სარჩევი

1. შესავალი 2

2. რეაბილიტაციის პრინციპები 5

3. სიტუაციის ანალიზი 6

4. ძლიერი და სუსტი მხარეები, შესაძლებლობები და საფრთხეები 11

5. სტრატეგიული ხედვა, მიზანი და ამოცანები 13

6. ლოგიკური ჩარჩო 16

7. საჯარო კონსულტაციები 20

8. განხორციელება, მონიტორინგი და შეფასება 21

9. ბიუჯეტი 22

10. სტრატეგიაში გამოყენებული შემოკლებები 23

შესავალი

საქართველოში სარეაბილიტაციო მომსახურების განვითარების სტრატეგია (შემდგომ ‒ სტრატეგია) წარმოადგენს რეაბილიტაციის სექტორის განვითარების საერთაშორისოდ აღიარებულ პრინციპებზე დაფუძნებულ ხედვას. სტრატეგიის მიზნები, ამოცანები და შედეგების შეფასების ინდიკატორები შესაბამისობაშია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (ჯანმოს) ინდიკატორებთან რეაბილიტაციის სერვისებისთვის.¹

სტრატეგია მხარს უჭერს UNCRPD-ის (შშმ პირთა უფლებების დაცვის კონვენციის) განხორციელებას (მუხლი 26), შეესაბამება „ხედვა 2030 საქართველოს განვითარების სტრატეგიის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 3 ნოემბრის №517 დადგენილებით დამტკიცებული სტრატეგიის ჯანმრთელობის დაცვის მიმართულების პირველ მიზანს (მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუმჯობესება, ჯანდაცვის სერვისებზე უნივერსალური ხელმისაწვდომობის, მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებისა და ფინანსური ტვირთის თანაბარი გადანაწილების გზით), ასევე, „საქართველოს 2022 − 2030 წლების ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნულ სტრატეგიას“, და საბოლოო ჯამში, წარმოადგენს მდგრადი განვითარების მესამე მიზნის SDG3-ის ‒ „ჯანსაღი ცხოვრებისა და კეთილდღეობის უზრუნველყოფა ყველა ასაკის ადამიანისათვის“ მიღწევის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებას.

ჯერ კიდევ, 2019 წელს, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ (ჯანმო) გამოსცა სამოქმედო გაიდლაინი „რეაბილიტაცია ჯანდაცვის სისტემებში“.² ჯანმო-ს ამ გაიდლაინის ამოსავალი წერტილია სარეაბილიტაციო მომსახურების ჯანდაცვის სისტემის ყველა დონეზე ინტეგრირება, რეაბილიტაციის სერვისზე მოსახლეობის ყველა ჯგუფისთვის თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა და აღნიშნული მიმართულებით ჯანდაცვის სისტემების გაძლიერების პროცესის ხელმძღვანელობა ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროების მიერ, რათა შესაძლებელი გახდეს რეაბილიტაციის სერვისის განვითარების სტრატეგიული გეგმების შემუშავება და მოსახლეობისთვის სარეაბილიტაციო მომსახურების სრულფასოვნად მიწოდება.

საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს (სოტდშჯსდს) პრიორიტეტია მოსახლეობისთვის მაღალხარისხიან და ეფექტიან ჯანმრთელობის სერვისებზე საყოველთაო ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. შესაბამისად, გამომდინარე იქედან, რომ რეაბილიტაციის სერვისი ჯანდაცვის სისტემის ნაწილია, წარმოდგენილი სარეაბილიტაციო მომსახურების განვითარების სტრატეგია არის ჯანდაცვის სისტემის სტრატეგიის ნაწილი, რომელიც გამიზნულია მოსახლეობის სრულად მოცვაზე, მათ შორის შშმ პირებზე.

ჯანმო რეაბილიტაციას განმარტავს როგორც ინტერვენციების ერთობლიობას, რომელიც გამიზნულია ფუნქციონირების გაუმჯობესებასა და შეზღუდული შესაძლებლობის შემცირებაზე ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირებისთვის, მათ მიერ გარემოსთან ურთიერთქმედების პროცესში. აღსანიშნავია, რომ საქსტატის მონაცემებით 2014 წელს ჩატარებულმა მოსახლეობის საყოველთაო აღწერამ აჩვენა, რომ საქართველოს მოსახლეობის 2.69%-ს შეზღუდული შესაძლებლობა, 18,3%-ს კი ფუნქციონირების შეზღუდვა აქვს (2014 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის მიხედვით, 680 015 პირს აღენიშნებოდა სულ მცირე ერთი შეზღუდვა (ნაწილობრივი, მნიშვნელოვანი ან სრული), რაც შეადგენს მთლიანი მოსახლეობის 18.3%).

დღეისათვის, სარეაბილიტაციო სექტორში საქართველოს გარკვეული მიღწევები აქვს, მაგრამ საჭირო გახდა ამ სფეროში ყოვლისმომცველი სტრატეგიის შემუშავება, რომელშიც განსაზღვრული იქნებოდა პრიორიტეტები, მიზნები და ამოცანები რეაბილიტაციის სექტორის განვითარებისთვის ან დასახული მიზნების მიღწევის პროგრესის შესაფასებლად. ამასთან, საქართველოში არსებულ პოლიტიკის დოკუმენტებსა და სამთავრობო ინიციატივებიდან, 2022 წლის 2 მაისის №230 საქართველოს მთავრობის დადგენილებაში „საქართველოს 2022 − 2030 წლების ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნული სტრატეგიის დამტკიცების შესახებ“ აღინიშნა რეაბილიტაციის სერვისის განვითარების საჭიროება. ამავე სტრატეგიის თანახმად, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ამოქმედებას მოყვა სამედიცინო სერვისებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა, სამედიცინო სერვისების უტილიზაციის მატება, ფინანსური ბარიერების შემცირება და მოცვის გაფართოება. თუმცა, რეაბილიტაციის სერვისების სრული მოცვა სრულყოფილად არ არის უზრუნველყოფილი. შემდგომ განვითარებას საჭიროებს საქართველოში რეაბილიტაციასა და გრძელვადიან მოვლაზე პასუხისმგებელი სპეციალობები (ფიზიკური თერაპევტი, მეტყველებისა და ენის თერაპევტი, ოკუპაციური თერაპევტი, პროთეზისტი და სხვა). ამ პროფესიების ნაწილი ჯერ კიდევ დანერგვის პროცესშია, თუმცა მეტად მნიშვნელოვანია მოვლის უწყვეტობის უზრუნველსაყოფად და საჭიროა მოიაზრებოდნენ ჯანდაცვის მუშაკების ერთიან კონცეფციაში. წინამდებარე სტრატეგია მოიცავს დეტალურ აქტივობებს რეაბილიტაციის სერვისებთან დაკავშირებით ადამიანური რესურსების შესაძლებლობის გაძლიერებასთან მიმართებაში.

საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამამ (UHCP), რომელიც ქვეყანაში 2013 წელს ამუშავდა მოსახლეობის 90% მოიცვა.³ პროგრამა ბენეფიციარების სხვადასხვა ჯგუფისთვის ფარავს პირველადი ჯანდაცვის, ამბულატორიული და სტაციონარული მომსახურებების ფართო სპექტრს და შერჩეულ ესენციურ მედიკამენტებს. 2022 წლის ბოლოდან პროგრამაში შევიდა ინსულტისა და ტრავმის შემდგომ პერიოდში სარეაბილიტაციო სერვისებით მოსახლეობის უზრუნველყოფაც. რეაბილიტაციის სერვისების პაკეტი ეტაპობრივად გაფართოვდება მომდევნო წლებში. სარეაბილიტაციო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა ქვეყანას კიდევ მეტად დააახლოებს გაეროს მდგრადი განვითრების მესამე მიზანთან ‒ „ჯანსაღი ცხოვრებისა და კეთილდღეობის უზრუნველყოფა ყველა ასაკის ადამიანისათვის“.

