საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2015 წლის მდგომარეობით"

翻ΨOb 3δ ¨ '005oob 00δ bj出 65● 5,98000Ψ bttδ ha30Cnb b)」 〕 じうhCD0350∩ N391/8 2016い ,4… br#6oncc,ol, J$,qb0c60ol, 6{6q'racD0ou 22}9 agDqnt t €cftcq'$c bd,q,!aC5o6b &,u6,(') iQ'oCn : q'r8rqx' r t$d!6oBN,etu 3i6q,iAc60r,tj sQJaor6ot ?Aq'C0r('rr qti&3ol-!) ('! LsAerdrq,.$o o6$gA6iO(r,U Jefoo0olr, &6obq'e!t trdrr,o8cq,ot, Ustrq'bo (tlAooCq'ol, rfurdn0o J0l5 SCC,I, lrrdld,o8Cq,eloo {tiAoi6ol, UBq)CbJ('rJ qgs orr3olrygq56rt qo6Sotr a(r6crArd,Ce$ol, 0ClribCD' (N6081, 31.8.2016) b.>q'rftBC6rq$ol, orctbJ$C !Oe'&'tU ('! t,rjr6o6gq,('tl, &d,q,JAC6Ool, &,"Jetb. ヽ中 改ヽ呻輌 疵 b― b bbo000b崚 "bΦ岬 ¨ 0 o ´ ζ ・こ o理 り吻 ゅ呻

toilr<6o36qot ll.>trqbo RTAGA1Ro Public Defender of Georgia blCrf i,t{qxnL Jv6q'rAC6Oob cr,i3ax('(')an60l, 6\}16 ar3.,o 0b.Bra3oq'b 6… 9300, b6ob22 000bOも ,3o●Ю¨ ぼち いヽすng ほЮqn)o03b゛ "m6̲も 30 NЫ ｀馬dて Bヾ゛(や 。35ヽ ヽ '3Crゃ ヽ 関や .い mttCや 前 2015,Ocし も 可鈍 3J球 )｀ いい。 「 66。 6 しもりい。 0(中 もいい o9。 Oα pcnち ｀ ゛も 新 υ瞥 Φ530も て びつ 郷ヽ゛ J もや掟鯛もよ "Ⅲ ̀ヽ ̀｀ p:tsu5,m: 1259 636qn :}ii 6)F ￨・ ‐ ― ,驚 嘲凛臨 995o劉 1鎌 輩ぽ機賠牌Jュ ON R3‑S,諫 )織 om― "… 1督警 錦棚議誌 "'29431 ‑:― l・ Tel・ " 1 b

საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2015 წელი www.ombudsman.ge სარჩევი 1. შესავალი............................................................................................................................................... 4 2. ადამიანის უფლებათა მდგომარეობა დახურულ დაწესებულებებში .................................... 18 (პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ანგარიში) ......................................................................... 18 2.1. მდგომარეობა პენიტენციურ დაწესებულებებში ................................................................ 20 2.2. მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის მექანიზმი საქართველოს პენიტენციურ სისტემაში .................................................................................................................................................... 220 2.3. თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულება .................................................................... 236 2.4. მდგომარეობა შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში არსებულ ორგანოებში .............................................................................................................................. 250 2.5. მიგრანტთა დაცვა არასათანადო მოპყრობისგან............................................................... 338 2.6. ფსიქიატრიული დაწესებულებების მონიტორინგის ანგარიში ..................................... 349 3. წვევამდელთა, სამხედრო მოსამსახურეთა, ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანთა უფლებრივი მდგომარეობა ........................................................................................................... 495 4. ამნისტიის კანონის აღსრულების შესახებ................................................................................. 539 5. სახალხო დამცველის კანონიერი მოთხოვნის შეუსრულებლობა ......................................... 541 6. წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობისა და სასჯელის აკრძალვა550 7. დამოუკიდებელი, ეფექტიანი და მიუკერძოებელი გამოძიება.............................................. 574 8. თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება.......................................................................... 609 9. სამართლიანი სასამართლოს უფლება ........................................................................................ 628 10. პირადი და ოჯახური ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება ............................................. 674 11. აზრის, სინდისის და რელიგიის თავისუფლება ....................................................................... 690 12. ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვა და სამოქალაქო ინტეგრაცია ................... 711 13. გამოხატვის თავისუფლება ........................................................................................................... 726 14. შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლება ............................................................................. 745 15. დისკრიმინაციის აკრძალვა .......................................................................................................... 764 2 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 16. მიმოსვლის თავისუფლება ............................................................................................................ 781 17. საკუთრების უფლება ..................................................................................................................... 786 18. საარჩევნო უფლება ......................................................................................................................... 799 19. კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უფლება ..................................................................... 805 20. შრომის უფლება .............................................................................................................................. 818 21. ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლება ....................................................................................... 