოდინი“.980 ხანდაზმულთა მიმართ ძალადობა შეიძლება გამოიხატებოდეს სხვადასხვა ფორმით - ფიზიკური, სიტყვიერი, ფსიქოლოგიური/ემოციური, სექსუალური და ფინანსური. ძალადობა ასევე შეიძლება გამოიხატებოდეს უგულებელყოფაში. ძალადობა სისხლისსამართლებრივად დასჯადი ქმედებაა და გათვალისწინებულია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამისი ნორმებით.981 აქვე, უნდა აღინიშნოს, რომ ძალადობის გავრცელებული ფორმაა ხანდაზმულთა უგულებელყოფა, რაც გულისხმობს ხანდაზმულის ძირითადი საჭიროებების, როგორიცაა საკვების, წყლის, თავშესაფრის, ტანსაცმლის, ჰიგიენის და აუცილებელი სამედიცინო დახმარების გაუთვალისწინებლობას, თუმცა საქართველოს კანონმდებლობაში ხანდაზმულ პირთა უგულებელყოფის შესაბამისი რეგულირება არ არსებობს. ხანგრძლივი ზრუნვის დაწესებულებებში ხანდაზმულთა მომსახურების ერთ-ერთი მინიმალური სტანდარტია ხანდაზმულთა ძალადობისა და დისკრიმინაციისგან დაცვა. კერძოდ, „სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალური 979 ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/3WIg3FS> [30.01.2025]. იხ. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია, გლობალური პასუხი ხანდაზმულთა ძალადობასა და უგულებელყოფაზე: პირველადი ჯანდაცვის შესაძლებლობების განვითარება პრობლემასთან გასამკლავებლად მსოფლიოში: მთავარი ანგარიში (ჟენევა: ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია, 2008) <https://bit.ly/4aNcELF>[31.01.2025]. 981 მაგ., საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, 126-ე მუხლი, ცემა ან სხვაგვარი ძალადობა, რამაც დაზარალებულის ფიზიკური ტკივილი გამოიწვია, მაგრამ არ მოჰყოლია ამ კოდექსის 120-ე მუხლით გათვალისწინებული შედეგი; 1261 მუხლი, ოჯახში ძალადობა, 1443-ე მუხლი პირის დამცირება ან იძულება, არაადამიანურ, პატივისა და ღირსების შემლახავ მდგომარეობაში ჩაყენება, რაც მას ძლიერ ფიზიკურ, ფსიქიკურ ტკივილს ან მორალურ ტანჯვას აყენებს. 980 323 | სტანდარტების“982 მე-10 სტანდარტის მიხედვით, ყველა ბენეფიციარი დაცული უნდა იყოს ნებისმიერი სახის ძალადობისგან (ფიზიკური, ფსიქოლოგიური, სექსუალური, ეკონომიკური) და იძულებისაგან. ამასთანავე, მათ უნდა ჰქონდეთ მომსახურებით სარგებლობის თანაბარი შესაძლებლობა. ადმინისტრაცია უნდა აწარმოებდეს სპეციალურ ჟურნალს, სადაც აღნუსხული იქნება ძალადობის ყველა ფაქტი, განცხადება და მათ საპასუხოდ გატარებული ღონისძიებები. ბენეფიციარებს უნდა მიეწოდებოდეთ ინდივიდუალურ საჭიროებებსა და შესაძლებლობებზე დაფუძნებული მომსახურება, რომლის დროსაც მომსახურების მიმღები დაცულია რასის, კანის ფერის, სქესის, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური თუ სხვა მრწამსის, ეროვნული, ეთნიკური და სოციალური წარმოშობის, ქონებრივი მდგომარეობის, ჯანმრთელობის ან სხვა ნიშნით დისკრიმინაციისგან, ასევე, მიკერძოებული ან უარყოფითი დამოკიდებულებისა თუ ქმედებისაგან, რამაც შეიძლება თავი იჩინოს მომსახურების მიწოდებისას მომსახურების მიმწოდებლისგან, სხვა ბენეფიციარისგან ან სხვა პირისგან. თავის მხრივ, მნიშვნელოვანია სერვისის მიმწოდებელი სრულად იყოს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს მხრიდან ინფორმირებული ბენეფიციარის ძალადობასთან დაკავშირებული წარსული გამოცდილების (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) შესახებ. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ 2021, 2022, 2023 წლებში ჩატარებული მონიტორინგების შედეგების გაანალიზების და განზოგადების შედეგად, გამოვლინდა, რომ • • • ხანდაზმულთა ზრუნვის დაწესებულებების უმეტეს ნაწილში არ იყო უზრუნველყოფილი ,,სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალური სტანდარტების’’, მათ შორის, ძალადობის სტანდარტის აღსრულება სერვისის მიმწოდებლები ვერ ასრულებენ ბენეფიციარების ძალადობისაგან დაცვის ვალდებულებას. სათანადოდ არ ხორციელდება ძალადობის გამოვლენის, შეფასებისა და საჭირო რეაგირების ღონისძიებები. აქედან გამომდინარე, შესაძლოა, ხანდაზმულთა მიმართ ძალადობა ფარული იყოს, რაც შეუძლებელს ხდის მის გამოვლენას ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ პრობლემას წარმოადგენს ხანდაზმულთა ზრუნვის პროცესში ჩართული პირების გადამზადება ძალადობის ფაქტის აღმოჩენისა თუ მართვის თაობაზე. დაწესებულებების მომვლელებს და პერსონალს, ძირითად შემთხვევაში, არ აქვთ გავლილი მომზადება ხანდაზმულთა ზრუნვის, სტრესის, რთული ქცევისა და ძალადობის მართვის საკითხებში. შედეგად, ვერ უმკლავდებიან ბენეფიციარების რთულ და ძალადობრივ ქცევას, ვერ ახდენენ ფაქტების სამედიცინო და სამართლებრივ შეფასებას და შემთხვევის სათანადოდ პროტოკოლირებას. ისინი უმეტესად „გამშველებლის“ პოზიციაში იმყოფებიან, ზოგჯერ, კი თავადვე ხდებიან ძალადობის მსხვერპლნი. 982 სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალური სტანდარტების დამტკიცების შესახებ, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 23 ივლისის №01-54/ნ ბრძანება. 324 | • ხანდაზმულთა მიმართ ოჯახში ძალადობა ოჯახში ძალადობა ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული და გავრცელებული ძალადობის ფორმაა. იგი მსოფლიოს ნებისმიერ ქვეყანაში გვხვდება და საზოგადოების ყველა ფენას მოიცავს. ოჯახში ძალადობას ახასიათებს ფარული და განგრძობითი ხასიათი და სპეციფიკური ბუნება, რადგან ჩადენილია ოჯახის წევრის ან წევრების მიერ ოჯახის სხვა წევრის/ების მიმართ.983 როგორც ხანდაზმულ პირთა უფლებების საკითხებზე გაეროს დამოუკიდებელი ექსპერტი მიუთითებს, ზოგადად ხანდაზმულ პირთა მიმართ ოჯახში ძალადობის შემთხვევები ხშირია და ოჯახის ინსტიტუტის განუზომლად მაღალი მნიშვნელობიდან გამომდინარე, ძალადობის შემთხვევების უმეტესი ნაწილი 984 გამოუვლენელია. სწორედ ამიტომ, ხანდაზმულთა მიმართ ძალადობის ფაქტების დროული გამოვლენა, ოჯახში ძალადობის თავიდან არიდება და ძალადობის მსხვერპლ ხანდაზმულ პირთა რეაბილიტაცია ხანდაზმულთა დაცვისთვის მნიშვნელოვანი საკითხია. ხანდაზმულ პირთა მიმართ ოჯახში ძალადობაზე რეაგირებისას, საჭიროების შემთხვევაში, მსხვერპლის უსაფრთხოების დასაცავად და ძალადობის განმეორების თავიდან ასაცილებლად, გამოიცემა შემაკავებელი ორდერი, რომლით განსაზღვრული პირობების დარღვევის შემთხვევაშიც გათვალისწინებულია ადმინისტრაციული და სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ წარმოებული ოჯახში ძალადობის ფაქტებზე გამოცემული შემაკავებელი ორდერების, როგორც გამოყენებული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი მექანიზმების, სტატისტიკის მიხედვით,985 2024 წლის განმავლობაში, 61+ ასაკის 298 მამრობითი და 860 მდედრობითი მსხვერპლია გამოვლენილი, ამასთანავე, 21 მდედრობითი 61+ ასაკის მსხვერპლია გამოვლენილი სქესის ნიშნით ქალთა მიმართ ძალადობის სტატისტიკით. რეკომენდაცია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ ხანდაზმულთა 24-საათიანი მომსახურების განმახორციელებელი ყველა ტიპის დაწესებულებითვის (მიუხედავად ორგანიზაციულ-სამართლებრივი და საკუთრების ფორმისა) მომსახურების მინიმალური სტანდარტების დადგენის და აღნიშნული სტანდარტების შესრულებაზე ზედამხედველობის ეფექტიანი მექანიზმის შექმნის მიზნით მოამზადოს საკანონმდებლო წინადადება და წარუდგინოს საქართველოს მთავრობას. 983 შინაგან საქმეთა სამინისტროს ვებგვერდი: <https://bit.ly/3Q4yoZY>[04.02.2025]. 984 ხანდაზმულ პირთა უფლებების საკითხებზე გაეროს დამოუკიდებელი ექსპერტის ანგარიში „ხანდაზმულთა მიერ ადამიანის ყველა უფლებით სარგებლობის შესახებ”, 2018 წ. <https://bit.ly/4hJR3Ge> [04.02.2025]. 985 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://bit.ly/42G3D51>[04.02.2025]. 325 | 24. ეროვნული უმცირესობების დაცვა და სამოქალაქო ინტეგრაცია 24.1. შესავალი წინამდებარე თავში მიმოხილულია 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კუთხით არსებული რიგი გამოწვევები, რომლებიც, სამწუხაროდ, წლებია, არ კარგავს აქტუალობას. მიგნებები, რომლებსაც წარმოგიდგენთ, ეყრდნობა, ერთი მხრივ, სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესაბამისი დაწესებულებებისგან მიღებული, 2024 წლის მდგომარეობის ამსახველი ინფორმაციის ანალიზს, მეორე მხრივ კი, სამი რეგიონის 15 მუნიციპალიტეტში986 სკოლამდელი აღზრდის, ზოგადი განათლებისა და სამედიცინო დაწესებულებებში, ასევე ორ პენიტენციურ987 დაწესებულებასა და სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებთან ჩატარებულ შეხვედრებს. ინფორმაციის ანალიზის შედეგად ირკვევა, რომ ენობრივი და ინფორმაციული ბარიერები კვლავ ის უმთავრესი საკითხებია, რომლებიც არაერთი მიმართულებით აბრკოლებთ ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებს. სამწუხაროდ, 2023 წლისგან განსხვავებით, საანგარიშო პერიოდში არ გაზრდილა იმ სკოლამდელი აღზრდისა და ზოგადი განათლების დაწესებულებების რიცხვი, სადაც ბილინგვური განათლების პროგრამა მოქმედებს. ამავე დროს, უნდა აღინიშნოს, რომ 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების გადამზადება. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა სრული სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო ენის სწავლება გაძლიერდეს როგორც სკოლამდელი განათლების, ისე ზოგადი განათლების ეტაპზე. ასევე, აუცილებელია გაიზარდოს ბილინგვური განათლების დანერგვის გეოგრაფიული არეალი, შემუშავდეს საჭირო ორენოვანი სახელმძღვანელოები და სხვ. კრიტიკულად მნიშვნელოვანია მეტი პოპულარიზაცია გაეწიოს სახელმწიფო ენის სწავლების იმ პროგრამას, რომელიც ნებისმიერი დაინტერესებული პირისთვის არის ხელმისაწვდომი და რომელსაც სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლა უზრუნველყოფს. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა ინფორმირება ასევე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია როგორც დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამებთან და სხვა საჯარო სერვისებთან, ისე ხელმისაწვდომ მედიაპროდუქტებთან დაკავშირებით. 986 მარნეულის მუნიციპალიტეტი, ბოლნისის მუნიციპალიტეტი, გარდაბნის მუნიციპალიტეტი, დმანისის მუნიციპალიტეტი, წალკის მუნიციპალიტეტი, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი, რუსთავის მუნიციპალიტეტი, ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტი, ახალციხის მუნიციპალიტეტი, ასპინძის მუნიციპალიტეტი, თელავის მუნიციპალიტეტი, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტი. 987 №6 პატიმრობისა და განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება; №8 პატიმრობისა და დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება. 326 | ეროვნული უმცირესობების სრულყოფილი სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, ასევე მნიშვნელოვანია მათი კულტურის დაცვა და პოპულარიზაცია.988 თუმცა, სამწუხაროდ, სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების რიცხვი კვლავ დაბალია. კვლავ პრობლემურია ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მნიშვნელობის შენობანაგებობების მდგომარეობა, რომლებიც მრავალი წელია საჭიროებენ გამაგრებით და სარეაბილიტაციო სამუშაოებს. მათ შორის, საგულისხმოა აზერბაიჯანული დრამატული თეატრი, რომლის რეაბილიტაცია, სამწუხაროდ, არც 2024 წელს განხორციელებულა. თუმცა, ამ ნაწილში დადებითად უნდა აღინიშნოს თბილისის პეტროს ადამიანის სახელობის სომხური პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრის სამშენებლო სამუშაოების დასრულება.989 ასევე საგულისხმოა, რომ, სამწუხაროდ, კვლავ შეუსრულებელია სახალხო დამცველის რეკომენდაცია კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად და თემთა შორის დიალოგის გასაძლიერებლად გრძელვადიანი გეგმის შემუშავებასთან დაკავშირებით. 24.2. ინტეგრაცია და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობა 24.2.1. საკონსულტაციო მექანიზმები საგულისხმოა, რომ ეროვნულ უმცირესობათა დაცვის შესახებ ჩარჩო კონვენცია, რომლის წევრი, სხვა არაერთ ქვეყანასთან ერთად, საქართველოცაა, წევრ სახელმწიფოებს ქვეყნის პოლიტიკურ, სოციალურ, კულტურულ და ეკონომიკურ ცხოვრებაში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების ეფექტიანი მონაწილეობისათვის სათანადო პირობების შექმნას ავალდებულებს. ეს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებსა და უმრავლესობას შორის რეალური თანასწორობის წახალისებას გულისხმობს.990 ამ მიზნით ქვეყანაში უნდა არსებობდეს ისეთი პლატფორმა, რომელთანაც ხელისუფლება ვალდებული იქნება გაიაროს კონსულტაცია ეროვნულ უმცირესობებს მიკუთვნებულ პირთათვის საჭირბოროტო საკითხებზე. აუცილებელია ასეთ საკონსულტაციო მექანიზმს ნათლად განსაზღვრული სამართლებრივი სტატუსი და მდგრადი ფინანსური მხარდაჭერა ჰქონდეს. საკონსულტაციო ორგანოსთან თანამშრომლობის, კონსულტაციის ვალდებულება კანონმდებლობაში უნდა იყოს გაწერილი, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მისი ჩართულობა კი, რეგულარულ ხასიათს უნდა ატარებდეს.991 საკონსულტაციო ორგანოები „მრჩეველთა კომიტეტი მოუწოდებს ხელისუფლებას, უზრუნველყოს სტაბილური, მდგრადი, გრძელვადიანი საბაზო დაფინანსება, რაც აუცილებელია ეროვნულ უმცირესობებს მიკუთვნებულ პირთა კულტურისა და იდენტობის განვითარებისა და მხარდაჭერისათვის, მათ შორის, მოსახერხებელი შენობის გამოყოფის გზით და განსაკუთრებული აქცენტით რიცხობრივად პატარა უმცირესობებზე“ (ეროვნულ უმცირესობათა დაცვის ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტის მოსაზრება საქართველოს შესახებ, მიღებული 2024 წლის 7 თებერვალს), ხელმისაწვდომია: < https://rm.coe.int/4th-op-georgia-summaryge/1680b08a33 >, გვ. 12. 989 მიმდინარეობს თეატრის დიდი და მცირე სცენების და დარბაზების აღჭურვის პროცესი (საქართველოს კულტურის სამინისტროს 2025 წლის 6 თებერვლის წერილი N00004984). 990 ეროვნული უმცირესობების დაცვის შესახებ ევროპული ჩარჩო კონვენციის (FCNM) განმარტებითი ბარათი, სტრასბურგი, 1995, პარა. 80. 991 ეროვნული უმცირესობების დაცვის შესახებ ევროპული ჩარჩო კონვენციის (FCNM) მრჩეველთა კომიტეტი, საქართველოზე მესამე მონიტორინგის ანგარიში, 2019, პარა. 133. 988 327 | სამთავრობო ორგანოებსა და ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებს შორის დიალოგის მთავარ არხად უნდა ჩამოყალიბდეს.992 პირველ რიგში, საგულისხმოა, რომ საქართველოში მოქმედი საკონსულტაციო მექანიზმების ფარგლებში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებისთვის არის სივრცე, სადაც მათ შეუძლიათ გამოხატონ თავიანთი წუხილი და ინტერესები. მაგალითისათვის, მისასალმებელია საქართველოს სახალხო დამცველთან არსებულ ეთნიკურ უმცირესობათა საბჭოს შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატთან თანამშრომლობა. რეგიონულ დონეზე ასევე მნიშვნელოვანია ქვემო ქართლისა და კახეთის მხარეში სახელმწიფო რწმუნებულის ადმინისტრაციებთან ჩამოყალიბებული საკონსულტაციო (სათათბირო) საბჭოების საქმიანობა, რომლებიც შეხვედრების ფარგლებში განიხილავენ სხვადასხვა საკითხს ეთნიკურ უმცირესობათა თემების ინსტიტუციურად გასაძლიერებლად, მათი პოლიტიკური ჩართულობის გასაზრდელად და სამოქალაქო მონაწილეობის გასაუმჯობესებლად, რასაც ზოგიერთ შემთხვევაში თან სდევს შესაბამისი ადვოკატირება. მართალია, ზემოაღნიშნული დადებითი გამოცდილებები მნიშვნელოვანია, მაგრამ საგულისხმოა, რომ, სამწუხაროდ, მოქმედი საკონსულტაციო მექანიზმები ეროვნული უმცირესობების დაცვის შესახებ ევროპული ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტის მიერ დადგენილ სტანდარტებს ვერ აკმაყოფილებს. საკონსულტაციო ორგანოებთან თანამშრომლობის, კონსულტაციის ვალდებულება კანონმდებლობაში გაწერილი არ არის. გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საკონსულტაციო ორგანოების ჩართულობა რეგულარულ ხასიათს არ ატარებს და სხვ. შესაბამისად, საკონსულტაციო მექანიზმების საქმიანობას საქართველოში საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლების უმაღლეს ორგანოსთან ინსტიტუციონალიზებული დიალოგის ფორმა არ აქვს, და, შესაბამისად, მექანიზმების გასაძლიერებლად საჭიროა ქმედითი ნაბიჯების გადადგმა. საკონსულტაციო მექანიზმების გაძლიერებისკენ მოუწოდებს საქართველოს ხელისუფლებას გაეროს რასობრივი დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტიც, საქართველოს მეცხრე და მეათე გაერთიანებული პერიოდული ანგარიშების შეფასების საფუძველზე გამოცემულ დასკვნაში.993 საგულისხმოა, რომ 2024 წლის 7 თებერვალს საქართველოს შესახებ მიღებულ მოსაზრებაში ეროვნულ უმცირეობათა დაცვის ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტმა ხელისუფლებას მოუწოდა, მკაფიოდ განსაზღვროს სახალხო დამცველთან არსებულ ეთნიკურ უმცირესობათა საბჭოს, ასევე ადგილობრივი საკონსულტაციო საბჭოების როლი და უფლებამოსილებანი, და სავალდებულო გახადოს ამ საბჭოებთან კონსულტაცია.994 ლუნდის რეკომენდაციები საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში ეროვნული უმცირესობების ქმედით მონაწილეობასთან დაკავშირებით და განმარტებითი ბარათი, 1999, პარა. 12. 993 UN Human Rights Committee, Concluding observations on the combined ninth and tenth periodic reports of Georgia, 13 December 2022, para. 12. 994 ეროვნულ უმცირესობათა დაცვის ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტის მოსაზრება საქართველოს შესახებ, მიღებული 2024 წლის 7 თებერვალს, ხელმისაწვდომია: < https://rm.coe.int/4th-op-georgia-summaryge/1680b08a33 >, გვ. 13. 992 328 | 24.2.2. ეროვნული უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობის პოლიტიკა გასული წლების მსგავსად, საქართველოს მთავრობა არ აწარმოებს სტატისტიკას საჯარო სამსახურში დასაქმებული ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა რაოდენობის შესახებ.995 მართალია, ეროვნული უმცირესობებით მჭიდროდ დასახლებულ მუნიციპალიტეტებში საჯარო მოხელეების ეთნიკური მიკუთვნებულობის შესახებ ინფორმაციის შეგროვების გარკვეული პრაქტიკა არსებობს, თუმცა ცენტრალურ დონეზე ამგვარი მონაცემები არ გროვდება. ქვეყნის მასშტაბით საჯარო მოხელეთა ეთნიკური წარმომავლობის შესახებ მონაცემების შეგროვების ერთიანი პრაქტიკის დანერგვა და სანდო სტატისტიკური ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა აუცილებელია ეროვნული უმცირესობების ჩართულობის ხარისხის შესასწავლად.996 საგულისხმოა, რომ ეროვნულ უმცირესობათა დაცვის ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტმა 2024 წლის 7 თებერვალს საქართველოს შესახებ გამოცემულ მოსაზრებაში ხელისუფლების ორგანოებს მოუწოდა, მონაცემთა დაცვის ევროპული სტანდარტის შესაბამისად შეაგროვონ დისეგრეგირებული მონაცემები ეროვნულ უმცირესობებს მიკუთვნებულ პირთა სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შესახებ, მათ შორის, განსაკუთრებით დასაქმების კუთხით.997 სამწუხაროდ, წინა წლების მსგავსად, ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოებში (სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის სახელმწიფო მინისტრის აპარატის გარდა) ეროვნული უმცირესობები კვლავ ძალიან იშვიათად, ან/და ძირითადად არ არიან წარმოდგენილნი. ამის შესახებ გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის საქართველოს მეხუთე პერიოდული ანგარიშის შეფასების საფუძველზე გაცემულ დასკვნაშიც არის მითითებული.998 გასული წლების მსგავსად, ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ თვითმმართველობებში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლობის მაჩვენებელი კვლავ დაბალია. ეროვნული უმცირესობების პროპორციული წარმომადგენლობის დაცულობის თვალსაზრისით გამონაკლისია ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტი.999 სამწუხაროდ, უარყოფითი ტენდენციები კვლავ ვლინდება ეროვნული უმცირესობებით 995 საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის 2025 წლის 14 თებერვლის წერილი № GOV 8 25 00003813. 996 „ეთნიკური უმცირესობების ჩართულობის შეფასება საჯარო სამსახურში“, პი ემ სი კვლევითი ცენტრი, 2022, 5, ხელმისაწვდომია: < https://rb.gy/z7syu8 > [ბოლოს ნანახია 02.03.2025]. 997 ეროვნულ უმცირესობათა დაცვის ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტის მოსაზრება საქართველოს შესახებ, მიღებული 2024 წლის 7 თებერვალს, ხელმისაწვდომია: < https://rm.coe.int/4th-op-georgia-summaryge/1680b08a33 >, გვ. 13. 998 UN Human Rights Committee, Concluding observations on the fifth periodic report of Georgia, 13 September 2022, para. 51. 999 ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის მერიაში დასაქმებული პირების 93% ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელია (ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 30 იანვრის წერილი №1221222503022). 329 | დასახლებულ არაერთ მუნიციპალიტეტში, მათ შორის, ახალციხის,1000 ბოლნისისა1001 და დმანისის1002 მუნიციპალიტეტებში. რაც შეეხება ეროვნული უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობის პოლიტიკას, 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობის კონკრეტული პროგრამები არ განხორციელებულა. ქვეყანაში მოქმედებს დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო პროგრამა,1003 რომლის ფარგლებშიც უზრუნველყოფილია ქვეპროგრამა, რომელიც სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლებაზეა ორიენტირებული. ამ ქვეპროგრამის ბენეფიციარებად, მათ შორის, განსაზღვრულნი არიან ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლები, თუმცა, აღსანიშნავია, რომ ქვეპროგრამის ფარგლებში სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების საჭიროებებზე აქცენტი არ კეთდება. ამ საჭიროებებში, მათ შორის, მოიაზრება ენობრივი ბარიერის კუთხით არსებული გამოწვევების აღმოფხვრა, რაც ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების შრომით ბაზარზე კონკურენტუნარიანობაზე ახდენს გავლენას. მართალია, სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლა, ქართული ენის სწავლებისა და ინტეგრაციის პროგრამის ფარგლებში აძლევს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებს სახელმწიფო ენის შესწავლის შესაძლებლობას, თუმცა, ეს პროგრამა ვერ უზრუნველყოფს პროფესიის სახელმწიფო ენაზე დაუფლების შესაძლებლობას, რაც საბოლოოდ ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების შრომით ბაზარზე კონკურენტუნარიანობაზე ახდენს გავლენას. ეროვნული უმცირესობების დასაქმების ხელშესაწყობად, მნიშვნელოვანია, ერთი მხრივ, გადაიდგას ნაბიჯები სამუშაოს მაძიებელთა კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად, და მეორე მხრივ, დასაქმების ხელშეწყობის სერვისების შესახებ ინფორმაციის უკეთ მისაწოდებლად. 2024 წელს, ამ სერვისების შესახებ ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების ინფორმირების მიზნით გარკვეული აქტივობები განხორციელდა, თუმცა არასაკმარისი რაოდენობით, და აქვე, აღსანიშნავია აქტივობების განხორციელების შეზღუდული გეოგრაფიული არეალი. მისასალმებელია, რომ რუსთავისა და ახალციხის რეგიონულ სერვისცენტრებში დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებები სომხურ და აზერბაიჯანულ ენებზეა ხელმისაწვდომი. სახალხო დამცველის აპარატისთვის მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, დასახელებულ სერვისცენტრებში დასაქმებულნი არიან ახალციხის მუნიციპალიტეტის მერიაში დასაქმებული პირების მხოლოდ 13%-ია ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელი (ახალციხის მუნიციპალიტეტის 2025 წლის 14 თებერვლის წერილი №121225045154), მაშინ, როცა ახალციხის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის 35.2% ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელია. 1001 ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მერიაში დასაქმებული პირების მხოლოდ 14%-ია ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელი (ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 20 თებერვლის წერილი №106-10625051108), მაშინ, როცა ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის 69.1% ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელია. 1002 დმანისის მუნიციპალიტეტის მერიაში დასაქმებული პირების მხოლოდ 24%-ია ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელი (დმანისის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 31 იანვრის წერილი №108-1082503167), მაშინ, როცა დმანისის მუნიციპალიტეტის 66.9% ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელია. 1003 „დასაქმების ხელშეწყობის 2024 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2024 წლის 27 თებერვლის დადგენილება №46. 