დღეისათვის, საქართველოში, რეაბილიტაციის სერვისი უპირატესად დაკავშირებულია შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირების საჭიროებებთან. სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის ყოველწლიური სახელმწიფო პროგრამა საკვანძო დოკუმენტია, რომელშიც დეტალურადაა მოცემული შშმ პირთათვის განკუთვნილი მომსახურებები და ქვეპროგრამები. პროგრამის მიზანია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა (მათ შორის, ბავშვთა), ხანდაზმულთა და ოჯახურ მზრუნველობას მოკლებულ, სოციალურად დაუცველ, მიუსაფარ და მიტოვების რისკის ქვეშ მყოფ ბავშვთა ფიზიკური და სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესება და საზოგადოებაში ინტეგრაცია, ასევე კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების დახმარება. პროგრამა ითვალისწინებს მხოლოდ შშმ პირების (მათ შორის, ბავშვების) სარეაბილიტაციო სერვისებს.

შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე (შშმ) პირთა უფლებების შესახებ გაეროს კონვენციის (UNCRPD) რატიფიცირება ქვეყანამ 2013 წელს მოახდინა. ამ კონვენციის 26-ე მუხლში საუბარია შშმ პირთა აბილიტაციასა და რეაბილიტაციაზე. 2017 წელს კი საქართველომ შეიმუშავა „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონი (რომელსაც 2020 წლის ივლისში ხელი მოეწერა და ძალაშია 2021 წლის იანვრიდან).

„საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სტრატეგია 2022-2030 წლებისთვის“ საქართველოს მთავრობის №1627 განკარგულება (2022 წ. 5 სექტემბერი) III პრიორიტეტის ფარგლებში, რომლის ერთ-ერთი ამოცანაა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის გაძლიერება და საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში მათი მონაწილეობის გაზრდა, ითვალისწინებს შეზღუდული შესაძლებლობის შეფასების სოციალური მოდელის დანერგვას და მისი პრინციპების დაცვით ჯანმრთელობისა და ბიოფსიქოსოციალური დაცვის მექანიზმების გაძლიერებას, რისი ერთ-ერთი მაჩვებელი შშმ პირთა რეაბილიტაცია/აბილიტაციის სერვისების განვითარება და მისაწვდომობის უზრუნველყოფაა (პრიორიტეტი III, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებები, გვ.21). მიუხედავად იმისა, რომ რეაბილიტაციის კუთხით საერთაშორისო, რეგიონული და ქვეყნის დონეზე არსებული ვალდებულებები სახეზეა, აქამდე, საქართველოში არ არსებობდა ერთიანი სტრატეგია, რომელიც რეაბილიტაციის სექტორისთვის განსაზღვრავდა სამოქმედო პოლიტიკას. სარეაბილიტაციო ღონისძიებების ერთიანი სტრატეგიის შემუშავებას არსებითი მნიშვნელობა აქვს სარეაბილიტაციო მომსახურების მოდელის განვითარებისა და პროცესში მონაწილე ყველა დაინტერესებული მხარის, (მ.შ. სამთავრობო უწყვებები, არასამთავრობო ორგანიზაციები და ბენეფიციარები) ეფექტური თანამშრომლობისთვის.

წინამდებარე სტრატეგია შემუშავებულია სამინისტროს მიერ, სფეროს ექსპერტებთან, სამთავრობო უწყებებთან და არასამთავრობო სექტორის წარმომადგენლებთან, ასევე უნივერსიტეტებთან და პროფესიულ ასოციაციებთან კონსულტაციის შედეგად. სტრატეგიის ამოცანები ჩამოყალიბდა საქართველოში რეაბილიტაციის მიმართულებით არსებული მდგომარეობის სისტემური შეფასების (STARS) შედეგების (2020 წ. თებერვალი) და აღნიშნული შეფასების შედეგად გამოკვეთილი საკვანძო საკითხების ანალიზის საფუძველზე. სტრატეგიის შემუშავებისას გამოყენებული სისტემური მიდგომები და პროცესი სრულად შეესაბამება ქვეყნის კანონმდებლობას და ითვალისწინებს პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავების, მონიტორინგისა და შეფასების წესის სახელმძღვანელოს მითითებებს (საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 20 დეკემბრის დადგენილება №629).

საჯარო კონსულტაციებისას დაინტერესებული მხარეების მიერ წარმოდგენილ იქნა სხვადასხვა ტიპის და მოცულობის 50-ზე მეტი რეკომენდაცია და კომენტარი. ყველა წარმოდგენილი რეკომენდაცია/კომენტარი დეტალურად იქნა განხილული სტრატეგიის სამუშაო ჯგუფის შეხვედრაზე (ქ. თელავი, 2022 წლის 24 ივნისი), ეფექტიანი კომუნიკაციის, შედეგიანი შეხვედრების შემდეგ მომზადდა დოკუმენტის წარმოდგენილი ვერსია.

სტრატეგიის შემუშავების პროცესში სამინისტროს მხარს უჭერდა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ევროპის რეგიონული ბიურო და საქართველოს ოფისი. სამუშაო შესრულებულ იქნა ერთობლივად საერთაშორისო კონსულტანტებისა და სოტდშჯსდს ექსპერტების მიერ.

სტრატეგიის შემუშავების პროცესი დოკუმენტირებულია, შეხვედრების ოქმისა და დისკუსიების შედეგების ჩათვლით. სამუშაო პროცესში ჩართული ყველა დაინტერესებული მხარე ინფორმირებულ იქნა პროცესის ეტაპებისა და შედეგების შესახებ.

2. რეაბილიტაციის პრინციპები

ჯანმო-ს განმარტებით, რეაბილიტაცია (სარეაბილიტაციო მომსახურება) იმ ინტერვენციათა ერთობლიობაა, რომელიც ადამიანს ესაჭიროება მაშინ, როდესაც მას  შეზღუდული აქვს ყოველდღიური ფუნქციონირება, ან  მოსალოდნელია რომ მომავალში შეექმნება ამგვარი შეზღუდვა, ხანდაზმულობის ან ჯანმრთელობის პრობლემის, მათ შორის ქრონიკული დაავადებების ან დარღვევების, დაზიანებების ან ტრავმების გამო. ⁴ რეაბილიტაცია ადამიანებს ეხმარება ცხოვრების, მუშაობისა და სწავლის პროცესში უნარების მაქსიმალურად გამოყენებასა და პოტენციალის რეალიზებაში. მტკიცებულებებზე დაყრდნობით იმის თქმაც შეიძლება, რომ რეაბილიტაციას შეუძლია ხანდაზმულობასთან ასოცირებული ფუნქციონალური სირთულეების შემცირება და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება.⁵

ბევრ ქვეყანაში, რეაბილიტაცია ასოცირდება და გაიგივებულია შეზღუდულ შესაძლებლობებთან და ზოგჯერ აღიქმება, როგორც შშმ პირთა მომსახურების ერთ-ერთი სახეობა. სინამდვილეში, რეაბილიტაცია ჯანდაცვის ერთ-ერთი სტრატეგიაა მთელი მოსახლეობისთვის, მათ შორის შშმ პირებისთვის.

რეაბილიტაცია ყველასთვისაა, იგი განკუთვნილია მოსახლეობის ყველა ჯგუფისთვის, ჯანდაცვის მომსახურების განუყოფელი ნაწილია და ჯანდაცვის სისტემაში შედის. სარეაბილიტაციო მომსახურება მნიშვნელოვანია ჯანდაცვის სისტემის ყველა დონეზე (მესამეულ, მეორეულ, პირველად და თემის დონეებზე).