843 22. ჯანმრთელობის დაცვის უფლება ................................................................................................ 859 23. ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა ........................................................................................... 873 24. ქალთა უფლებრივი მდგომარეობა და გენდერული თანასწორობა ...................................... 982 25. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებები ..................................................... 1039 26. ხანდაზმულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობა ..................................................................... 1098 27. სათანადო საცხოვრებლის უფლება........................................................................................... 1110 28. სოციალური უზრუნველყოფის უფლება ................................................................................. 1127 29. იძულებით გადაადგილებულ პირთა-დევნილთა უფლებრივი მდგომარეობა ............... 1141 30. კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა .................... 1170 31. ეკომიგრანტების უფლებრივი მდგომარეობა .......................................................................... 1218 32. ყოფილი სსრკ-ს მიერ XX საუკუნის 40-იან წლებში საქართველოს სსრ-დან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ...................................................................... 1231 33. უცხოელთა სამართლებრივი მდგომარეობა............................................................................ 1238 34. თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობა საქართველოში ............................................................................ 1242 3 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესავალი წინამდებარე დოკუმენტი წარმოადგენს საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშს 2015 წელს ქვეყანაში ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ და მიმოიხილავს სამოქალაქო-პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა ფართო სპექტრს. ასევე, ყურადღებას ამახვილებს საანგარიშო პერიოდში ადამიანის უფლებათა სფეროში გამოვლენილ დადებით და უარყოფით ტენდენციებზე და თავს უყრის სახალხო დამცველის მიერ ხელისუფლების სხვადასხვა შტოების მისამართით შემუშავებულ ძირითად უმნიშვნელოვანეს რეკომენდაციებს. დოკუმენტი შემუშავებულია „სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 22-ე მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე და წარედგინება საქართველოს პარლამენტს. 2015 წელს გაეროს გენერალური ასამბლეის პლენარულ სხდომაზე საქართველო გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭოს წევრად აირჩიეს. მნიშვნელოვანია საქართველომ ეფექტურად შეასრულოს არა მხოლოდ გაეროს წინაშე ნაკისრი ვალდებულებები, არამედ მაქსიმალურად მიუახლოვდეს საერთაშორისო სტანდარტებს და გამოიყენოს გაეროს სისტემა ადამიანის უფლებათა დარღვევებზე რეაგირებისა და ადამიანის უფლებათა მდგომარეობის გაუმჯობესებისთვის. საბჭოს წევრობა ახალი გამოწვევაა ქვეყნისთვის და მის საშინაო და საგარეო პოლიტიკაში ადამიანის უფლებათა საკითხებს პრიორიტეტი უნდა მიენიჭოს. საქართველოს პარლამენტმა 2015 წელს გაიზიარა საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციების მნიშვნელოვანი ნაწილი და შესაბამისი დადგენილებით სახელმწიფო უწყებებს კონკრეტული ღონისძიებების გატარება დაავალა; ამ მიზნით, სახალხო დამცველის რეკომენდაციების შესრულების მონიტორინგს საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი ახორციელებს. სამწუხაროდ რამდენიმე უმნიშვნელოვანესი რეკომენდაცია კვლავ შეუსრულებელია, რაც სერიოზულ რისკებს ქმნის ქვეყანაში ადამიანის უფლებათა დაცვის თვალსაზრისით. კვლავ მაღალი იყო მოქალაქეთა მომართვიანობა სახალხო დამცველის ოფისში. 2015 წელს 7 ათასამდე განცხადება იქნა დაშვებადად მიჩნეული, რაც საგრძნობლად მაღალი მაჩვენებელია და მეტყველებს ოფისისადმი გაზრდილ მოლოდინებზე, დარღვეული უფლებების შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებასა და ქვეყანაში თავისუფალი გარემოს არსებობაზე. წლის განმავლობაში, სახელმწიფოს მიერ საერთაშორისო და ეროვნულ დონეზე ნაკისრი ვალდებულებების ფარგლებში საქართველოს ხელისუფლება აგრძელებდა რეფორმების განხორციელებას მართლმსაჯულების სისტემასა და სამართალდამცავ სტრუქტურებში. 4 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მისასალმებელია პროკურატურის სისტემაში განხორციელებული რეფორმები, რომელიც აუმჯობესებს პროკურატურის დამოუკიდებლობის გარანტიებს. თუმცა, კვლავ რჩება მთელი რიგი გამოწვევები, რომელთა გათვალისწინება სამწუხაროდ არ მოხდა მიმდინარე რეფორმის ფარგლებში. მათ შორის საპროკურორო საბჭოს დაკომპლექტების წესის და პროკურატურის მაქსიმალური დე პოლიტიზების მიმართულებით. ასევე, პოზიტიურად განხორციელებული უნდა შეფასდეს ცვლილებები, სახელმწიფო რომელიც შსს–დან უსაფრთხოების სახელწიფო სფეროში უსაფრთხოების სამსახურის გამოყოფას ითვალისწინებდა. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ამ მიმართულებით კვლავ რჩება არაერთი გამოწვევა, მათ შორის უსაფრთხოების სისტემის სამოქალაქო მონიტორინგის მექანიზმის არარსებობა. წინგადადგმულ ნაბიჯად უნდა ჩაითვალოს ისიც, რომ სახელმწიფო უსაფრთხოების სფეროში განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად, შეიცვალა ე.წ. „ოდეერების“ ინსტიტუტის არსი; აღარ არსებობს უწყებათა განუსაზღვრელი წრე, საიდანაც სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს შეიძლება მიეწოდოს განუსაზღვრელი სახისა და მოცულობის ინფორმაცია. კანონით დადგინდა სახელმწიფო უსაფრთხოების მაღალი რისკის შემცველი უწყებების ჩამონათვალი, ასევე, კონკრეტულად განისაზღვრა ინფორმაციის კატეგორიები, რომელთა გაცვლასაც შესაძლოა ჰქონდეს ადგილი. თუმცა, ამ ცვლილების მიუხედავად 2016 წლის მარტში ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის უნივერსიტეტში ე.