1000 330 | კონსულტანტები ეროვნული უმცირესობების თემიდან, რომლებიც საჭიროების შემთხვევაში მშობლიურ ენაზე უწევენ მოსახლეობას კონსულტირებას. მათ მშობლიურ ენაზე მიეწოდებათ ისეთი მომსახურებები, როგორიცაა ვებპორტალზე - worknet.gov.ge რეგისტრაციაში დახმარება და პროფილირება, ინდივიდუალური კონსულტაცია, კარიერის დაგეგმვა, პროფესიული ორიენტაცია და შესაბამისი სასწავლო-საგანმანათლებლო კურსის შერჩევა.1004 ამასთანავე, ასევე აღსანიშნავია, რომ ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (ე.წ. 1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის საჯარო სამსახურებში გათვალისწინებულია სტაჟირება. მისასალმებელია, რომ 2024 წლიდან საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით სტაჟირება ანაზღაურებადი გახდა.1005 თუმცა, სამწუხაროდ, 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანობა შეზღუდულია, ვინაიდან სტაჟირების მოთხოვნები მიმღები დაწესებულებების მიმართ მკაფიოდ არ არის ჩამოყალიბებული. მონაწილეებისთვის ასევე არ არის განსაზღვრული სტაჟირების მოსალოდნელი შედეგები. დანერგილი არ არის შეფასების ინსტრუმენტები. საგულისხმოა ისიც, რომ სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის 2021-2030 წლების სტრატეგიის 2023-2024 წლების სამოქმედო გეგმით აქტივობის სახით განსაზღვრული იყო ე.წ. 1+4 საგანმანათლებლო პროგრამის შედეგების კვლევა და კვლევის ანგარიშის მომზადება, რომლის შესრულების ვადად 2023 წლის მეოთხე კვარტალი იყო განსაზღვრული. მართალია, სამოქმედო გეგმის ფარგლებში დაიწყო ეთნიკური უმცირესობებით მჭიდროდ დასახლებული რეგიონების წარმომადგენელი ახალგაზრდებისთვის საშეღავათო პოლიტიკის (ე.წ. „1+4 ქართული ენის საგანმანათლებლო პროგრამისა“ და „1+4 სტაჟირების პროგრამის“) შედეგებისა და ზეგავლენის შესწავლა პროგრამების ბენეფიციართა დასაქმებისა და შესაძლებლობების განვითარების თვალსაზრისით,1006 თუმცა, კვლევა ჯერაც არ დასრულებულა. მნიშვნელოვანია, რომ 2023 წელს დაწყებული კვლევა დროულად და ეფექტიანად დასრულდეს და მომზადდეს კვლევის ანგარიში. 24.3. წვდომა საჯარო სერვისებზე სამწუხაროდ, გასული წლების მსგავსად, საჯარო სერვისებზე ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა წვდომა კვლავ დაკავშირებულია ისეთ დაბრკოლებებთან, როგორებიცაა ენობრივი ბარიერი, მომსახურების გამწევ დაწესებულებებში მათი მშობლიური ენის მცოდნე პირების არასაკმარისი რაოდენობა და ფინანსური ბარიერი. კვლავ უმნიშვნელოვანესი გამოწვევაა ეროვნული ჯგუფებისთვის გასაგებ ენაზე სახელმწიფო პროგრამებისა და საჯარო სერვისების შესახებ სათანადო ინფორმირება. ასევე პრობლემურია ინფორმაციის მიწოდება მუნიციპალური პროგრამების თაობაზეც, თუმცა კი, ეს პროგრამები სწორედ ბენეფიციართა ჯანმრთელობისა და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას ემსახურება. ასევე პრობლემურია სოფლის მეურნეობის მხარდამჭერ პროგრამებზე ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა წვდომის საკითხიც. კერძოდ, ენობრივი ბარიერიდან გამომდინარე, ეროვნული უმცირესობების 1004 საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის 2025 წლის 14 თებერვლის წერილი № GOV 8 25 00003813. 1005 იქვე. 1006 საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის 2025 წლის 14 თებერვლის წერილი № GOV 8 25 00003813. 331 | წარმომადგენლები ვერ ახერხებენ განაცხადის ქართულ ენაზე მომზადებას, რაც აფერხებს მათ სხვადასხვა პროგრამაში მონაწილეობას. ეროვნული უმცირესობებით ყველაზე კომპაქტურად დასახლებული 6 1007 1008 მუნიციპალიტეტიდან, მხოლოდ დმანისისა და ახალქალაქის მუნიციპალიტეტების ვებგვერდები ითარგმნება ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე. რაც შეეხება სოციალურ ქსელებს, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაცია მხოლოდ ახალქალაქის,1009 ნინოწმინდის1010 მუნიციპალიტეტის მერიის სოციალურ ქსელში თავსდება. დადებითი სიახლეა საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს მიერ 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების ენებზე 35 საკანონმდებლო აქტის თარგმნა და ვებგვერდზე განთავსება. მათგან 26 ითარგმნა აფხაზურ, ოსურ, აზერბაიჯანულ და სომხურ ენებზე, ხოლო 9 აფხაზურ, ოსურ და სომხურ ენებზე.1011 ენობრივი ბარიერი მნიშვნელოვან წინაღობას ქმნის ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობის კუთხითაც. ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული მუნიციპალიტეტების ნაწილში მოქმედ სამედიცინო დაწესებულებებში დასაქმებული სამედიცინო პერსონალი ფლობს ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენას (აზერბაიჯანულ ან სომხურ ენას), თუმცა ზოგადი ტენდენციის სახით ვლინდება, რომ ენის ბარიერი ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებთან კომუნიკაციისას მნიშვნელოვან წინაღობებს ჰქმნის. მაგალითისათვის, ასპინძის მუნიციპალიტეტში მოქმედ სამედიცინო დაწესებულებაში ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელ პაციენტებთან კომუნიკაციის მიზნით ხშირად უსაფრთხოების დაცვის თანამშრომლის რესურსსაც კი იყენებენ. თელავის მუნიციპალიტეტში მოქმედ სამედიცინო დაწესებულებაში კი, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლებს განუმარტეს, რომ სამედიცინო დაწესებულებების თანამშრომლებმა არ იციან აზერბაიჯანული ენა, შესაბამისად, უჭირთ ეროვნულ უმცირესობებთან კომუნიკაცია. შედარებით უკეთესი ვითარებაა ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში. ამ მუნიციპალიტეტში მოქმედი სამედიცინო დაწესებულების თანამშრომლების განმარტებით, მათთან დასაქმებულნი არიან აზერბაიჯანულენოვანი თანამშრომლები, მათ შორის, პრაქტიკანტები და ექიმები და, რადგან, ყოველდღიურ ცვლაში, სულ მცირე, 3-4 აზერბაიჯანულ ენაზე მოსაუბრე პირი იმყოფება, მათთვის ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებთან კომუნიკაციაც ნაკლებად პრობლემურია. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე მისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით ენის ბარიერის აღმოფხვრასთან ერთად, 1007 ვებგვერდი ითარგმნება აზერბაიჯანულ ენაზე. 1008 ვებგვერდი ითარგმნება სომხურ ენაზე. სომხურ ენაზე (ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 12 თებერვლის წერილი №1161162504370). 1010 სომხურ ენაზე (ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის მერის 2025 წლის 30 იანვრის წერილი №1221222503022). 1011 სსიპ საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს 2025 წლის 18 თებერვლის წერილი №15/გ-63. 1009 332 | განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ გამოწვევების აღმოფხვრა, რომლებიც უკავშირდება ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე ინფორმირებას. თავის მხრივ, ინფორმაციული ბარიერები უშუალოდ არის დაკავშირებული ენის ბარიერთან, ვინაიდან, ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებთან დაკავშირებული ინფორმაცია, სამედიცინო პერსონალისა თუ მოსახლეობისთვის მიწოდებული საინფორმაციო ხასიათის ბუკლეტები, ჩატარებული საინფორმაციო შეხვედრები თუ ტრენინგები, ძირითადად მხოლოდ ქართულ ენაზეა ხელმისაწვდომი. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ არაერთი მუნიციპალიტეტის მერიისგან გამოთხოვილი ინფორმაციით ვლინდება, რომ იმ მუნიციპალიტეტების შემთხვევაშიც კი, რომლებსაც აქვთ ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებთან დაკავშირებული გარკვეული საინფორმაციო ხასიათის შეხვედრების ჩატარების გამოცდილება, პრობლემურია მათი არარეგულარული ხასიათი, მოსახლეობის მხოლოდ მცირე ნაწილის მოცვა და ასევე ვიწრო გეოგრაფიული არეალი. ინფორმირების ნაკლებობა, მათ შორის, ვლინდება, ერთი მხრივ, ზოგადად მისაწვდომი ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების შესახებ ინფორმაციის არქონაში, ხოლო, მეორე მხრივ, იმაზე ინფორმირების ნაკლებობაშიც, თუ ჯანმრთელობის დაცვის რომელი სერვისი ფინანსდება სახელმწიფო ან მუნიციპალურ დონეზე და სხვ. 24.4. განათლების უფლება 24.4.1. ადრეული და სკოლამდელი განათლება სახალხო დამცველი, წლებია, აღნიშნავს, რომ ბილინგვური განათლება ეროვნულ უმცირესობათა სრულფასოვანი სამოქალაქო ინტეგრაციის აუცილებელი საფუძველია. სახალხო დამცველი 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში მიესალმა იმ ფაქტს, რომ, 2022 წელთან შედარებით, 14-ით გაიზარდა იმ სკოლამდელი დაწესებულებების რიცხვი, სადაც ბილინგვური სწავლების მოდელია დანერგილი. თუმცა, სამწუხაროდ, დადებითი დინამიკა საანგარიშო პერიოდში არ გაგრძელებულა. კერძოდ, არ გაზრდილა იმ სკოლამდელი დაწესებულებების რაოდენობა, სადაც ამგვარი მოდელია დანერგილი. 2024 წლის 1-ლი ნოემბრის მდგომარეობით, საქართველოში არის 65 არაქართულენოვანი ჯგუფებით დაკომპლექტებული საჯარო სკოლამდელი დაწესებულება, რომელთაგან ბილინგვური პროგრამა მხოლოდ 34 ბაღში ხორციელდება.1012 2024 წელს, სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლების მიერ ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში მოქმედ სკოლამდელ დაწესებულებებში ჩატარებულმა შეხვედრებმა ბილინგვური განათლების დანერგვის პროცესში არაერთი გამოწვევა გამოავლინა. არაერთგვაროვანია სკოლამდელი დაწესებულებების პრაქტიკა, რაც, მათ შორის, შესაბამისი კადრების დეფიციტითაც არის გამოწვეული. ადრეული და სკოლამდელი განათლების კონტექსტში ასევე პრობლემურია შესაბამისი დაწესებულებების ტერიტორიული მისაწვდომობა. ამაზე მიანიშნებს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული სოფლების ნაწილში ბაღების არარსებობა. მაგალითად, ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ეთნიკური უმცირესობის მოსახლეობით 1012 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 333 | დასახლებულ 39 სოფელსა და დაბაში მხოლოდ 1 სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულება ფუნქციონირებს. თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებები არ არის. წალკის მუნიციპალიტეტში ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში მხოლოდ ერთი საბავშვო ბაღი და ორი შერეული ბაღი ფუნქციონირებს.1013 რაც შეეხება კახეთის რეგიონს, საანგარიშო პერიოდში ეთნიკურად დასახლებულ პუნქტებში ჯამში მხოლოდ 18 საბავშვო ბაღი ფუნქციონირებდა,1014 რაც კახეთის რეგიონში ეროვნული უმცირესობებით დასახლებული ტერიტორიული ერთეულების რაოდენობას არ შეესაბამება. 24.4.2. ზოგადი განათლება სახალხო დამცველი 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში მიესალმა იმ ფაქტს, რომ 2023 წელს მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმ სასწავლო დაწესებულებების რიცხვი, სადაც დანერგილია ბილინგვური სწავლება.1015 კერძოდ, 2023-2024 სასწავლო წლისთვის პროგრამაში ჩართული იყო 184 საჯარო სკოლა,1016 მაშინ, როცა 2022-2023 სასწავლო წელს ამ პროგრამაში ჩართული სკოლების რიცხვი 41-ს შეადგენდა.1017 მაგრამ, საგულისხმოა, რომ 2024-2025 სასწავლო წელს დადებითი დინამიკა არ შენარჩუნებულა. კერძოდ, 2024-2025 სასწავლო წელს ბილინგვური განათლების მოდელში ჩართულია 169 საჯარო სკოლა.1018 ამ ნაწილში ასევე საგულისხმოა, რომ ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემებით, საქართველოში ჯამში 290 არაქართულენოვანი სკოლა/სექტორია.1019 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლების მიერ ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში მოქმედ ზოგადი განათლების დაწესებულებებში ჩატარებულმა შეხვედრებმა ბილინგვური განათლების დანერგვის პროცესში არაერთი გამოწვევა გამოავლინა. არაერთგვაროვანია სკოლების პრაქტიკა, რაც, მათ შორის, შესაბამისი კადრების დეფიციტით არის გამოწვეული. სკოლების მიხედვით განსხვავებულია კონსულტანტი მასწავლებლებისა და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების დასაქმების პრაქტიკა. გამოწვევად რჩება წვდომა მასწავლებლის და მოსწავლის ორენოვან სახელმძღვანელოებზე, ორენოვანი დამხმარე რესურსების შემუშავება და სხვ. სახალხო დამცველის აპარატის თანამშრომლებთან გასაუბრებისას, როგორც ბილინგვური განათლების სპეციალისტები, ისე იმ საგნის პედაგოგები, რომლებთან ერთადაც ისინი ორენოვან გაკვეთილს ატარებენ, აღნიშნავდნენ, რომ მნიშვნელოვანია ბილინგვური ქვემო ქართლის მხარეში სახელმწიფო რწმუნებულის ადმინისტრაციის 2025 წლის 14 თებერვლის წერილი №01/146. 1014 კახეთის მხარეში სახელმწიფო რწმუნებულის ადმინისტრაციის 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი №01/101. 1015 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, 311. 1016 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2024 წლის 26 თებერვლის წერილი № MED 1 24 0000210043. 1017 საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს 2023 წლის 3 თებერვლის წერილი №1230000119028). 1018 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 1019 იქვე. 1013 334 | განათლების არსი, მიღწევის გზა და სხვა თავისებურებები არა მხოლოდ ბილინგვური განათლების სპეციალისტებისთვის იყოს ამომწურავად ხელმისაწვდომი, არამედ სხვა პედაგოგებისთვისაც. მასწავლებლების უმეტესობა აღნიშნავდა, რომ, მართალია, ბილინგვური განათლების სპეციალისტები ყოველკვირეულად იღებენ შესაბამის ინსტრუქციას სასწავლო პროცესთან დაკავშირებით და უტარდებათ ყოველკვირეული ქოუჩინგი, თუმცა, საგნის პედაგოგებს, რომლებთან ერთადაც ბილინგვური განათლების სპეციალისტები ატარებენ გაკვეთილებს, არ აქვთ არანაირი პლატფორმა სასწავლო პროცესთან დაკავშირებით უკუკავშირისთვის ან კითხვებზე პასუხის მისაღებად. ბილინგვური სწავლების არსისა და მნიშვნელობის შესახებ ინფორმაცია უმეტეს შემთხვევებში მხოლოდ ერთჯერადად, სკოლის დირექტორის მხრიდან მიეწოდათ. მართალია, ბილინგვური განათლების სპეციალისტები საგნის პედაგოგებთან თანამშრომლობენ და მათ საჭირო ინფორმაციასაც აწვდიან, თუმცა, სასწავლო პროცესის მოქნილობისა და უფრო მეტი ეფექტიანობისათვის, მნიშვნელოვანია საგნის პედაგოგებს ჰქონდეთ ამომწურავი ინფორმაცია როგორც ბილინგვური განათლების სპეციალისტის, ისე თავიანთი როლის შესახებ და ა.შ. ამის საჭიროება კიდევ უფრო ნათლად იკვეთება იმ მასწავლებლების შემთხვევაში, რომლებიც ან საერთოდ არ ფლობენ ქართულ ენას, ან უჭირთ კომუნიკაცია და, ამავე დროს, ბილინგვური განათლების სპეციალისტი არ ფლობს ეთნიკური უმცირესობის ენას. როგორც აღინიშნა, სკოლებში სხვადასხვა რაოდენობის ბლინგვური განათლების სპეციალისტია1020 დასაქმებული. კერძოდ, საანგარიშო პერიოდისთვის 169 სკოლაში, რომელიც ბილინგვური განათლების პროგრამაშია ჩართული, ჯამში 323 ბილინგვური განათლების სპეციალისტია დასაქმებული.1021 არის ისეთი სკოლები, რომლებიც, მართალია, ჩართულია ბილინგვური განათლების პროგრამაში, თუმცა, საანგარიშო პერიოდში ბილინგვური განათლების სპეციალისტი დასაქმებული არ ყოფილა და ეს შტატი ვაკანტური იყო. ჯამში იმ 169 სკოლიდან, რომელიც საანგარიშო პერიოდში ბილინგვური განათლების პროგრამაში იყო ჩართული, ბილინგვური განათლების სპეციალისტის შტატი ვაკანტური იყო 14 სკოლაში.1022 ბილინგვური განათლების სპეციალისტის ფუნქცია-მოვალეობები მოიაზრებს: შესაბამისი საგნის სტანდარტის რევიზიის პროცესში მონაწილეობა (ბილინგვური პერსპექტივიდან); სტანდარტების მოთხოვნების შესაბამისი საგნობრივი რესურსების შექმნა; თითოეული სასწავლო ერთეულისთვის საგნობრივი ცნებების, საკითხების, დავალებების, აქტივობების, სავარჯიშოების, დამხმარე რესურსების (ტექსტები, ვიდეოები, ილუსტრაციები და სხვ.) და შეფასების ინსტრუმენტების განსაზღვრა (სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის 2024 წლის 29 იანვრის წერილი № MES 1 24 0000081209). 1021 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 1022 მაგ., ასეთია ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტალავერის №2 (აზერბაიჯანულენოვანი სკოლა), ასევე, დმანისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბაზაქლოს საჯარო სკოლა (აზერბაიჯანულენოვანი), დმანისის მუნიციპალიტეტის სოფელ კიზილაჯლოს საჯარო სკოლა (აზერბაიჯანულენოვანი), წალკის მუნიციპალიტეტის სოფელ არსარვანის საჯარო სკოლა (აზერბაიჯანულენოვანი), ქალაქ მარნეულის №4 საჯარო სკოლა (რუსულენოვანი), ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის სოფელ კიროვაკანის საჯარო სკოლა (სომხურენოვანი), ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის სოფელ ოლავერდის საჯარო სკოლა (სომხურენოვანი) და სხვ. (საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149). 1020 335 | არაქართულენოვან სკოლებში/სექტორებში ქართული ენის სწავლების ხელშესაწყობად, ბილინგვური განათლების სპეციალისტების საქმიანობასთან ერთად, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კონსულტანტი მასწავლებლების1023 როლიც. კონსულტანტი მასწავლებლის ფუნქცია, აგრეთვე მოიცავს ქართულენოვანი არაფორმალური აქტივობების განხორციელებას. 2024 წელს სამცხე-ჯავახეთის, ქვემო ქართლისა და კახეთის რეგიონებში მივლენილი იყო1024 ჯამში 144 კონსულტანტი მასწავლებელი.1025 წინა წლების მსგავსად, კახეთის, ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონებში მივლენილი მასწავლებლების რაოდენობრივ მაჩვენებელთა დინამიკა თანაფარდობაში არ არის ამ რეგიონების არაქართულენოვან სკოლებთან/სექტორებთან. მაგალითად, საგულისხმოა, რომ 2024 წელს, კახეთის რეგიონის მხოლოდ 3 სკოლაში იყვნენ მივლენილნი1026 კონსულტანტი მასწავლებლები, თუმცა რეგიონში 14 არაქართულენოვანი სკოლა/სექტორია.1027 რაც შეეხება სამცხე-ჯავახეთს, ამ რეგიონში კონსულტანტი მასწავლებლები მხოლოდ 33 სკოლაში იყვნენ მივლენილნი,1028 მაშინ, როცა რეგიონში 108 არაქართულენოვანი სკოლა/სექტორია.1029 ქვემო ქართლში კონსულტანტი მასწავლებლები 89 სკოლაში იყვნენ მივლენილნი,1030 მაშინ როცა რეგიონში 138 არაქართულენოვანი სკოლა/სექტორია.1031 უნდა აღინიშნოს, რომ სკოლებში ბილინგვური განათლების სპეციალისტების დეფიციტის ფონზე (მაგალითად, არის სკოლები, სადაც მუშაობს მხოლოდ 1 ბილინგვური განათლების სპეციალისტი), კონსულტანტი მასწავლებლების კონსულტანტ-მასწავლებლის ფუნქცია-მოვალეობები მოიაზრებს შემდეგს: ასწავლოს ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული საგანი; ხელი შეუწყოს არაფორმალურ სწავლებას (სკოლაში საგნობრივი წრის შექმნა, დამატებითი გაკვეთილების ჩატარება, შემეცნებითი და საგანმანათლებლო პროექტების განხორციელება, სხვადასხვა აქტივობის დაგეგმვა და ღონისძიებების ორგანიზება), დახმარება გაუწიოს ადგილობრივ მასწავლებლებს და იზრუნოს მათ პროფესიულ განვითარებაზე და სხვ. (სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის 2024 წლის 29 იანვრის წერილი № MES 1 24 0000081209). 1024 კონსულტანტ-მასწავლებლების მივლენა სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის „არაქართულენოვანი სკოლების მხარდამჭერი“ ქვეპროგრამის ფარგლებში ხდება. ქვეპროგრამის მიზანია ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების არაქართულენოვანი სკოლების მასწავლებელთა პროფესიული განვითარებისა და სწავლა-სწავლების პროცესის ხელშეწყობა; ასევე, არაქართულენოვანი სკოლამდელი დაწესებულებების მასწავლებელთა პროფესიული განვითარება და სააღმზრდელო პროცესის ხელშეწყობა სახელმწიფო ენის გაძლიერების გზით და სკოლის ბაზაზე არაფორმალური სწავლების პრაქტიკის გაუმჯობესება (სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის 2024 წლის 29 იანვრის წერილი № MES 1 24 0000081209). 1025 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 1026 სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 9 25 0000145610. 1027 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 1028 სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 9 25 0000145610. 1029 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 1030 სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 9 25 0000145610. 1031 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 1023 336 | საქმიანობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. გამოწვევაა მასწავლებლებისთვის ხელმისაწვდომი სასწავლო რესურსების სიმწირე. კონსულტანტი საგულისხმოა, რომ ამჯერად ბილინგვური განათლების მიდგომა დაწყებით საფეხურზე ხუთ საგანში ინერგება (მათემატიკა, ბუნებისმეტყველება, მე და საზოგადოება, სახვითი ხელოვნება და ჩვენი საქართველო). საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ სახალხო დამცველის აპარატისთვის მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2024 წელს ამ საგნებში სასწავლო რესურსები განახლდა, ასევე შემუშავდა მეთოდიკური გზამკვლევი, შეფასების რუბრიკები.1032 თუმცა, მნიშვნელოვანი გამოწვევაა, რომ ბილინგვური სახელმძღვანელოები, მათ შორის, მასწავლებელთა ორენოვანი დამხმარე სახელმძღვანელოები, ბილინგვური განათლების პროგრამაში ჩართული სკოლებისთვის ხუთივე საგანში ხელმისაწვდომი არ არის. ასევე, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლებმა ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონში მოქმედ ზოგადი განათლების დაწესებულებებში ჩატარებული შეხვედრების ფარგლებში, ბილინგვური განათლების კონტექსტში მნიშვნელოვანი გამოწვევები გამოავლინეს ხარისხიან განათლებაზე ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით. ბილინგვური განათლების სპეციალისტებმა კრიტიკული მოსაზრებები გამოთქვეს შემუშავებულ სახელმძღვანელოებთან დაკავშირებით. მასწავლებლები სახელმძღვანელოების გამარტივების აუცილებლობაზე მიუთითებდნენ. დამატებით, ასევე აღნიშნავდნენ, რომ ორენოვანი საგაკვეთილო პროცესის ფარგლებში, რადგანაც საგაკვეთილო დროის გაყოფა უწევთ ბილინგვური განათლების სპეციალისტებთან, ზოგიერთ შემთხვევაში, სასწავლო რესურსის სირთულის გამოც, ხშირად ეროვნული სასწავლო პროგრამის გავლას ვერ ასწრებენ წლის განმავლობაში, რაც, მათი შეფასებით, მოსწავლეებში ამცირებს საგნის ცოდნის ხარისხს. ზოგადი განათლების კონტექსტში, დამატებით აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს, გასული წლების მსგავსად, კვლავ პრობლემურია საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით წარმართვის საკითხი. აზერბაიჯანული ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები საქართველოს აზერბაიჯანისგან გადმოეცემა საჩუქრად, ხოლო სომხური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები - სომხეთისგან. სკოლების საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველყოფის მნიშვნელობასთან ერთად, ასევე საგულისხმოა, რომ სომხური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები ზოგიერთ შემთხვევაში მოძველებულია, რამდენიმე წლის წინ არის გამოშვებული. აზერბაიჯანული ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები, მართალია, მოძველებული არ არის, თუმცა, როგორც ამ საგნის პედაგოგები აღნიშნავენ, სწავლებისას პრობლემები წარმოიქმნება აზერბაიჯანის განსხვავებული განათლების სისტემის ჭრილში. კერძოდ, პირველი კლასის სახელმძღვანელო ანბანით არ იწყება, რადგან, 1032 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 337 | საქართველოსგან განსხვავებით, აზერბაიჯანში მოსწავლეები პირველ კლასამდე წინარე მოსამზადებელ პერიოდს გადიან. რაც შეეხება რუსული ენისა და ლიტერატურის წიგნებს, ამ მხრივ, განსაკუთრებით პრობლემურია ამ საგნის წლების წინ მოსკოვში გამოშვებული წიგნებით სწავლების პრაქტიკა. ზოგიერთ შემთხვევაში კი, ამავე საგნის პედაგოგების მითითებით, ისინი იყენებენ რუსული ენის, როგორც მეორე უცხო ენის შემსწავლელ სახელმძღვანელოს. 24.4.3. მცირერიცხოვანი ეთნოსებისთვის მშობლიური ენის სწავლება მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირსობების მშობლიური ენა 2015 წლიდან ისწავლება. მცირერიცხოვანი ეთნიკური უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო გრიფირებული სახელმძღვანელოების შექმნა და შესაბამისი ენების პედაგოგების მომზადება, გასული წლების მსგავსად, კვლავ სისტემური პრობლემაა. 