სტრატეგიაში განხილულია და იგი ეფუძნება რეაბილიტაციის ფუნდამენტურ პრინციპებს, რეაბილიტაციის ფუნდამეტური პრინციპები ჯანმოს განმარტებით შემდეგია:⁶

რეაბილიტაცია მთელი მოსახლეობისთვისაა. სარეაბილიტაციო მომსახურება სასარგებლოა ჯანმრთელობის ყველა სახის პრობლემის მქონე პირებისთვის. რეაბილიტაცია გამოიყენება მკურნალობის მწვავე, ქვე-მწვავე ფაზებისა და ხანგრძლივი მოვლისას. ის განკუთვნილია მოსახლეობის ყველა ჯგუფისთვის, ჩვილი ბავშვებიდან ‒ ხანდაზმულ ადამიანებამდე. რეაბილიტაციას სარგებელი მოაქვს, როგორც მოკლევადიანი დაზიანების, ასევე შესაძლებლობების გრძელვადიანი შეზღუდვის ან ქრონიკული დაავადების მქონე ადამიანებისთვის.

რეაბილიტაცია ადამიანზე ორიენტირებული და ინდივიდუალურია. სარეაბილიტაციო მომსახურება მორგებულია ადამიანის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე. ის მიზნების მიღწევაზეა ორიენტირებული, დროში გაწერილია და შედეგზეა ფოკუსირებული. რეაბილიტაციისას მკურნალობის პროცესში ჩართულია თავად მომსახურების მიმღები პირი და საჭიროების შემთხვევაში მისი ოჯახის წევრები ან მომვლელები.

რეაბილიტაციაში დასაქმებულია მულტიდისციპლინარული გუნდი. სარეაბილიტაციო მომსახურება ბევრი სხვადასხვა მიმართულების სპეციალისტისგან შედგება. მომსახურების ეფექტიანი მიწოდება, ჩვეულებრივ, საჭიროებს მულტიდისციპლინარულ თანამშრომლობას სარეაბილიტაციო მიმართულების სხვადასხვა სპეციალისტს შორის.

რეაბილიტაცია საყოველთაო ჯანდაცვის ნაწილია. მოსახლეობის საყოველთაო ჯანდაცვის უზრუნველყოფა უნდა მოიცავდეს ქმედებებს და სტრატეგიებს რეაბილიტაციის ხარისხის, მისი ფიზიკური და ფინანსური ხელმისაწვდომობის გასაუმჯობესებლად, რითაც მოხდება რეაბილიტაციის, როგორც ჯანდაცვის მომსახურების მნიშვნელობის აღიარება.

3. სიტუაციის ანალიზი

ჯანმოს ევროპულ რეგიონებში ადამიანების სიცოცხლის ხანგრძლივობა შედარებით მაღალია შესაბამისად მოსახლეობაში ხანდაზმულთა წილი იზრდება. 2014 წელს ჩატარებულ, მოსახლეობის აღწერის მონაცემებზე დაყრდნობით, საქართველოში მოსახლეობის 14%-ს 65 წლის და 65 წელს ზემოთ პირები წარმოადგენენ. 2050 წლისთვის ეს ასაკობრივი ჯგუფი მოსახლეობის 25% იქნება.⁷ დაბერების პროცესი აუცილებლად ასოცირდება ფუნქციონირების პრობლემების ზრდასთან, მათ შორის, ჯანმრთელობის ქრონიკულ პრობლემებთან, სხვადასხვა დაავადების რაოდენობის ზრდასა და ჯანმრთელობის გაუარესებასთან. ხანდაზმულთათვის რეაბილიტაცია სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, რადგან აღნიშნული ხელს უწყობს ხანდაზმულებმა მაქსიმალურად შეინარჩუნონ დამოუკიდებლობა, მიიღონ მონაწილეობა სხვადასხვა საგანმანათლებლო სამუშაოებში და მნიშვნელოვანი როლი შეასრულონ გარშემომყოფთა ცხოვრებაში.⁸

მდგრადი განვითარების მიზნები (SDGs) და რეაბილიტაცია

რეაბილიტაციის პროცესში ფუნქციონალური შესაძლებლობების ოპტიმიზაციის მიზნით სარეაბილიტაციო მომსახურების მიწოდება ხორციელდება ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირებისთვის იმ მიზნით, რომ მათ მაქსიმალურად დიდხანს შეძლონ დამოუკიდებლობის შენარჩუნება, მიიღონ განათლება, იყვნენ ეკონომიკურად პროდუქტიულები და შეასრულონ მნიშვნელოვანი სოციალური როლი ცხოვრებაში. შესაბამისად, სარეაბილიტაციო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობას როგორც სერვისის, ასევე ფინანსური თვალსაზრისით, აქვს უდიდესი მნიშვნელობა მდგრადი განვითარების მე-3 მიზნის მიღწევაში ‒ „ჯანსაღი ცხოვრებისა და კეთილდღეობის უზრუნველყოფა ყველა ასაკის ადამიანისათვის“.

მდგრადი განვითარების 3.4 მიზანია არაგადამდები დაავადებებით გამოწვეული ნაადრევი სიკვდილიანობის შემცირება, დაავადებათა პრევენციისა და მკურნალობის საშუალებით და ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის განვითარება. გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ, რეაბილიტაცია აუმჯობესებს ადამიანის ფუნქციურ უნარებს სხვადასხვა მიმართულებით. სარეაბილიტაციო მომსახურება აუმჯობესებს ონკოლოგიური, გულსისხლძარღვთა და ქრონიკული რესპირატორული დაავადებების მქონე პაციენტების მდგომარეობას. ასევე, რეაბილიტაცია იძლევა დადებით შედეგებს ცერებროვასკულური, ნევროლოგიური და მრავალი სხვა არაგადამდები დაავადებისა და დაზიანების მქონე ადამიანებისათვის.⁹ ამასთან, აღსანიშნავია, რომ საქართველოში სიკვდილიანობის 93% არაგადამდებ დაავადებებზე მოდის.¹⁰

მდგრადი განვითარების 3.c (SDG 3.c) მიზანია მნიშვნელოვნად გაზარდოს ჯანმრთელობის დაფინანსება და ჯანდაცვის სამუშაო რესურსის დასაქმება, განვითარება, ტრენინგი და შენარჩუნება.

ადამიანური რესურსი სარეაბილიტაციო მომსახურებისთვის

საგულისხმოა, რომ ქვეყანას არ აქვს რეაბილიტაციის სფეროში დასაქმებულთა შესახებ კონსოლიდირებული მონაცემები. შეფასებები ემყარება ექიმთა სერტიფიცირების სახელმწიფო რეესტრის, ასევე, სარეაბილიტაციო სპეციალობების კურსდამთავრებულთა შესახებ მონაცემებს და STARS შეფასებისას გამართული ჯგუფურ დისკუსიისას რეაბილიტაციის სფეროს წარმომადგენელთა მონაცემებს.

საქართველოში სარეაბილიტაციო სერვისის მიმართულებით დასაქმებული სპეციალობებისთვის¹¹ აქამდე არ იყო განსაზღვრული რეკომენდებული რაოდენობა მოსახლეობის რაოდენობაზე გადაანგარიშებით. ცხრილ 1-ში წარმოდგენილია სპეციალისტთა რეკომენდებული რაოდენობა ოკუპაციური თერაპევტებისა (OT) და პროთეზირება ორთეზირების სპეციალისტებისთვის (P&O) საერთაშორისო სტანდარტის შესაბამისად და მაღალი შემოსავლის ქვეყნებში ადამიანური რესურსის რაოდენობა მოსახლეობის რაოდენობაზე გადაანგარიშებით რეაბილიტაციის სფეროს 3 სპეციალობისთვის (PT, PRM, SLT). რის მიხედვითაც განისაზღვრა საქართველოში რეაბილიტაციის სპეციალისტთა საჭირო რაოდენობა საქართველოს მოსახლეობის რაოდენობაზე (3,5, მილიონი) გადაანგარიშებით ( ცხრილი 1).

ცხრილი 1. სარეაბილიტაციო მომსახურებისთვის ადამიანური რესურსის რაოდენობა მოსახლეობასთან მიმართებაში¹²

*მონაცემი არის SLT (ენისა და მეტყველების თერაპია) სამაგისტრო პროგრამების კურსდამთავრებულების შესახებ ‒ არ შეიცავს მონაცემებს ლოგოპედების შესახებ (~1,000 ქვეყანაში).მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში PRM (საექიმო სპეციალობა ‒ ფიზიკური მედიცინა, რეაბილიტაცია და კურორტოლოგია) სპეციალობით სერტიფიკატს ფლობს ექიმთა საკმაოდ დიდი რაოდენობა, ამ სპეციალობით ექიმების მწირი რაოდენობაა ამჟამად დასაქმებული.