წ. სახელმწიფო უნივერსიტეტში „ოდეერების“ არსებობის კვლავ შესახებ. გაჟღერდა ამიტომ, ინფორმაცია აუცილებელია საკანონმდებლო რეგულაციები პრაქტიკაში ზედმიწევნით შესრულდეს და არ იარსებოს საკანონმდებლო რეგულაციების მიღმა სხვადასხვა საჯარო თუ კერძო ინსტიტუტებიდან ინფორმაციის უკანონოდ მოგროვების მახინჯმა პრაქტიკამ. სახალხო დამცველი მოუწოდებს საქართველოს პარლამენტს შექმნას დროებითი საგამოძიებო კომისია, რათა შეისწავლოს კანონში შესული ცვლილებების შემდეგ როგორ გრძელდება ე.წ. „ოდეერების“ ინსტიტუტის გამოყენება, მათ შორის იმ უწყებებში, სადაც მათი მუშაობა კანონით გამოირიცხა. ბოლო წლებში ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიღწევად კვლავ რჩებოდა სისხლის სამართლის პოლიტიკის ლიბერალიზაცია, რომლის თანმიმდევრული იმპლემენტაცია უკვე აისახა პროპორციულ და გონივრულ სასჯელებზე, ასევე, აღკვეთის ღონისძიების სახით წინასწარი პატიმრობის გამოყენების პროცენტული მაჩვენებლის შემცირებაზე. ამასთან, დადებითად უნდა შეფასდეს არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის მიღება. დადებითია მოწმეთა დაკითხვის წესთან დაკავშირებით სისხლის სამართლის კოდექსში შესული ცვლილებები, რომელიც 2016 წლის თებერვალში ამოქმედდა. თუმცა, იმისათვის, რომ მოწმეთა დაკითხვა ადამიანის უფლებათა დაცვის მაღალი სტანდარტით განხორციელდეს, კანონის სრულყოფა აუცილებელი იქნება მომავალშიც. 5 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საანგარიშო პერიოდში მართლმსაჯულების რეფორმის მესამე ტალღის ფარგლებში მნიშვნელოვანი საკანონმდებლო პაკეტი შემუშავდა. საკანონმდებლო პაკეტის ფარგლებში გათვალისწინებულ იქნა სახალხო დამცველის ერთ–ერთი მთავარი რეკომენდაცია სასამართლოში საქმის განაწილების ელექტრონული წესის შემოღებასთან დაკავშირებით. საგულისხმოა, რომ სასამართლო ხელისუფლების დამოუკიდებლობის კუთხით განხორციელებული ინსტიტუციონალური რეფორმის მიუხედავად, სასამართლოსადმი ნდობის გასაზრდელად ჯერ კიდევ მრავალი გამოწვევაა დასაძლევი. განსაკუთრებით საგანგაშო იყო იუსტიციის უმაღლეს საბჭოში მიმდინარე მოსამართლეთა დაწინაურების და დანიშვნის გაუმჭვირვალე და ფორმალური პროცესი, რომელიც არ ეფუძნებოდა კანდიდატთა პროფესიული საქმიანობის სამართლიან და ობიექტურ შეფასებას. ისევე როგორც წინა წლებში სახალხო დამცველმა არაერთხელ მიმართა იუსტიციის უმაღლეს საბჭოს, დაეწყო დისციპლინური დევნა იმ მოსამართლეთა მიმართ, რომელთა მხრიდანაც იკვეთებოდა საქმეების განხილვის დროს პროცედურული ნორმების უხეში დარღვევები, თუმცა მიმართვები რჩებოდა ადეკვატური რეაგირების გარეშე. მიუხედავად იმისა, რომ პატიმართა წამება და არასათანადო მოპყრობის ფაქტები მთავარ გამოწვევას აღარ წარმოადგენს, წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის შესახებ მსჯავრდებულთა ათასობით საჩივარი კვლავ გამოძიების რეჟიმშია და ერთეული საქმეების გარდა, შედეგი ადამიანის უფლებათა ამ სისტემური დარღვევის ფაქტებზე არ დამდგარა. საანგარიშო პერიოდში კვლავ პრობლემად რჩებოდა პოლიციასა და პენიტენციურ დაწესებულებებში არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო შემთხვევების ეფექტური გამოძიების უზრუნველყოფა. სახალხო დამცველი მიესალმება 2015 წელს პატიმრობის კოდექსში განხორციელებულ ცვლილებას, რომლის თანახმად, 2016 წლის 1 სექტემბრიდან საქართველოს სახალხო დამცველს/სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს მიეცემა პენიტენციურ დაწესებულებებში ფოტოგადაღების უფლება. დადებითად უნდა შეფასდეს ცვლილებები, რომელიც მიმართულია პენიტენციური სისტემის ცენტრალიზებულ მართვასა და შიდა ინსპექტირების სისტემის გაუმჯობესებისკენ. სახალხო დამცველი ასევე პოზიტიურად აფასებს მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების სისტემის შემოღებას და ხაზს უსვამს, რომ ამ სისტემის დანერგვის პროცესში მნიშვნელოვანია მოხდეს რისკების სწორი შეფასება, ხოლო შემდგომ პერიოდულად გადასინჯვა. ამ პროცესში მსჯავრდებულმა დაუბრკოლებლად, სრულად უნდა ისარგებლოს სამართლებრივი დაცვის გარანტიებით. არსებითი ხასიათის ხარვეზებია პატიმართა სხეულზე არსებული დაზიანებების ხასიათისა და წარმომავლობის სათანადო დოკუმენტირებისა და შესაბამისი რეაგირების თვალსაზრისით. საგამოძიებო ორგანო, ხშირ შემთხვევაში, ვერ ახერხებს სათვალთვალო კამერების ჩანაწერების ამოღებას, ვინაიდან ეს ჩანაწერები არ ინახება გონივრული ვადით. 6 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიუხედავად სახალხო დამცველის რეკომენდაციისა, რომლის თანახმადაც ასეთი ჩანაწერები გონივრული ვადით უნდა იყოს შენახული, სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 19 მაისის №35 ბრძანების შესაბამისად, ასეთი ჩანაწერები ინახება არანაკლებ 24 საათისა. ამდენად, კვლავ გაუგებარი რჩება, რეალურად რა ვადით ინახება სათვალთვალო კამერებით განხორციელებული ჩანაწერები. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სამწუხაროდ საქართველოს სახალხო დამცველს/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრს არ ეძლევა შესაძლებლობა გაეცნოს ასეთ ჩანაწერებს, რაც პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატის განხორციელებისათვის უკიდურესად მნიშვნელოვანია. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სახალხო დამცველის შეფასებით, პენიტენციური დაწესებულებებში კვლავაც არსებობს არასათანადო მოპყრობის მაღალი რისკი. საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციის მიუხედავად, პატიმრობის კოდექსის 54ე მუხლის მე-6 ნაწილის შესაბამისად, პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაცია კვალავაც უფლებამოსილია დამცველთან/სპეციალური ვიზუალურად, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის პრევენციული ტექნიკური ჯგუფის საშუალებით წევრთან დისტანციური სახალხო შეხვედრას დაკვირვებისა დააკვირდეს და ჩაწერის პირობებში, მაგრამ მოსმენის გარეშე, რაც სახალხო დამცველის შეფასებით ეწინააღმდეგება ასეთი შეხვედრების კონფიდენციალურობის პრინციპს. გარდა ამისა, პრობლემურია დისციპლინური სახდელის სახით სამარტოო საკანში მოთავსების შემთხვევების რაოდენობის ზრდის ტენდენცია და ზოგადად დისციპლინური სახდელების გამოყენების არაერთგვაროვანი პრაქტიკა, რაც ეჭვქვეშ აყენებს დისციპლინური სახდელების გამოყენების პროპორციულობას. პენიტენციურ დაწესებულებებში მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება პატიმართა შორის ძალადობის პრევენცია, ციხის კრიმინალური სუბკულტურის ზეგავლენის წინააღმდეგ ქმედითი ზომების მიღება და წესრიგის დაცვა, რაც სხვა ფაქტორებთან ერთად, განპირობებულია დაწესებულებებში პატიმართა რეაბილიტაციისა და რესოციალიზაციისკენ მიმართული აქტივობების სიმწირით. დახურული ტიპის დაწესებულებებში არსებული ინფრასტრუქტურა არ აძლევს პატიმრებს საშუალებას დაკავდნენ სპორტით ან სხვა საინტერესო აქტივობით, კეთილდღეობაზე. ასეთ რაც უარყოფითად პირობებში იზრდება აისახება მათ ჯანმრთელობასა და პატიმართა უკმაყოფილება, რაც მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის ეფექტური შიდა მექანიზმის არარსებობის გამო, ხშირად პატიმართა მიერ თვითდაზიანებასა და პროტესტის სხვადასხვა უკიდურეს ფორმებში ვლინდება. სახალხო დამცველის შეშფოთებას იწვევს ის გარემოება, რომ პატიმრობაში მყოფი ბრალდებულების კავშირი ეწინააღმდეგება უდანაშაულობის 7 გარესამყაროსთან უკიდურესად პრეზუმფციის საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეზღუდულია, პრინციპს. რაც მნიშვნელოვანია განხორციელდეს შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებები ბრალდებულთა უფლებების უკეთესად დაცვისათვის. საანგარიშო პერიოდში მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ხშირად ადგილი აქვს პატიმართა გადაყვანას აღმოსავლეთ საქართველოში მდებარე პენიტენციური დაწესებულებებიდან დასავლეთ საქართველოში მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებებში და პირიქით. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ხშირ შემთხვევაში, გადაყვანის შესახებ გადაწყვეტილება ეფუძნება პენიტენციური დაწესებულების დირექტორის საიდუმლო წერილს, რომელიც სახალხო დამცველის/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრისთვის ხელმისაწვდომი არ არის. ასეთ შორ მანძილზე გადაყვანის შედეგად, პატიმრებს უჩნდებათ ოჯახთან და ადვოკატთან კონტაქტის შენარჩუნების პრობლემა. ამასთანავე აღსანიშნავია, რომ N7 დაწესებულებაში დღესაც უმნიშვნელოვანეს პრობლემას წარმოადგენს დაწესებულების ფიზიკური გარემო და სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა. სახალხო დამცველმა აღნიშნულ დაწესებულებაში არსებული მძიმე ვითარებიდან გამომდინარე, დაწესებულების დახურვასთან დაკავშირებით არაერთი რეკომენდაცია გასცა. ამდენად, უცვლელია სახალხო დამცველის რეკომენდაცია დაწესებულების დახურვასთან დაკავშირებით, ხოლო დაწესებულების დახურვამდე, აუცილებლად მიაჩნია დროებითი ღონისძიების სახით, პატიმართა მძიმე მდგომარეობის გარკვეულწილად შესამსუბუქებლად კონკრეტული ზომების დაუყოვნებლივ მიღება. წინა წელთან შედარებით შემცირებულია პატიმართა გარდაცვალების, მათ შორის, სუიციდის შემთხვევები. გარდაცვალების შემთხვევათა შემცირება პენიტენციური ჯანდაცვის სფეროში მიღწეულ პროგრესზე მიუთითებს, თუმცა მიუხედავად ამისა, მნიშვნელოვანია, გაგრძელდეს პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემის სრულყოფისაკენ მიმართული ძალისხმევა. 2015 წელს 2014 წელთან შედარებით გაიზარდა პოლიციის თანამშრომლების მიერ არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოძიების შესახებ საქართველოს მთავარ პროკურატურაში გაგზავნილი სახალხო დამცველის წინადადებების რაოდენობა. წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის მაღალ რისკებს ასევე ადასტურებს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ორგანოებში ჩატარებული კვლევაც. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ 2015 წელს მწვავედ იდგა პოლიციის მიერ დაკავებული პირების მიმართ არასათანადო მოპყრობის საკითხი და შეშფოთებულია იმ ფაქტით, რომ უმეტეს შემთხვევებში, განმცხადებელთა ახსნა-განმარტებებში იკვეთება ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობისთვის პოლიციის თანამშრომელთა წინასწარი, მიზანმიმართული მზადება და მისი განხორციელება, აღიარებითი ჩვენების მიღების მიზნით, რაც წამების დანაშაულის მაკვალიფიცირებელი ნიშანია. 8 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განსაკუთრებით შემაშფოთებელია ზოგიერთი განმცხადებლის სხეულზე არსებული დაზიანებების ლოკალიზაცია და ხასიათი, ასევე ის ფაქტი, რომ მიღებული დაზიანებების გამო აუცილებელი გახდა რამდენიმე მათგანის სამოქალაქო სტაციონარულ სამკურნალო დაწესებულებაში გადაყვანა. განსაკუთრებით საყურადღებოა ის გარემოება, რომ, რიგ შემთხვევებში, დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესახლებამდე დაკავებულ პირებს ღამის გატარება პოლიციის სამმართველოში მოუწიათ. იზოლატორში შესახლებამდე დაკავებული პირების პოლიციის კონტროლის ქვეშ ყოფნის ხანგრძლივობა, შესწავლილ შემთხვევებში, 5 საათიდან 23 საათამდე მერყეობს. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ რიგ შემთხვევებში, დაკავების ოქმში მითითებული დაკავების ფაქტობრივი დრო არ ემთხვევა განმცხადებლის მიერ სახალხო დამცველის რწმუნებულებისათვის დასახელებულ დროს. შემაშფოთებელია ის გარემოება, რომ სახალხო დამცველის მიერ 2015 წელს საქართველოს მთავარი პროკურორისთვის გაგზავნილი 11 წინადადების საფუძველზე გამოძიება დაიწყო სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის საფუძველზე და ეს მაშინ, როცა სახალხო დამცველის წინადადებებში მითითებული გარემოებები შეიცავს წამების და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ნიშნებს. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში პენიტენციურ სისტემაში ჩადენილი დანაშაულების კვალიფიკაციის მხრივ მდგომარეობა ნაწილობრივ შემთხვევაში, პენიტენციურ გაუმჯობესებულია. სახალხო დამცველის მიმართვის დაწესებულებაში სავარაუდოდ ჩადენილი არაერთი დანაშაული დაკვალიფიცირდა სპეციალური მუხლით - საქართველოს სისხლის კოდექსის 1443-ე მუხლით (დამამცირებელი ან არაადამიანური მოპყრობა). საქართველოს სახალხო დამცველისთვის განსაკუთრებით საგანგაშო ქ. თბილისში ვაკესაბურთალოს პოლიციის V განყოფილების შენობაში, 2015 წლის 8 ნოემბერს, ადვოკატ გ.მ.-ს ცემის ფაქტი პოლიციის თანამშრომლების მიერ. მიუხედავად იმისა, რომ პასუხისგებაში მიეცა აღნიშნული განყოფილების უფროსი, სახალხო დამცველს აუცილებლად მიაჩნია გამოვლენილი და დასჯილი ყოფილიყვნენ ამ დანაშაულის მონაწილე სხვა პოლიციელებიც, რაც გამოძიების ხარვეზად უნდა შეფასდეს. სახალხო დამცველისთვის საგანგაშო იყო 2015 წლის ერთ-ერთი ყველაზე გახმაურებული საქმე, ბრალდებულ გ.ო.-ს მიმართ, რომელსაც ბრალი წარედგინა ცრუ დასმენისთვის. სამართალდამცავების პოზიციით, პატიმარმა საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულს მიაწოდა ცრუ ინფორმაცია, რომლის საფუძველზე დაიწყო გამოძიება ბრალდებულის მიმართ პენიტენციურ დაწესებულებაში განხორციელებულ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე. მოგვიანებით მოცემულ საქმეზე გამოძიება შეწყდა და თავად ხსენებული პატიმარი მიეცა ბრალდებულის სახით პასუხისგებაში, პირადი მოტივით ცრუ დასმენის ფაქტზე. 9 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველისთვის მიწოდებული ინფორმაცია წამების თუ არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე არ შეიძლება იყოს პირის/პატიმრის წინააღმდეგ მიმართული და გამოყენებული ან გახდეს მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების საფუძველი. აღნიშნული გამომდინარეობს წამების აბსოლუტური აკრძალვისა და საერთაშორისო კონვენციური ვალდებულებებიდან, ასევე, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატის განხორციელების საფუძვლებიდან. ამასთან, მოცემული შემთხვევა სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის რეალური საფრთხის გამო, ყველა თავისუფლებააღკვეთილი პირის მიერ საჩივრის წარდგენისგან თავის შეკავების საფუძვლიან ალბათობას ქმნის. ეს კი თავის მხრივ, არასათანადო მოპყრობის წინააღმდეგ ბრძოლის შემაფერხებელ უპირობო გარემოებად შესაძლოა იქცეს. სამწუხაროდ, წამების, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის დანაშაულების გამოძიების და დამნაშავე პირთა პასუხისგებაში მიცემის კუთხით საქართველოს პროკურატურის საქმიანობა კვლავ არაეფექტურია. 2015 წლის განმავლობაში ისევ პრობლემად რჩებოდა სამართალდამცავთა მხრიდან, ასევე პენიტენციურ სისტემაში ჩადენილ მსგავს დანაშაულებზე ჩატარებული გამოძიების ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის საკითხი, რაც კიდევ ერთხელ, ერთმნიშვნელოვნად ხაზს უსვამს უმოკლეს ვადებში დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის შექმნის აუცილებლობას, რომელიც სამართალდამცავთა მხრიდან, ასევე, პენიტენციურ დაწესებულებებში, წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ფაქტებს გამოიძიებს. საქართველოს სახალხო დამცველი არადამაკმაყოფილებლად მიიჩნევს ფართომასშტაბიანი ამნისტიის შემდეგ ხელისუფლების მიერ გადადგმულ ნაბიჯებს „პოლიტიკური ნიშნით დაპატიმრებული და პოლიტიკური ნიშნით სისხლის სამართლებრივი წესით დევნილ პირებთან“ დაკავშირებით. სამართლიანობის აღდგენის პროცესი შეუძლებელია შემოიფარგლოს ამნისტიის ერთჯერადი აქტის განხორციელებით, ვინაიდან აღნიშნული კატეგორიის პირთა სრული სამართლებრივი რეაბილიტაციისათვის, მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ღირსებისა და რეპუტაციის აღდგენა, არამედ, სახელმწიფოსაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სამართლიანი ანაზღაურებაც. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წლის 13 თებერვალს, საქართველოს მთავარ პროკურატურაში შეიქმნა სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტი, რომლის ერთ-ერთი ფუნქციაა სამართალწარმოების მიმდინარეობისას შესაძლო დანაშაულებრივი ფაქტების, მათ შორის ქონების იძულებით დათმობისა და სხვა იძულების ფაქტების გამოძიების წარმოება და სისხლისსამართლებრივი დევნის განხორციელება. საზოგადოების ლეგიტიმური მოლოდინის მიუხედავად, ამ დრომდე არ შექმნილა სამართლებრივი მექანიზმი, რომელიც დაინტერესებულ პირებს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებების 10 გადასინჯვის შესაძლებლობას საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მისცემს, მათ შორის ქონების რესტიტუციას და მორალური ზიანის ანაზღაურებას უკანონო მსჯავრდებისათვის, ასეთის არსებობის შემთხვევაში. მიუხედავად არაერთი მოწოდებისა, დღემდე უცნობია სახალხო დამცველის 2013–2014 წლების საპარლამენტო ანგარიშებში მითითებული გახმაურებული და საზოგადოებაში მაღალი ინტერესის მქონე სისხლის სამართლის საქმეების გამოძიების შედეგები. სამწუხაროდ გამოძიების მიმდინარეობისა და პროგრესის შესახებ ინფორმაცია არ არის ხელმისაწვდომი დაზარალებული ოჯახების, დაინტერესებული პირებისა თუ ფართო საზოგადოებისათვის. მიგვაჩნია, რომ ამ მხრივ სამართალდამცავი უწყებების ქმედებები უფრო ეფექტური და გამჭვირვალე უნდა იყოს. ამ დრომდე კვლავ უცნობია სოფელ ლაფანყურთან, მდინარე ლოპოტას ხეობაში განვითარებული მოვლენების შესახებ მიმდინარე ოფიციალური გამოძიების შედეგები. კვლავ გრძელდება გამოძიება 2012 წლის 28 აგვისტოს ლოპოტას ხეობაში მომხდარ მოვლენებთან დაკავშირებით. გამოძიების მიმდინარეობისა და პროგრესის შესახებ ინფორმაცია არ არის ხელმისაწვდომი დაზარალებული ოჯახების, დაინტერესებული პირებისა თუ ფართო საზოგადოებისათვის. შესაბამისად, გამოძიება უნდა იქნეს მიჩნეული არაეფექტურად და სახალხო დამცველი სამი წლის შემდეგ განმეორებით მოუწოდებს პარლამენტს შექმნას დროებითი საგამოძიებო კომისია ამ მოვლენების შესასწავლად. 