24.4.4. სახელმწიფო ენის სწავლება გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის მიერ საქართველოს მეხუთე პერიოდული ანგარიშის შეფასების საფუძველზე გამოცემულ დასკვნაში, სხვა საკითხებთან ერთად, მითითებულია ქართული ენის სწავლების გაძლიერების მნიშვნელობაზე, განსაკუთრებით უმცირესობათა იმ ჯგუფებში, რომლებსაც ხელი არ მიუწვდებათ ენის შესწავლაზე ან ცხოვრობენ მოშორებულ სოფლებში.1033 საგულისხმოა, რომ სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლა ახორციელებს ქართული ენის სწავლებისა და ინტეგრაციის პროგრამას. ენის შესწავლა ხელმისაწვდომია როგორც ოთხ რეგიონში მდებარე 12 რეგიონულ ცენტრში,1034 ისე საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, მობილური ჯგუფების საშუალებით1035 ან ონლაინ/დისტანციურ რეჟიმში.1036 მისასალმებელია, რომ 2023 წელთან შედარებით, 2024 წელს მობილური ჯგუფი 36 ახალ ლოკაციაზე დაემატა.1037 მიუხედავად ამისა, მობილური ჯგუფების გეოგრაფიული არეალი 1033 UN Human Rights Committee, Concluding observations on the fifth periodic report of Georgia, 13 September 2022, para. 51. 1034 რეგიონული ცენტრები მდებარეობს: ახალქალაქში, ბოლნისში, გარდაბანში, ლამბალოში, დმანისში, წალკაში, მარნეულში, ნინოწმინდაში, ლაგოდეხში, ახმეტაში, ახალციხესა და ქუთაისში (სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის 2025 წლის 11 თებერვლის წერილი № MES 8 25 0000131614). 1035 მობილური ჯგუფები იქმნება კონკრეტულ გეოგრაფიულ არეალში ბენეფიციართა მომართვიანობის საფუძველზე. მობილური ჯგუფის ჩამოყალიბებისთვის ბენეფიციართა აუცილებელი მინიმალური რაოდენობაა 5 მსმენელი. ბენეფიციართა უფრო მცირე რაოდენობის შემთხვევაში, სკოლა ითვალისწინებს გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის საკითხს თუ რამდენად შესაძლებელია მათთვის მომსახურების გაწევა უახლოესი რეგიონული სასწავლო ცენტრის ან მობილური ჯგუფის მეშვეობით. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მობილური ჯგუფი ფორმირდება მინიმუმ 3 მსმენელის პირობებში. (სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის 2025 წლის 11 თებერვლის წერილი N MES 8 25 0000131614). 1036 (სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის 2025 წლის 11 თებერვლის წერილი N MES 8 25 0000131614). 1037 იქვე. 338 | ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ტერიტორიულ ერთეულებს სრულად კვლავ არ მოიცავს. 2024 წელს, 2023 წლის მსგავსად, მობილური ჯგუფების საშუალებით სახელმწიფო ენა არ ისწავლებოდა თელავისა1038 და თეთრიწყაროს1039 მუნიციპალიტეტებში, ხოლო სხვა მუნიციპალიტეტების შემთხვევაში, მობილური ჯგუფები ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ მხოლოდ რამდენიმე სოფელში იყო მივლენილი. მართალია, მობილური ჯგუფები ბენეფიციართა მოთხოვნით იქმნება, მაგრამ საამისოდ, მათი მოქმედების გეოგრაფიული არეალის გასაზრდელად, მნიშვნელოვანია საზოგადოებას სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის საქმიანობის შესახებ ინფორმაცია აქტიურად და ინტენსიურად მიეწოდებოდეს. ის, რომ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული მუნიციპალიტეტებისა და სოფლების ნაწილში მოსახლეობას მობილური ჯგუფების საშუალებით სახელმწიფო ენის შესწავლის სურვილი არ გამოუთქვამს, შესაძლოა, სწორედ არასაკმარისი ინფორმირებულობით აიხსნებოდეს. სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლა, სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამის პოპულარიზაციის მიზნით, მართალია, გარკვეულ აქტივობებს ახორციელებს, თუმცა, 2024 წლის მონაცემების საფუძველზე იკვეთება,1040 რომ მწირია როგორც ამ აქტივობების რიცხვი, ისე მათი განხორციელების გეოგრაფიული არეალი. ამასთანავე, 2024 წელს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ქვემო ქართლის, სამცხეჯავახეთისა და კახეთის რეგიონებში განხორციელებული ვიზიტებიდანაც ირკვევა, რომ, წინა საანგარიშო პერიოდის მსგავსად, ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული მუნიციპალიტეტებისა და სოფლების მოსახლეობის ნაწილი სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის საქმიანობისა და შეთავაზებული შესაძლებლობების შესახებ ინფორმაციას არ ფლობს, ხოლო იმ შემთხვევებში, სადაც მოსახლეობის ნაწილმა იცოდა სკოლის რეგიონული ცენტრების შესახებ, აღმოჩნდა, რომ სახელმწიფო ენის მობილური ჯგუფების საშუალებით სწავლის შესაძლებლობაზე ინფორმაცია არ ჰქონია. 24.4.5. უმაღლესი განათლება 2024 წელს, ერთიანი ეროვნული გამოცდების შედეგების თანახმად, ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამებზე სომხურენოვანი, აზერბაიჯანულენოვანი და ოსური ენის ტესტის საფუძველზე ჯამში 1483 აბიტურიენტი ჩაირიცხა.1041 მათგან თელავის მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 38 721 ადამიანია, მათი 12.8% აზერბაიჯანელია. (საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, საქართველოს 2014 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის ძირითადი შედეგები, გვ. 149-150). 1039 თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 21 127 ადამიანია, მათი 7.3% აზერბაიჯანელია, ხოლო ასევე 7.3% - სომეხი (საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, საქართველოს 2014 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის ძირითადი შედეგები, გვ. 333 – 334). 1040 სსიპ სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის 2025 წლის 11 თებერვლის წერილი № MES 8 25 0000131614). 1041 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი № MES 2 25 0000149. 1038 339 | უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში სომხურენოვანი ტესტით ჩაირიცხა 423 აბიტურიენტი, აზერბაიჯანულენოვანი ტესტით - 1055, ხოლო ოსური ენის ტესტით - 5. 1483 აბიტურიენტიდან სახელმწიფო სასწავლო გრანტი 26%-მა მოიპოვა. ეს მაჩვენებელი 2023 წელთან შედარებით მნიშვნელოვნად არის გაზრდილი.1042 მისასალმებელია, რომ 2024 წელს გაორმაგდა ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაზე აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი ზოგადი უნარების ტესტების საფუძველზე ჩარიცხული სტუდენტების დაფინანსება, რასთან დაკავშირებითაც სახალხო დამცველი წლების განმავლობაში გასცემდა რეკომენდაციას. ამ დადებითი სიახლის შედეგად დაფინანსებული სტუდენტების რაოდენობა გაიზარდა. მნიშვნელოვანია, სტუდენტების დასაფინანსებლად თანხის გამოყოფისა და გაზრდის პრაქტიკა მომდევნო სასწავლო წლებშიც შენარჩუნდეს. ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამასთან დაკავშირებით, დამატებით უნდა აღინიშნოს, რომ, 2023 წლის მსგავსად, 2024 წელს სახალხო დამცველის აპარატის თანამშრომლების მიერ ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონებში ჩატარებულმა შეხვედრებმა ამჯერადაც აჩვენა, რომ მოსახლეობის ნაწილს პროგრამაზე ჩარიცხვის გზებთან დაკავშირებით არასწორი ინფორმაცია აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ ქართულ ენაში მომზადების პროგრამაზე ჩასარიცხად აუცილებელი და სავალდებულო არ არის აბიტურიენტებს დამთავრებული ჰქონდეთ აზერბაიჯანულენოვანი ან სომხურენოვანი სკოლა/სექტორი, საზოგადოების ნაწილს ამ საკითხთან დაკავშირებით მცდარი ინფორმაცია აქვს. მათი აზრით, ქართულენოვან სკოლაში/სექტორში სწავლის შემთხვევაში, აბიტურიენტები ამ პროგრამაზე ჩარიცხვას ვერ შეძლებენ.1043 ეს, როგორც აზერბაიჯანულენოვან, ისე სომხურენოვან თემში, ამ პროგრამის შესახებ ცნობიერების ამაღლებისკენ მიმართული მუშაობის გააქტიურების საჭიროებაზე მიუთითებს. 24.5. მედიის ხელმისაწვდომობა 2024 წელს, წინა წლების მსგავსად, საზოგადოებრივი მაუწყებელი უზრუნველყოფს პირველი არხის მთავარი საინფორმაციო გამოშვების, „მოამბე 21:00 საათზე“, სინქრონულ თარგმანს აზერბაიჯანულ და სომხურ ენაზე, რომლის ნახვა ტელევიზორის მეშვეობით არის შესაძლებელი.1044 გარდა ამისა, საზოგადოებრივი მაუწყებელი აზერბაიჯანულ და სომხურ ენებზე ყოველდღიურად ოთხ საინფორმაციო გამოშვებას ამზადებს, რომლებიც პირველი არხის ვებვერდზეა ხელმისაწვდომი. ამასთანავე, ეს საინფორმაციო გამოშვებები ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონულ ტელევიზიებს უსასყიდლოდ გადაეცემა. საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ ეროვნული უმცირესობებისთვის წარმოებული პროდუქტის შესახებ საზოგადოების ინფორმირების მიზნით გადადგმული ნაბიჯების 2023 წელს 1628 აბიტურიენტიდან სახელმწიფო სასწავლო გრანტი მხოლოდ 12%-მა მოიპოვა (საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, თბილისი, 2024, 317). 1043 ამაზე ყურადღება გამახვილებულია საქართველოს პარლამენტის განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტის თემატური მოკვლევის ანგარიშში, „ეთნიკური უმცირესობების ხარისხიან განათლებაზე ხელმისაწვდომობის შესწავლა“, 2022, გვ. 55. 1044 21:00 საათიანი „მოამბის“ აზერბაიჯანულ და სომხურ ენებზე სინქრონული თარგმანი და, შესაბამისად, ამ საინფორმაციო გამოშვების პირდაპირ ეთერში ყურება სეტ-ტოპ ბოქსების, ასევე, ენის შეცვლის ფუნქციის მქონე ტელევიზორების მეშვეობით არის შესაძლებელი. 1042 340 | მიუხედავად, მისი პოპულარიზაცია კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. მედიის ხელმისაწვდომობა გადამწყვეტია ეროვნული უმცირესობების სამოქალაქო ინტეგრაციის, მათი გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ჩართულობისათვის, რადგან მედია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებაში. შესაბამისად, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე ზუსტი მედიაპროდუქტის ხელმისაწვდომობა და ამ პროდუქტის თაობაზე ცნობადობის მაქსიმალურად უზრუნველყოფა ეროვნული უმცირესობების საზოგადოებრივ პროცესებში აქტიური და ეფექტიანი ჩართულობისთვის კრიტიკულად აუცილებელია. მნიშვნელოვანია, რომ ამ კუთხით გაწეული საქმიანობა იყოს განგრძობადი და სისტემური. აქვე უნდა ითქვას, რომ, როგორც სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლების მიერ ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონებში ჩატარებული სამუშაო შეხვედრების ფარგლებში გამოვლინდა, მოსახლეობის ნაწილისთვის ინფორმაცია საზოგადოებრივი მაუწყებლის შეთავაზებული შესაძლებლობების შესახებ ან მთლიანად უცნობია ან მხოლოდ ნაწილობრივ არის ცნობილი. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, ერთი მხრივ, საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გაუწიოს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარ საინფორმაციო და ანალიტიკურ გამოშვებებს პოპულარიზაცია, რაც, მათ შორის, გულისხმობს საზოგადოებისთვის ინფორმაციის მიწოდებას იმის შესახებ, თუ როგორ შეძლონ 21:00-იანი მოამბის სინქრონული თარგმანის ნახვა, ასევე, რა ტიპის საინფორმაციო თუ ანალიტიკური გამოშვებებია ხელმისაწვდომი საზოგადოებრივი მაუწყებლის ვებგვერდზე და ა.შ. ამასთან ერთად, მნიშვნელოვანია, რომ საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა განაგრძოს რეგიონულ ტელევიზიებთან თანამშრომლობა, რაც მომზადებული პროდუქტის მათთვის უსასყიდლოდ გადაცემას გულისხმობს. ამის პარალელურად, აუცილებელია, სხვა საქმიანობებთან ერთად, რეგიონულ ტელევიზიებთან თანამშრომლობის ფარგლებში ხელმისაწვდომი შესაძლებლობების პოპულარიზაციის მიზნით შესაბამისი ნაბიჯების გადადგმა. საზოგადოებას უნდა ჰქონდეს ამომწურავი ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ საზოგადოებრივი მაუწყებლის რა ტიპის სატელევიზიო პროდუქტი გადაეცემათ რეგიონულ მაუწყებლებს უსასყიდლოდ. 24.6. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრების უფლებრივი მდგომარეობა ის პატიმრები, რომლებიც საკმარისად არ ფლობენ ქართულ ენას, პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებისას განსაკუთრებულად მოწყვლად მდგომარეობაში არიან. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ პენიტენციური დაწესებულებებიდან გამოთხოვილი ინფორმაციიდან ვლინდება, რომ დაწესებულებებში არაერთი პატიმარია, რომელთა მშობლიური ენა არ არის ქართული და რომლებიც საკომუნიკაციო დონეზეც კი არ ფლობენ სახელმწიფო ენას.1045 ენობრივი ბარიერი მათ ხელს უშლით სრულყოფილად ისარგებლონ 1045 მაგ., 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, №2 პენიტენციურ დაწესებულებაში განთავსებული იყო 171 ბრალდებული/მსჯავრდებული, რომელთა მშობლიური ენა არ არის ქართული, აქედან მხოლოდ 48 ბრალდებული/მსჯავრდებული ფლობდა ქართულ ენას საკომუნიკაციო დონეზე (№2 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №36570/01). №14 პენიტენციურ დაწესებულებაში, სულ განთავსებული იყო 89 მსჯავრდებული, რომელთა მშობლიური ენა არ არის ქართული. მათგან ქართული ენა საკომუნიკაციო დონეზე იცის მხოლოდ 26-მა მსჯავრდებულმა (№14 პენიტენციური დაწესებულების 341 | პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული სერვისებით. კერძოდ, ენობრივი ბარიერი პატიმრებს, მათ შორის, აფერხებთ ინფორმაცია მიიღონ საკუთარი უფლებამოვალეობების, გასაჩივრების მექანიზმის, დისციპლინური სამართალწარმოების წესების, სამედიცინო მომსახურების გაწევის ორგანიზების, სარეაბილიტაციო აქტივობების შესახებ და ა.შ. საგულისხმოა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში შტატით არ არის დასაქმებული თარჯიმანი. თუმცა, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ შესაბამის კომპანიასთან გაფორმებული ხელშეკრულების ფარგლებში, მოთხოვნის შემთხვევაში პენიტენციურ დაწესებულებას ემსახურება სხვადასხვა ენის თარჯიმანი.1046 პენიტენციური კოდექსი განსაზღვრავს, თუ რა შემთხვევებში შეუძლია პატიმარს სათარჯიმნო მომსახურების მოთხოვნა მაგალითისათვის, საჩივრის შეტანისას ბრალდებულს/მსჯავრდებულს, რომელმაც არ იცის საქართველოს სახელმწიფო ენა, არ ესმის სამართალწარმოების ენა, უფლება აქვს, ისარგებლოს თარჯიმნის უფასო მომსახურებით1047 და სხვ.1048 დამატებით თარჯიმნის მომსახურების მოთხოვნის შესაძლებლობის შესახებ პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებშია გაწერილი.1049 სახალხო დამცველის აპარატის თანამშრომლების მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებული ვიზიტებიდან ვლინდება, რომ პატიმრებისთვის თარჯიმნის მომსახურების სარგებლობის შესახებ დეტალური ინფორმაცია უცნობია. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში (კორპუსების სართულებზე, სატელეფონო საუბრების ოთახებში და ა.შ.) რამდენიმე ენაზე, მათ შორის, სომხურად და აზერბაიჯანულად არის გამოკრული ინფორმაცია პატიმრის უფლებებისა და მოვალეობების შესახებ, ასევე ქვეყანაში მოქმედი სხვადასხვა დაწესებულების1050 ცხელი ხაზის ნომრები. მართალია, პატიმრებისთვის ამ ინფორმაციის ამ სახით მიწოდება მნიშვნელოვანია, თუმცა, ასევე აუცილებელია იგი მათ ბუკლეტების სახითაც გადაეცეთ. 2025 წლის 6 თებერვლის წერილი №33706/01). №15 პენიტენციურ დაწესებულებაში იმ მსჯავრდებულთა რაოდენობა, რომელთა მშობლიური ენა არ არის ქართული შეადგენდა 140-ს, მათგან საკომუნიკაციო დონეზე ქართული ენა იცოდა 30 მსჯავრდებულმა (№15 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №36874/01). №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში განთავსებული იყო 428 მსჯავრდებული, რომელთა მშობლიური ენაც არ იყო ქართული და მათგან, მინიმუმ, საკომუნიკაციო დონეზე ქართულ ენას ფლობდა 305 მსჯავრდებული (№17 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 6 თებერვლის წერილი №33810/01) და ა.შ. 1046 №2 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №36570/01. 1047 საქართველოს პენიტენციური კოდექსის 103-ე მუხლის მე-4 ნაწილი. 1048 დაწესებულებაში მიღების დროს ბრალდებულს/მსჯავრდებულს დაუყოვნებლივ, წერილობით, მისთვის გასაგებ ენაზე უნდა გააცნონ მისი უფლებები და მოვალეობები, მის მიმართ მოსამსახურეთა მოპყრობის წესები, მის მიერ ინფორმაციის მიღებისა და საჩივრის შეტანის წესები, დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლები და სახეები, დისციპლინური სამართალწარმოების წესები, აგრეთვე მის მიმართ წაყენებული სხვა მოთხოვნები (საქართველოს პენიტენციური კოდექსის 47-ე მუხლის მე-5 ნაწილი, ასევე 55-ე მუხლის მე-2 ნაწილი). დისციპლინური დარღვევის ჩადენაში მხილებულ ბრალდებულს/მსჯავრდებულს აქვს უფლება ისარგებლოს თარჯიმნის უფასო მომსახურებით, თუ არ ესმის სამართალწარმოების ენა (საქართველოს პენიტენციური კოდექსის 73-ე მუხლი) და სხვ. 1049 მაგ., №2 პენიტენციური დაწესებულების დებულების 34.1 ჩანაწერი, სადაც მითითებულია, რომ საქართველოს სახელმწიფო ენის არცოდნის შემთხვევაში, ისარგებლოს თარჯიმნის მომსახურებით. 1050 სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის, საქართველოს სახალხო დამცველის, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის. 342 | სამწუხაროდ, ეს ინფორმაცია პატიმრებისთვის ბუკლეტების სახით ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ხელმისაწვდომი არ არის. №8 პენიტენციურ დაწესებულებაშიც კი, სადაც, მართალია, დაწესებულების შემთხვევის ადმინისტრატორებმა, ბუკლეტი პატიმართა უფლება-მოვალეოებების შესახებ, 10 სხვადასხვა ენაზე წარმოადგინეს, იგი არ მოიპოვებოდა არც დაწესებულების ბიბლიოთეკაში და არც გამოკითხულ პატიმრებს ჰქონდათ.1051 პატიმრების უფლებებისა და მოვალეობების შესახებ ინფორმაციის მიღმა, ზოგიერთ პენიტენციურ დაწესებულებაში რამდენიმე ენაზე თარგმნილი სხვა დოკუმენტებიც არის ხელმისაწვდომი. მაგალითად, №2 პენიტენციურ დაწესებულებაში აზერბაიჯანულ ენაზე ხელმისაწვდომია მაღაზიის მენიუ, პატიმრის მიმართ მოსამსახურეთა მოპყრობის წესები, დისციპლინური სამართალწარმოების წესები და სხვ.1052 №8 პენიტენციურ დაწესებულებაში შემუშავებული და დაბეჭდილია რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციისა და სამედიცინო მომსახურების შესახებ ბროშურები „მსჯავრდებულთა რეაბილიტაცია და რესოციალიზაცია, მომსახურებები“, რომლებიც ქართულის გარდა ხუთ ენაზე, მათ შორის, აზერბაიჯანულად და სომხურად არის ხელმისაწვდომი.1053 ანალოგიური ბროშურა ხელმისაწვდომია №15 პენიტენციურ დაწესებულებაშიც.1054 მაგრამ ამგვარი მაგალითები, სამწუხაროდ, გამონაკლისია და პენიტენციური დაწესებულებების უმეტესობაში ზემოხსენებული ინფორმაცია პატიმრებისთვის ამ ფორმით ხელმისაწვდომი არ არის. ამ ნაწილში დამატებით აღსანიშნავია, რომ პენიტენციური დაწესებულებების განმარტებით, ბრალდებულებს/მსჯავდებულებს, რომლებიც არ ფლობენ ქართულ ენას, სარეაბილიტაციო აქტივობების შესახებ ინფორმაცია მხოლოდ სოციალური მუშაკის მიერ, თარჯიმნის მეშვეობით ზეპირსიტყვიერად მიეწოდებათ.1055 თუმცა, სახალხო დამცველის აპარატის მონიტორინგის ფარგლებში გამოვლინდა, რომ პატიმრების ნაწილი ან საერთოდ არ ფლობს ინფორმაციას შესაძლო სარეაბილიტაციო აქტივობების შესახებ, ან სრულყოფილად არ აქვს ამ საკითხზე ინფორმაცია. პატიმრებისთვის ენობრივი და თანმდევი ინფორმაციული ბარიერების აღმოფხვრის ერთერთი უმნიშვნელოვანესი გზა ქართული ენის შემსწავლელი კურსების პოპულარიზაციაა. 2024 წლის განმავლობაში №2 პენიტენციურ დაწესებულებაში ქართული ენის შემსწავლელი კურსი 6-მა მსჯავრდებულმა გაიარა.1056 ასევე საგულისხმოა, რომ 2025 წლის თებერვლის მონაცემებით, №16 პენიტენციურ დაწესებულებაში ქართული ენის შემსწავლელი კურსი ამჟამადაც მიმდინარეობს და მასში ჩართულია 13 მსჯავრდებული.1057 სხვა პენიტენციურ დაწესებულებებში საანგარიშო პერიოდში ქართული ენის შემსწავლელი კურსი არ მიმდინარეობდა. მართალია, სასწავლო პროგრამაში ჩართვა 1051 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის №8 პენიტენციურ დაწესებულებაში ვიზიტის შემდგომი ანგარიში, 2024, გვ. 23. 1052 №2 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №36570/01. 1053 №8 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №36660/01. 1054 №15 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №36874/01. 1055 №5 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №36548/01; №3 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №37053/01; 8)5) №14 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 6 თებერვლის წერილი №33706/01. 1056 №2 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 10 თებერვლის წერილი №36570/01. 1057 №16 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 13 თებერვლის წერილი №40811/30. 343 | მსჯავრდებულის საჭიროების განსაზღვრის და მისი სურვილის გათვალისწინებით ხდება,1058 თუმცა ქართული ენის ცოდნის ასამაღლებლად, მნიშვნელოვანია პატიმრებს ქართული ენის შემსწავლელი კურსის შესახებ ინფორმაცია მათთვის გასაგებ ენაზე პერიოდულად მიეწოდებოდეთ როგორც ინდივიდუალურად, ისე ინფორმირების სხვა ისეთი ზოგადი ფორმებით, როგორებიცაა ინფორმაციის საცხოვრებელი კორპუსების კედლებზე გამოკვრა, ბუკლეტების დამზადება და გავრცელება და სხვ. ზემოაღნიშნულის გარდა, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრების უფლებრივი მდგომარეობის დაცვის მიზნით, მნიშვნელოვანია თითოეულ პენიტენციურ დაწესებულებას შემუშავებული ჰქონდეს ინტერეთნიკური კონფლიქტების თავიდან აცილების გეგმა. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას: ▪ 2025-2026 სასწავლო წლისთვის გაიზარდოს ერთიანი ეროვნული გამოცდების მხოლოდ ზოგადი უნარების აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი ტესტების, ასევე ოსური ენის ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხულ სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხა; ▪ ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი სამუშაოს მაძიებლების კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად განახორციელოს მათ სპეციფიკურ საჭიროებებზე მორგებული აქტივობები; ▪ ეროვნული უმცირესობებისთვის, აღმასრულებელი ხელისულების დონეზე შექმნას ეფექტიანი ინსტიტუციონალიზებული საკონსულტაციო მექანიზმი, რომელსაც ექნება ნათლად განსაზღვრული სამართლებრივი სტატუსი, მდგრადი ფინანსური მხარდაჭერა და რომელთან კონსულტაციის ვალდებულებაც კანონმდებლობაში იქნება გაწერილი; ▪ მიიღოს სამართლებრივი აქტი, რომლითაც განისაზღვრება აღმასრულებელი ხელისუფლების მიერ საქართველოს სახალხო დამცველთან არსებულ ეთნიკურ უმცირესობათა საბჭოსთან კონსულტაციის ვალდებულება ისეთი გადაწყვეტილებების მიღებისას, რომლებიც, შესაძლოა, ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვასა და სამოქალაქო ინტეგრაციაზე ახდენდეს გავლენას; ▪ შემუშავდეს გრძელვადიანი გეგმა კონფლიქტის გამოცდილების მქონე მუნიციპალიტეტებში ინტერეთნიკური კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად და თემთა შორის დიალოგის გასაძლიერებლად; ▪ აწარმოოს სტატისტიკა საჯარო სამსახურში დასაქმებული ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა რაოდენობის შესახებ, სტატისტიკის წარმოების მეთოდოლოგიაში გაითვალისწინოს თვითიდენტიფიკაციის, ნებაყოფლობითობის და ანონიმურობის პრინციპები. 1058 №12 პენიტენციური დაწესებულების 2025 წლის 12 თებერვლის წერილი №39770/27. 344 | საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრს: ▪ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გააფართოოს სკოლამდელი ბილინგვური პროგრამების დაფარვის არეალი; ▪ იმ სკოლებში, სადაც სწავლა მიმდინარეობს ეროვნული უმცირესობების ენაზე, დაინერგოს ბილინგვური სწავლების მოდელი; შემუშავდეს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო სასკოლო სახელმძღვანელოები; მომზადდნენ/გადამზადდნენ ორენოვანი პედაგოგები; ▪ საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად, დაიწყოს ქმედითი ღონისძიებების გატარება; ▪ უზრუნველყოს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო სახელმძღვანელოების მომზადება და გამოცემა, აგრეთვე, პედაგოგთა გადამზადება; ▪ ბილინგვური პროგრამების პოპულარიზაციის მიზნით, განახორციელოს სტუდენტური და მოსწავლეთა გაცვლითი პროგრამები ქვეყნის ფარგლებს შიგნით; საქართველოს კულტურის მინისტრს: ▪ ადგილობრივ თვითმმართველობებთან თანამშრომლობით, ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას, აღდგენასა და კულტურული ღონისძიებების განხორციელებას; ▪ უზრუნველყოს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა-ინვენტარიზაცია და შეუდგეს ამ ძეგლების კონსერვაციას ან/და რესტავრაციას. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ▪ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე საინფორმაციო შეხვედრების ჩატარების გზით, რეგულარულად, სამედიცინო პერსონალის მაქსიმალური ჩართულობით უზრუნველყოს მათი ინფორმირება სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის დაცვის თითოეული სერვისის შესახებ; ▪ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე საინფორმაციო შეხვედრების ჩატარების გზით, რეგულარულად, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების მაქსიმალური ჩართულობით უზრუნველყოს საყოველთაო 345 | ჯანდაცვის პროგრამის შესახებ, ასევე, ვაქცინაციასთან (მათ შორის, გეგმურ და ადამიანის პაპილომა ვირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინაციასთან) და „დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და სკრინინგის“ სახელმწიფო პროგრამასთან დაკავშირებული ინფორმაციის პოპულარიზაცია. ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლას: ▪ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში უზრუნველყოს სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამის პოპულარიზაცია და გააფართოოს ამ პროგრამის განხორციელების, მათ შორის, მობილური ჯგუფების საქმიანობის გეოგრაფიული არეალი. მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნულ ცენტრს: ▪ ცენტრის საქმიანობის გეოგრაფიული არეალისა და ცენტრის მიერ უზრუნველყოფილი პროგრამების ფარგლებში გადამზადებული მასწავლებლების რაოდენობა გაიზარდოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში. საზოგადოებრივ მაუწყებელს: ▪ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გააძლიეროს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური გამოშვებების პოპულარიზაცია აუდიტორიის გასაზრდელად; ▪ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში ხელი შეუწყოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მომზადებული მედიაპროდუქტების (მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტების) ხელმისაწვდომობას ტრანსლაციის ყველა არსებული საშუალებით, აგრეთვე უზრუნველყოს ამ საქმიანობის პოპულარიზაცია. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრს: ▪ მკაფიოდ განსაზღვროს მიმღები დაწესებულებების მიმართ 1+4 სტაჟირების პროგრამის მოთხოვნები, ასევე, პროგრამის მონაწილეებისათვის სტაჟირების მოსალოდნელი შედეგები, დანერგოს შეფასების ინსტრუმენტები და ახალგაზრდების უნარების განვითარებაზე ორიენტირებული ღონისძიებები. პენიტენციური დაწესებულებების დირექტორებს: ▪ 346 | უზუნველყონ ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის ქართული ენის შემსწავლელი კურსის შესახებ ინფორმაციის მათთვის გასაგებ ენაზე (სომხურად, აზერბაიჯანულად) მიწოდება ინდივიდუალურად - სომხურ ან აზერბაიჯანულ ენაზე მომზადებული ბუკლეტების გადაცემით, ასევე ამგვარი შესაძლებლობის შესახებ ინფორმაცია სომხურ და აზერბაიჯანულ ენებზე გამოიკრას პენიტენციური დაწესებულების საცხოვრებელი კორპუსების კედლებზე; ▪ სომხურ და აზერბაიჯანულ ენებზე ითარგმოს პატიმრის მიმართ მოსამსახურეთა მოპყრობის წესები, პატიმრის მიერ ინფორმაციის მიღებისა და საჩივრის შეტანის წესები, დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლები და სახეები, დისციპლინური სამართალწარმოების წესები, ასევე რეაბილიტაციარესოციალიზაციისა და სამედიცინო მომსახურების შესახებ ინფორმაცია; თარგმნილი ინფორმაცია განთავსდეს პენიტენციური დაწესებულებების ბიბლიოთეკაში, გამოიკრას დაწესებულების კორპუსის სართულებზე, გასეირნების სივრცეებთან, შეხვედრის ადგილას, სატელეფონო საუბრების ოთახებში; ▪ პატიმრის მიმართ მოსამსახურეთა მოპყრობის წესები, პატიმრის მიერ ინფორმაციის მიღებისა და საჩივრის შეტანის წესები, დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლები და სახეები, დისციპლინური სამართალწარმოების წესები, პატიმრის უფლება-მოვალეობები, ასევე რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციისა და სამედიცინო მომსახურების შესახებ ინფორმაცია მომზადდეს ბუკლეტების სახით სომხურ და აზერბაიჯანულ ენაზე და გადაეცეს ყველა იმ პატიმარს, რომლისთვისაც სომხური და აზერბაიჯანული არის საკომუნიკაციო ენა და რომელიც არ ფლობს/სათანადოდ არ ფლობს ქართულ ენას; ▪ შემუშავდეს გრძელვადიანი გეგმა პატიმრებს კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად. შორის ინტერეთნიკური საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრს, საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქის, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებს: ▪ უზრუნველყონ სკოლამდელი განათლებისა და სასკოლო მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში. საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქის, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებს: ▪ სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხის და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; ▪ უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებისა და სოციალური ქსელების გვერდებზე განთავსებული ინფორმაციის მისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; ▪ უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების მიერ მიღებული საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) მისაწვდომობა მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე. 347 | 25. იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა უფლებრივი მდგომარეობა 2024 წლის ბოლოს მონაცემებით, საქართველოში 299 172 იძულებით გადაადგილებული პირი და 96 130 დევნილი ოჯახია რეგისტრირებული. მათგან, 48 640 ოჯახი 1059 გრძელვადიანად არის განსახლებული, 43 792 ოჯახს კი გრძელვადიანი განსახლების 1060 სხვადასხვა პროგრამის ფარგლებში შევსებული აქვს განაცხადი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მოთხოვნით. ხოლო, 385 ოჯახზე გაცემულია ადმინისტრაციული დაპირება, პირველივე შესაძლებლობისთანავე საცხოვრებლით უზრუნველყოფის თაობაზე.1061 საანგარიშო წელს მცირედით შემცირდა გრძელვადიანად განსახლებული ოჯახების რაოდენობა,1062 საგულისხმოა ისიც, რომ 2024 წელს არცერთი ე.წ. ნგრევადი ობიექტი არ დახურულა. ამასთანავე, 2025 წლის ბოლომდე დაგეგმილმა დევნილთა მასშტაბური განსახლების ვადამ, თბილისში, ზუგდიდში, რუსთავსა და ბორჯომში 2026 წლამდე გადაიწია. ასევე, არ შეცვლილა დევნილი ოჯახებისათვის გათვალისწინებული ქირის ოდენობა - 300 ლარი. კვლავაც გამოწვევად რჩება ე.წ. სოფლად სახლის განსახლების პროგრამაში ჩასართავად გადაწყვეტილების მიღების გაჭიანურება. 25.1. დევნილთა განსახლება საანგარიშო პერიოდში გრძელვადიანი განსახლების სხვადასხვა პროგრამის ფარგლებში სულ 2022 ოჯახი განსახლდა,1063 ხოლო ქირით უზრუნველყოფილი იყო 1 176 ოჯახი.1064 ქირისათვის გამოყოფილი 300 ლარიანი თანხის სიმცირეზე საქართველოს სახალხო 1059სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 24 იანვრის № IDP 2 25 00076289 წერილი. 1060 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 21 იანვრის № IDP 7 25 00057311 წერილის მიხედვით, 35 347 ოჯახს მიმართული აქვს ახალაშენებულ ან/და რეაბილიტირებულ შენობებში განსახლების მოთხოვნით, ხოლო, 8 445 ოჯახს ე.წ. სოფლად სახლის შესყიდვის პროგრამით სარგებლობის მოთხოვნით. 1061 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 16 იანვრის № IDP 2 25 00033457 წერილი. 1062 2024 წელს საცხოვრებლით დაკმაყოფილდა 2 022 ოჯახი, მაშინ როდესაც, 2023 წელს გრძელვადიანად განსახლდა 2 278 ოჯახი. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 324. 1063 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 4 თებერვლის № IDP 7 25 00120400 წერილის მიხედვით, ახალაშენებულ ან/და რეაბილიტირებულ შენობებში ადმინისტრაციული დაპირების მქონე 262 ოჯახი განსახლდა; 1358 ოჯახს კერძო საცხოვრებლის შესყიდვის პროგრამის ფარგლებში ეთქვა თანხმობა საცხოვრებლის შესყიდვაზე; 49 ოჯახს ადმინისტრაციული დაპირების ფარგლებში შეუსყიდეს საცხოვრებელი ფართი; გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძევერაში მდებარე, სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთებზე, გერმანიის რეკონსტრუქციის საკრედიტო ბანკის (KFW) მიერ დაფინანსებული და ლტოლვილთა დანიის საბჭოს (DRC) მიერ განხორციელებული პროექტის - „ეკონომიკური მონაწილეობა, საცხოვრებლით უზრუნველყოფა და სოციალური ინფრასტრუქტურა იძულებით გადაადგილებულ პირთა და მასპინძელი თემებისათვის“, ფარგლებში აშენებულ ინდივიდუალურ საცხოვრებელ სახლებში განსახლდა 2 დევნილი ოჯახი და მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული ფართები დაუკანონდა (საკუთრებაში გადაეცა) 351 დევნილ ოჯახს (ყოფილი კომპაქტურად განსახლების ობიექტები). 1064 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 16 იანვრის № IDP 7 25 00029934 წერილი. 348 | დამცველი გასულ საპარალამენტო ანგარიშშიც მიუთითებდა,1065 თუმცა მდგომარეობა 1 წლის შემდეგაც უცვლელია. სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოსა1066 და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს1067 ინფორმაციით, საკითხზე მიმდინარეობს მსჯელობა და მომზადებულია შესაბამის ნორმატიულ აქტში შესატანი ცვლილებების პროექტიც. იმის გათვალისწინებით, რომ ჯერ კიდევ მაღალია გრძელვადიანი განსახლების მსურველი ოჯახების რაოდენობა და კვლავაც დიდია ამ 300 ლარიანი ლიმიტის გაზრდის საჭიროება, მნიშვნელოვანია, შემჭიდროებულ ვადებში დამტკიცდეს შესაბამისი ცვლილებები და გაიზარდოს დადგენილი ლიმიტი. ჯერ კიდევ 2023 წელს, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტომ განაცხადა, რომ 2025 წლისათვის საქართველოს რამდენიმე ქალაქში (თბილისში, ზუგდიდში, ქუთაისში, რუსთავსა და ბორჯომში) ახალაშენებულ ან/და რეაბილიტირებულ შენობებში დევნილთა გრძელვადიან განსახლებას გეგმავდა.1068 ამ მიზნით 2023 წლის ბოლოს განაცხადების მიღებაც კი დაიწყო და ჯამში 35 347-მა ოჯახმა წარადგინა მოთხოვნა.1069 თუმცა, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს მიერ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისათვის მოწოდებული ინფორმაციით,1070 2025 წელს მხოლოდ ქუთაისში იქნება შესაძლებელი დევნილთა გრძელვადიანი განსახლება ახალაშენებულ ან/და რეაბილიტირებულ შენობებში.1071 დანარჩენ ქალაქებში კი, გრძელვადიანი განსახლების პროცესი 2026 წელს განხორციელდება. სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს ოფიციალურ ვებგვერდზე განსხვავებულ ინფორმაციას ვხვდებით. ამ ინფორმაციის მიხედვით, თბილისში, ზუგდიდში, ქუთაისში, რუსთავსა და ბორჯომში დევნილთა გრძელვადიანი განსახლება 2025 წელს განხორციელდება.1072 თავის მხრივ, ოჯახებს, რომლებმაც ჯერ კიდევ 2023 წელს შეავსეს განაცხადები საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მოთხოვნით, შეექმნათ მოლოდინი, რომ მათი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის საკითხი 2025 წელს განიხილებოდა. ერთი მხრივ, მნიშვნელოვანია, რომ 1065 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 324. 1066 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 16 იანვრის №IDP 4 25 00035484 წერილი. 1067 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2025 წლის 17 იანვრის № MOH 1 25 00043043 წერილი. 1068 ხელმისაწვდომია: <https://moh.gov.ge/viewnews.php?lang=1&uid=202312250904554743980745> [11.03.2025]. 1069 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 28 იანვრის №IDP 0 25 00084530 წერილი. 1070 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 16 იანვრის №IDP 4 25 00035484 წერილის თანახმად, 2025 წელს დაგეგმილია, შევსებული განაცხადებისა და მინიჭებული ქულების საფუძველზე იძულებით გადაადგილებულ პირთა გრძელვადიანი განსახლება ქუთაისში მდებარე ახალაშენებულ საცხოვრებელ კორპუსებში; თბილისში, თვალჭრელიძის ქ. №2-6-ში მშენებლობის დასრულების ვადა - 15.04.2026 წ.; ზუგდიდში მშენებლობის დასრულების ვადა - 12.02.2026 წ.; რუსთავში მშენებლობის დასრულების ვადა - 11.02.2026 წ.; ბორჯომში მშენებლობის დასრულების ვადა - 03.10.2025 წ. 1071 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 16 იანვრის №IDP 4 25 00035484 წერილი. 1072ხელმისაწვდომია:<https://idp.moh.gov.ge/news.php?lang=1&id=202410221317077313090091> და <https://idp.moh.gov.ge/news.php?lang=1&id=202408291412168835082501> [11.03.2025]. 349 | ისედაც გაჭიანურებული გრძელვადიანი განსახლების პირობებში სააგენტომ ყველა შესაძლებლობა გამოიყენოს მშენებლობის დროულად დასასრულებლად, ამავე დროს, მოახდინოს დევნილი ოჯახების ინფორმირება მიმდინარე მშენებლობებთან და მისი დასრულების დამაბრკოლებელ მიზეზებსა თუ დასრულების სავარაუდო თარიღებთან დაკავშირებით. გრძელვადიანი განსახლების ეტაპზე, წლებია, გამოწვევად რჩება ე. წ. სოფლად სახლის პროგრამაში განსახლების თაობაზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღების გაჭიანურება. როგორც სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს ინფორმაციიდან1073 ირკვევა, 2024 წელს, განსახლების პროგრამის ფარგლებში, დევნილთა საკითხების შემსწავლელმა კომისიამ 2022-2024 წლებში განსახლების მოთხოვნით რეგისტრირებული განაცხადები განიხილა (სულ შეიძინეს 1 358 საცხოვრებელი), რაც ნიშნავს, რომ საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მოთხოვნით მიმართვიდან საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებას ზოგჯერ 2 წელი სჭირდება. პროცესის გაჭიანურება დამატებით პრობლემებს წარმოშობს მაშინ, როდესაც დევნილ ოჯახს მოძიებული აქვს შესასყიდი საცხოვრებელი და საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე, მესაკუთრემ, ის, შესაძლოა, გაასხვისოს. 25.2.სიცოცხლისათვის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილთა განსახლება გასული წლების საპარლამენტო ანგარიშებში საქართველოს სახალხო დამცველი უარყოფითად აფასებდა ნგრევადი ობიექტების დახურვის ნელ ტემპს და მცირე ოდენობას,1074 თუმცა განსაკუთრებით პრობლემურია საანგარიშო წლის მონაცემები, რომლის მიხედვითაც არცერთი ე. წ. ნგრევადი ობიექტი არ დახურულა და ამასთანავე, არცერთი ე. წ. ნგრევად ობიექტში მცხოვრები ოჯახი არ განსახლებულა.1075 ამდენად, 2024 წლის ბოლოს მონაცემებით, სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი შენობების რაოდენობა უცვლელია. კერძოდ, 2024 წელსაც 29 ე. წ. ნგრევადი ობიექტი იყო და ასეთ ობიექტებში ჯამში 491 ოჯახი ცხოვრობდა. მდგომარეობას კიდევ უფრო ამწვავებს ისიც, რომ 2024 წლის განმავლობაში ე. წ. ნგრევად ობიექტში ცხოვრების გამო, არცერთი დევნილი ოჯახი არ ყოფილა ქირით უზრუნველყოფილი.1076 მართალია, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს ყველა სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტის დახურვა 2025 წლის ბოლომდე ჰქონდა გადაწყვეტილი1077, თუმცა იმ 1073 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 21 თებერვლის №IDP 9 25 00202537 წერილი. 1074 2022 წელს 8 ე.წ. ნგრევადი ობიექტი დაიხურა. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 300. 2023 წელს 4 ე.წ. ნგრევადი ობიექტი დაიხურა. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 325. 1075 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის იანვრის 4 თებერვლის № IDP 7 25 00120400 წერილი. 1076 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 16 იანვრის № IDP 7 25 00029934 წერილი. 1077 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2024 წლის 30 იანვრის IDP 4 24 00108961 წერილი. 350 | პირობებში, როდესაც საანგარიშო წელს არცერთი ასეთი ობიექტი არ დახურულა, და თან, 2025 წელს ვერც დაგეგმილი მშენებლობების უმრავლესობა დასრულდება, ეჭვქვეშ დგება სააგენტოს გადაწყვეტილების დროულად აღსრულება. რეკომენდაციები სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს: ▪ კვარტალში ერთხელ უზრუნველყოს დევნილი ოჯახების ინფორმირება შესაბამის ვებგვერდზე ინფორმაციის განახლებით ან სხვა ფორმით, თბილისში, ზუგდიდში, ქუთაისში, რუსთავსა და ბორჯომში მიმდინარე მშენებლობისა და მშენებლობის პროცესის მიმდინარეობის შესახებ; ▪ გამოიყენოს ყველა ბერკეტი თბილისში, ზუგდიდში, რუსთავსა და ბორჯომში სამშენებლო სამუშაოების დროულად დასასრულებლად და შემდგომში დევნილთა გრძელვადიანად განსასახლებლად; ▪ გადაუდებელი საჭიროების შემთხვევაში, ე.წ. ნგრევად ობიექტებში მცხოვრები დევნილები უზრუნველყოს უსაფრთხო საცხოვრებლით. 351 | 26.ეკომიგრანტთა უფლებრივი მდგომარეობა 2024 წლის ბოლოს არსებული მონაცემებით, საგრძნობლად არის გაზრდილი სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული ეკომიგრანტი ოჯახების რაოდენობა - მათი რიცხვი 12 058-ს უტოლდება.1078 რეგისტრირებული ოჯახებიდან სულ 4 489 ოჯახია საცხოვრებლით უზრუნველყოფილი.1079 მისასალმებელია, რომ საანგარიშო წელს უსაფრთხო საცხოვრებლით უზრუნველყოფილი ოჯახების ჯამური რაოდენობა გაიზარდა. თუმცა, იმის გათვალისწინებით, რომ გეოლოგიური პროცესები დინამიკურია, როგორც განსახლების, ისე პრევენციული ღონისძიებების გატარების საჭიროების მქონე ოჯახების რიცხვიც, წლიდან წლამდე იზრდება. ამასთანავე, ადგილობრივ დონეზე მუნიციპალიტეტების მხრიდან პრევენციული ღონისძიებების გატარებას კვლავაც არათანმიმდევრული ხასიათი აქვს, რაც, საბოლოო ჯამში ზრდის ოჯახების განსახლების გადაუდებელი აუცილებლობის საჭიროებასაც. სამწუხაროდ, არც 2024 წელს გაზრდილა თითოეული დაზარალებული ოჯახისათვის საცხოვრებლის შესასყიდად გათვალისწინებული ფინანსების ლიმიტი, ასევე არ დასრულებულა 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი სახლების კერძო საკუთრებაში გადაცემის პროცესი.1080 26.1.ეკომიგრანტთა განსახლება 2024 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმ ეკომიგრანტი ოჯახების რაოდენობა, რომლებსაც სტიქიით დაზარალების გამო სახელმწიფომ საცხოვრებელი შეუსყიდა. კერძოდ, საანგარიშო წელს 5311081 ეკომიგრანტ ოჯახს შეუსყიდეს საცხოვრებელი სახლი.1082 თუმცა, საანგარიშო წელს, განსახლებულთა შორის არიან ისეთი ოჯახებიც, რომლებმაც საცხოვრებლით უზრუნველყოფა 2014-2024 წლებში მოითხოვეს. შესაბამისად, ცალკეულ შემთხვევებში, განაცხადის რეგისტრაციიდან გადაწყვეტილების საბოლოოდ მიღებამდე 10 წელი გავიდა. მაშინ როდესაც, საქმე ეხება ოჯახებს, რომლებიც სტიქიის შედეგად დაზარალების გამო აღმოჩნდნენ განსახლების საჭიროების წინაშე, მნიშვნელოვანია, მოსალოდნელი ზიანის თავიდან ასაცილებლად, გადაწყვეტილება დროულად მიიღებოდეს. უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო წელს მნიშვნელოვნად გაიზარდა სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის 1078 2022 წელს 8 731, ხოლო, 2023 წელს 9 326 ოჯახი იყო რეგისტრირებული. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2022 – 2023 წლების საპარლამენტო ანგარიშები. გვ. 303 და გვ. 327. 1079 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 17 იანვრის № IDP 1 25 00000001 წერილი. 1080 საკუთრებაში გადაცემის პროცესი 2016 წელს დაიწყო და 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში განსახლებული 1062 ოჯახიდან უძრავი ქონება საკუთრებაში გადაცემული აქვს 675 ოჯახს. 1081 2023 წელს 376 ოჯახს შეუსყიდეს. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში. გვ. 327. 1082 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის 17 იანვრის № IDP 1 25 00000001 და აჭარის ა/რ-ის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2025 წლის 29 იანვრის № 05/407 წერილების მიხედვით, 392 საცხოვრებელი სახლი შეიძინა სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტომ, ხოლო 139 საცხოვრებელი სახლი აჭარის ა/რ-ის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ. 352 | სააგენტოს მხრიდან ქირით უზრუნველყოფილი ეკომიგრანტი ოჯახების რაოდენობა და მაშინ როცა მათი რიცხვი 2023 წელს 14-ს შეადგენდა, 2024 წელს ქირით უზრუნველყოფილი ოჯახების რიცხვმა 98-ს მიაღწია, რაც დადებით ტენდენციად უნდა შეფასდეს.1083 სააგენტოსთან ერთად, ქირით უზრუნველყოფა გათვალისწინებულია ზოგიერთი ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ბიუჯეტშიც,1084 რაც გრძელვადიანი განსახლების პროცესის გაჭიანურების პირობებში, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ოჯახებისათვის, უსაფრთხო საცხოვრებლით უზრუნველსაყოფად. 2024 წელს, განსხვავებით აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკისაგან, საქართველოს დანარჩენ ტერიტორიაზე მცხოვრები ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებლების შესასყიდი მაქსიმალური ლიმიტი არ გაზრდილა. კერძოდ, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე რეგისტრირებულ ოჯახებს საცხოვრებლის შესაძენად 50 000 ლარი გამოეყოფათ, ხოლო საქართველოს დანარჩენ ტერიტორიაზე ამ მიზნით კვლავ 30 000 ლარია გათვალისწინებული. ლიმიტის გადახედვის საჭიროებაზე საქართველოს სახალხო დამცველი გასული წლის საპარლამენტო ანგარიშშიც საუბრობდა,1085 თუმცა, ამ მიმართულებით, 1 წლის შემდეგაც არაფერი შეცვლილა. სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს ინფორმაციით, ამ საკითხზე მიმდინარეობს მსჯელობა. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ამ საკითხის ირგვლივ გადაწყვეტილების დროულად მიღება მნიშვნელოვანია. 26.2.ეკომიგრაციის პრევენცია 2024 წელს, სსიპ გარემოს ეროვნულმა სააგენტომ გეოლოგიური პროცესების პრევენციული ღონისძიებების გატარების თაობაზე სულ 2 896 ოჯახზე გასცა რეკომენდაცია,1086 რაც მაღალ მაჩვენებლად შეიძლება ჩაითვალოს. თავის მხრივ, პრევენციული ღონისძიებების გატარება, მუნიციპალიტეტების უფლებამოსილებებში შედის.1087 თუმცა 2024 წელსაც, გასული წლების მსგავსად, დაბალი იყო მუნიციპალიტეტების მხრიდან პრევენციულ ღონისძიებებზე ზრუნვა და ამ დრომდე მცირეა იმ მუნიციპალიტეტების ჩამონათვალი, რომლებსაც გეოლოგიური პროცესების თავიდან არიდება პრიორიტეტულ ამოცანად აქვთ დასახული.1088 შესაბამისად, მუნიციპალიტეტების უმრავლესობა ვერ ასრულებს გაცემულ რეკომენდაციებს პრევენციული ღონისძიებების გატარების თაობაზე, რასაც სხვადასხვა გამომწვევი მიზეზი აქვს, თუმცა, თავად მუნიციპალიტეტები, უმეტესად ბიუჯეტის სიმცირეზე ან/და თანხების არარსებობაზე მიუთითებენ.1089 ამასთანავე, ზოგიერთ 2023 წელს მხოლოდ 14-მა ოჯახმა ისარგებლა ქირით. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში. გვ. 327. 1084 წყალტუბოს, ადიგენის, ცაგერის, ჭიათურის, ხაშურის, ლენტეხის, ზუგდიდის, ხულოს, საგარეჯოსა და ხობის მუნიციპალიტეტები. 1085 საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიში, გვ. 328. 1086 სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს 2025 წლის 31 იანვრის №21/679 წერილი. 1087 ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის მე-16 მუხლის მე-4 ნაწილი. 1088 მესტიის, ხელვაჩაურის, ხულოს, ვანის მუნიციპალიტეტები. 1089 თერჯოლის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 20 იანვრის №28-282502039; ლენტეხის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 27 იანვრის №96-96250271, ხონის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 21 თებერვლის №60-602505210 და საჩხერის მუნიციპალიტეტის მერიის 2024 წლის 13 თებერვლის №70-7025044001 წერილები. 1083 353 | შემთხვევაში, სალიკვიდაციო ღონისძიებების დაფინანსებით შემოიფარგლებიან, რაც ასევე უდავოდ მნიშვნელოვანია. მაგრამ გეოლოგიური პროცესების გახშირების ფონზე, რასაც სტიქიის შედეგად დაზარალებული ოჯახების გაზრდილი რაოდენობაც მოწმობს, ოჯახების იძულებით გადაადგილების, უარეს შემთხვევაში კი, სიცოცხლის ან ჯანმრთელობის ხელყოფის თავიდან ასარიდებლად, უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება როგორც ინდივიდუალურად (ოჯახებთან მიმართებით) სხვადასხვა პრევენციული ღონისძიების გატარებას, ისე სისტემურად საჭირო ღონისძიებების დაგეგმვასა და განხორციელებას. აქვე, უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ პრევენციული ღონისძიებების გაუტარებლობის შემთხვევაში, ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში მხოლოდ დაზიანებული საცხოვრებელი სახლის შესაკეთებლად დაფინანსების გამოყოფის პრაქტიკა,1090 ხშირ შემთხვევაში გრძელვადიან პერიოდში არაეფექტიანია. ვინაიდან, დაზიანების გამომწვევი პრობლემა გადაუჭრელია, რის გამოც რჩება სტიქიური მოვლენებიდან მომდინარე საფრთხე და საცხოვრებლის განმეორებით დაზიანების რისკიც. საქართველოს სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ ბიულეტენებსა თუ ინდივიდუალურ დასკვნებში გაცემული რეკომენდაციების აღსრულების საკითხის მეთვალყურეობა. საზედამხედველო ან/და უკუკავშირის შეტყობინების მექანიზმის/ვალდებულების არარსებობის პირობებში, რეკომენდაციები უმეტესწილად შეუსრულებელი რჩება. საბოლოო ჯამში, ეს, შესაძლოა, იწვევდეს მოსახლეობის იძულებით გადაადგილებას. ამდენად, გეოლოგიური პროცესების გაურესების თავიდან აცილების მიზნით, უმნიშვნელოვანესია, დაიწყოს სისტემური მუშაობა გეოლოგიური პროცესების სამართავად/პრევენციისათვის ეფექტიანი ღონისძიებების გრძელვადიანად დასაგეგმად და გასატარებლად. მათ შორის, განისაზღვროს უწყება/ორგანო, რომელიც ზედამხედველობას გაუწევს სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ ბიულეტენებსა თუ ინდივიდუალურ დასკვნებში გაცემული რეკომენდაციების აღსრულების საკითხს. გარდა ამისა, შესაძლოა სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ მუნიციპალიტეტებს ეთხოვოთ, შესაბამისი ღონისძიებების გატარების შემთხვევაში, სააგენტოსათვის ინფორმაციის მიწოდება, მით უფრო, როდესაც რამდენიმე მუნიციპალიტეტმა თავად გამოთქვა ინფორმაციის მიწოდების მზაობა, სააგენტოს მხრიდან ამგვარი მოთხოვნის შემთხვევაში.1091 თავის მხრივ, სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოც მიუთითებს მათი ინფორმირების საჭიროებაზე.1092 კომუნიკაციის ეს ფორმა გაზრდიდა უწყებების მუშაობის ეფექტიანობას ამ მიმართულებით. რეკომენდაციები საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტის 2025 წლის 20 იანვრის № 110-1102502027, სამტრედიის მუნიციპალიტეტის 2025 წლის 13 თებერვლის № 62-622504464 წერილები. 