სარეაბილიტაციო მომსახურების დაფინანსება

მდგრადი განვითარების მიზნის 3.8 (SDG 3.8) მისაღწევად მნიშვნელოვანია სარეაბილიტაციო მომსახურების სტაბილური დაფინანსება სახელმწიფო, კერძო ან შერეული სადაზღვევო სქემების საშუალებით.

საქართველოში 2022 წლის ბოლოდან დაიწყო საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაში რეაბილიტაციის სერვისების ინტეგრაციის პროცესი, რაც გაგრძელდება სტრატეგიის მოქმედების პერიოდში საჭიროებების მაქსიმალურად მოცვის მიზნით.

აქამდე, რეაბილიტაციის სერვისების დაფინანსება ქვეყანაში მიმდინარეობდა რეფერალური მომსახურების პროგრამის ფარგლებში. ინსულტის შემდგომი რეაბილიტაციის სერვისის დაფინანსების მოთხოვნით 2021 წელს რეფერალურ კომისიას მომართა 177 მოქალაქემ, სერვისის საერთო ღირებულება შეადგენდა 1 193 675.50 ლარს, მათგან დაფინანსდა 58 მოქალაქე, 185 342.00 ლარით. ინსულტის შემდგომი რეაბილიტაციის გარდა, მოთხოვნა მზარდია პოსტტრავმული რეაბილიტაციის სერვისებზე. რეფერალურ პროგრამას დაფინანსებისთვის 2021 წელს მომართა 329 მოქალაქემ, სერვისის საერთო ღირებულება 994 406.90 ლარი. მათგან დაფინანსდა 158 მოქალაქე, სერვისის საერთო ღირებულებაა 283 778.00 ლარი.

გარდა აღნიშნულისა, სარეაბილიტაციო სერვისების დაფინანსება ხდება სოციალური რეაბილიტაციისა სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, რომლის ბიუჯეტი 2021 წელს 15.1 მლნ. ლარს შეადგენდა. რეგიონული ბიუჯეტებიდან სარეაბილიტაციო სერვისებზე დაიხარჯა 4.8 მლნ. ლარი.

სარეაბილიტაციო მომსახურებასთან დაკავშირებული სიტუაციის შეფასება საქართველოში

2020 წლის თებერვალში, ჯანმოს ტექნიკური დახმარებით ჩატარებული შეფასების (STARS ‒ რეაბილიტაციის მიმართულებით არსებული მდგომარეობის სისტემური შეფასება) შედეგად გამოიკვეთა, რომ ქვეყანაში რეაბილიტაციის სერვისის საჭიროების მქონე პირებისთვის ხარისხიან რეაბილიტაციის სერვისზე ხელმისაწვდომობა შეზღუდულია, რაც საერთაშორისო მტკიცებულებებისა და ქვეყანაში არსებული სტატისტიკური მონაცემების გათვალისწინებით დაკავშირებულია მოსახლეობის ფუნქციონალური შესაძლებლობების დაქვეითებასთან. შეფასების შედეგად განისაზღვრა შემდეგი მიგნებები და საჭიროებები:

1. სარეაბილიტაციო მომსახურება სრულყოფილად არ არის ინტეგრირებული საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში, იგი ძირითადად ხელმისაწვდომია მხოლოდ სოციალური პროგრამების ბენეფიციარებისთვის, შშმ პირებისთვის, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაში ჩართული კონტინგენტისთვის რეაბილიტაციის სერვისი სახელმწიფო პროგრამით არ ფინანსდება.

ა) რეაბილიტაციის დაფინანსება დაკავშირებულია სოციალურ პროგრამებთან და არა ჯანმრთელობის დაცვასთან. სარეაბილიტაციო მომსახურების დაფინანსებისას გამოიყენება ვაუჩერული სისტემა, სოციალური პროგრამების ფარგლებში. ჯანდაცვის სისტემაში რეაბილიტაციის ბიუჯეტის შესახებ არსებული კონსოლიდირებული ინფორმაცია საკმაოდ მწირია. სარეაბილიტაციო მომსახურებები არ შედის საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაში (UHC);

ბ) რეაბილიტაცია მიჩნეულია, როგორც შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა მომსახურება. სარეაბილიტაციო მომსახურება უფრო ადვილად არის ხელმისაწვდომი შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთათვის, ვიდრე მათთვის, ვისაც უნარების დროებითი შეზღუდვა აქვთ. ეს კიდევ უფრო ამყარებს იმ შეხედულებას, რომ რეაბილიტაცია მხოლოდ განსაზღვრულ პირთათვის არის ხელმისაწვდომი და არა ყველასთვის, ვისაც ის სჭირდება;

გ) რეაბილიტაცია საჭიროებს არსებულ ჯანმრთელობის დაცვის მიმართულების პოლიტიკაში ინტეგრირებას. საქართველოში არსებული 16,000 სტაციონარული საწოლიდან, რეაბილიტაციისთვის განსაზღვრული რაოდენობა 130-ზე ნაკლებია. სტაციონარებში/სამედიცინო დაწესებულებებში, არ არსებობს შესაბამისი სტანდარტები სარეაბილიტაციო სამკურნალო სივრცის/ინფრასტრუქტურის ან სარეაბილიტაციო აღჭურვილობისთვის.

1. სარეაბილიტაციო მომსახურებისთვის ადამიანური რესურსი საქართველოში მცირეა და არათანაბრად არის გადანაწილებული ჯანდაცვის სისტემაში.

ა) საქართველოში, რეაბილიტაციის სფეროს სპეციალისტთა სავარაუდო რაოდენობა საკმაოდ დაბალია. რეაბილიტაციის სპეციალისტთა შესახებ შეფასებები ემყარება ექიმთა სერტიფიცირების სახელმწიფო რეესტრის, ასევე, სარეაბილიტაციო სპეციალობების კურსდამთავრებულთა შესახებ მონაცემებს. რეაბილიტაციის სპეციალისტებისთვის ფიზიკური მედიცინა (PT), ოკუპაციური თერაპია (OT), ენისა და მეტყველების თერაპია (SLT) არსებობს უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამები, რომელიც აკრედიტებულია საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს სსიპ ‒ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის (NCEQE) მიერ, რაც საშუალებას იძლევა შეგროვდეს ინფორმაცია ამ სპეციალობებში დიპლომირებული სპეციალისტების რაოდენობის თაობაზე.

ბ) რეაბილიტაციის სპეციალისტებისთვის (გარდა საექიმო სპეციალობისა „ფიზიკური მედიცინა, რეაბილიტაცია და კურორტოლოგია“) არსებული პროფესიული რეგულაციები არასათანადოა. რეგულირება მოიცავს მხოლოდ საექიმო სპეციალობას „ფიზიკური მედიცინა, რეაბილიტაცია და კურორტოლოგია“ რეაბილიტაციის სფეროს ისეთი სპეციალისტებისათვის, როგორიცაა PT, OT, SLT არ არსებობს არც სალიცენზიო მოთხოვნები/ რეგისტრაციის მექანიზმები / უწყვეტი განათლების სისტემა.

3. სარეაბილიტაციო მომსახურება საქართველოში არასაკმარისია, მოზრდილთა სარეაბილიტაციო მომსახურებასთან დაკავშირებული სერვისები ფაქტობრივად არ არის განვითარებული (შესაბამისად არ არსებობს სტანდარტიზებული მიდგომა), ამასთან, ფინანსური ბარიერი ხელს უშლის სერვისების თანაბარ განვითარებას, რაც განსაკუთრებით გამოკვეთილია ქვეყნის დედაქალაქიდან დაშორებულ რეგიონებში.