2015 წლის მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს პროკურორის გადაწყვეტილება მიემართა სასამართლოს წინასწარი წარმოების პირველ პალატისათვის საქართველოში, 2008 წლის აგვისტოს შეიარაღებული კონფლიქტის დროს სავარაუდოდ ჩადენილი სამხედრო და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების გამოძიების ნებართვისათვის. სასამართლომ ნებართვა 2015 წელსვე გასცა . არაერთი ყოფილი თანამდებობის პირი იქნა დაპატიმრებული სხვადასხვა ბრალდებით, რომელთა მიმართაც წინასწარი პატიმრობის არაჯეროვანი გამოყენება ქმნიდა სამართლის შერჩევითად გამოყენების ნიშნებს. ამ მხრივ საგულისხმოა, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პროგრესული და მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება „საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“. ქუთაისში, პარლამენტის შენობის წინ მიმდინარე აქციაში მონაწილე სამ პირს ფრაქცია „ქართული ოცნების“ დეპუტატ დავით ლორთქიფანიძის შეურაცხყოფის ფაქტზე წინასწარი პატიმრობა მიესაჯა, მაშინ, როდესაც სხვა არაერთ შემთხვევასთან დაკავშირებით, როცა ენმის წევრები გახდნენ ზეწოლის ობიექტი, პატიმრობა არ ყოფილა გამოყენებული და სასამართლო ადმინისტრაციული ჯარიმებით შემოიფარგლებოდა. აღნიშნული მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში შერჩევითი სამართლის ნიშნებს აჩენს. მისასალმებელია, რომ აღმკვეთი ღონისძიება შემდეგში შეიცვალა. 11 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წლის განმავლობაში გამართული აქციების ნაწილი ექსცესების გარეშე ჩატარდა, თუმცა, იყო რამდენიმე გამონაკლისი, სადაც სახელმწიფომ ვერ შეძლო მშვიდობიანი აქციის მონაწილეებისთვის კონსტიტუციით გარანტირებული შეკრების უფლების უზრუნველყოფა ან/და მოხდა შეკრების თავისუფლების გაუმართლებელი შეზღუდვა. წლის განმავლობაში უზრუნველყოფილი იყო მრავალფეროვანი მედია გარემო. თუმცა 2015 წლის ბოლოს ტელეკომპანია რუსთავი 2-ის შესახებ მიმდინარე სასამართლო დავის პროცესში მწვავედ დადგა ჯანსაღი მედია გარემოს შენარჩუნებისა და სასამართლო ხელისუფლების საკითხები. მხრიდან გამოხატვის თავისუფლებაში გაუმართლებელი ჩარევის გარდა ამისა, საანგარიშო პერიოდში კვლავ გამოწვევად რჩება ინფორმაციის საჯაროობასა და ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული რიგი საკითხები. 2015 წლის განმავლობაში მასშტაბური სახე მიიღო ადამიანების პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების დარღვევამ. დაფიქსირდა წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ამსახველი ვიდეო კადრების გავრცელებისა და საჯარო ჩვენების, ასევე, პირადი სატელეფონო კომუნიკაციის ამსახველი აუდიოჩანაწერების გავრცელების ფაქტები. დაუსჯელობის სინდრომმა და მსგავსი დანაშაულის ფაქტებზე არაეფექტურმა გამოძიებამ გარკვეულწილად სტიმულირება მოახდინეს ახალი დანაშაულის, რამაც კულმინაციას 2016 წლის მარტში პირადი ცხოვრების ამსახველი კადრების გავრცელებით მიაღწია. საქართველოს სახალხო დამცველი მოუწოდებს პროკურატურას დროულად და ეფექტურად გამოიძიოს ეს დანაშაული და პასუხისგებაში მისცეს ყველა ის პირი, ვინც შექმნა, მოიპოვა და გაავრცელა პირადი ცხოვრების ამსახველი კადრები. სახალხო დამცველი იმედოვნებს, რომ საქართველოს პარლამენტი გონივრულად მოკლე ვადებში უზრუნველყოფს სისხლის სამართლის კოდექსში შესაბამისი ცვლილებების შეტანას, რითაც მნიშვნელოვნად გამკაცრდება სანქციები პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის დარღვევისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს პარლამენტმა დაამტკიცა ფარულ საგამოძიებო მოქმედებებთან დაკავშირებული საკანონმდებლო პაკეტი, რომლითაც ფარული მიყურადებისა და პერსონალური მონაცემების დაცვისათვის ახალი რეგულაციები დაწესდა, რაც უდავოდ წინგადადგმულ ნაბიჯად უნდა შეფასდეს, „ელექტორნული კომუნიკაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში კვლავ რჩება ნორმა, რომელიც სახელმწიფო ორგანოებს აძლევს უფლებას, ჰქონდეთ მაიდენტიფიცირებელი მონაცემების კოპირების და კომუნიკაციის შინაარსის რეალურ დროში მიღების უწყვეტი შესაძლებლობა. შრომის უსაფრთხოების მინიმალური სტანდარტების არარსებობა და სამუშაო ადგილზე დაშავებულთა და გარდაცვლილთა საგანგაშო რიცხვი კვლავ სახეზეა. სამწუხაროდ, სახელმწიფო დონეზე არ გადადგმულა ქმედითი ნაბიჯები შრომის უფლებების დაცვის მონიტორინგზე პასუხისმგებელი ორგანოს - შრომის ინსპექციის შესაქმნელად, რაც სახალხო 12 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დამცველის არაერთი რეკომენდაციის საგანი იყო ბოლო წლების განმავლობაში. შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ შექმნილი პროგრამა ვერ პასუხობს არსებულ გამოწვევებს. ქვეყანაში პრობლემად რჩება გენდერული თანასწორობის მიღწევა. კერძოდ, დაბალია ქალთა პოლიტიკური და ეკონომიკური აქტივობა. ამასთან, შემაშფოთებელია ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის მასშტაბები, განსაკუთრებულ პრობლემას ფემიციდი წარმოადგენს. გარდა ამისა, ნიშანდობლივია ადრეულ ასაკში ქორწინების მაღალი მაჩვენებლები. სამწუხაროდ, სახელმწიფო მაღალი თანამდებობის პირების მხრიდან არაერთხელ გაცხადებული დაპირებისა, დღემდე არ მომხდარა ხელისუფლების მხრიდან ევროპის საბჭოს 2011 წლის „ქალთა საქართველოს მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და აღკვეთის შესახებ“ კონვენციის (სტამბულის კონვენცია) რატიფიცირება. გამოწვევად რჩება ჰომოფობიური დამოკიდებულება ლგბტ პირთა მიმართ და სიძულვილის ნიადაგზე ჩადენილი დანაშაულების დროული და ეფექტური გამოძიება. საქართველოს სახალხო დამცველი მიესალმება 2015 წლის 17 მაისის, ჰომოფობიასა და ტრანსფობიასთან ბრძოლის საერთაშორისო დღის, მშვიდობიან გარემოში აღნიშვნას. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2013 წლის 17 მაისს განვითარებულ ძალადობრივ ქმედებებში მონაწილე დანაშაულის ჩამდენი არცერთი პირის პასუხისმგებლობის საკითხი არ დამდგარა. დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლა საქართველოში ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს გამოწვევას წარმოადგენს. „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ კანონის მიღება ქვეყნისთვის წინგადადგმული ნაბიჯია. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ კანონში არსებული ხარვეზები, სახალხო დამცველს უქმნის რეალურ დაბრკოლებას ეფექტურად განახორციელოს მასზე დაკისრებული დისკრიმინაციის აღმოფხვრის და თანასწორობის უზრუნველყოფის ფუნქცია, ხოლო დისკრიმინაციის მსხვერპლს ხელს უშლის ეფექტურად აღიდგინოს მისი დარღვეულ უფლებები. ამ მიმართულებით არსებული ხარვეზების გამოსწორების მიზნით საქართველოს სახალხო დამცველმა საკანონმდებლო წინადადებით მიმართა საქართველოს პარლამენტს, მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული წინადადების ინიცირება მოხდა პარლამენტის მიერ, სამწუხაროდ პროცესი ჭიანურდება და ჯერ–ჯერობით კანონში ცვლილებები არ არის შესული. საანგარიშო პერიოდში მნიშვნელოვან მოვლენას წარმოადგენდა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ საქართველოს მოქალაქეების, უჩა ნანუაშვილისა და მიხეილ შარაშიძის საკონსტიტუციო სარჩელის დაკმაყოფილება, რის შედეგადაც სასამართლომ არაკონსტიტუციურად ცნო საქართველოს საარჩევნო კოდექსის ის ნორმები, რომლებიც ადგენდა 73 ერთმანდატიანი მაჟორიტარული საარჩევნო ოლქის განსაზღვრის წესს. 13 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმდინარე წელსვე ჩატარდა შუალედური საპარლამენტო არჩევნები მარტვილისა და საგარეჯოს მაჟორიტარულ ოლქებში. დიდი საზოგადოებრივი დისკუსია გამოიწვია საგარეჯოს მაჟორიტარულ ოლქში საარჩევნო უბნის გამონაკლისი შემთხვევის სახით სამხედრო ნაწილში შექმნის საკითხმა. სახალხო დამცველის შეფასებით, ამ მიმართულებით დღის წესრიგში დგას არსებული საკანონმდებლო რეგულირების შეცვლის საჭიროება. ვითარება კვლავაც მდგომარეობის საგანგაშო კუთხით. და შემაშფოთებელია საანგარიშო პერიოდში ბავშვთა კვლავ უფლებების დაცვის პრობლემურია ბავშვთა სიკვდილიანობისა და სიღარიბის მაღალი მაჩვენებელი, არასრულწლოვანთა ცხოვრების არასათანადო დონე, მიუწვდომელი სახელმწიფო ჯანდაცვის მომსახურება, ბავშვთა მიმართ ძალადობისადმი საზოგადოების ტოლერანტული დამოკიდებულება. ბავშვთა განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობა მაღალმთიან რეგიონებში ხელისუფლების საგანგებო ზრუნვის საგანი უნდა გახდეს. გარდა ამისა, მწვავე პრობლემები ფიქსირდება მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლებსა და რელიგიური კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებული პანსიონებში. ამასთან, კვლავ აქტუალურია არასრულწლოვან ბრალდებულთა განცალკევების საკითხი სრულწლოვანი პატიმრებისგან. პრობლემას წარმოადგენს რელიგიის თავისუფლებით სრულყოფილად სარგებლობა. კერძოდ, რელიგიური ნაგებობების მშენებლობის ნებართვის მიღება, სადაო რელიგიურ ნაგებობათა კუთვნილება, საჯარო სასკოლო განათლების სივრცეში ნეიტრალიტეტის დაცვა და ზოგადი განათლების შესახებ კანონის რელიგიური მოთხოვნათა იმპლემენტაცია. ასევე, საანგარიშო პერიოდში პრობლემური იყო რელიგიურ ნიადაგზე მომხდარი შესაძლო დანაშაულებების ეფექტური გამოძიების საკითხი. კვლავ სერიოზული კითხვის ნიშნები ჩნდებოდა სეკულარიზმის პრინციპის ეფექტურ განხორციელებასთან დაკავშირებით. დაბალია ეროვნული უმცირესობების მონაწილეობისა და ჩართულობის მაჩვენებელი გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. პრობლემას კვლავ წარმოადგენს სასკოლო განათლების ფარგლებში მშობლიური ენის შესწავლის საკითხი, სახელმწიფო ენის შესწავლის საკითხი და ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში მოსახლეობის ინფორმირებულობის ხარისხი ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ. პრობლემად რჩება უსახლკარო პირთა მონაცემთა ერთიანი ბაზის არარსებობა, რის გამოც უცნობია საქართველოს მასშტაბით თავშესაფრის საჭიროების მქონე პირთა რაოდენობა. ერთ–ერთ მთავარ პრობლემად რჩება უსახლკარო პირთა მიზნობრივი დახმარებისათვის როგორც ადგილობრივ, ასევე ცენტრალურ ბიუჯეტში გამოყოფილი ფინანსური სახსრების ნაკლებობა. სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზების მხრივ კვლავ საგანგაშო მდგომარეობაა ხელვაჩაურში, ბათუმთან მდებარე ე.წ. „მუყაოს დასახლებაში“. 14 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განსაკუთრებით მძიმეა მაღალმთიან რეგიონებში მაცხოვრებლთა სოციალ-ეკონომიკური მდგომარეობა, მათ შორის ჯანდაცვაზე ხელმისაწვდომობის და საცხოვრებელი გარემო/პირობების კუთხით. დადებითად უნდა აღინიშნოს მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ საქართველოს კანონის მიღება. თუმცა, საქართველოს მთავრობამ უმოკლეს ვადებში უნდა შეიმუშაოს ერთიანი სახელმწიფო სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა მაღალმთიან რაიონებში ადამიანის უფლებების მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებების კუთხით კვლავ გამოწვევად რჩება დასაქმება, ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობა, სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობის განხორციელება და მიგრაცია. აქტუალურია აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის გამყოფი ხაზის მიმდებარე ტერიტორიაზე მცხოვრები მოსახლეობის უსაფრთხოებასა და გადაადგილებასთან დაკავშირებული პრობლემები. განსაკუთრებით საგანგაშო იყო გალის რაიონში მშობლიურ ენაზე განათლების