1091 ბაღდათის მუნიციპალიტეტის 20 იანვრის № 66-662502062; ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 6 თებერვლის № 128-1282503782; ახალციხის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 10 თებერვლის №12-122504189 წერილები. 1092 სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს 2025 წლის 31 იანვრის №21/679 წერილი. 1090 354 | ▪ არსებული საბაზრო ფასების მხედველობაში მიღების საფუძველზე, გაიზარდოს ეკომიგრანტთა საცხოვრებლის სახლის შესასყიდად დაწესებული ინდივიდუალური ლიმიტი. სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოსა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველოს: ▪ გეოლოგიური დასკვნის ადრესატებს მიეთითოთ პრევენციული ღონისძიებების გატარების შემთხვევაში მათთვის ინფორმაციის მიწოდების საჭიროებაზე; ▪ 2025 წელს დასრულდეს 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. ადგილობრივი მუნიციპალიტეტების მერებს: ▪ სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოსა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველოს ინფორმაცია გატარებული პრევენციული ღონისძიებების შესახებ. 355 | მიეწოდოთ 27.თავშესაფრის მაძიებელთა, საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა და მიგრანტთა უფლებრივი მდგომარეობა 27.1.შესავალი იძულებით ადგილნაცვალ პირთა რიცხვი მსოფლიოში ყოველწლიურად იზრდება. 2024 წლის მონაცემებით, 122 მილიონზე მეტი ასეთი პირია. მათგან, 46 მილიონამდე საერთაშორისო დაცვის მქონე და თავშესაფრის მაძიებელია.1093 2024 წლის ბოლოს მდგომარეობით, საქართველოში 1253 საერთაშორისო დაცვის მქონე პირი ცხოვრობს, რომელთაგან 437-ს მინიჭებული აქვს ლტოლვილის, ხოლო 816-ს - ჰუმანიტარული სტატუსი.1094 საქართველოში საერთაშორისო დაცვის ქვეშ მყოფ პირთა უმრავლესობა უკრაინისა და რუსეთის მოქალაქეები არიან.1095 2024 წელს, გასულ საანგარიშო წელთან შედარებით, გაიზარდა თავშესაფრის მოთხოვნის მაჩვენებელი და 1 641 პირმა მოითხოვა საერთაშორისო დაცვა,1096 მათგან 17-მა სახელმწიფო საზღვარზე.1097 თავშესაფრის მაძიებელთა უმრავლესობა თურქეთის, ირანის, პაკისტანის, უკრაინის, ინდოეთისა და რუსეთის მოქალაქეები არიან.1098 2024 წელს, გასულ საანგარიშო წელთან შედარებით, მნიშვნელოვნად არის გაზრდილი საერთაშორისო დაცვის თაობაზე განხილული საქმეების რაოდენობა.1099 კერძოდ, შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტმა თავშესაფრის 1 533 საქმე განიხილა. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ დადებითი გადაწყვეტილებების მაჩვენებელი საკმაოდ დაბალია. კერძოდ, განხილული საქმეებიდან, საერთაშორისო დაცვაზე უარი 1 418 პირს ეთქვა. მხოლოდ 104-ს მიენიჭა ჰუმანიტარული სტატუსი (6.78 %), ხოლო, 11-ს - ლტოლვილის სტატუსი (0.72 %).1100 უარყოფითი გადაწყვეტილების საფუძველი ძირითადად იყო შესაბამისი მიზეზების არქონა - 1338 პირის შემთხვევაში, უსაფრთხოება - 75 პირის შემთხვევაში, ხოლო 3 შემთხვევაში - პირის სხვა ქვეყნის მიერ ლტოლვილად აღიარება. იმ პირთა შორის, რომლებსაც საერთაშორისო დაცვაზე უარი უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული არგუმენტით ეთქვათ, სირიის, უკრაინის, იემენის, რუსეთისა და სხვა ქვეყნების1101 მოქალაქეები არიან. კვლავაც არ დამტკიცებულა იმიგრანტთა ინტეგრაციის „ერთიანი მიდგომების დოკუმენტი“. მდგომარეობა არც ინტეგრაციის პროგრამების შესახებ ბენეფიციარების ინფორმირების თვალსაზრისით გაუმჯობესებულა. სოციალურ ქსელში ისევ არ ახლდება 1093 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: < https://www.unhcr.org/refugee-statistics/ > [21.01.2025]. 1094 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2025 წლის 27 იანვრის № MIA . 9 25 00214910 წერილი. 1095უკრაინის რესპუბლიკის 465 მოქალაქეს მინიჭებული აქვს ჰუმანიტარული სტატუსი, ხოლო რუსეთის ფედერაციის 147 მოქალაქეს - ლტოლვილის სტატუსი. 1096 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: < https://info.police.ge/page?id=863 > [21.01.2025]. 1097 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2025 წლის 27 იანვრის № MIA . 9 25 00214910 წერილი. 1098 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: < https://www.unhcr.org/refugee-statistics/ > [21.01.2025]. 1099 2023 წელს 654 საქმე განიხილეს, საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 331. 1100 მაგ., European Union Agency for Asylum-ის მონაცემებით, EU+ ქვეყნებში 2024 წლის პირველ ნახევარში დადებითი გადაწყვეტილების მაჩვენებელი იყო 46%. ხელმისაწვდომია: <https://euaa.europa.eu/publications/latest-asylum-trends-mid-year-review-2024 > [31.01.2025]. 1101 ავღანეთი, ბელარუსი, ერითრეა, იემენი, ირანი, პაკისტანი, ტაჯიკეთი. 356 | ინფორმაცია საინტეგრაციო პროგრამებსა თუ აქტივობებზე.1102 ასევე, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს ვებგვერდზე განთავსებული ინფორმაცია (ინტეგრაციის პროგრამების თაობაზე) ხელმისაწვდომია მხოლოდ ქართულ ენაზე,1103 რაც ვერ უზრუნველყოფს დაინტერესებულ პირთა ინფორმირებას. 27.2.უცხოელთა საქართველოში შემოსვლა და მათი ქვეყნიდან გაძევება საქართველოს სახალხო დამცველი, წლებია, თავშესაფრის მაძიებელთა და მიგრანტთა უფლებებს სახელმწიფო საზღვრის კვეთის კონტექსტშიც შეისწავლის. ამ მიმართულებით ჯერ კიდევ არის გამოწვევები. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი 2024 წელსაც იღებდა განცხადება/საჩივრებს, რომლებიც სახელმწიფო საზღვრის კვეთისას წარმოქმნილ პრობლემებს უკავშირდებოდა. გასული წლების მსგავსად, პრობლემურია „უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლის „ი“ ქვეპუნქტის გამოყენების პრაქტიკა. ხსენებული რეგულაციით, უცხოელს უარი საქართველოში შემოსვლაზე, შესაძლოა, „საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა შემთხვევების“ საფუძვლით ეთქვას. ჩანაწერი არ მიუთითებს რომელიმე სხვა საკანონმდებლო ნორმაზე, რასაც საქართველოს სახალხო დამცველი გასული წლების საპარლამენტო ანგარიშებში პრობლემურად აფასებდა1104 და აღნიშნავდა, რომ ვინაიდან ნორმა მითითებითია და ცალკე არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს, მისი გამოყენებისთვის უნდა არსებობდეს კანონით განსაზღვრული კონკრეტული შემთხვევა, როდესაც უცხოელი პირი საზღვრის გადმოკვეთის შეზღუდვას დაექვემდებარება. ასევე, მნიშვნელოვანია, უცხოელს, სახელმწიფო ინტერესის დაუზიანებლად, განემარტოს საქართველოს ტერიტორიაზე შემოსვლაზე უარის თქმის საფუძველი. 2024 წლის განმავლობაში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა არაერთი განცხადება/საჩივარი მიიღო, სადაც განმცხადებლებს სწორედ ზემოხსენებული საფუძვლით ეთქვათ უარი საქართველოში შემოსვლაზე. საანგარიშო წელს საქართველოს სახალხო დამცველმა პირადი და ოჯახური ცხოვრების უფლების დარღვევა დაადგინა და შესაბამისი რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, როდესაც საქართველოში მოქმედი ბინადრობის ნებართვის მქონე უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს საქართველოს ტერიტორიაზე შემოსვლაზე უარი „უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლის „ი“ ქვეპუნქტის გამოყენებით ეთქვათ.1105 საქართველოს სახალხო დამცველის შეფასებით, ბინადრობის ნებართვის მქონე პირის საქართველოში შემოსვლის საკითხის გადაწყვეტისას, მნიშვნელოვანია, სრულყოფილად გამოიკვლიონ 1102 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია:< https://www.facebook.com/IntegrationCenterGeorgia/ >[27.01.2025]. 1103ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://idp.moh.gov.ge/mainlist.php?lang=1&uid=202301081804126835922998> [27.01.2025]. 1104 მაგ., საქართველოს სახალხო დამცველის 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 331; საქართველოს სახალხო დამცველის 2019 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 422-423. 1105 ზ.ს.-ს; ა.ქ.- ს; ა.ქ.-ს; ა.ქ.-ს საქმე. 357 | საქართველოში შემოსვლის დამაბრკოლებელი გარემოებები და ისე გადაწყვეტილება, რათა არ დაირღვეს პირადი და ოჯახური ცხოვრების უფლება. მიიღონ საანგარიშო პერიოდში ცალკეული განმცხადებლები1106 თავშესაფრის პროცედურებზე წვდომის შეზღუდვაზე მიუთითებდნენ და აცხადებდნენ, რომ მიუხედავად საერთაშორისო დაცვის მოთხოვნისა, უარი ეთქვათ თავშესაფრის მაძიებლად რეგისტრაციასა და საქართველოს ტერიტორიაზე შემოსვლაზე. ამასთანავე, საანგარიშო წელს გავრცელდა ინფორმაცია,1107 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ასევე მიიღო განცხადებები1108, სადაც უცხოელები შეყოვნების პერიოდში (უკან გაბრუნებამდე) პირადი საკომუნიკაციო საშუალებების (მობილური ტელეფონი, ლეპტოპი) ჩამორთმევაზე მიუთითებდნენ. უნდა აღინიშნოს, რომ მოქმედი კანონმდებლობა არ იცნობს შეყოვნების პერიოდში საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობის აკრძალვას. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში, წარმოდგენილ საჩივრების ფარგლებში ვერ მოხერხდა მითითებული ინფორმაციების (როგორც თავშესაფრის პროცედურებზე წვდომის შეზღუდვა, ასევე პირადი საკომუნიკაციო საშუალებების შეყოვნების პერიოდში ჩამორთმევა) ობიექტურად გადამოწმება ვიდეო-ჩანაწერების სრულყოფილად არარსებობის გამო. თუმცა ის, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატშიც შემოვიდა მსგავსი შინაარსის საჩივარები, ხოლო, თავის მხრივ, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს არ წარმოუდგენია საწინააღმდეგო დასაბუთებული პოზიცია/მტკიცებულება, გარდა ფაქტის უარყოფისა, შესაძლოა, საკითხის პრობლემურობაზე მიუთითებდეს. გამოწვევაა სრულფასოვანი მონაცემთა ბაზების არარსებობაც. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ინფორმაციით, 2024 წელს საქართველოში 4 884 346 უცხო ქვეყნის მოქალაქე შემოვიდა (24 საათი და მეტი).1109 სამწუხაროდ, სამინისტრო არ ამუშავებს მონაცემებს უარის თქმის კონკრეტული სამართლებრივი საფუძვლების შესახებ,1110 მათ შორის, არ არსებობს მონაცემები, რამდენ უცხოელს შეეზღუდა საქართველოს ტერიტორიაზე შემოსვლა „უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლის „ი“ ქვეპუნქტის საფუძველზე. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო კვლავ არ აწარმოებს იმ უცხოელების სტატისტიკას, რომლებსაც, უკან გაბრუნებამდე, თბილისის, ქუთაისისა და ბათუმის საერთაშორისო აეროპორტებში სპეციალური შეჩერების ოთახებში ერთ დღეზე მეტი ვადით უწევთ მოთავსება. საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ამ სახის სტატისტიკის წარმოება მნიშვნელოვანია პრაქტიკაში მისი გამოყენების ინტენსივობის შესაფასებლად. 2024 წელს, ასევე არ შემუშავებულა სახელმძღვანელო ან მეთოდოლოგიური დოკუმენტი, რომელიც სახელმწიფო საზღვრის კვეთის დროს ინსპექტირებისას უცხოელთან ინტერვიუს 1106 ი. მ.; ა. მ.; ს. შ.-სა და სხვ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://www.amerikiskhma.com/a/czech-journalist-denied-entry-togeorgia/7835633.html> [27.01.2025]. 1108 ი. ა. ხ.- სა და დ. ს- საქმე; 1109 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://info.police.ge/page?id=862&parent_id=94> [13.03.2025]. 1110 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2025 წლის 10 მარტის № MIA 8 25 00698986 წერილი. 1107 358 | წარმართვას დაარეგულირებდა.1111 საქართველოს სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს ამგვარი დოკუმენტის არსებობას, რომელიც ერთიანი სტანდარტების დაცვით გაითვალისწინებს ინტერვიუს ჩატარების ტექნიკას და მხედველობაში მიიღებს ასაკობრივ, გენდერულ, შშმ პირთა და სხვა მოწყვლადი ჯგუფების საჭიროებებს. საანგარიშო წელს თითქმის გაორმაგდა საქართველოდან გაძევებულ უცხოელთა რიცხვი. 2024 წელს საქართველოდან 363 უცხო ქვეყნის მოქალაქე გააძევეს,1112 მაშინ როდესაც 2023 წელს მათი რიცხვი 190 იყო.1113 27.3.ინტეგრაცია 2021-2030 წლების მიგრაციის სტრატეგია მნიშვნელოვანი დოკუმენტია, რომელმაც სხვა მნიშვნელოვან საკითხებთან ერთად ჩამოაყალიბა სახელმწიფოს ხედვა, უცხოელთა ინტეგრაციასთან დაკავშირებით. ჯერ კიდევ 2021 წელს იყო გათვალისწინებული იმიგრანტთა ინტეგრაციის შესახებ „ერთიანი მიდგომის დოკუმენტის“ შემუშავება. თუმცა სამუშაო ვერსია მხოლოდ 2023 წელს შეიქმნა და ამ დრომდე არ არის დამტკიცებული. საანგარიშო წელს ინტეგრაციის კონცეფციის დოკუმენტი დაინტერესებულ მხარეებთან ერთად განიხილეს და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ოფიციალურ ვებგვერდზე განათავსეს. ამ დროისათვის, დაგეგმილია შემუშავებული დოკუმენტის საბოლოო ვერსიის მთავრობისთვის წარდგენა, შემდგომში მის დასამტკიცებლად.1114 2024 წელს, ინტეგრაციის პროგრამებს რამდენიმე ახალი მიმართულება დაემატა. კერძოდ, აქამდე მოქმედ სერვისებს დაემატა სხვადასხვა საინტეგრაციო აქტივობის, ასევე სპორტის, შემოქმედებითი და შემეცნებითი კურსების დაფინანსება 18 წლამდე საერთაშორისო დაცვის მქონე პირებისა და საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირებისთვის. ინტეგრაციის ცენტრის მიერ ადმინისტრირებულ კურსებში (ქართული ენის კურსი, სამოქალაქო განათლების კურსი და სოციალურ-კულტურული ცნობიერების ამაღლების კურსი) ჩართულ ბენეფიციარებს კვლავ უნაზღაურდებათ ინტერნეტის საფასური. ხოლო, პირისპირ სწავლების შემთხვევაში, მათ უფინანსდებათ 1115 ტრანსპორტირების ხარჯები. ისევ მოქმედებს სამედიცინო საჭიროების დაფინანსების პროგრამაც.1116 საინტეგრაციო პროგრამების გაფართოება უდავოდ წინგადადგმული ნაბიჯია, თუმცა, ასევე მნიშვნელოვანია ბენეფიციარებისათვის ინფორმაციის მიწოდება სხვადასხვა პლატფორმიდან, მათ შორის, სოციალურ ქსელში ინფორმაციის განახლებით თუ სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 1111 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2025 წლის 3 თებერვლის № MIA 2 25 00294429 წერილი. 1112 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <https://info.police.ge/page?id=863&parent_id=258> [21.01.2025]. 1113 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: < https://info.police.ge/page?id=768&parent_id=258> [21.01.2025]. 1114 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2025 წლის 18 იანვრის № MOH 8 25 00043112 წერილი. 1115 სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის იანვრის 23 № IDP 4 25 00068749 წერილის მიხედვით, საანგარიშო წელს 120 მსმენელი ჰყავდა ქართული ენის კურსებს, სამოქალაქო განათლების კურსებს - 11, სოციალურ-კულტურული ცნობიერების ამაღლების კურსს - 20. 1116 2024 წელს სამედიცინო საჭიროების დაფინანსებით 27-მა პირმა ისარგებლა. 359 | მიერ, ვებგვერდზე ინფორმაციის ბენეფიციართათვის გასაგებ ენაზე თარგმნით. გასული საანგარიშო წლის მსგავსად, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ დონორული მხარდაჭერით შემუშავებულია საკომუნიკაციო პლატფორმა და იგეგმება მისი ამუშავება, რაც ხელს შეუწყობს ბენეფიციარებისათვის სრულყოფილი და ამასთანავე განახლებული ინფორმაციის მიწოდებას.1117 საქართველოს სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს საკომუნიკაციო პლატფორმის დროულად ამუშავებას, რათა ხელი შეეწყოს ინტეგრაციის პროცესს. ინტეგრაციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია დასაქმება. შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემა - worknet.gov.ge-ზე რეგისტრაცია მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეებისათვის არის შესაძლებელი.1118 საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირები და ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირები და საქართველოში კანონიერ საფუძველზე მყოფი უცხო ქვეყნის მოქალაქეები კი, როგორც სპეციალური სტატუსის მქონე ბენეფიციარები, მხოლოდ სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოსათვის მიმართვის შემთხვევაში რეგისტრირდებიან სისტემაში.1119 მსგავსი მოწესრიგების პირობებში, მნიშვნელოვანია საინფორმაციო კამპანიის წარმოება და ბენეფიციარებისათვის ინფორმაციის მიწოდება, დასაქმების პორტალისა და, მიმართვის შემთხვევაში, რეგისტრაციის შესაძლებლობის შესახებ, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემა - worknet.gov.ge მხოლოდ ქართულ ენაზეა და სპეციალურად მიმართვის გარეშე დარეგისტრირება მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეებს შეუძლიათ. გარდა ამისა, სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სააგენტო არ აწარმოებს სტატისტიკას იმის შესახებ, თუ სამუშაოს მაძიებლად რეგისტრირებული პირებიდან რამდენია ლტოლვილის ან ჰუმანიტარულის სტატუსის, თავშესაფრის მაძიებელი ან საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირი. სააგენტოს არც ამ პროგრამის მეშვეობით დასაქმებულ უცხოელ პირთა შესახებ აქვს სტატისტიკური მონაცემები.1120 ამდენად, უცნობია, როგორია დაინტერესება და რამდენად მაღალია დასაქმების მაჩვენებელი ამ პირებში. ინტეგრაციის, კერძოდ კი დასაქმების მაჩვენებლის შესაფასებლად, საქართველოს სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია ამ ტიპის სტატისტიკური მონაცემების დამუშავება. გარდა ცენტრალურ დონეზე ინტეგრაციისა, მნიშვნელოვანია უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს ხელი მიუწვდებოდეთ ადგილობრივ დონეზე მუნიციპალურ სერვისებზე. საანგარიშო წელს მხოლოდ ახმეტის მუნიციპალიტეტის მერია გასცემდა დაფინანსებას მუნიციპალიტეტში ფაქტობრივად მცხოვრები ბინადრობის ნებართვის მქონე 1121 პირებისათვის, მწვავე გადაუდებელი შემთხვევების მკურნალობისათვის. სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2025 წლის იანვრის 23 № IDP 4 25 00068749 წერილი. 1118„დასაქმების ხელშეწყობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-19 მუხლის მესამე პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი. 1119 საქართველოს მთავრობის 2024 წლის 27 თებერვლის №46 დადგენილება „დასაქმების ხელშეწყობის 2024 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“. 1120 სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს 2024 წლის 29 იანვრის № SESA 7 24 00100602 წერილი. 1121 ახმეტის მუნიციპალიტეტის მერიის 2025 წლის 22 იანვრის № 86-862502293 წერილი. 1117 360 | ინტეგრაციის პროგრამებზე ხელმისაწვდომობისათვის, მნიშვნელოვანი ასპექტია შესაბამისი საიდენტიფიკაციო დოკუმენტების არსებობა. ამ პრობლემის წინაშე ის არგაძევებას დაქვემდებარებული პირები დგანან, რომელთა გაძევებაც ოჯახის ერთიანობის პრინციპის დაცვის საფუძველზე ვერ ხორციელდება (ხსენებული პირები არ ფლობენ რაიმე საიდენტიფიკაციო დოკუმენტს საქართველოში). საკითხი ამ დრომდე არ მოწესრიგებულა,1122 რაც ამ კატეგორიის პირებზე უარყოფითად აისახება. რეკომენდაციები საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: ▪ პროგრამული უზრუნველყოფის მეშვეობით, დაამუშაოს საქართველოში შემოსვლაზე უარის თქმის შესახებ სტატისტიკური მონაცემები და მიუთითოს ქვეყანაში შემოსვლაზე უარის თქმის კონკრეტული სამართლებრივი საფუძველი; ▪ აწარმოოს სტატისტიკა თბილისის, ქუთაისისა და ბათუმის საერთაშორისო აეროპორტებში, უკან გაბრუნებამდე, სპეციალური შეჩერების/დაკავების ოთახებში ერთ დღეზე მეტი ვადით მოთავსებული უცხოელების რაოდენობისა და მათი მოთავსების ხანგრძლივობის შესახებ; ▪ საქართველოში ბინადრობის ნებართვის მქონე უცხოელების სახელმწიფო საზღვარზე შემოსვლის საკითხის გადაწყვეტის დროს, იხელმძღვანელოს პირადი და ოჯახური ცხოვრების უფლების სტანდარტების დაცვით. სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს: ▪ უზრუნველყოს შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაზე -worknet.gov.ge ინფორმაციის სხვადასხვა ენაზე გავრცელება; ▪ დაამუშაოს სტატისტიკური მონაცემები შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაზე - worknet.gov.ge რეგისტრირებული/დასაქმებული/დასაქმების შეთავაზების მქონე პირების მოქალაქეობისა და საქართველოში მათი სტატუსის (ჰუმანიტარული სტატუსის/ლტოლვილის მაძიებლის/საქართველოში სტატუსის მქონე სტატუსის/თავშესაფრის მოქალაქეობის არმქონე პირის) მიხედვით. სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს: ▪ ინფორმაცია ინტეგრაციის პროგრამების თაობაზე, გაავრცელოს სოციალური ქსელისა და ვებგვერდის საშუალებით, რამდენიმე ენაზე; ▪ ამუშავდეს ინტეგრაციის საკომუნიკაციო პლატფორმა. 1122 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2025 წლის 27 იანვრის № MIA 361 | 9 25 00219690 წერილი. 28.ადამიანის უფლებები თავდაცვის სფეროში 28.1.შესავალი 2024 წელს პრევენციული ვიზიტები განხორციელდა საქართველოს 1123 სამინისტროს თავდაცვის ძალების 8 სამხედრო ნაწილში დეპარტამენტის 2 1124 ობიექტზე. ვიზიტების მიზანი თავდაცვის და სამხედრო პოლიციის იყო ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების უფლებრივი მდგომარეობის წინასწარ შემუშავებული ინსტრუმენტის გამოყენებით შესწავლა. 28.2.არასათანადო მოპყრობისგან დაცვა სამხედრო ნაწილებში ვიზიტების დროს სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს არ მიუღია ინფორმაცია ზემდგომი ან სხვა სამხედრო მოსამსახურის მხრიდან სამხედრო მოსამსახურის მიმართ ჩადენილი ფიზიკური ძალადობის შესახებ. თუმცა, გასული წლების მსგავსად, რიგ სამხედრო ნაწილებში კვლავ სისტემურ პრობლემად რჩება სამხედრო მოსამსახურეების არაფორმალური დასჯის პრაქტიკა.1125 რაც შეეხება კოლექტიურ დასჯას, ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეები აცხადებდნენ, რომ თავდაცვის ძალების საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრში, პირველადი სამხედრო მოსამზადებელი კურსის, ე.წ. „კარანტინის“ გავლის პერიოდში, გარდა ინდივიდუალური არაფორმალური დასჯისა, მიმართავდნენ კოლექტიურ დასჯასაც პრინციპით - „ერთი ყველასთვის, ყველა ერთისთვის“. მათივე განმარტებით, სამხედრო ნაწილებში, არაფორმალური სასჯელის სახედ გამოიყენება რიგგარეშე ფიზიკური დატვირთვა (აზიდვები, ბუქნები, სირბილი - რაც არ არის გათვალისწინებული სასწავლო პროგრამით 1123 საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის მხარდამჭერი ცენტრი „კრწანისი“; ამავე სარდლობის გიორგი ანწუხელიძის სახელობის სერჟანტთა აკადემია (კოჯორი); თავდაცვის ძალების უფროსი სერჟანტი ზაზა ფერაძის სახელობის საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრი; თავდაცვის ძალების სპეციალური ოპერაციების სარდლობის სპეციალური ოპერაციების ბატალიონი (თბილისი); თავდაცვის ძალების ჯარების ლოჯისტიკური უზრუნველყოფის სარდლობის შეიარაღებისა და ტექნიკის სარემონტო ბაზა; თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის პირველი ქვეითი ბრიგადის მე-12 მსუბუქი ქვეითი ბატალიონი; თავდაცვის ძალების ავიაციისა და საჰაერო თავდაცვის სარდლობის საჰაერო თავდაცვის პირველი რადიოლოკაციური ბატალიონი; თავდაცვის ძალების დასავლეთის სარდლობის მე-3 ქვეითი ბრიგადის კავშირგაბმულობის ასეული. 1124 საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის იმერეთის, რაჭა-ლეჩხუმის და გურიის მთავარი სამმართველო; თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის დასავლეთ ბატალიონი. 1125 ზემოთ მითითებული პრაქტიკა ეწინააღმდეგება ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციებს (შემდგომში - კომიტეტი), სადაც აღნიშნულია, რომ სამხედრო მოსამსახურის მიმართ დისციპლინური სახდელის დაკისრების საკითხი უნდა განიხილებოდეს მხოლოდ დისციპლინური წარმოების ფარგლებში და გადაცდომის დადასტურების შემთხვევაში, მას შეიძლება დაეკისროს მხოლოდ კანონმდებლობით განსაზღვრული დისციპლინური სახდელი. დაუშვებელია სამხედრო მოსამსახურეების კოლექტიური და არაფორმალური დასჯის პრაქტიკა, მათ შორის, არასამუშაო საათებში სამხედრო ნაწილის დატოვების უფლების არაგონივრული შეზღუდვა და იძულებითი შრომა. 