ა) ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან ასოცირებული პრობლემების მქონე მოზრდილთა სარეაბილიტაციო სერვისები საქართველოში არ არის განვითარებელი. ამასთან, არსებული სერვისების შესახებ მონაცემთა სრულფასოვანი ანალიზის გარეშე ძნელია შეფასდეს ფინანსური ხელმისაწვდომობა რეაბილიტაციის სერვისზე. საქართველოში რეაბილიტაციის ხელმისაწვდომობა ორიენტირებულია შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებზე. შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ზრდასრულ ადამიანს შეიძლება ჰქონდეს წვდომა გარკვეულ სარეაბილიტაციო სერვისებსა და დამხმარე საშუალებებზე, მაგრამ მოზრდილთა უმრავლესობას, რომელთაც ესაჭიროებათ სარეაბილიტაციო სერვისები, სარეაბილიტაციო მომსახურების მისაღებად უწევს ჯიბიდან გადახდა;

ბ) საქართველოში დამხმარე საშუალებების რაოდენობა და სახეობები შეზღუდულია. სოტდშჯსდს/სსიპ ‒ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტო აფინანსებს 14 ტიპის დამხმარე საშუალებას. ეს ბიუჯეტი არის სოციალური მომსახურების პროგრამების ფარგლებში და არ წარმოადგენს ჯანმრთელობის დაცვის ბიუჯეტის ნაწილს;

გ) სარეაბილიტაციო მომსახურების მიმწოდებელი სამედიცინო დაწესებულებებისთვის სტანდარტები სრულად არ არის შემუშავებული ან დანერგილი. შეზღუდულია როგორც სარეაბილიტაციო მომსახურების შედეგების გაზომვა ასევე მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მოვლის მოდელები. მიუხედავად იმისა, რომ, მკურნალობის ზოგიერთი ინდივიდუალური გეგმა არსებობს, მკურნალობის სქემა თითქმის ყოველთვის მიჰყვება პროცედურების წინასწარ განსაზღვრულ რაოდენობას ან ბიუჯეტის ლიმიტს და არ არის ორიენტირებული მკურნალობის შედეგებზე. პაციენტის შეფასების ფორმები ინდივიდუალურია თითოეული სამედიცინო დაწესებულებისთვის და საქართველოში სარეაბილიტაციო მომსახურებასთან დაკავშირებული გაიდლაინებისა და პროტოკოლების დანერგვა ახლა იწყება.

4. მონაცემები რეაბილიტაციის შესახებ არ არის ხელმისაწვდომი, რადგან სამედიცინო დაწესებულებების სტატისტიკურ და ანგარიშგების ფორმებში არ არის გათვალისწინებული რეაბილიტაციის სერვისის შესახებ ინფორმაციის შეგროვება.

ა) რეაბილიტაციასთან დაკავშირებული თანმიმდევრული და კონსოლიდირებული ინფორმაცია მწირია. ეროვნულ დონეზე არ არსებობს ერთიანი მონაცემთა ბაზა სარეაბილიტაციო მომსახურების ან ამ სფეროში დასაქმებული ადამიანური რესურების შესახებ. ასევე, არ არსებობს კონსოლიდირებული მონაცემები რეაბილიტაციის გამოყენების, შედეგების, ხარისხისა და ეფექტურობის შესახებ;

ბ) მონაცემები მოსახლეობის ფუნქციონირების შესახებ არ მიიჩნევა არსებითად. სსიპ ‒ ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი (NCDC) აგროვებს ყოველწლიურ სტატისტიკურ მონაცემებს სამედიცინო დაწეებულებებიდან, რომელშიც არ შედის ინფორმაცია რეაბილიტაციის შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს ინფორმაცია ავადობისა და სიკვდილიანობის შესახებ, არ არსებობს შეგროვებული ინფორმაცია ფუნქციონირების შესახებ.

4. ძლიერი და სუსტი მხარეები, შესაძლებლობები და საფრთხეები

ჯანმრთელობის სექტორის რეაბილიტაციის SWOT ანალიზი ეყრდნობა ქვეყანაში 2020 წლის თებერვალში ჩატარებული STARS-ის ანგარიშის შედეგებს. წარმოდგენილი SWOT ანალიზი მოიცავს სარებილიტაციო მომსახურების მიმართულებით ძლიერ და სუსტ მხარეებს, აგრეთვე არსებულ შესაძლებლობებსა და პოტენციურ საფრთხეებს.

ძლიერ მხარეებს შორის არის პოლიტიკური ნება, სამინისტროს მზაობა თანამშრომლობისა და ცვლილებებისთვის. ძლიერ მხარეებს შორის ასევე არის საუნივერსიტეტო განათლების ხელმისაწვდომობა (არსებობს უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამები) რეაბილიტაციის სპეციალისტებისათვის (PT, OT, SLT) და რეაბილიტაციის სფეროში სახელმწიფო დაფინანსების არსებობა სხვადასხვა პროგრამის ფარგლებში და სხვ.

სუსტ მხარეებს შორის აღსანიშნავია, რომ რეაბილიტაციის სპეციალისტების საქმიანობა არ არის დარეგულირებული და მათი რაოდენობა დღეისათვის არ არის საკმარისი. მწირია სტატისტიკური მონაცემები რეაბილიტაციის სფეროში, არ არსებობს მოზრდილთა რეაბილიტაციის სახელმწიფო პროგრამები, ქვეყნის მასშტაბით შეზღუდულია დამხმარე საშუალებების არჩევანი, ასევე, არ ხორციელდება რეაბილიტაციის ხარისხის, შედეგებზე ორიენტირებული სარეაბილიტაციო მომსახურებისა ან შედეგების მონაცემების მონიტორინგი.

რაც შეეხება შესაძლებლობებს, სტრატეგიის შემუშავების პროცესში ჩართული მხარეების თანამშრომლობა, დონორების და ჯანმოს ინტერესი და ტექნიკური დახმარების არსებობა მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს სტრატეგიის განხორციელებას. ამასთან, რეაბილიტაციის სერვისის ინტეგრირება ჯანმრთელობის დაცვის სისტემებში გლობალური ინტერესს წარმოადგენს, რაც საშუალებას მისცემს ქვეყანას შექმნას წარმატებული, პაციენტზე ორიენტირებული ჯანდაცვის სისტემა.

სტრატეგიის შემუშავების პროცესში ყველაზე მნიშვნელოვან საფრთხედ უნდა ჩაითვალოს გეოპოლიტიკური მდგომარეობა ‒ ტერიტორიული კონფლიქტები, მისი უარყოფითი გავლენა ეკონომიკასა და სახელმწიფოს შესაძლებლობებზე და ბიუჯეტის დეფიციტი, რაც შესაძლოა სხვადასხვა ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ფაქტორთან იყოს დაკავშირებული. ასევე, აღსანიშნავია, სამუშაო ძალის საზღვარგარეთ მიგრაციის, დონორების ინტერესების პოტენციურ ცვლილებასა და სერვისის მიწოდების გეოგრაფიულ ბარიერებით გამოწვეულ შეზღუდვებთან დაკავშირებული საფრთხეები.

5. სტრატეგიული ხედვა, მიზანი და ამოცანები

საქართველოში რეაბილიტაციის სტრატეგიული ხედვა შემდეგია: საქართველოს მოსახლეობას აქვს ხელმისაწვდომობა და ფინანსური წვდომა ხარისხიან აბილიტაციასა და რეაბილიტაციაზე ჯანმრთელობის ოპტიმალური მდგომარეობის, ფუნქციონირების, დამოუკიდებლობისა და კეთილდღეობის მისაღწევად ან შესანარჩუნებლად.

ამ ხედვაში გამოყენებული ტერმინები ასე განიმარტება:
- საქართველოს მოსახლეობა: ეს არადისკრიმინაციული ტერმინია და მოიცავს ახალგაზრდებს და ხანდაზმულებს, ქალაქსა და სოფლად მცხოვრებთ, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებს და ასევე ჯანმრთელობის დროებითი პრობლემების მქონე პირებს;

• აქვს წვდომა: ინფორმაცია რეაბილიტაციის შესახებ არის ნათელი, მომსახურება ფინანსურად ხელმისაწვდომია და მისი მიღება ადგილობრივადაა შესაძლებელი.