362 | და არ არის წვრთნის ნაწილი), რომელსაც სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნია. სახალხო დამცველის შეფასებით, ამგვარი დასჯა ქმნის არასათანადო მოპყრობის რისკებს, ვინაიდან, კონკრეტულ შემთხვევაში, სამხედრო მოსამსახურის ჯანმრთელობის მდგომარეობის, ფიზიკური შესაძლებლობების, მისი სუბიექტური აღქმის, ფიზიკური აქტივობის სირთულის და ფორმის გათვალისწინებით, ასეთი სასჯელის გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს იმაზე მეტი სტრესი და ტანჯვა, ვიდრე ეს დაკავშირებულია სამხედრო სამსახურთან და მიაღწიოს არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის მინიმალურ ზღვარს.1126 სამხედრო მოსამსახურის ხშირი დაგვიანების გამო, სამხედრო ნაწილში თვითნებურად, რამდენიმე საათით, მისი ნების საწინააღმდეგოდ დაყოვნების პრაქტიკა გამოიკვეთა თავდაცვის ძალების წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის მხარდამჭერ ცენტრში, „კრწანისი“ და თავდაცვის ძალების ჯარების ლოჯისტიკური უზრუნველყოფის სარდლობის შეიარაღებისა და ტექნიკის სარემონტო ბაზაზე. რაც შეეხება თავდაცვის ძალებში ჩარიცხული პირადი შემადგენლობის ინფორმირებას თავდაცვის ძალების წევრების ადამიანის უფლებების, მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე, მიუხედავად სახალხო დამცველის მიერ წინა წლებში გაცემული რეკომენდაციებისა, ორი სამხედრო ნაწილის გარდა1127 სამხედრო მოსამსახურეები კვლავ არ ფლობენ ინფორმაციას საკუთარ უფლებებსა და გასაჩივრების პროცედურებზე. 28.3.საცხოვრებელი და სამუშაო პირობები მისასალმებელია, რომ საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის ძალებში განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ სამხედრო ნაწილში1128 არ გამოვლენილა მწვავე ინფრასტრუქტურული გამოწვევები. თუმცა თვალსაჩინო იყო ცალკეული ინფრასტრუქტურული პრობლემები, კერძოდ, საცხოვრებელ საკნებში სავენტილაციო სისტემის გაუმართაობა.1129 გარდა ამისა, საცხოვრებელ ოთახებში ფანჯრები არ იყო 1126 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, CHEMBER v. RUSSIA (7188/03), პარა. 49. ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: <https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%2200187354,%22]} > [ბოლოს ნანახია: 26.02.2025]. ასევე იხ.: Lyalyakin v. Russia. 1127 წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის გიორგი ანწუხელიძის სახელობის სერჟანტთა აკადემიისა, სადაც სამხედრო მოსამსახურეები აღნიშნავდნენ, რომ სამხედრო ნაწილის იურისტი მათ ხშირად ხვდებოდა და უტარებდა მეცადინეობებს საკუთარ უფლებებზე, ასევე გასაჩივრების მექანიზმსა და პროცედურებზე, რაც დადასტურებული ჰქონდათ შესაბამის უწყისზე ხელის მოწერით. სამხედრო მოსამსახურეების უფლებების შესახებ ინფორმაცია განთავსებული იყო მხოლოდ 2 სამხედრო ნაწილში: სპეციალური ოპერაციების სარდლობის სპეციალური ოპერაციების ბატალიონის საშტაბო ასეულში და წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის გიორგი ანწუხელიძის სახელობის სერჟანტთა აკადემიაში - ბაზის ხელმძღვანელი პირების ინდივიდუალური გადაწყვეტილებით. 1128 ეხება იმ კონკრეტულ ბაზებს, სადაც 2024 წლის საანგარიშო პერიოდში განხორციელდა პრევენციული ვიზიტები. 1129 თავდაცვის ძალების წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის უფროსი სერჟანტი ზაზა ფერაძის სახელობის საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრი, ამავე სარდლობის მხარდამჭერი ცენტრის, „კრწანისი“, ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების მე-2 ასეულის საცხოვრებელი ყაზარმა; თავდაცვის ძალების ავიაციისა და საჰაერო თავდაცვის სარდლობის საჰაერო თავდაცვის პირველი რადიოლოკაციური ბატალიონი; თავდაცვის ძალების ჯარების ლოჯისტიკური უზრუნველყოფის სარდლობის შეიარაღებისა 363 | აღჭურვილი მწერებისგან დამცავი ბადეებით და სამხედრო მოსამსახურეები 1130 აღნიშნავდნენ, რომ ზაფხულის პერიოდში მწერები აწუხებდათ. უფროსი სერჟანტი ზაზა ფერაძის სახელობის საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრში, ვადიან სამხედრო მოსამსახურეებს ხელით უწევდათ ტანსაცმლის და სამხედრო უნიფორმის რეცხვა. სარეცხი მანქანების გამოყენება მხოლოდ სამხედრო ნაწილში დამრჩენი პირადი შემადგენლობისთვის იყო გათვალისწინებული, და არა წვევამდელებისთვის. სახალხო დამცველი მიესალმება რიგი ინფრასტრუქტურული გამოწვევების აღმოფხვრას და იმედოვნებს, რომ თითოეული სამხედრო მოსამსახურე მომავალშიც უზრუნველყოფილი იქნება ღირსეული საცხოვრებელი და სამუშაო პირობებით. 28.4.კვება და სასმელი წყალი საქართველოს თავდაცვის ძალებში სამხედრო მოსამსახურეები უზრუნველყოფილნი არიან სამჯერადი კვებით. გამოკითხულ სამხედრო მოსამსახურეთა უმრავლესობა კმაყოფილი იყო საკვების ხარისხით, ულუფის ოდენობით და საკვების დამატების შესაძლებლობით. მათი განმარტებით, საკვების მომზადებისას არ არსებობს რელიგიური და ეთნიკური თავისებურებების გათვალისწინების მოთხოვნა,1131 მაგრამ საკვები საკმაოდ მრავალფეროვანია და არჩევანი ყოველთვის არის. რაც შეეხება სასმელ წყალს, თავდაცვის ძალების ყველა ზემოაღნიშნულ სამხედრო ნაწილს იგი უწყვეტ რეჟიმში მიეწოდებოდა. თუმცა, ზოგიერთ სამხედრო ნაწილში1132 საერთოდ არ იყო წყლის დისპენსერი და სამხედრო მოსამსახურეები სასმელ წყალს ერთჯერადი ბოთლებით იღებდნენ ონკანებიდან. 28.5.სახანძრო უსაფრთხოება მონახულებული სამხედრო ნაწილების უმეტესობაში,1133 გამოკითხული სამხედრო მოსამსახურეები არ იყვნენ ინფორმირებულები სახანძრო უსაფრთხოების წესების და ტექნიკის სარემონტო ბაზა; თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის პირველი ქვეითი ბრიგადის მე-12 მსუბუქი ქვეითი ბატალიონის სველი წერტილები. 1130 თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის პირველი ქვეითი ბრიგადის მე-12 მსუბუქი ქვეითი ბატალიონი; თავდაცვის ძალების წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის მხარდამჭერი ცენტრის, „კრწანისი“, მე-2 ასეული. 1131 უფროსი სერჟანტი ზაზა ფერაძის სახელობის საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრში წვევამდელებმა აღნიშნეს, რომ კვირაში ერთი დღე მხოლოდ ღორის ხორცია და სხვა სახის ხორცის ალტერნატივა არ აქვთ, მაგრამ მთლიანობაში საკვები მრავალფეროვანია და კმაყოფილები არიან. 1132 უფროსი სერჟანტი ზაზა ფერაძის სახელობის საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრი; აღმოსავლეთის სარდლობის პირველი ქვეითი ბრიგადის მე-12 მსუბუქი ქვეითი ბატალიონი; სამხედრო წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის მხარდამჭერი ცენტრის, „კრწანისი“, ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების მე-2 ასეული. 1133 სახანძრო უსაფრთხოების წესების შესახებ შესაბამისი სწავლება გავლილი ჰქონდათ: თავდაცვის ძალების სამხედრო წვრთნებისა და სამხედრო განათლების სარდლობის მხარდამჭერი ცენტრის, 364 | შესახებ, არ ჰქონდათ გავლილი როგორც შესაბამისი, თეორიული, ასევე პრაქტიკული სწავლება არც პირველადი სამხედრო მომზადების კურსის გავლის პერიოდში და არც კონკრეტულ ქვედანაყოფებში ჩარიცხვის შემდეგ. ასევე, არ იცნობდნენ ხანძარსაწინააღმდეგო დაცვის გეგმას და უმეტეს მათგანს არ ჰქონდა ინფორმაცია ამგვარი გეგმის არსებობაზე.1134 28.6.სამედიცინო მომსახურება საქართველოს თავდაცვის ძალებში ჩარიცხულ პირად შემადგენლობას პირველადი სამედიცინო დახმარების მისაღებად შეუძლია მიმართოს სამხედრო ნაწილის სამედიცინო პუნქტს/ლაზარეთს.1135 ადგილზე შესაბამისი მომსახურების გაწევის შესაძლებლობის არქონის ან გადაუდებელ შემთხვევებში, ისინი სამედიცინო პუნქტის/ლაზარეთის სამედიცინო დახმარების მანქანით, ე.წ. „ამბულანსით“ გადაჰყავთ სამხედრო ჰოსპიტალში ან უახლოეს სამედიცინო დაწესებულებაში. გეგმური სამედიცინო მომსახურების მისაღებად კი, პროვაიდერ კლინიკებში, დაზღვევით შეუძლიათ სამედიცინო მომსახურების მიღება. წინა წლების მგავსად, 2024 წელსაც პრობლემური იყო სამედიცინო პუნქტებსა და ლაზარეთებში არსებული ვაკანსიების შევსების საკითხი, რაც კიდევ უფრო ზრდის სამედიცინო პერსონალის დატვირთულობას. პერსონალის გადამზადება და მათთვის აქვე, საყურადღებოა პროფესიული ტრენინგების სამედიცინო ორგანიზება. მართალია, სამედიცინო პერსონალი მუდმივად დადის სამხედრო სწავლებებზე, მაგრამ მათ პროფესიული ტრენინგები 2024 წელს არ ჩატარებიათ. 28.7.ეკონომიკური, სოციალური, სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები სამხედრო მოსამსახურეებს კვლავ არ უნაზღაურდებათ 50 პროცენტით ტრანსპორტირების და კომუნალური ხარჯები, როგორც ეს გათვალისწინებულია საქართველოს 1136 კანონმდებლობით. ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის, ზოგადად 1137 საინფორმაციო საშუალებებზე ხელმისაწვდომობა. უზრუნველყოფილი იყო განსხვავებული მდგომარეობა იყო უფროსი სერჟანტი ზაზა ფერაძის სახელობის საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრში, სადაც წვევამდელები აღნიშნავდნენ, რომ სრულ ინფორმაციულ ვაკუუმში „კრწანისი“, და ამავე სარდლობის გიორგი ანწუხელიძის სახელობის სერჟანტთა აკადემიის სამხედრო მოსამსახურეებს. მათი გადმოცემით, სახანძრო-სამაშველო ჯგუფის წევრებიც დადიოდნენ პერიოდულად და ყოველთვის გადიოდნენ შესაბამის ინსტრუქტაჟს. 1134 საქართველოს მთავრობის 2020 წლის 21 აგვისტოს №519 დადგენილება „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების შინაგანი სამსახურის წესდების დამტკიცების შესახებ“, მუხლი 113. 1135 სამედიცინო ნაწილები/ლაზარეთი უზრუნველყოფილია პირველადი დახმარების მედიკამენტებით, ასევე არის ტკივილგამაყუჩებელი და გაციების საწინააღმდეგო მედიკამენტების მარაგი. 1136 საქართველოს თადაცვის კოდექსი, მუხლი 32 - სამხედრო მოსამსახურის უფლება და პრივილეგია. 1137 საცხოვრებელ საცხოვრებელ/საკლასო ოთახებში განთავსებული იყო ტელევიზორები. ასევე სარგებლობდნენ პირადი მობილური ტელეფონებით, ამისთვის განკუთვნილ დროს - 19:00 საათიდან 21:00 საათამდე. 365 | იმყოფებოდნენ, რადგან მათთვის ხელმიუწვდომელი იყო ნებისმიერი საინფორმაციო საშუალება,1138 მათ შორის, პირადი მობილური ტელეფონებიც. ტელეფონით სარგებლობა შეეძლოთ კვირაში მხოლოდ 1 დღე, 1 საათით, რაც სახალხო დამცველის შეფასებით, ვერ უზრუნველყოფს წვევამდელების სათანადო კონტაქტს გარე სამყაროსთან. 28.8.თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტი სამხედრო პოლიცია არის საქართველოს თავდაცვის ძალების სპეციალური სამართალდამცავი სტრუქტურული ქვედანაყოფი, სადაც შემავალი სტრუქტურული ერთეულები თავიანთი კომპეტენციის ფარგლებში ასრულებენ ქვედანაყოფისთვის დადგენილ ფუნქციებს და ამოცანებს. სამხედრო პოლიციის ოპერატიული უზრუნველყოფისა და მონიტორინგის მთავარი სამმართველოს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფუნქციაა, განახორციელოს ოპერატიულსამძებრო საქმიანობა სისხლის სამართლის დანაშაულის, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევებისა და დისციპლინური გადაცდომების გამოსავლენად, თავიდან ასაცილებლად და აღსაკვეთად; ასევე, სამინისტროს სისტემაში სისხლის სამართლის დანაშაულის, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევებისა და დისციპლინური გადაცდომის გამოსავლენად, თავიდან ასაცილებლად და აღსაკვეთად, ინფორმაციის მოპოვება, ანალიზი, პროგნოზირება და შესაბამისი პრევენციული ზომების გატარება.1139 როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, საქართველოს თავდაცვის ძალების რიგ ქვედანაყოფებში კვლავ გამოწვევად რჩება არაფორმალური და კოლექტიური სასჯელები. სახალხო დამცველი მრავალი წელია რეკომენდაციით მიმართავს თავდაცვის სამინისტროს და მოუწოდებს, რომ თავდაცვის ძალებში სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტმა გაატაროს შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებები, სისტემური კონტროლი გაუწიოს და აღმოფხვრას სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო და კოლექტიური სასჯელების გამოყენების პრაქტიკა. საანგარიშო პერიოდში სამხედრო პოლიციის ქვედანაყოფებში1140 განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების ფარგლებში, გავესაუბრეთ ქვედანაყოფების თანამშრომლებს და ხელმძღვანელ პირებს, გავეცანით დოკუმენტაციას. ასევე, დავინტერესდით, აქვთ თუ არა შემუშავებული რაიმე სახის სახელმძღვანელო ინსტრუმენტი, რომლის მიხედვითაც ავლენენ სამხედრო ნაწილებში სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ შესაძლო 1138 არ ჰქონდათ ტელევიზია/რადიო/ინტერნეტი. თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის დებულების დამტკიცების შესახებ თავდაცვის მინისტრის 2015 წლის 23 თებერვლის №7 ბრძანება. მუხლი 6. 1140 საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის იმერეთი, რაჭა-ლეჩხუმის და გურიის მთავარი სამმართველო; თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის დასავლეთ ბატალიონი. ასევე, ვესაუბრეთ სამხედრო ნაწილებში მივლინებით მყოფ სამხედრო პოლიციის თანამშრომლებს, რომლებიც 24-საათიან რეჟიმში ახორციელებენ მორიგეობას და ზედამხედველობას კონკრეტულ სამხედრო ნაწილებში. 1139 366 | არასაწესდებო და კოლექტიური დასჯის ფაქტებს და მიმართავენ შესაბამის პრევენციულ ზომებს. ასევე, აქვთ თუ არა სწავლება/ტრეინინგი გავლილი ამ მიმართულებით. ვიზიტების შედეგად დადგინდა, რომ სამხედრო პოლიციის თანამშრომლებისთვის არ არის შემუშავებული არანაირი სახელმძღვანელო ინსტრუმენტი. მათი განმარტებით, პრევენცია მხოლოდ გასაუბრებაში გამოიხატება; არ ხდება სამხედრო ნაწილების სისტემური შემოწმება, რადგან კონკრეტული ამ დირექტივა საკითხთან არ დაკავშირებით მიუღიათ; ასევე, არ ხელმძღვანელი გაუვლიათ პირებისგან სწავლება ამ 1141 მიმართულებით. სახალხო დამცველის შეფასებით, სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის ასეთი სახით საქმიანობა არ არის ეფექტიანი და საკმარისი სამხედრო ნაწილებში შესაძლო არასაწესდებო და კოლექტიური დასჯის ფაქტების გამოსავლენად და აღმოსაფხვრელად. რეკომენდაციები თავდაცვის მინისტრს: ▪ თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტმა შეიმუშაოს შესაბამისი სახელმძღვანელო ინსტრუმენტი, უზრუნველყოს შესაბამისი სწავლება თანამშრომლებისთვის და სისტემური კონტროლი გაუწიოს და აღმოფხვრას სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება, ასევე კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა; ▪ უზრუნველყოს თავდაცვის ძალებში ჩარიცხული პირადი შემადგენლობის ინფორმირება შეიარაღებული ძალების წევრების ადამიანის უფლებების, მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე; ამ მიზნით, სამხედრო ნაწილის იურისტის უფლება-მოვალეობებში მკაფიოდ გაიწეროს და დაევალოს, არანაკლებ თვეში ერთხელ ჩაატაროს ინდივიდუალური და ჯგუფური შეხვედრები სამხედრო მოსამსახურეებთან; ასევე, ზემოთ აღნიშნული ინფორმაცია მარტივად გასაგებ ენაზე (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირების გარეშე) შექმნილი ბროშურის სახით მიეწოდოს სამხედრო მოსამსახურეებს და გამოეკრას მათთვის ხელმისაწვდომ ადგილებში; ▪ თავდაცვის ძალების სამხედრო ნაწილებში დროულად გამოასწორონ არსებული ინფრასტრუქტურული გამოწვევები და გააუმჯობესონ სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები; თითოეული სამხედრო ნაწილი უზრუნველყონ ყველა საჭირო ინვენტარით; 1141 სამხედრო ნაწილში მივლენილი სამხედრო პოლიციის თანამშრომლების განმარტებით, მათ არ აქვთ სამხედრო მოსამსახურეების მიმართ ე.წ. „ჩასაფრებული“ პოზიცია და ცდილობენ შეინარჩუნონ ისეთი მეგობრული და „ოჯახური“ ურთიერთობა, როგორიც ახლა აქვთ ჯართან; სამხედრო მოსამსახურეებთან კომუნიკაცია კი შემოიფარგლება მათთან მოსაწევ ადგილას გასაუბრებით იმის შესახებ, არღვევს თუ არა ვინმე მათ უფლებებს. 367 | ▪ თავდაცვის ძალების შესაბამისმა სამსახურმა უზრუნველყოს სამხედრო ნაწილებისთვის საკმარისი რაოდენობის წყლის დისპენსერებით მომარაგება; ▪ თავდაცვის ძალების სტრუქტურაში შემავალი სამხედრო ნაწილების მეთაურებს (შესაბამისი თანამდებობის პირებს) დაევალოთ, უზრუნველყონ მათ დაქვემდებარებაში მყოფი პირადი შემადგენლობის მიერ სახანძრო უსაფრთხოების კურსის გავლა არსებული სტანდარტის მოთხოვნათა შესაბამისად; ▪ 2025 წელს თავდაცვის ძალებში გაგრძელდეს მუშაობა სამედიცინო პერსონალის დასაინტერესებლად და მოსაზიდად; ▪ 2025 წელს, კალენდარული წლის ბოლომდე, პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლებების საშუალებით გადამზადდეს სამხედრო ნაწილებში დასაქმებული სამედიცინო პერსონალის არანაკლებ 50%; ▪ თავდაცვის ძალებში ჩარიცხულ პირად შემადგენლობაზე გავრცელდეს კანონმდებლობით1142 დადგენილი შეღავათები ტრანსპორტირების და კომუნალური ხარჯების გადახდისას; ▪ ყველა სამხედრო ნაწილში თანაბრად უზრუნველყონ სამხედრო მოსამსახურეებისთვის გარე სამყაროსთან კონტაქტი და საინფორმაციო საშუალებებზე წვდომა. 1142 თავდაცვის კოდექსი, მუხლი 32 - სამხედრო მოსამსახურის უფლება და პრივილეგია. 368 | 29. ადამიანის უფლებათა სწავლება 29.1.შესავალი სამწუხაროა, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვის სტრატეგიით დამტკიცებულ სამოქმედო გეგმაში უფლებრივი საკითხების სწავლების გაფართოებისკენ მიმართული აქტივობები მხოლოდ ზოგად განათლებას მიემართება.1143 შესაბამისად, გამოწვევად რჩება პოლიტიკის დოკუმენტებში ადამიანის უფლებათა სწავლების საკითხების ფრაგმენტული ინტეგრირება.1144 სახალხო დამცველი კვლავ მიუთითებს, რომ ეს მიდგომა გაურკვეველს ტოვებს სახელმწიფოს ხედვას ფორმალური განათლების სხვა სფეროებში ადამიანის უფლებათა სწავლების თაობაზე. მნიშვნელოვანია, რომ გასულ წელს არ გამოცხადებულა გრიფირების კონკურსი და საგნის, „მე და საზოგადოება“, სწავლებისთვის განკუთვნილი სახელმძღვანელო კვლავ მოძველებულია. დადებითად უნდა შეფასდეს სასკოლო სახელმძღვანელოების შეთანხმებისას, მასალის შეფასების პროცესში, სახალხო დამცველის მიერ ნომინირებული ექსპერტების ჩართვა. აღსანიშნავია ისიც, რომ სამინისტრომ, სახალხო დამცველის რეკომენდაციის შესაბამისად, ასევე შეცვალა სასკოლო სახელმძღვანელოების შეთანხმების წესი. პროფესიულ და სკოლამდელ საფეხურზე ადამიანის უფლებათა სწავლების სათანადო ინტეგრირება კვლავ მზარდი გამოწვევაა, რადგან ადამიანის უფლებათა სწავლების ხარისხი, ამ მიმართულებით, არსებითად ჯერაც არ გაუმჯობესებულა. 2024 წელს სახალხო დამცველის აპარატის თანამშრომლებმა სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფისთვის 773 საგანმანათლებლო შეხვედრა გამართეს. სახალხო დამცველის ადამიანის უფლებათა შესახებ საგანმანათლებლო მანდატის ფარგლებში, ბავშვის უფლებებს დაეთმო 173, გენდერს და ქალთა უფლებებს - 85, ხოლო თანასწორობის უფლებას - 57 შეხვედრა. განსაკუთრებული აქტიურობით მიმდინარეობდა რეგიონებში მოსახლეობასა და სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფთან სახალხო დამცველისა და მისი წარმომადგენლების შეხვედრები, სადაც 669 საგანმანათლებლო და საინფორმაციო შეხვედრა შედგა, მათ შორის, მოწყვლად ჯგუფებთან. 29.2.ადამიანის უფლებათა სწავლების სახელმწიფო პოლიტიკა 2024 წელს დამტკიცდა ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების ახალი დოკუმენტი, რომელიც ქმნის სათანადო ნორმატიულ საფუძველს ადამიანის უფლებათა 1145 სწავლებისთვის. თუმცა, კვლავ აქტუალურია განათლებისა და მეცნიერების ერთიან სტრატეგიასა და ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნულ სტრატეგიაში სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში გამოვლენილი პრობლემები, დოკუმენტში 1143 „საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის 2024 – 2026 წლების სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 28 დეკემბრის №528 დადგენილებით დამტკიცებული დანართის მიზანი 13, პრიორიტეტები 13.1.1.-13.1.6. 1144 შეად. „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში, თბილისი, 2023, გვ. 344-345 https://shorturl.at/fJfVF [20/01/2025]. 1145 „ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების დოკუმენტის“ დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2024 წლის 12 ივნისის №4261-XIVმს-Xმპ დადგენილების პრეამბულა, „ე“ ქვეპუნქტი. 369 | სტრატეგიულ პრიორიტეტად არ არის გამოყოფილი ადამიანის უფლებათა სწავლება.1146 სამოქმედო გეგმა კი არ მიუთითებს, რომ ზოგადი განათლების სისტემის გარდა, ფორმალური განათლების სხვა საფეხურებზე ადამიანის უფლებათა სწავლების ინტეგრირება სახელმწიფოს ამოცანაა.1147 ამავე დროს, განათლებისა და მეცნიერების სტრატეგიაში, ადამიანის უფლებათა სწავლება მინიმალურადაა ნახსენები, ხოლო სამოქმედო გეგმა, ფორმალური განათლების არცერთ ეტაპზე არ მოიცავს ადამიანის უფლებათა სწავლების კომპონენტებს.1148 სახალხო დამცველი კვლავ აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა სწავლების მიმართ არასისტემური სახელმწიფო პოლიტიკა და მიდგომები ვერ უზრუნველყოფს ადამიანის უფლებათა სწავლების ჭრილში საგანმანათლებლო სისტემის ჰომოგენურ განვითარებას. ამ კონტექსტში, აღსანიშნავია ისიც, რომ ცალკეულ მუნიციპალიტეტებს კვლავ არ დაუმტკიცებიათ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული ნორმატიული აქტები.1149 29.3.სკოლამდელი განათლება 29.3.1.ადამიანის უფლებები აღმზრდელის საგანმანათლებლო პროგრამაში საქართველოს სახალხო დამცველმა 2023 წელს დაადგინა, რომ სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულების აღმზრდელთა პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამის ჩარჩო დოკუმენტი არ მოიცავს ადამიანის უფლებათა/ბავშვის უფლებების შესახებ მოდულს.1150 აქედან გამომდინარე, სახალხო დამცველმა, საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს ამ თემების შესახებ დოკუმენტში დამოუკიდებელი მოდულის ინტეგრირების წინადადებით მიმართა.1151 1146 შეად. „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში, თბილისი, 2023, გვ. 344-345 https://shorturl.at/fJfVF [20/01/2025]; „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში, თბილისი, 2022, გვ. 336-337 https://shorturl.at/lOrYh [20/01/2025]. 1147 „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში, თბილისი, 2023, გვ. 344-345 https://shorturl.at/fJfVF [20/01/2025]; „საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის 2024 – 2026 წლების სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 28 დეკემბრის №528 დადგენილებით დამტკიცებული დანართის მიზანი 13, პრიორიტეტები 13.1.1.-13.1.6. 1148 „საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი ეროვნული სტრატეგიის 2022 − 2030 და მისი 2022 − 2024 წლების სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 31 აგვისტოს №446 დადგენილების პირველი მუხლით დამტკიცებული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. 1149 ნორმატიული აქტები არ შეუმუშავებიათ დედოფლისწყაროს, სიღნაღისა და ჭიათურის მუნიციპალიტეტებს. 1150 „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში, თბილისი, 2023, გვ. 345-346 https://shorturl.at/fJfVF [20/01/2025]. 1151 სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულების აღმზრდელის პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამაში ბავშვის უფლებათა შესახებ ცოდნის ინტეგრირების თაობაზე საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის 5 სექტემბრის 17-1/8855 წინადადება. https://shorturl.at/uPHeD [20/01/2025]. 370 | სამწუხაროდ, სამინისტროს მზაობის მიუხედავად, 2024 წელს დოკუმენტში არ შესულა ცვლილებები.1152 ამდენად, პროფესიულ სტუდენტებს, პროგრამის ფარგლებში, კვლავ არ ეძლევათ ბავშვის უფლებების/ადამიანის უფლებათა შესახებ შინაარსობრივი ცოდნის მიღების შესაძლებლობა.1153 გარდა ამისა, პროგრამის განმახორციელებელი საჯარო საგანმანათლებლო დაწესებულებებიდან მიღებული ინფორმაციით, უმრავლეს შემთხვევაში, პროგრამის მონაწილე პროფესიულ მასწავლებლებს არ გაუვლიათ ტრენინგები ადამიანის უფლებათა საკითხებზე.1154 სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ საგანგებოდ მიუთითებს, რომ, მართალია, სკოლამდელ განათლებაში აღმზრდელს დამხმარე როლი აკისრია, თუმცა, ამის მიუხედავად, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია მისი განათლება პასუხობდეს ბავშვთა საგანმანათლებლო პერსონალისთვის ადამიანის უფლებათა სწავლების საერთაშორისო სტანდარტებს.1155 29.3.2.ადამიანის უფლებათა განგრძობადი ტრენინგები საგანმანათლებლო პერსონალისთვის საერთაშორისო სტანდარტების თანახმად, სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების პერსონალისთვის ადამიანის უფლებათა საკითხებზე ტრენინგების სისტემური ჩატარება კრიტიკულად აუცილებელია.1156 ამავე დროს, გასათვალისწინებელია, რომ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონი სწორედ მუნიციპალიტეტებს აკისრებს სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების მომსახურების მიწოდებისა და ისეთი სისტემის შექმნის ვალდებულებას, სადაც ბავშვის განათლების უფლება უზრუნველყოფილია.1157 ამ ვალდებულებათა შესასრულებლად მუნიციპალიტეტებს ენიჭებათ საჭიროებათა განსაზღვრისა და ბიუჯეტის სათანადოდ დაგეგმვის უფლებამოსილებაც.1158 „აღმზრდელის პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების ჩარჩო დოკუმენტის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის 2017 წლის 12 დეკემბრის 192/ნ ბრძანებით დამტკიცებული დანართი 2, მოდული 22. 1153 შეად. „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში, თბილისი, 2023, გვ. 345-346 https://shorturl.at/fJfVF [20/01/2025]. 1154 ადამიანის უფლებათა თემატიკაზე ტრენინგები გაიარეს აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესიული განათლების ცენტრის პროგრამის, „აღმზრდელი“, სტუდენტებმა, სსიპ. ილია წინამძღვრიშვილის სახელობის კოლეჯის ამავე პროგრამის სტუდენტებმა, იხ. 2025 წლის 27 თებერვლის 2038/25 წერილი, 2025 წლის 24 თებერვლის 1950/25 წერილი. 1155სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულების აღმზრდელის პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამაში ბავშვის უფლებათა შესახებ ცოდნის ინტეგრირების თაობაზე საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის 5 სექტემბრის 17-1/8855 წინადადება. 4 https://shorturl.at/uPHeD [20/01/2025]. 1156 UN Committee on the Rights of the Child (CRC), General Comment No. 7 (2005): Implementing Child Rights in Early Childhood, 20 September 2006, CRC/C/GC/7/Rev.1, პარა. 33, 41. 1157 „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი. 1158 იქვე, მე-10 მუხლის მეორე პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტი. 1152 371 | საგანმანათლებლო რესურსების შექმნის ნაწილში საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს უფლებამოსილება მხოლოდ კანონში კონკრეტულად ჩამოთვლილი რესურსების შექმნით ამოიწურება.1159 ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სახალხო დამცველმა, საანგარიშო პერიოდში, საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე არსებულ ყველა მუნიციპალიტეტში შეისწავლა ხსენებული პერსონალისთვის ადამიანის უფლებათა ტრენინგების ჩატარების პრაქტიკა. აღმოჩნდა, რომ 2024 წლის განმავლობაში, ბავშვთა მიმართ ძალადობის, ბავშვის უფლებათა კონვენციის ძირითადი პრინციპების, რეფერირების პროცედურებისა და სხვა უფლებრივ თემატიკაზე, ტრენინგები მხოლოდ 25 მუნიციპალიტეტში დასაქმებულ სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების პერსონალს ჩაუტარდა.1160 ამავე დროს, მხოლოდ 11 მუნიციპალიტეტში შეიქმნა შინაარსობრივი ან მეთოდოლოგიური რესურსი ადამიანის უფლებათა სწავლებისთვის.1161 სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების საჯარო დაწესებულების დირექტორთა კვალიფიკაციის 5 წელიწადში ერთხელ გადამოწმების ვალდებულების მიუხედავად, 2024 წელს ეს ვალდებულება მხოლოდ ერთ მუნიციპალიტეტში შესრულდა.1162 29.4. ზოგადი განათლება 29.4.1. სასკოლო სახელმძღვანელოების მაკეტების შინაარსობრივი რეცენზირების პროცესი 2024 წელს არ გამოცხადებულა სასკოლო სახელმძღვანელოების გრიფირების კონკურსი და შესაბამისად, არ შემდგარა რეცენზირების პროცესი.1163 საგანი „მე და საზოგადოება“ კვლავ მოძველებული, 2018 წელს გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოებით ისწავლება, რაც არ 1159 იქვე, მუხლი 8. 1160 2025 წლის 31 იანვრის 1072/25 წერილი, 2025 წლის 31 იანვრის 1061/25 წერილი, 2025 წლის 29 იანვრის 943/25 წერილი, 2025 წლის 5 თებერვლის 1246/25 წერილი, 2025 წლის 4 თებერვლის 1241/25 წერილი, 2025 წლის 4 თებერვლის 1235/25 წერილი. 2025 წლის 3 თებერვლის 1182/25 წერილი, 2025 წლის 6 თებერვლის 1323/25 წერილი, 2025 წლის 6 თებერვლის 1311/25 წერილი, 2025 წლის 6 თებერვლის 1305/25 წერილი, 2025 წლის 11 თებერვლის 1515/25 წერილი, 2025 წლის 10 თებერვლის 1492/25 წერილი. 2025 წლის 10 თებერვლის 1438/25 წერილი. 2025 წლის 7 თებერვლის 1424/25 წერილი, 2025 წლის 17 თებერვლის 1712/25 წერილი, 2025 წლის 17 თებერვლის 1690/25 წერილი. 2025 წლის 14 თებერვლის 1645/25 წერილი, 2025 წლის 13 თებერვლის 1621/25 წერილი, 2025 წლის 13 თებერვლის 1599/25 წერილი, 2025 წლის 13 თებერვლის 1596/25 წერილი, 2025 წლის 18 თებერვლის 1733/25 წერილი, 2025 წლის 19 თებერვლის 1807/25 წერილი, 2025 წლის 24 თებერვლის 1958/25 წერილი, 2025 წლის 24 თებერვლის 1924/25 წერილი. 1161 2025 წლის 7 თებერვლის 1379/25 წერილი; 2025 წლის 31 იანვრის 1072/25 წერილი, 2025 წლის 6 თებერვლის 1311/25 წერილი, 2025 წლის 11 თებერვლის 1515/25 წერილი, 2025 წლის 10 თებერვლის 1438/25 წერილი, 2025 წლის 17 თებერვლის 1712/25 წერილი, 2025 წლის 14 თებერვლის 1645/25 წერილი; 2025 წლის 13 თებერვლის 1597/25 წერილი. 1162 2025 წლის 7 თებერვლის 1379/25 წერილი. 1163 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2024 წლის 12 დეკემბრის MES 8 24 0001602099 წერილი. 372 | შეესაბამება ადამიანის უფლებათა სწავლების სტანდარტებს და აფერხებს ზოგადი განათლების სახელმწიფო პოლიტიკის მიზნების რეალიზებას.1164 მართალია, მასწავლებლებს უფლება აქვთ ზემოხსენებული საგნის თემების სწავლებისას გამოიყენონ ნებისმიერი დამხმარე რესურსი, მათ შორის, გზამკვლევები თუმცა გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოების როლი სასწავლო პროცესში კვლავ 1165 უმნიშვნელოვანესია. სამინისტროს განმარტებით, გრიფირების კონკურსის გამოუცხადებლობა, სხვა მიზეზებს შორის, გამოწვეული იყო საგნის სტანდარტების ცვლილებითაც.1166 სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ ადამიანის უფლებათა სწავლების პროცესის სათანადოდ განსახორციელებლად, უმნიშვნელოვანესია, რომ იგი წარიმართოს განახლებული და გრიფმინიჭებული, ან სამინისტროსთან შეთანხმებული სახელმძღვანელოებით, რადგან ამ შემთხვევაში, სახელმძღვანელოების ადამიანის უფლებათა სტანდარტებთან 1167 თავსებადობა ექსპერტთა ჯგუფის მიერ წინასწარ ფასდება. 29.4.2. სასკოლო სახელმძღვანელოების შეთანხმების პროცესის ხარვეზები გრიფირებული მასალების პარალელურად, ან მათ ნაცვლად, სკოლა ვალდებულია სამინისტროსთან შეთანხმებული სახელმძღვანელოებით ასწავლოს.1168 მისასალმებელია, რომ სახელმძღვანელოს შეთანხმების წესში სახალხო დამცველის მიერ 2023 წელს გამოვლენილი ხარვეზები აღმოიფხვრა.1169 კერძოდ, სახელმძღვანელოს შეფასების კრიტერიუმებში, შინაარსობრივი რეცენზირების მსგავსად გაიწერა უფლებრივი კომპონენტები და ისინი „სხვა სპეციალისტის“ ფუნქციური დატვირთვის ნაწილად განისაზღვრა.1170 თუმცა, გამოწვევად რჩება, რომ შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის წევრებისთვის შემუშავებული არ არის განგრძობადი, სავალდებულო ტრენინგ-პროგრამა ადამიანის უფლებებში. ამავე დროს, შესაფასებელ მასალაზე ჯგუფის წევრთა კომენტარები ელექტრონული ფოსტის მეშვეობით ზიარდებოდა და არა ერთიანი სხდომის 1164 UN Committee on the Rights of the Child (CRC), General comment No. 1 (2001), Article 29 (1),The aims of education, CRC/GC/2001/1, 17 April 2001, პარა. 18 https://shorturl.at/r1rzb [20/01/2025]; „ზოგადი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მესამე მუხლის პირველი პუნქტი. 1165 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2024 წლის 12 დეკემბრის MES 8 24 0001602099 წერილი; „ზოგადი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 33-ე მუხლის „დ“ ქვეპუნქტი. 1166 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2024 წლის 12 დეკემბრის MES 8 24 0001602099 წერილი. 1167„ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების სახელმძღვანელოების/სერიების მაკეტების რეცენზირების პროცესის გაუმჯობესების თაობაზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2023 წლის 1 ნოემბრის №17-1/10739 წინადადება, 1. 1168 „ზოგადი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 33-ე მუხლის „დ“ ქვეპუნქტი. 1169„საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში, თბილისი, 2023, გვ. 349-350 https://shorturl.at/fJfVF [20/01/2025]. 1170 „სახელმძღვანელოს შეფასების შინაარსობრივი და ტექნიკური კრიტერიუმების განსაზღვრის თაობაზე“ საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრის 2024 წლის 16 აპრილის MES 7 24 0000436094 ბრძანების პირველი მუხლით დამტკიცებული კრიტერიუმები, კრიტერიუმი 8-10, 12, 13. 373 | ფარგლებში.1171 შესაბამისად, არც შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის სხდომის აუდიოვიდეო ოქმი იწარმოებოდა.1172 ვინაიდან ზემოხსენებული პროცესი, ამ თვალსაზრისით, სასკოლო სახელმძღვანელოების შინაარსობრივი რეცენზირების პროცესის მსგავსია, სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ საგნობრივი ჯგუფის წევრთა ღირებულებების ადამიანის უფლებათა პრინციპებთან თავსებადობის შესაფასებლად, ასევე, შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის დასკვნების სათანადოდ გასაჩივრებისთვის, სხდომების აუდიო-ვიდეო ოქმის წარმოება აუცილებელია. ეს ასპექტი წარმოაჩენს შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის წევრთა შერჩევის სისტემის თავსებადობასაც ადამიანის უფლებათა სტანდარტებთან. 29.5. პროფესიული განათლება „პროფესიული განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონი ადამიანის უფლებებისადმი პატივისცემის უნარის გამომუშავებას განათლების მიზნად არ ადგენს, თუმცა, საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით, ადამიანის უფლებათა სწავლება ამ სფეროში მნიშვნელოვანია1173 და ეს სახელმწიფოს მიერ განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი სტრატეგიის სამოქმედო გეგმაშია განმტკიცებული.1174 კერძოდ, ადამიანის უფლებათა სწავლების საკითხებს დამოუკიდებელი მოდული „მოქალაქეობა“ აერთიანებს, რომელიც ხსენებული გეგმის თანახმად, ყველა პროფესიულ პროგრამაზე უნდა დაინერგოს.1175 აღსანიშნავია, რომ ადამიანის უფლებათა სწავლების კომპონენტი საშუალო პროფესიულ პროგრამებში ზოგადი განათლების საშუალო საფეხურის სწავლის შედეგების ინტეგრირების ფარგლებშიც არის გათვალისწინებული.1176 თუმცა, ამ მიზნით შექმნილი მოდულის ანალიზი მიუთითებს, რომ კურსის განმავლობაში დასამუშავებელ სამიზნე 1171 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს 2024 წლის 12 დეკემბრის MES 8 24 0001602099 წერილი. 1172 იქვე. 1173 „პროფესიული განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მეორე მუხლი; 6 Recommendation CM/Rec(2010)7 of the Committee of Ministers to Member States on the Council of Europe Charter on Education for Democratic Citizenship and Human Rights Education Adopted on 11 May 2010, პარა. 6 იხ. https://rb.gy/ox19l [20/01/2025]; Appendix to Recommendation CM/Rec(2012)13 of the Committee of Ministers to member States on ensuring quality education Adopted on 12 December 2012, პარა. 3, 6(d) https://rb.gy/tuj8l [20/01/2025]; Recommendation on High-Quality Early Childhood Education and Care Systems adopted by Council of the EU on 22 May 2019, 2019/C 189/02, რეკომენდაციის სარეზოლუციო ნაწილი, პარა. 3 (b), რეკომენდაციის დანართი, პარა. 3. https://rb.gy/3i67u [20/01/2020]; Recommendation on vocational education and training (VET) for sustainable competitiveness, social fairness and resilience adopted by Council of the EU on 24 November 2020, 2020/C 417/01, რეკომენდაციის დანართი, პარა. 1. https://rb.gy/ayqz2 [23/08/2023]; United Nations Declaration on Human Rights Education and Training adopted on 02 November 2011, A/C.3/66/L.65 მეორე მუხლის მესამე პუნქტი. https://rb.gy/v6j2m [20/01/2025] 1174 „საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი ეროვნული სტრატეგიის 2022 − 2030 და მისი 2022 − 2024 წლების სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 31 აგვისტოს 446-ე დადგენილებით დამტკიცებული სამოქმედო გეგმა, 13.1.7. 1175 იქვე. 1176 „საშუალო პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამაში ზოგადი განათლების საშუალო საფეხურის სწავლის შედეგების ინტეგრირების წესის და პირობების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის მინისტრის 2019 წლის 19 აგვისტოს 170/ნ პირველი მუხლით დამტკიცებული წესის მესამე მუხლის მე-2 პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტი. 374 | ცნებაში არ არის ადამიანის უფლებები, ხოლო თემატიკა არ გამოყოფს ბავშვის უფლებებს/ ადამიანის უფლებებს ან რომელიმე კონკრეტულ უფლებრივ მიმართულებას.1177 სახალხო დამცველის შეფასებით, ეს ხელს არ უწყობს ფორმალური განათლების სისტემაში ადამიანის უფლებათა სწავლების უწყვეტობას და დემოკრატიული საზოგადოების განვითარებას. 29.6. უმაღლესი განათლება 2024 წელს დამოუკიდებელი დოკუმენტის სახით მიიღეს დაწყებითი მასწავლებლის განათლების, მასწავლებლის მომზადების პროგრამისა და საბაზო-საშუალო საფეხურის მასწავლებლის დარგობრივი მახასიათებელი.1178 მნიშვნელოვანია, საბაზო-საშუალო საფეხურის მასწავლებლის განათლების დარგობრივი მახასიათებლის მაგალითზე შეფასდეს დოკუმენტებში ადამიანის უფლებათა ინტეგრირების დონე. 29.6.1. პედაგოგიურ ფაკულტეტებზე ადამიანის უფლებათა სწავლების ხარისხის კვლევა სახალხო დამცველმა მასწავლებლის მომზადების 60 კრედიტიან პროგრამაზე, მასწავლებლის განათლების 300 კრედიტიან პროგრამასა და განათლების მეცნიერებების/ადმინისტრირების პროგრამებში ადამიანის უფლებათა ინტეგრირების შესაფასებლად კვლევა დაიწყო. კვლევის ფარგლებში, ფოკუს-ჯგუფებსა და ინტერვიუებში მონაწილეობა მიიღო საგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელებაში ჩართულმა 73-მა პერსონალმა და 312-მა კურსდამთავრებულმა. ადამიანის უფლებათა სწავლების საერთაშორისო სტანდარტების თანახმად, მასწავლებელთათვის ადამიანის უფლებათა შესახებ ცოდნის მიწოდება არა მხოლოდ განათლების უფლების რეალიზების კრიტიკული ნაწილია, არამედ აუცილებელია, რომ ამ კუთხით გამოყენებული სასწავლო ლიტერატურა მუდმივად გადაიხედებოდეს და ახლდებოდეს.1179 1177 იქვე, მოდული 22. 1178„ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2023 წლის 5 დეკემბრის №1646651 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 7 24 0001477052 ბრძანების დანართი. „მასწავლებლის მომზადების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 30 მაისის №597510 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 8 24 0001477053 ბრძანებით დამტკიცებული დანართი; „ზოგადი განათლების საბაზო-საშუალო საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ განათლების ხარისხის განვითარების დირექტორის 2024 წლის 19 დეკემბრის MES 5 24 0001633146 ბრძანებით დამტკიცებული დარგობრივი მახასიათებელი. 1179 Draft plan of action for the second phase (2010-2014) of the World Programme for Human Rights Education adopted on July 27th 2010, para. 28. https://shorturl.at/fXIuG [05/03/2025]; Guide on Human Rights Curriculum in Teacher Education, p. 41 https://shorturl.at/lX3Q2 [05/03/2025]. 375 | კვლევის ფარგლებში მასწავლებლის მომზადების 60 კრედიტიანი პროგრამების მიმოხილვამ აჩვენა, რომ უფლებრივი კომპონენტი ინტეგრირებულია პროგრამაზე არსებულ ისეთ საგნებში, როგორიცაა: „ინკლუზიური განათლება“, „მულტიკულტურული განათლება“, „განათლების სისტემის სამართლებრივი საფუძვლები“.1180 ყველა ეს საგანი სავალდებულოა. თუმცა, მათი სწავლებისთვის გათვალისწინებული ლიტერატურა ყველა შემთხვევაში მოძველებულია. მეტიც, მინიმალურია ისეთი დისციპლინის არსებობაც, რომელიც სასწავლო პროცესში თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენების თავისებურებებს ასახავს და ციფრული მოქალაქეობის კომპონენტს აერთიანებს. მასწავლებლის განათლების ინტეგრირებული საბაკალავრო-სამაგისტრო პროგრამების მიმოხილვა ცხადყოფს, რომ მათში უფრო მეტია ისეთი სავალდებულო საგნის რაოდენობა, სადაც უფლებრივი ნაწილია ინტეგრირებული, თუმცა, მასწავლებლის მომზადების პროგრამების მსგავსად, ლიტერატურა მოძველებულია.1181 იდენტური პრობლემა განათლების მეცნიერებების/ადმინისტრირების სამაგისტრო პროგრამების შეფასების დროსაც გამოიკვეთა, თუმცა, ამ შემთხვევაში, მისი მასშტაბი გაცილებით მცირეა, უფლებრივი კომპონენტის ინტეგრირების დონე კი - მეტად მრავალფეროვანი. პროგრამების განხორციელებაში ჩართულ პირებთან და კურსდამთავრებულებთან ინტერვიუებმა აჩვენა, რომ კურსდამთავრებულთა 25%-ს არ შეუძლია ამოიცნოს ადამიანის უფლებათა დარღვევები და ჰქონდეს მათზე სათანადო რეაგირება. ხოლო, პროგრამების განხორციელებისას ადამიანის უფლებათა კომპონენტი მოაზრებულია საგაკვეთილო პროცესის მართვისას კონფლიქტების თავიდან აცილების საშუალებად და არა მოსწავლეთათვის ადამიანის უფლებათა შესახებ ცოდნის გადასაცემად. ამავე დროს, კურსდამთავრებულთა 30% მიუთითებს, რომ პროგრამების პრაქტიკული კომპონენტის ფარგლებში ადამიანის უფლებებზე ორიენტირებული დავალებების შესრულება არ დასჭირვებია. კვლევა მიმდინარეა და მის შედეგებზე დაყრდნობით, სახალხო დამცველი, ადამიანის უფლებათა სწავლების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით, განაგრძობს უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან თანამშრომლობას. 29.6.2. მასწავლებლის განათლების დარგობრივი მახასიათებლები საბაზო-საშუალო საფეხურის მასწავლებლის განათლების დარგობრივი მახასიათებლის ცოდნისა და გაცნობიერების კომპონენტში ადამიანის უფლებათა ნაწილი ისეა ინტეგრირებული, რომ პროგრამის განმახორციელებელ დაწესებულებას არ დაეკისროს სტუდენტის მიერ, მაგალითად, ბავშვის უფლებათა ცოდნის ფაქტობრივი ასპექტის შემოწმების ვალდებულება. სასწავლო პროცესის შეფასების ნაწილში საერთოდ არ არის ინტეგრირებული კურსდამთავრებულში ადამიანის უფლებათა ჭრილით სწავლის შედეგის შეფასების 1180 მაგ., იხ. 2024 წლის 16 დეკემბრის 8793/2024 წერილის დანართი; 2024 წლის 20 დეკემბრის წერილის დანართი. 1181 მაგ., იხ. იქვე. 376 | 8997/2024 ცოდნა.1182 მეტიც, პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში არ არის მითითებული, რომ იგი აღიარებს ადამიანის უფლებათა პატივისცემის მნიშვნელობას პოზიტიური და უსაფრთხო სასწავლო გარემოს ფორმირებაში.1183 მსგავსი გამოწვევების წინაშე დგას მასწავლებლის მომზადების პროგრამისა და დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების პროგრამის დარგობრივი 1184 მახასიათებლები. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ დოკუმენტის ცოდნისა და გაცნობიერების კომპონენტში აუცილებელია დაემატოს მითითება, რომ კურსდამთავრებული აღწერს და მსჯელობს ადამიანის უფლებათა/ბავშვის უფლებათა ძირითად პრინციპებზე. ამავე დროს, სასწავლო პროცესის დაგეგმვის, წარმართვისა და შეფასების ნაწილში დაემატოს ადამიანის უფლებათა კომპონენტი იმგვარად, რომ კურსდამთავრებულმა ადამიანის უფლებათა პრინციპების გამოყენება შეძლოს როგორც დაგეგმვის, ისე წარმართვისა და შეფასების ნაწილში. ამასთანავე, პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში, პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების ასპექტში, დაემატოს, რომ კურსდამთავრებული აღიარებს ადამიანის უფლებათა პრინციპების მნიშვნელობას პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების პროცესში. რეკომენდაციები საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრს: ▪ შევიდეს ცვლილება „საშუალო პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამაში ზოგადი განათლების საშუალო საფეხურის სწავლის შედეგების ინტეგრირების წესისა და პირობების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის მინისტრის 2019 წლის 19 აგვისტოს №170/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ მოდულში „მოქალაქეობა“ და განისაზღვროს შემდეგი: o სწავლის შედეგად დადგინდეს, რომ სტუდენტი აცნობიერებს ადამიანის უფლებათა არსს და მნიშვნელობას დემოკრატიულ საზოგადოებაში; o სამიზნე ცნებების, „ძალაუფლების“ კომპონენტსა და მოდულის თემებს შორის დაემატოს ადამიანის უფლებები 1182 იქვე, გვ. 8-9, 10, 12. იქვე, გვ. 12. „მასწავლებლის მომზადების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 30 მაისის №597510 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 8 24 0001477053 ბრძანებით დამტკიცებული დარგობრივი მახასიათებელი, გვ. 7. პარა. 1.1; 1.2; გვ. 8, პარა. 4.1; გვ. 9-10. 1183 1184 „ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2023 წლის 5 დეკემბრის №1646651 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 7 24 0001477052 ბრძანებით დამტკიცებული დარგობრივი მახასიათებელი, გვ. 9, გვ. 11, გვ. 13. 377 | ▪ უზრუნველყოს გრიფირების გამოცხადება საგნისთვის, „მე და საზოგადოება“, სახელმძღვანელოს შესარჩევად, ან უზრუნველყოს მისი შეთანხმება დადგენილი წესით; ▪ სასკოლო სახელმძღვანელოს შეთანხმების პროცესში უზრუნველყოს: o ადამიანის უფლებათა საკითხებზე განგრძობადი, სავალდებულო ტრენინგპროგრამების შემუშავება და ჩატარება შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის ყველა წევრისთვის; o აწარმოოს შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის სხდომების აუდიო-ვიდეო ოქმი. სსიპ. განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნულ ცენტრს: ▪ შევიდეს ცვლილებები: o „ზოგადი განათლების განათლების უმაღლესი საბაზო-საშუალო განათლების საფეხურის მასწავლებლის დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 19 დეკემბრის MES 5 24 0001633146 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; o „ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2023 წლის 5 დეკემბრის №1646651 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 7 24 0001477052 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; და o „მასწავლებლის მომზადების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 30 მაისის №597510 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 8 24 0001477053 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში. ცვლილებათა შედეგად განისაზღვროს შემდეგი: o ცოდნისა გაცნობიერების კომპონენტში დაემატოს მითითება, რომ კურსდამთავრებული აღწერს და მსჯელობს ადამიანის უფლებათა/ბავშვის უფლებათა ძირითად პრინციპებზე; o სასწავლო პროცესის დაგეგმვის, წარმართვისა და შეფასების ნაწილს დაემატოს ადამიანის უფლებათა კომპონენტი იმგვარად, რომ კურსდამთავრებულმა ადამიანის უფლებათა პრინციპების გამოყენება შეძლოს როგორც დაგეგმვის, ისე წარმართვისა და შეფასების ნაწილში; 378 | o პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში, პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების ასპექტში, დაემატოს, რომ კურსდამთავრებული აღიარებს ადამიანის უფლებათა პრინციპების მნიშვნელობას პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების პროცესში. 379 | 30.