• ხარისხიანი: ზრუნვა არის უსაფრთხო, ეფექტური, მტკიცებულებაზე დაფუძნებული და პაციენტზე ორიენტირებული;

• აბილიტაცია და რეაბილიტაცია: ზრუნვა ხელმისაწვდომია დაბადებისთანავე ან მოგვიანებით, ფუნქციონირების შეზღუდვის განვითარებისას;

• ჯანმრთელობის ოპტიმალური მდგომარეობა: სრული ფიზიკური, ფსიქიკური და სოციალური კეთილდღეობა და არა უბრალოდ დაავადების ან ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემების არქონა.

რეაბილიტაციის ეროვნული სტრატეგიის მიზანია: „დროული, ეფექტური, პიროვნებაზე ორიენტირებული სარეაბილიტაციო მომსახურების ხელმისაწვდომობის გაზრდა, რომელიც ინტეგრირებულია ჯანდაცვის სისტემის ყველა დონეზე და აღწევს საზოგადოებამდე“.

რეაბილიტაციის სექტორის განვითარების ფარგლებში იდენტიფიცირებულია შემდეგი ოთხი ამოცანა:

• რეაბილიტაციის სერვისების ინტეგრირება ჯანდაცვაში;

• რეაბილიტაციის სფეროში დასაქმებულთა ხელშეწყობა;

• სარეაბილიტაციო მომსახურების გაძლიერება;

• რეაბილიტაციის შესახებ მონაცემებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა.

  1. რეაბილიტაციის სერვისების ინტეგრირება ჯანდაცვაში

ჯანდაცვის სფეროში სარეაბილიტაციო მომსახურების ინტეგრაციის გასაუმჯობესებლად, სტრატეგია ფოკუსირებულია რეაბილიტაციის დაფინანსების მექანიზმების გაფართოებაზე. 2022 წლის ბოლოდან დაიწყო რეაბილიტაციის მომსახურების ინტეგრაცია საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაში. ამერიკის საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს ტექნიკური დახმარებით მომზადდა რეაბილიტაციის სერვისების დაფინანსების მოდელი, რომლის ეტაპობრივი დანერგვა სტრატეგიის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა.

რეაბილიტაციის დაფინანსების თვალსაზრისით სტრატეგიის მოსალოდნელი შედეგია რეაბილიტაციის სერვისების გაზრდილი ბიუჯეტი ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამების ფარგლებში.

რეაბილიტაციის სერვისების ინტეგირებისთვის სამედიცინო მომსახურების ერთიან პროცესში მნიშვნელოვანია სამედიცინო პროფესიონალების მომზადება რეაბილიტაციის მნიშვნელობის, ჩვენებების და კლინიკური სარგებლიანობის თაობაზე.

სტრატეგიის ფარგლებში გათვალისწინებულია რეაბილიტაციასთან დაკავშირებულ სასწავლო პროგრამების არსებულ სამედიცინო და საექთნო პროგრამებში ჩართვა. ამის შედეგად მოსალოდნელია სამედიცინო პროფესიონალების დამოკიდებულების შეცვლა რეაბილიტაციის მიმართ, კერძოდ, აღნიშნული ინტერვენციის შედეგად სარეაბილიტაციო მომსახურება დაიმკვიდრებს მისთვის განკუთვნილ ადგილს სამედიცინო მომსახურების მიწოდების უწყვეტ ჯაჭვში.

2. რეაბილიტაციის სფეროში დასაქმებულთა ხელშეწყობა

ძლიერი მულტიდისციპლინური სარეაბილიტაციო გუნდის სპეციალისტების განვითარება არის ერთ-ერთი, ჯანმოს იმ ათი მიმართულებიდან, რომლებიც სარეაბილიტაციო მომსახურებას უკავშირდება. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში PRM ექიმ-სპეციალისტების რაოდენობა საკმაოდ მაღალია, ფიზიკური თერაპევტების PT-ების რაოდენობა 16%-ს, ხოლო ოკუპაციური ტერაპევტების OT-ის რაოდენობა საერთო საჭიროების 1%-ს შეადგენს. სტრატეგია ითვალისწინებს მონაცემთა ბაზის შექმნას, რომელშიც აისახება ზუსტი მონაცემები საქართველოში მომუშავე რეაბილიტაციის სპეციალისტების რაოდენობის, ტიპისა და ადგილმდებარეობის შესახებ. სტრატეგიის მიზანია საქართველოში უფრო მეტი ისეთი სამედიცინო დაწესებულების არსებობა, რომელიც სარეაბილიტაციო მომსახურების მიწოდებისას რეაბილიტაციის სპეციალისტთა მულტიდისციპლინარულ გუნდებს იყენებს.

საქართველოში რეაბილიტაციის მიმართულებით დასაქმებული ექიმ-სპეციალისტები ექვემდებარებიან სახელმწიფო რეგულირებას და მათზე ვრცელდება დამოუკიდებელი საექიმო საქმიანობის დამადასტურებელი სერტიფიკატის ფლობის აუცილებლობის მოთხოვნა, ხოლო PT, OT და SLT-თვის არ არსებობს მსგავსი მოთხოვნები. ამასთან, რეაბილიტაციის სპეციალისტებზე არ ვრცელდება უწყვეტი პროფესიული განათლების (CPD) მოთხოვნა. ეფექტური სარეაბილიტაციო მომსახურებისათვის აუცილებელია კომპეტენტური და მრავალდისციპლინური რეაბილიტაციის სპეციალისტთა გუნდი. სტრატეგიით გათვალისწინებული ინტერვენციების საშუალებით საქართველო განახორციელებს CPD-ს რეაბილიტაციის სპეციალისტებისთვის და დანერგავს მარეგულირებელ მოთხოვნებს PT,OT და SLT-ს მიმართ, რაც ხელს შეუწყობს უფრო მაღალკვალიფიციური რეაბილიტაციის სპეციალისტების რესურსის შექმნას ქვეყანაში.

3. სარეაბილიტაციო მომსახურების გაძლიერება

2014 წლის საყოველთაო აღწერის მონაცემების ( 14%-ს 65 წლის და 65 წელს ზემოთ პირები წარმოადგენენ) და 2050 წლისთვის გაკეთებული პროგნოზების (ეს ასაკობრივი ჯგუფი მოსახლეობის 25% იქნება) თანახმად საქართველოს მოსახლეობა ბერდება. შესაბამისად, ხანშიშესული ადამიანებისთვის რეაბილიტაცია უკიდურესად მნიშვნელოვანია, დამოუკიდებლობის მაქსიმალურად დიდი ხნით შენარჩუნების თვალსაზრისით. მიუხედავად ამისა, საქართველოში, მოზრდილთა სარეაბილიტაციო მომსახურება სრულად არ არის ინტეგრირებული ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამებში. ეს სტრატეგია ხელს შეუწყობს მოზრდილებისა და ხანშიშესული ადამიანებისთვის სარეაბილიტაციო სერვისებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდას.

საქართველოს აქვს 14 სახის დამხმარე საშუალება, რომლებიც ხელმისაწვდომია სახელმწიფო პროგრამების ფარგლებში. ჯანმოს მიერ რეკომენდებულია და პრიორიტეტულად განხილულია 50 დამხმარე საშუალება. სტრატეგია მხარს უჭერს სახელმწიფოს ძალისხმევას დამხმარე საშუალებებთან დაკავშირებული მდგომარეობის შეფასებასა და დამხმარე საშუალებების ნუსხის განახლებას საქართველოში არსებული სიტუაციის გათვალისწინებით. ეს შესაძლებლობას მისცემს ქვეყანას დამხმარე საშუალებების სახეობებისა და რაოდენობის გაზრდის გზით დაკმაყოფილდეს მოსახლეობის საჭიროები.