სახალხო დამცველის რეკომენდაციების და მათ საფუძველზე პარლამენტის მიერ გაცემული დავალებების შესრულების მდგომარეობა შესავალი წინამდებარე თავი, გასული წლების ანგარიშებისგან განსხვავებით, შეცვლილი სტრუქტურით არის წარმოდგენილი. იგი ორი ქვეთავისგან შედგება: პირველი ქვეთავი ეთმობა საქართველოს პარლამენტის მიერ 2023 წლის 1 ნოემბერს მიღებული დადგენილებით სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიშის საფუძველზე უწყებების მიმართ გაცემული დავალებების შესრულების მდგომარეობას, ხოლო მეორე ქვეთავში ასახულია იმ რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა, რომლებიც პარლამენტის დადგენილების1185 მიღმა დარჩა ან არსებითად სახეცვლილი ფორმულირებით აისახა დადგენილებაში. სახალხო დამცველის ყოველწლიური საპარლამენტო ანგარიშის განხილვის საფუძველზე საქართველოს პარლამენტი იღებს დადგენილებას და დადგენილებით დავალებებს აძლევს სახელმწიფო უწყებებს სახალხო დამცველის ანგარიშში წარმოდგენილი რეკომენდაციების შესასრულებლად. საყურადღებოა, რომ სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიშში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების ყველაზე ძლიერი მექანიზმი მათი პარლამენტის დადგენილებაში ასახვაა. შესაბამისად, ამ გზით პარლამენტი ახორციელებს ადამიანის უფლებათა დაცვის მდგომარეობაზე საპარლამენტო ზედამხედველობას იმ საჯარო უწყებებისა და თანამდებობის პირთა მიმართ, რომლებზეც გასცემს დავალებებს. ეს პროცესი, ამავე დროს, ზრდის სახალხო დამცველის საქმიანობის ეფექტიანობას. ამ პროცესის მნიშვნელობიდან გამომდინარე, სახალხო დამცველი პარლამენტის დადგენილებაში ასახული დავალებების შესრულებას ყოველწლიურად აფასებს სპეციალურ ანგარიშში. შესაბამისად, პირველი ქვეთავის შესახებ დეტალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიშში, „საქართველოს პარლამენტის 2023 წლის 1 ნოემბრის დადგენილებაში ასახული დავალებების შესრულების მდგომარეობის შესახებ“.1186 30.1. საქართველოს პარლამენტის 2023 წლის 1 ნოემბრის განსაზღვრული დავალებების შესრულების მდგომარება 30.1.1. რეკომენდაციების გაზიარების მაჩვენებელი დადგენილებით სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიშის საფუძველზე პარლამენტმა 2023 წლის დადგენილებაში სხვადასხვა ცენტრალური, ავტონომიური თუ მუნიციპალური უწყების მიმართ 277 დავალება გასცა (მათ შორის, 19 დავალება მუნიციპალიტეტის ორგანოებს, ხოლო 1 დავალება საჯარო უწყებათა ყველა თანამდებობის პირს იგულისხმება პარლამენტის 2024 წლის 27 ივნისის დადგენილება, რომელიც ეფუძნება სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშს. დავალებების შესასრულებლად დადგენილების ადრესატ უწყებებს განსაზღვრული ჰქონდათ 2025 წლის 1 მარტი. 1186სპეციალური ანგარიში „საქართველოს პარლამენტის 2023 წლის 1 ნოემბერის №3600-XIIმს-Xმპ დადგენილებაში ასახული დავალებების შესრულების მდგომარეობის შესახებ“, ხელმისაწვდომია: https://www.ombudsman.ge/res/docs/2024112817320540383.pdf [06.02.2025]. 1185 380 | მიემართებოდა). უნდა აღინიშნოს, რომ პარლამენტის მიერ გაცემული დავალებების რაოდენობა, პირდაპირპროპორციულად არ ეფუძნება სახალხო დამცველის ანგარიშის ამავე რაოდენობის რეკომენდაციებს და, შესაბამისად, არ ასახავს პარლამენტის მიერ რეკომენდაციების გაზიარების რაოდენობრივ მაჩვენებელს. სახალხო დამცველის რეკომენდაციების გაზიარების მაჩვენებლის სრული სურათი შემდეგნაირად გამოიყურება: სრულად გაიზიარა 208 74,29% ნაწილობრივ გაიზიარა 30 10,71% არ გაიზიარა 22 7,86% არსებითი ცვლილებების გამო არ ითვლება გაზიარებულად 20 7,14% საგულისხმოა, რომ პარლამენტმა სრულად გაიზიარა სახალხო დამცველის მიერ მუნიციპალური ორგანოების მიმართ გაცემული რეკომენდაციები, ხოლო არსებითი ან ნაწილობრივი ცვლილება შეეხო ავტონომიური რესპუბლიკის და ცენტრალური სახელისუფლებლო ორგანოების მიმართ გაცემულ რეკომენდაციებს. როგორც ზემოთ ცხრილშია ნაჩვენები პარლამენტმა არ გაიზიარა სახალხო დამცველის 2022 წლის საპარლამენტო ანგარიშის 22 რეკომენდაცია, ხოლო არსებითად შეცვალა 20. არგაზიარებულ და არსებითად შეცვლილი რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა კი შემდეგნაირია: 2 რეკომენდაცია სრულად შესრულდა, 2 ნაწილობრივ, 35 რეკომენდაცია არ შესრულებულა, ხოლო 3 რეკომენდაციის შესრულება ვერ შეფასდა, რადგან უწყებას არ წარმოუდგენია შესაბამისი ინფორმაცია. შედარებისთვის, 2020-2023 წლების პარლამენტის დადგენილებებში პარლამენტის მიერ სახალხო დამცველის წლიური ანგარიშის რეკომენდაციების სრულად და ნაწილობრივ გაზიარების პროცენტული მაჩვენებლის ჯამი შემდეგნაირად გამოიყურება: 381 | 30.1.2.დავალებების შესრულების ზოგადი მდგომარეობა სახალხო დამცველის აპარატმა შეაფასა პარლამენტის დადგენილებით მხოლოდ ცენტრალური სახელმწიფო ორგანოების მიმართ გაცემული დავალებების შესრულების მდგომარეობა. ჯამურად, სახელმწიფო უწყებების მიმართ პარლამენტმა 258 დავალება გასცა. სახალხო დამცველის შეფასებით, გაცემული დავალებების შესრულების მდგომარეობა არ არის დამაკმაყოფილებელი. კერძოდ, სრულად შესრულდა დავალებების მხოლოდ 19%, ნაწილობრივ შესრულდა 24% და შეუსრულებლად ფასდება 34%. დავალებების შესრულების მდგომარეობა დეტალურად, რაოდენობრივად შემდეგნაირად გამოიყურება: 30.1.3. შესრულების მდგომარეობა უწყებების მიხედვით 382 | წინამდებარე ქვეთავში წარმოდგენილია ზემოაღნიშნული მონაცემები ჩაშლილად, უწყებების მიხედვით. საქართველოს მთავრობა შესრულდა ნაწილობრივ შესრულდა ჯამი იუსტიციის სამინისტრო შესრულდა ნაწილობრივ შესრულდა არ შესრულდა რეკომენდაციის არსებითი ცვლილების გამო, არ ექვემდებარება შეფასებას დაკარგა რელევანტურობა რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობა ობიექტური გარემოების საფუძვლით ვერ შეფასდა სახალხო დამცველის აპარატში შესაბამისი ინფორმაციის არქონის საფუძვლით დავალების შესრულების მდგომარეობა არ ექვემდებარება შეფასებას ჯამი 3 3 6 4 12 23 5 1 9 2 1 57 საქართველოს პროკურატურა შესრულდა ნაწილობრივ შესრულდა არ შესრულდა რეკომენდაციის არსებითი ცვლილების გამო, არ ექვემდებარება შეფასებას ობიექტური გარემოების საფუძვლით ვერ შეფასდა ჯამი 2 3 1 1 1 8 შინაგან საქმეთა სამინისტრო შესრულდა ნაწილობრივ შესრულდა არ შესრულდა რეკომენდაციის არსებითი ცვლილების გამო, არ ექვემდებარება შეფასებას ობიექტური გარემოების საფუძვლით ვერ შეფასდა რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობა ჯამი 15 3 6 7 2 3 36 საქართველოს უსაფრთხოების სამსახური შესრულდა არ შესრულდა 1 1 383 | რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობის საფუძვლით შეუძლებელია შეფასდეს დავალების შესრულების მდგომარეობა ჯამი თავდაცვის სამინისტრო შესრულდა ნაწილობრივ შესრულდა არ შესრულდა ობიექტური გარემოების საფუძვლით ვერ შეფასდა რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობა ჯამი 1 3 2 1 3 1 3 10 ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო შესრულდა 7 ნაწილობრივ შესრულდა 21 არ შესრულდა 39 რეკომენდაციის არსებითი ცვლილების გამო, არ ექვემდებარება შეფასებას 3 რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობა 6 ობიექტური გარემოების საფუძვლით ვერ შეფასდა 1 ჯამი 77 განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო შესრულდა ნაწილობრივ შესრულდა არ შესრულდა რეკომენდაციის არსებითი ცვლილების გამო, არ ექვემდებარება შეფასებას რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობა ობიექტური გარემოების საფუძვლით ვერ ფასდება დუბლირებული დავალება ჯამი ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო შესრულდა სახალხო დამცველის აპარატში შესაბამისი ინფორმაციის არქონის გამო დავალების შესრულების მდგომარეობა არ ექვემდებარება შეფასებას დავალება არ გამომდინარეობს სახალხო დამცველის რეკომენდაციიდან ჯამი 6 13 11 2 1 2 1 36 1 1 1 3 შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატი 384 | შესრულდა ნაწილობრივ შესრულდა რეკომენდაციის არსებითი ექვემდებარება შეფასებას ჯამი ცვლილების საფუძვლით დავალება არ 1 2 1 4 სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო შესრულდა 1 ნაწილობრივ შესრულდა 1 რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობის საფუძვლით ვერ შეფასდა 1 ჯამი 3 სხვა უწყებები გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო სპეციალური საგამოძიებო სამსახური საზოგადოებრივი მაუწყებელი სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიურო სსიპ საჯარო სამსახურის ბიურო თანამდებობის პირები ფსიქიატრიული დაწესებულებები კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს საგარეო საქმეთა სამინისტრო შესრულების მდგომარეობა ორივე დავალება შესრულდა გაცემული 1 დავალება შესრულდა 2 დავალებიდან 1 შესრულდა, ხოლო 1 ნაწილობრივ შესრულდა 2 დავალებიდან 1 შესრულდა, ხოლო 1 დავალება რეკომენდაციის არსებითი ცვლილების საფუძვლით არ დაექვემდებარა შეფასებას გაცემული 1 დავალება არ შესრულებულა გაცემული 1 დავალება ობიექტური გარემოების საფუძვლით არ ექვემდებარება შეფასებას 2 დავალებიდან 1 ნაწილობრივ, ხოლო 1 არ შესრულებულა გაცემული 1 დავალება ვერ შეფასდა რელევანტური ინფორმაციის წარმოუდგენლობის საფუძვლით 3 დავალებიდან ყველა შესრულდა სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ მოუწოდებს სახელმწიფო უწყებებს გააცნობიერონ საქართველოს პარლამენტის მიერ გაცემული დავალებების შესრულების მნიშვნელობა, ხოლო, თავის მხრივ, საქართველოს პარლამენტს მოუწოდებს გააძლიეროს საქართველოს კონსტიტუციითა და პარლამენტის რეგლამენტით გათვალისწინებული მის ხელთ არსებული მაკონტროლებელი მექანიზმის პრაქტიკაში გამოყენება, რათა გაუმჯობესდეს პარლამენტის მიერ გაცემული დავალებების შესრულების მდგომარეობა. 385 | 30.2.პარლამენტის 2024 წლის დადგენილების მიღმა დარჩენილი რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა საქართველოს პარლამენტმა სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშის საფუძველზე მიიღო 2024 წლის 27 ივნისის დადგენილება, რომელშიც მიხედულებისამებრ გაიზიარა სახალხო დამცველის ანგარიშის რეკომენდაციები და მათ შესასრულებლად სახელმწიფო უწყებებს დავალებები მისცა. მათ შესასრულებლად უწყებებს დადგენილებითვე განესაზღვრათ ვადად 2025 წლის 1 მარტი. შესაბამისად, დადგენილებით გაცემული დავალებების შესრულების მდგომარეობაზე შეფასებას სახალხო დამცველი 2025 წლის საპარლამენტო ანგარიშში წარმოადგენს. თუმცა წინამდებარე ქვეთავში მიმოვიხილავთ სახალხო დამცველის 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშის იმ რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობას, რომლებიც პარლამენტმა არ გაიზიარა 2024 წლის პარლამენტის დადგენილებაში. სახალხო დამცველმა 2023 წლის საპარლამენტო ანგარიშში საერთო ჯამში 301 რეკომენდაცია გასცა. მათგან 12 რეკომენდაცია მიემართებოდა მხოლოდ მუნიციპალურ ორგანოებს, 287 მხოლოდ ცენტრალურ სახელისუფლებლო, ხოლო 2 როგორც ცენტრალურ, ისე ადგილობრივ ორგანოებს. საქართველოს პარლამენტმა დადგენილებით ამ რეკომენდაციების დაახლოებით 74,42% გაიზიარა (მათგან დაახლოებით 12% კი ნაწილობრივ არის გაზიარებული)1187 და მათი შესრულების უზრუნველსაყოფად 270 დავალება გასცა. საგანგებოდ უნდა აღინიშნოს, რომ პარლამენტის დადგენილებით გაცემული ცალკეული დავალებები არ ასახავს სახალხო დამცველის წლიური ანგარიშის რეკომენდაციების მიზანს და ფორმულირების კუთხით არსებითად ცვლის მათ შინაარსს, რის გამოც სახალხო დამცველის აპარატი არ მიიჩნევს მსგავსი სახის დავალებებს სახალხო დამცველის რეკომენდაციების გაზიარებად. რაც შეეხება სახალხო დამცველის 2023 წლის ანგარიშის იმ რეკომენდაციებს, რომლებიც პარლამენტმა არ გაიზიარა 2024 წლის დადგენილებაში და არ ასახა დავალებების სახით, ასეთია სახალხო დამცველის მიერ გაცემული 44 რეკომენდაცია.1188 ასევე, დამატებით, 32 რეკომენდაცია ფორმულირების თვალსაზრისით არსებითად შეცვალა პარლამენტმა. ორივე კატეგორიის რეკომენდაციები, ისინიც, რომლებიც არ აისახა დადგენილებაში და ისინიც, რომლებიც არსებითად შეიცვალა, სახელმწიფო უწყებებს მიემართებოდა. გამონაკლისია მხოლოდ 1 შემთხვევა, როდესაც მუნიციპალიტეტის მიმართ გაცემული რეკომენდაცია საერთოდ არ მოხვდა პარლამენტის დადგენილებაში. დანანებით უნდა აღინიშნოს, რომ არგაზიარებისა და არსებითი ცვლილებების მაჩვენებელი 2024 წელს გასულ წელთან შედარებით, მნიშვნელოვნად გაიზარდა. კერძოდ, 2023 წლის დადგენილებით, პარლამენტმა არ გაიზიარა სახალხო დამცველის 2022 წლის დაზუსტებული მონაცემები აისახება სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიშში, პარლამენტის 2024 წლის 27 ივნისის №4332-XIVმს-Xმპ დადგენილების აღსრულების თაობაზე. 1188 აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი რეკომენდაცია მოიცავდა მრავალ ადრესატ უწყებას. ზოგიერთ შემთხვევაში პარლამენტი ადრესატთაგან მხოლოდ ნაწილ უწყებებს ავალებდა დავალების შესრულებას. წინამდებარე სტატისტიკაში კი შეყვანილია მხოლოდ ისეთი რეკომენდაციები, რომლებიც საკანონმდებლო ორგანომ არცერთი ადრესატის მიმართ არ გაიზიარა. 1187 386 | საპარლამენტო ანგარიშის რეკომენდაციების 15%, ხოლო 2024 წლის პარლამენტის დადგენილებით ამ მაჩვენებელმა 25%-ს გადააჭარბა.1189 რაც შეეხება პარლამენტის დადგენილებით არ გაზიარებული ზემოაღნიშნული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობას, მონაცემები ქვემოთ მოცემულ ცხრილშია წარმოდგენილი: შესრულდა რეკომენდაციები, რომლებიც პარლამენტმა დადგენილებაში არ ასახა რეკომენდაციები, რომლებიც არსებითად შეიცვალა 1 არ შესრულდა 32 31 ნაწილობრივ 3 ობიექტური გარემოება 8 ჯამში 1 32 44 საქართველოს პარლამენტის 2023 წლის 1 ნოემბრის №3600-XIIIმს-Xმპ დადგენილებაში ასახული დავალებების შესრულების მდოგმარეობის შესახებ, გვ. 5. 1189 387 | დანართი - სახალხო დამცველის და აპარატის წარმომადგენელთა მიერ განხორციელებული ვიზიტები სახალხო დამცველი, როგორც პირადად, ასევე აპარატის თანამშრომლების მეშვეობით, პროაქტიულად სხვადასხვა რეგიონებში, დაწესებულებებსა თუ სამიზნე ჯგუფებთან ახორციელებდა შეხვედრებს. ქვემოთ წარმოგიდგენთ ინფორმაციას 2024 წლის განმავლობაში სახალხო დამცველისა და აპარატის წარმომადგენელთა მიერ განხორციელებული შეხვედრების თაობაზე შესაბამისი აქტივობების ტიპის მიხედვით. აღნიშნული სია არ არის ამომწურავი და სახალხო დამცველის შეხვედრების კუთხით მხოლოდ საქმიანობის ძირითად ნაწილს მოიცავს. სახალხო დამცველის მიერ განხორციელებული შეხვედრები სამიზნე ჯგუფები შეხვედრების რაოდენობა პენიტენციურ დაწესებულებებში და დროებითი მოთავსების 15 იზოლატორებში განთავსებული პირები დიპლომატებთან და საერთაშორისო ორგანიზაციების 371190 წარმომადგენლებთან შეხვედრები სამთავრობო უწყებები და მათი წარმომადგენლები 5 პროტესტის მონაწილეები 22 რეგიონებში მცხოვრები მოსახლეობა 331191 ეთნიკური და რელიგიური უმცირესობების საბჭოები 4 ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტები და 6 ადმინისტრაცია შშმ პირთა სათემო ორგანიზაციების საცხოვრისების 2 ბენეფიციარები სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული შეხვედრები: სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების მიმართულება დაწესებულება დაწესებულებებში ვიზიტების რაოდენობა პენიტენციური დაწესებულება 464 ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული 21 ცენტრი დროებითი მოთავსების იზოლატორი 81 შსს პოლიციის სამმართველოები 3 კლინიკა ვივამედი 5 სხვა კლინიკები 8 1190 მათ შორის 5 განხორციელდა ქვეყნის გარეთ. 1191 აღნიშნულიდან 12 შეხვედრა გაიმართა საოკუპაციო ხაზის გარშემო მცხოვრებ მოქალაქეებთან. 388 | პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიმართულება დაწესებულება დაწესებულებებში ვიზიტების რაოდენობა პენიტენციური დაწესებულება 17 პოლიციის სამმართველო/დეპარტამენტი 14 შშმპ პანსიონატი 13 თავდაცვის ძალების ობიექტები 13 ფსიქიატრიული დაწესებულება 11 დროებითი მოთავსების იზოლატორი 11 ბავშვთა სახლი 8 მიგრაციის ცენტრი (თბილისი) 2 ექსპერტიზის ბიურო (მონიტორინგი) 1 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების მიმართულება დაწესებულება დაწესებულებებში ვიზიტების რაოდენობა ფსიქიატრიული დაწესებულებები 17 შშმ პირთა პანსიონატები 4 შშმ პირთა სათემო ორგანიზაციები (მცირე 29 საოჯახო ტიპის სახლები და თავშესაფრები) ბავშვთა უფლებრივი მიმართულება დაწესებულება დაწესებულებებში ვიზიტების რაოდენობა სააღმზრდელო დაწესებულება 251192 დედათა და ბავშვთა თავშესაფარი 8 გენდერული თანასწორობის მიმართულება დაწესებულება დაწესებულებებში ვიზიტების რაოდენობა ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფრები 91193 კრიზისული ცენტრი 8 პენიტენციური დაწესებულება 1 სამოქალაქო, პოლიტიკური, ეკონომიკური სოციალური და კულტურული უფლებების მიმართულება1194 1192 მათგან, 8 დაწესებულებაში მონიტორინგი განხორციელდა პრევენციის ეროვნულ მექანიზმთან ერთად 1193 ამ მონაცემში შედის, როგორც პირველადი, ასევე განმეორებითი მონიტორინგი. 1194 მონიტორინგი/შეხვედრები ჩატარდა 19 მუნიციპალიტეტში 389 | დაწესებულების ტიპი/ შეხვედრის ადრესატი დაწესებულებებში ვიზიტების რაოდენობა / შეხვედრების რაოდენობა სოფლის ამბულატორიების მონიტორინგი 16 შეხვედრა 35 სოფელში მცხოვრებ მოსახლეობასთან ეროვნული უმცირესობების მიმართულება1195 დაწესებულება დაწესებულებებში ვიზიტების რაოდენობა საჯარო სკოლა 15 სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულება 9 სამედიცინო დაწესებულება 16 სოფლის ამბულატორიის ექიმები და 14 ექთნები პენიტენციური დაწესებულება 21196 რელიგიური უმცირესობების მიმართულება1197 დაწესებულება დაწესებულებებში ვიზიტების რაოდენობა სახელმწიფო რწმუნებულის 1 ადმინისტრაცია მედია ორგანიზაციები 2 სამოქალაქო საზოგადოებრივი 3 ორგანიზაციები რელიგიურ ორგანიზაციებთან შეხვედრა 15 2024 წლის განმავლობაში, აპარატის დეპარტამენტები სხვადასხვა აქტივობებს ახორციელებდნენ ცნობიერების ამაღლების კამპანიების მიმართულებითაც. ქვემოთ მოცემულ ცხრილებში აღბეჭდილია დეპარტამენტების წარმომადგენლების მიერ ჩატარებული საინფორმაციო შეხვედრების რაოდენობა შესაბამისი სამიზნე აუდიტორიების მიხედვით. სამიზნე ჯგუფები აქტივობათა რაოდენობა თანასწორობის მიმართულება1198 კერძო დაწესებულებების წარმომადგენლები 6 1195 შეხვედრები გაიმართა 15 მუნიციპალიტეტში. 1196 აღნიშნული 2 ვიზიტი განხორციელდა პრევენციის ეროვნულ მექანიზმთან ერთად. 1197 შეხვედრები გაიმართა 17 მუნიციპალიტეტში. 1198 გარდა უცხო ქვეყნების დელეგაციებისა, საინფორმაციო შეხვედრას დაესწრო ჯამში 364 პირი 390 | სტუდენტები 3 სკოლის მოსწავლეები 4 მასწავლებელი 1 ეთნიკური და რელიგიური ორგანიზაციების 1 წარმომადგენლები უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეები და 1 ადვოკატთა ასოციაციის წევრები უცხო ქვეყნის დელეგაციები 3 ბავშვთა უფლებების დაცვის მიმართულება1199 საჯარო სკოლების ბავშვები 17 კერძო სკოლების ბავშვები 3 შეხვედრა ბავშვებთან ახალგაზრდულ ცენტრებში და 3 კერძო დაწესებულებებში შეხვედრა მასწავლებლებთან და მოსწავლეებთან 1 საზოგადოებრივ ცენტრში მცირე ტიპის საოჯახო სახლებში მცხოვრები ბავშვები 1 შშმ პირთა უფლებების დაცვის მიმართულება შშმ პირები და საგანმანათლებლო რესურსცენტრის 2 წარმომადგენლები შშმ პირთა უფლებების კონვენციის პოპულარიზაციის, 3 დაცვისა და იმპლემენტაციის მონიტორინგის საკონსულტაციო საბჭო ქალთა უფლებრივი მდგომარეობა ეთნიკური უმცირესობებისა და სოფლად მცხოვრები 2 ქალები რეგიონებში მცხოვრები დევნილი ქალებიდა 10 არასამთავრობო, საერთაშორისო ორგანიზაციები სტუდენტები 2 სამცხე-ჯავახეთის არასამთავრობო ორგანიზაციები 1 პროკურატურის, შსს-სა და სასამართლოს 2 წარმომადგენლები სკოლის მოსწავლეები 1 ეთნიკური უმცირესობის ქალები 1 პროკურატურის თანამშრომლები 1 ადამიანის უფლებათა სწავლების მიმართულება1200 საჯარო სკოლების მოსწავლეები და მასწავლებლები 9 პროფესიული კოლეჯების სტუდენტები 2 ოკუპირებულ ტერიტორიებზე უფლებრივი მდგომარეობის მიმართულება ოკუპირებულ ტერიტორიების მომიჯნავედ მცხოვრები 6 მოსახლეობა 1199 შეხვედრებმა მოიცვა ჯამში 462 ბავშვი და ერთი კერძო დაწესებულების 19 პედაგოგი. 1200 შეხვედრები ჩატარდა 5 მუნიციპალიტეტში 391 |

ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 12.06.2025 ʹʨʱʰʯˆʰʹʫʨʹʨˆʬʲʬʩʨ ʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹʫʨʫʪʬʴʰʲʬʩʰʹʶʸʵʬʽʺʰ„2024 ˄ʬʲʹʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵˀʰʨʫʨʳʰʨʴʰʹ ʻʼʲʬʩʨʯʨʫʨʯʨʭʰʹʻʼʲʬʩʨʯʨʫʨ˂ʭʰʹʳʫʪʵʳʨʸʬʵʩʰʹˀʬʹʨˆʬʩ“ ʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʹʨˆʨʲˆʵʫʨʳ˂ʭʬʲʰʹ ʨʴʪʨʸʰˀʰʹ(N1-2574/25; 01.04.2025) ʯʨʵʩʨʮʬ“ ʹʨʱʰʯˆʰʹʨʾ˄ʬʸʨ ʫʨʹʱʭʴʨʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹʫʨʫʪʬʴʰʲʬʩʰʹʶʸʵʬʽʺʰ„2024 ˄ʬʲʹʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵˀʰʨʫʨʳʰʨʴʰʹʻʼʲʬʩʨʯʨʫʨ ʯʨʭʰʹʻʼʲʬʩʨʯʨʫʨ˂ʭʰʹʳʫʪʵʳʨʸʬʵʩʰʹˀʬʹʨˆʬʩ“ ʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʹʨˆʨʲˆʵʫʨʳ˂ʭʬʲʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰʹ ȹ˟ 01.04.2025) ʯʨʵʩʨʮʬ“ ʹˆʫʵʳʨʮʬʪʨʴʹʨˆʰʲʭʬʲʰʶʸʵʬʽʺʰ ȹ˟  ʹˆʫʵʳʰʹʯʨʭʳˇʫʵʳʨʸʬ ʶʨʶʻʨˀʭʰʲʰˀʨʲʭʨ ʰʴʼʵʸʳʨ˂ʰʨʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʹʨˆʬʩ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʫʨ˄ʿʬʩʰʹʫʸʵ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʫʨʳʯʨʭʸʬʩʰʹʫʸʵ ʱʭʵʸʻʳʰʹʨʾ˄ʬʸʨ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʸʬʷʰʳʰ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰ 12/06/2025 12:24:55 ʳʵʳˆʸʬ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʱʭʵʸʻʳʰ 81 12/06/2025 12:25:11 ʫʨʳʻʳʸʨʸʨʴʨʱʹʸ ʾʰʨʱʬʴ˅ʰʹʿʸʨ ʹʨʱʰʯˆʰʪʨʫʨ˄ʿʭʬʺʰʲʰʨ 0 50 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰʼʸʨʽ˂ʰʬʩʰʯ ʼʸʨʽ˂ʰʰʹʫʨʹʨˆʬʲʬʩʨ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʨʸ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ʬʭʸʵʶʬʲʰʹʵ˂ʰʨʲʰʹʺʬʩʰ 3 0 3 0 ʶʵʲʰʺˇʪˆʨʲˆʰʹ˃ʨʲʨ 7 0 6 1 ʼʸʨʽ˂ʰʰʹʪʨʸʬˀʬ 0 12 ʽʨʸʯʻʲʰʵ˂ʴʬʩʨ ʹʨʩʵʲʵʵˀʬʫʬʪʰ ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵ ʩʫʨ 0 76 3 72 86 15 81 4 0 5 ʪʭʬʸʫʰof 3 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 12.06.2025 ʰʴʫʰʭʰʫʻʨʲʻʸʰʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰ ʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹ˄ʬʭʸʰʹʪʭʨʸʰʫʨʹʨˆʬʲʰ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ʨʩʬʹʨ˃ʬʪʸʰʪʵʲ X X ʨʲʨʫʨˀʭʰʲʰʨʱʨʱʰ X X ʨʽʻʩʨʸʫʰʨʯʬʵʴʨ ʩʨʸʭʬʴʨˀʭʰʲʰʪʰʵʸʪʰ X X ʩʬʴʨˀʭʰʲʰʪʰʨ X X ʩʬʸʨ˃ʬʸʨʳʰʴʨ X X ʩʬʸʬʱʨˀʭʰʲʰʯʵʸʴʰʱʬ X X ʩʬʸʬʱʨˀʭʰʲʰˀʵʯʨ X X ʩʬʸʰ˃ʬʨʸˁʰʲ X X ʩʰʯʨ˃ʬʳʨʰʨ X X ʩʵʲʽʭʨ˃ʬʨʴʮʵʸ X X ʩʵʷʨ˃ʬʭʲʨʫʰʳʬʸ X X ʩʻˁʻʱʻʸʰʨʴʨ ʪʨʩʻʴʰʨʪʰʵʸʪʰ ʪʨˆʨʸʰʨʪʰʵʸʪʰ ʪʵʪʰˁʨʰˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ ʪʵʸʫʻʲʨ˃ʬʨʸˁʰʲ X X ʪʻʪʻˁʰʨʪʰʵʸʪʰ X X ʫʨʲʨʽʰˀʭʰʲʰʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʫʨʸʪʨʲʰʮʨʻʸ X X ʫʨʹʬʴʰʰʹʱʵ X X ʫʻʪʲʨ˃ʬʮʨʨʲ X X ʬʲʰʹʨˀʭʰʲʰʴʰʱʨ X X ʬʴʻʽʰ˃ʬʪʵˁʨ X X ʭʵʲʹʱʰʪʰʵʸʪʰ X X ʮʨʭʸʨʫʨˀʭʰʲʰʰʸʳʨ X X ʮʨʸʽʻʨʰʸʨʱʲʰ X X ʯʨʭʨ˃ʬʮʨʮʨ ʯʵʲʵʸʨʰʨʬʫʰˀʬʸ X X ʯʻʸʴʨʭʨʭʨˆʺʨʴʪ X X ʰʴˇʰʨʰʲʰʨ X X ʰʵʴʨʯʨʳʰˀʭʰʲʰʸʨʺʰ X X ʱʨ˅ʨʸʨʭʨʫʨʭʰʯ X X ʱʨˆʨ˃ʬʭʲʨʫʰʳʬʸ X X ʱʨˆʰʨʴʰʪʰʵʸʪʰ X X ʱʭʰʷʰʴʨ˃ʬʶʨʨʺʨ X ʱʰʸ˂ˆʨʲʰʨʰʸʨʱʲʰ X X ʱʰʻʸʬʾʰʨʴʹʻʳʩʨʺ X X ʱʵʫʻʨʫʨʯʵ X X ʲʨˀˆʰʳʨʸʰʨʳ X X ʲʰʲʻʨˀʭʰʲʰʩʬʽʨ ʲʰʶʨʸʺʬʲʰʨʴʰʭʨʸʲʨʳ X X ʲʵʳʰʴʨ˃ʬʮʨʮʨ X X ʳʨʯʰʱʨˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯʰ X X ʳʨʴʻʱʰʨʴʹʨʳʭʬʲ X X ʳʨ˅ʨʭʨʸʰʨʴʰʲʬʭʨʴ X X ʳʨ˅ʨʸʨˀʭʰʲʰʪʻʸʨʳ X X ʳʨˆʨˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ X X ʳʫʰʴʨʸʨ˃ʬʳʨʳʻʱʨ ʳʬʮʭʸʰˀʭʰʲʰʴʨʯʰʨ ʳʬʮʻʸʴʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ʳʰʸʮʵʬʭʰʹʨʭʨʲʨʴ X X ʳʰʽʨʴʨ˃ʬʪʰʭʰ X X ʳʰʽʬʲʨ˃ʬʮʨʨʲ X X ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵʩʫʨ X ʪʭʬʸʫʰof 3 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 12.06.2025 ʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹ˄ʬʭʸʰʹʪʭʨʸʰʫʨʹʨˆʬʲʰ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ʴʰʱʻʸʨ˃ʬʰʳʬʫʨ X X ʵʩʵʲʨˀʭʰʲʰʨʴʺʵʴ X ʶʨʶʻʨˀʭʰʲʰˀʨʲʭʨ X X ʶʬʺʸʰʨˀʭʰʲʰʪʬʴʵ X X ʸʻʸʻʨʮʻʸʨʩ X X ʹʨʳˆʨʸʨʻʲʰʪʬʲʨ X ʹʨʳˆʨʸʨ˃ʬʫʰʳʰʺʸʰ X X ʹʨʳˆʨʸʨ˃ʬʴʰʱʵʲʵʮ X X ʹʨʴʰʱʰ˃ʬʭʰʽʺʵʸ X X ʹʬʼʨˀʭʰʲʰʬʱʨ X X ʹʰ˅ʰʴʨʭʨʩʬʸʫʰʨ ʹʵʹʰʨˀʭʰʲʰʪʰʵʸʪʰ X X ʹʻʩʨʸʰʹʵʮʨʸ X X ʺʨʩʨʺʨ˃ʬʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʺʨʲʨˆʨ˃ʬʲʨˀʨ X X ʺʻʸ˃ʬʲʨ˃ʬʴʵʫʨʸ X X ʽʨʫʨʪʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ʽʬʳʵʱʲʰ˃ʬʱʨˆʨʩʬʸ ʽʵˁʵʸʨˀʭʰʲʰʸʵʰʴ ʾʻʫʻˀʨʻʸʰʨʲʻʫʨ X X ˀʨʲʨʳʩʬʸʰ˃ʬʮʭʰʨʫ X X ˀʨʸʳʨʴʨˀʭʰʲʰʯʬʴʪʰʮ X X ˀʨʸʺʨʭʨʲʰʱʨ X X ˀʨʺʨʱʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ˀʬʸʨʮʨʫʰˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ X X ˁʨʱʭʬʺʨ˃ʬʪʰʵʸʪʰ X X ˁʨʴʽʹʬʲʰʨʴʰʪʵʫʬʸ˃ʰ X X ˁʰʪʵʪʰ˃ʬʭʨʹʰʲ X X ˂ʽʰʺʰˀʭʰʲʰʫʰʳʰʺʸʰ ˃ʰ˃ʰʪʻʸʰʮʭʰʨʫ ˄ʨʽʨ˃ʬʩʬʷʨʴ X X ˄ʰʲʵʹʨʴʰʴʰʴʵ X X ˄ʰ˄ʨʭʨʪʸʬʺʨ X X ˄ʻʲʻʱʰʨʴʰʯʬʨ X X ˅ʬʰˀʭʰʲʰʯʵʸʴʰʱʬ X X ˅ʬʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ˅ʰ˅ʰʴʨ˃ʬʪʰʭʰ ˅ʰ˅ʰʴʨ˃ʬʬʱʨ X X ˅ʿʵʴʰʨʪʰʵʸʪʰ X ˆʨʩʨʸʬʲʰˀʵʯʨ X X ˆʨˆʻʩʰʨʪʰʵʸʪʰ X X ˆʬʲʨ˃ʬʰʸʨʱʲʰ X X ˆʰʴˁʬʪʨˀʭʰʲʰʭʲʨʫʰʳʬʸ X X ˆʻʴʫʨ˃ʬʫʰʳʰʺʸʰ X X ˇʨʼʨʸʰ˃ʬʭʰʽʺʵʸ X ˇʰʴˇʵʲʨʭʨʹʨʲʵʳʬ X X ˇʵʸʩʬʴʨ˃ʬʰʵʹʬʩʰ X X ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵʩʫʨ X X X X ʪʭʬʸʫʰof 3