ჯანმოს რეაბილიტაციის სტრატეგიის „რეაბილიტაცია 2030“ ერთ-ერთი მთავარი ქმედებაა სარეაბილიტაციო მომსახურების მიწოდების ყოვლისმომცველი მოდელების შექმნა, რათა ეტაპობრივად მიღწეულ იქნას სამართლიანი ხელმისაწვდომობა ხარისხიან მომსახურებებსა და დამხმარე საშუალებებზე, მთელი მოსახლეობისათვის, მათ შორის სოფლად ან შორეულ ადგილებში. სტრატეგია მიზნად ისახავს სარეაბილიტაციო მომსახურების მიწოდების ადგილების რუკაზე ასახვას, მოსახლეობის მეტი ინფორმირებულობისა და იმ გეოგრაფიული ადგილების იდენტიფიცირების მიზნით, სადაც სარეაბილიტაციო მომსახურება ჯერ კიდევ არ არის ხელმისაწვდომი. ეს მოგვცემს რეაბილიტაციის სერვისებში ჩართული ადამიანური რესურსების პროაქტიული დაგეგმვის შესაძლებლობას, სერვისების მიწოდებაში არსებული ხარვეზების აღმოსაფხვრელად.

რაც შეეხება მომსახურების ხარისხის უზრუნველყოფას, სტრატეგია ხელს შეუწყობს არსებული ინსტრუმენტების (მაგ. ფუნქციური დამოუკიდებლობის მაჩვენებელი - FIM) გამოყენებას სარეაბილიტაციო ჩარევების შედეგების გასაზომად, რითაც შესაძლებელია შეიქმნას მტკიცებულებათა ერთობლიობა, რომელიც აჩვენებს რეაბილიტაციის სარგებელს და გაზომავს მომსახურების ეფექტურობას. საქართველოში რეაბილიტაციის სერვისებთან დაკავშირებული გაიდლაინების და პროტოკოლების რაოდენობა ძალზედ მცირეა. ეს დოკუმენტები კი აუცილებელია სამედიცინო მომსახურების თანმიმდევრულობისა და მოვლის სტანდარტების დამკვიდრებისთვის. აღნიშნული სტრატეგიით გათვალისწინებულია სარეაბილიტაციო მომსახურებასთან დაკავშირებული გაიდლაინებისა და პროტოკოლების შექმნა.

4. რეაბილიტაციის შესახებ მონაცემებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა

რეაბილიტაციის თაობაზე ინფორმაციის რუტინული შეგროვება და ანგარიშგება აუცილებელია რეაბილიტაციის სერვისებთან დაკავშირებით დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღებისათვის. საქართველოში დაავადებათა კონტროლის და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნულ ცენტრში ყოველწლიურად გროვდება სტატისტიკური მონაცემები სამედიცინო დაწესებულებებიდან, თუმცა აღნიშნული არ ითვალისწინებს რეაბილიტაციასთან დაკავშირებული ინფორმაციის შეგროვებას. SWOT ანალიზის დროს ორ ძირითად სუსტ მხარედ შეფასდა „რეაბილიტაციის თაობაზე მწირი მონაცემები და სტატისტიკის არ არსებობა“. წარმოდგენილი სტრატეგია ხელს შეუწყობს ჯანდაცვის საინფორმაციო სისტემებში რეაბილიტაციის სფეროს სპეციალისტებისა და სარეაბილიტაციო მომსახურების ხელმისაწვდომობის თაობაზე მონაცემების აღრიცხვას, აღნიშნულის თაობაზე ინფორმაციის მიწოდების ვალდებულება შესაბამისად უნდა იქნეს ასახული სამედიცინო დაწესებულებების მიერ დაავადებათა კონტროლის ცენტრისთვის სტატისტიკური ინფორმაციის მიწოდების შესახებ ნორმატიულ აქტში (მინისტრის ბრძანებაში „სამედიცინო სტატისტიკური ინფორმაციის წარმოების და მიწოდების წესის შესახებ“).

6. ლოგიკური ჩარჩო

7. საჯარო კონსულტაციები

სტრატეგიის ლეგიტიმაციის, სანდოობისა და ეფექტიანი განხორციელების უზრუნველყოფის მიზნით დაინტერესებული მხარეებსა და საზოგადოების წარმომადგენლებთან გაიმართა საჯარო კონსულტაციები/შეხვედრები, როგორც ელექტრონული ისე ფიზიკური კონსულტაციები.

კონსულტაციების დაწყებამდე მოხდა დაინტერესებული მხარეების შერჩევა: პროფესიული ასოციაციები/გაერთიანებები, დარგის სპეციალისტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, მოწყვლადი ჯგუფები, საგანმანათლებლო დაწესებულებები, საერთაშორისო სექტორი/დონორები და სხვ.

რამდენიმე თვის განმავლობაში მიმდინარეობდა მხარეებისთვის ინფორმაციას მიწოდება ელექტრონული ფოსტისა და შეხვედრების გზით. სტრატეგიის მომზადების ჯგუფის მიერ განხორციელდა მხარეების მიერ მოწოდებული შეხედულებების, ახალი იდეების, მტკიცებულებების/მონაცემების შეგროვება და სხვ.

საბოლოო, შემაჯამებელი შეხვედრა ჩატარდა 2022 წლის 24 ივნისს, სადაც განხილული იქნა სტრატეგიის პროექტის დასრულებული ვერსია.

კონსულტაციებში მონაწილეობდა 50-ზე მეტი დარგის სპეციალისტი, არასამთავრობო ორგანიზაციის წარმომადგენელი, მოწყვლადი ჯგუფები ‒ შშმ პირი, საგანმანათლებლო პროგრამის ხელმძღვანელი, საერთაშორისო სექტორის წარმომადგენელი/დონორები და სხვ. საჯარო კონსულტაციებისთვის სტრატეგიის პროექტი ასევე განთავსდა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ოფიციალურ ვებ-გვერდზე (https://www.moh.gov.ge/ka/758/). მიღებული რეკომენდაციები, წინადადებები და შენიშვნების 98% ინტეგრირებული იქნა სტრატეგიის პროექტში.

8. განხორციელება, მონიტორინგი და შეფასება

მოცემული სტრატეგიის განხორციელება დაიწყება 2023 წელს და 2027 წლამდე გაგრძელდება. ამ 5-წლიანი პერიოდის განმავლობაში, ყველა დაინტერესებული მხარის ჩართულობით, სამინისტროს (სოტდშჯსდს) სტრატეგიული დაგეგმვის და ანალიტიკის დეპარტამენტი, პოლიტიკის დეპარტამენტთან ერთად უზრუნველყოფს სტრატეგიის განხორციელების პროცესის კოორდინაციას, რეაბილიტაციის სფეროს საკონტაქტო პირების, რეაბილიტაციის სამოქმედო ჯგუფის, რეაბილიტაციასთან დაკავშირებულ კონკრეტულ საკითხებზე ფოკუსირებული სამუშაო ჯგუფებისა და რეაბილიტაციასთან დაკავშირებული სხვა მხარეების ჩართულობითა და ძალისხმევით.

სტრატეგიის ეფექტიანი განხორციელებისათვის პირველ ეტაპზე შემუშავდა 2023-2024 წლების სამოქმედო გეგმა, რომელიც თითოეული მიზნითა და ამოცანით განსაზღვრული შედეგის მისაღწევად კონკრეტულ აქტივობებს განსაზღვრავს.

სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის განხორციელების მხარდასაჭერად, სამინისტრო (სოტდშჯსდს) ჩაატარებს პერიოდულ შეხვედრებს სამოქმედო გეგმაში ჩართული სხვა სახელმწიფო უწყებებსა და დაინტერესებულ მხარეებს შორის კოორდინაციისა და დაგეგმვის ხელშეწყობის მიზნით.

სტრატეგიის განმახორციელებელი ძირითადი საჯარო უწყებები შემდეგია:

• საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო;

• სსიპ ‒ ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი (დკსჯეც);

• სსიპ ‒ ჯანმრთელობის ეროვნული სააგენტო (NHA);

• სსიპ ‒ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტო (SRAMA);

• სსიპ ‒ ინფორმაციული ტექნოლოგიების სააგენტო;

• საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო;

• საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სსიპ ‒ კურორტების განვითარების სააგენტო.

საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს პოლიტიკის დეპარტამენტის კოორდინაციით განხორციელდება მონიტორინგი და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული შეფასება სარეაბილიტაციო მომსახურების განვითარების სტრატეგიაში განსაზღვრული მიზნებისა და ამოცანების მიღწევისა და სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული აქტივობების განხორციელების პროგრესის შესაფასებლად. სამოქმედო გეგმის შესრულების მონიტორინგის წლიური ანგარიში მომზადდება, საანგარიშო წლის დასრულების შემდგომ, ხოლო პროგრესის ანგარიში კი ‒ 6 თვეში ერთხელ.

სტრატეგიის შუალედური შეფასება განხორციელდება 2025 წლის ბოლოს, ხოლო საბოლოო შეფასება პოლიტიკის ციკლის დასრულების შემდეგ, 2028 წლის პირველ ნახევარში. ანგარიშები გამოქვეყნდება საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ოფიციალურ ვებგვერდზე: www.moh.gov.ge

9. ბიუჯეტი

სტრატეგიის შემუშავებისას განხორციელდა ხარჯების შეფასების მნიშვნელოვანი ეტაპი. რაც იძლევა შესაძლებლობას შეფასდეს გასატარებელი პოლიტიკის შესაბამისობა და ხარჯთეფექტურობა, ამასთან, ხელს უწყობს პოლიტიკის განხორციელებას.

სტრატეგიის ორწლიანი სამოქმედო გეგმის (2023-2024 წწ.) განხორციელების მთლიანი ბიუჯეტი შეადგენს 1,878,100 ლარს. ორწლიანი განხორციელების პერიოდში 4 სტრატეგიულ ამოცანაზეა გაანგარიშებული საერთო ხარჯი წარმოდგენილია N2 ცხრილში.

ცხრილი 2: ორწლიანი სამოქმედო გეგმის განხორციელების საერთო ხარჯი

10. სტრატეგიაში გამოყენებული შემოკლებები

AP დამხმარე საშუალებები;

DPO შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ორგანიზაციები;

FIM ფუნქციური დამოუკიდებლობის საზომი;

GEL ლარი (ქართული ფულის ერთეული);

MoES საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო;

სოტდშჯსდს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის,

ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო;

აგდ არაგადამდები დაავადება;

დკსჯეც დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი;

NCEQE განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი;

OT ოკუპაციური თერაპია;

PT ფიზიკური თერაპია;

P&O პროთეზირება და ორთეზირება;

PRM ფიზიკური და სარეაბილიტაციო მედიცინა (საექიმო სპეციალობა ‒ ფიზიკური მედიცინა, რეაბილიტაცია და კურორტოლოგია);

SDG მდგრადი განვითარების მიზნები;

SLT ენისა და მეტყველების თერაპია;

STARS რეაბილიტაციის მიმართულებით არსებული მდგომარეობის სისტემური შეფასება;

UHC საყოველთაო ჯანდაცვა;

UHCP საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა;

UNCRPD შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე (შშმ) პირთა უფლებების შესახებ გაეროს კონვენცია;

ჯანმო ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია.

საქართველოში სარეაბილიტაციო მომსახურების განვითარების სტრატეგიის სამოქმედო გეგმა (2023-2024)

საჯარო კონსულტაციები

„საქართველოში სარეაბილიტაციო მომსახურების

განვითარების სტრატეგია 2023-2027“

მიზანი:

საჯარო კონსულტაციების გამართვის მიზანია დოკუმენტის ლეგიტიმაციის, სანდოობისა და ეფექტიანი განხორციელების უზრუნველსაყოფად დაინტერესებული მხარეებსა და საზოგადოების წარმომადგენლებთან შეხვედრა/კონსულტაციები.

კონსულტაციების მიზანი მიღწეულია მხარეებთან შეთანხმებით მომზადდა დოკუმენტის საბოლოო ვერსია, რომელიც დადებითად შეფასდა, როგორც დარგის სპეციალისტების, ასევე საზოგადოების სხვა წარმომადგენლების მხრიდან.

მხარეებთან შედგა, როგორც ელექტრონული, ისე ფიზიკური კონსულტაციები.

კონსულტაციების დაწყებამდე მოხდა დაინტერესებული მხარეების შერჩევა: პროფესიული ასოციაციები/გაერთიანებები, დარგის სპეციალისტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, მოწყვლადი ჯგუფები, საგანმანათლებლო დაწესებულებები, საერთაშორისო სექტორი/დონორები და სხვ. (შესაბამისად მოძიებულ იქნა პროცესის მონაწილე პირთა ელექტრონული ფოსტის მისამართები ან ტელეფონის ნომრები).

რამდენიმე თვის განმავლობაში მიმდინარეობდა მხარეებისთვის ინფორმაციას მიწოდება ელექტრონული ფოსტისა და შეხვედრების გზით, მითითება როდისთვის იგეგმებოდა მათი მხრიდან ჩართულობა და კომუნიკაცია, ასევე, საკითხის განხილვის დედლაინი. რის შემდეგაც გამოყენებულ იქნა ტრანზაქციის მეთოდი, კერძოდ, განხორციელდა მხარეების მიერ მოწოდებული შეხედულებების, ახალი იდეების, მტკიცებულებების/მონაცემების შეგროვება და სხვ.

საბოლოო, შემაჯამებელი შეხვედრა დაიგეგმა ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის საქართველოს ოფისის მხარდაჭერით და სრული დაფინანსებით (მგზავრობა, სასტუმროს ხარჯი, კვება). შეხვედრაზე მოწვეულ იქნა 50 მონაწილე (იხ. მონაწილეთა სია). სრული უმრავლესობა დაესწრო აღნიშნულ შეხვედრას 2022 წლის 24 ივნისს. ქ. თელავში სასტუმრო „ჰოლიდეი ინის“ საკონფერენციო დარბაზში.

შეხვედრის მსვლელობისას გაიმართა უშუალოდ მხარეებთან ერთად მსჯელობა და მათ მიერ წამოჭრილი საკითხების გააზრება, სხვადასხვა მხარეს შორის მოსაზრებების გაცვლა მსჯელობისა და კონსენსუსის ფასილიტაცია (ტრანსფორმირების პროცესი). რის შემდეგაც შესწორებული დოკუმენტი კიდევ ერთხელ დაეგზავნა შეხვედრის მონაწილეებს ელექტრონული ფოსტით. ეფექტიანი კომუნიკაციის, შედეგიანი შეხვედრების შემდეგ მომზადდა დოკუმენტის წარმოდგენილი ვერსია.

კონსულტაციებში მონაწილეობდა 50-ზე მეტი დარგის სპეციალისტი, არასამთავრობო ორგანიზაციის წარმომადგენელი, მოწყვლადი ჯგუფები ‒ შშმ პირი, საგანმანათლებლო პროგრამის ხელმძღვანელი, საერთაშორისო სექტორის წარმომადგენელი/დონორები და სხვ. აღნიშნული პროცესის შემდეგ სტრატეგიის პროექტი აიტვირთა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ოფიციალურ ვებ-გვერდზე (https://www.moh.gov.ge/ka/758/).

სტრატეგიის შემუშავების აღნიშნული პრინციპი წარმოადგენს იმის წინაპირობას, რომ საბოლოო პროდუქტი იყოს ხარისხიანი, ითვალისწინებდეს ეროვნულ კონტექსტსა და არსებულ მტკიცებულებებს, და ეფუძნებოდეს განხორციელებად და ეფექტურ ღონისძიებებს.

სტრატეგიის შემუშავების პროცესი დოკუმენტირებულია, შეხვედრების ოქმისა და დისკუსიების შედეგების ჩათვლით. სამუშაო პროცესში ჩართული ყველა დაინტერესებული მხარე ინფორმირებულ იქნა პროცესის ეტაპებისა და შედეგების შესახებ.