მიღების უფლების შეზღუდვა, რაც დღემდე გრძელდება და სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ ყველა შესაძლო ზომის მიღებაა საჭირო ამ მდგომარეობის შესაცვლელად. დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის კუთხით წინგადადგმული ნაბიჯებისა, კვლავ სერიოზულ გამოწვევად რჩება დევნილთა განსახლება და სიცოცხლისათვის საშიშ გარემოში ცხოვრება. საანგარიშო პერიოდში ერთ–ერთ ყველაზე მწვავე საკითხს წარმოადგენდა ჯანმრთელობისათვის უვნებელ გარემოში ცხოვრების უფლების რეალიზება. დაბალია მოსახლეობის დროული ინფორმირების და დაინტერესებულ მხარეთა ჩართულობის ხარისხი ისეთი მნიშვნელოვანი პროექტების განხორციელებისა და გადაწყვეტილების მიღებისას, რომლებმაც ჯანმრთელობისათვის „აჭარისწყალის“, შესაძლოა უვნებელ ხუდონის და მნიშვნელოვანი გარემოში სხვა ცხოვრების გავლენა უფლებაზე. ჰიდროელექტროსადგურის მოახდინონ მათ შორის მშენებლობასთან დაკავშირებით, ასევე პრობლემური იყო საყდრისის მიმდებარე ტერიტორიაზე წიაღისეულის მოპოვებითი სამუშაოების გავლენა ბუნებრივ გარემოსა და მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე. საყდრისი-ყაჩაღიანის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსის მოხსნის კანონიერების საკითხის შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ სტატუსის მოხსნის თაობაზე საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის მინისტრისა და საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს დირექტორის გადაწყვეტილებები მიღებული იქნა მოქმედი კანონმდებლობის დარღვევით, რამაც ხელ-ფეხი გაუხსნა კერძო კომპანიის ქმედებებს და დღეს კულტურული მემკვიდრეობის ეს ძეგლი, კერძო ბიზნეს ინტერესების ხარჯზე, განადგურებულია. პროექტის „პანორამა თბილისის“ მშენებლობა, მიუხედავად მისი მასშტაბებისა და გავლენისა დედაქალაქში 15 არსებულ გარემოზე, გარდა იმისა, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რომ არ საჭიროებს გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ანგარიშის მომზადებას, ასევე, კანონმდებლობის თანახმად, მისი მშენებლობის ნებართვა გაიცა მარტივი ადმინისტრაციული წესით. შესაბამისად, საზოგადოების ჩართულობა მასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღების თაობაზე პრაქტიკულად არ არსებობდა, რაც საქართველოს სახალხო დამცველის შეფასებით გაუმართლებლია და საერთაშორისო მოთხოვნების უგულებელყოფას წარმოადგენს. მიუხედავად გარკვეული პროგრესისა, რაც რამდენიმე ათეული ეკომიგრანტი ოჯახისათვის საცხოვრებელი ფართების გადაცემაში გამოიხატება, წინა წლების მსგავსად კვლავ მძიმეა სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული ათი ათასობით ოჯახის მდგომარეობა. მთავრობის მიერ შეჩერებულია „ეკომიგრანტების შესახებ“ კანონის მიღება. სახელმწიფო არ ახორციელებს პროგრამებს, რომლებმაც უნდა უზრუნველყოს ეკომიგრანტის განსახლებულ პუნქტში ადაპტაცია და რეგიონში დამკვიდრება. არაფერი კეთდება სტიქიური უბედურებების დროს ადამიანის უფლებათა დარღვევის პრევენციისათვის. ყველა ამ პრობლემამ ერთდროულად იჩინა თავი თბილისში 2015 წლის 13–14 ივნისის სტიქიის დროს, რომელსაც 21 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა და გაცილებთ მეტი ადამიანი დარჩა საცხოვრებლის გარეშე. თუმცა, საზოგადოების მობილიზება სტიქიის შედეგებთან გამკლავებისათვის სამაგალითო იყო. სამხრეთ საქართველოდან გადასახლებული მესხების დაბრუნების საკითხი დღემდე აქტუალურ განსჯის საგნად რჩება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გადასახლებულ პირთათვის საქართველოს მოქალაქეობის მინიჭება და საზოგადოებაში მათი ინტეგრაციის ხელშემწყობი ღონისძიებების განხორციელება. კვლავ გამოწვევად რჩება „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს 2006 წლის 13 დეკემბრის კონვენციის იმპლემენტაცია, ისევე როგორც კონვენციის დამატებითი ოქმის უმნიშვნელოვანეს რატიფიცირება. გამოწვევად სახელმწიფოს რჩება შეზღუდული წინაშე არსებულ შესაძლებლობის ერთ–ერთ მქონე პირთა სოციალური დაცვა, სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზება, დასაქმება, ფიზიკური გარემოს, ინფრასტრუქტურის, ტრანსპორტისა თუ ინფორმაციის მისაწვდომობის უზრუნველყოფა. საანგარიშო პერიოდში გამოიკვეთა არაერთი პრობლემა ხანდაზმულ პირთა უფლებების რეალიზებასთან მიმართებით. ასაკოვანი ადამიანების უმრავლესობას არ მიუწვდება ხელი ადეკვატურ საცხოვრებელზე, სოციალურ სერვისებსა და დაცვის მექანიზმებზე, რის გამოც სიღარიბის, უსახლკარობისა და იზოლაციის საფრთხის ქვეშ იმყოფებიან. ამასთან, არ არსებობს ძალადობის მსხვერპლ ხანდაზმულ პირთა იდენტიფიცირების, დაცვისა და პრევენციის ქმედითი მექანიზმი. სახელმწიფოს კვლავ არ გააჩნია ხანდაზმულთა მიმართ ეფექტური პოლიტიკა და მათი უფლებებისა უზრუნველყოფის სტრატეგია. 16 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და სოციალური კეთილდღეობის წვევამდელთა და სამხედრო მოსამსახურეთა, ისევე როგორც ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანთა უფლებრივი მდგომარეობის კუთხით იკვეთება რიგი პრობლემები. წვევამდელთა შემოვლა ექიმებთან მნიშვნელოვანი ხარვეზებით მიმდინარეობს, რაც რიგ შემთხვევებში წვევამდელების პატივსა და ღირსების შელახვას იწვევს. განსაკუთრებით ყურადსაღებია ამ პროცესში წვევამდელთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის შემოწმების პროცესი, რაც ამ ეტაპზე ხარვეზებით მიმდინარეობს. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების გამოყენება ძირითადად დაცვის სამსახურის მიზნებისთვის ხდება, არ მიმდინარეობს მათი საბრძოლო და ფიზიკური მომზადება. შესაბამისად, აუცილებელია, სავალდებულო სამხედრო სამსახურის სისტემური დახვეწა. საანგარიშო პერიოდში დაფიქსირდა 6 სამხედრო მოსამსახურის გარდაცვალების ფაქტი, საიდანაც 2 დაკვალიფიცირდა თვითმკვლელობად. გამოიკვეთა, რომ სუიციდი ძირითადად გამოწვეული იყო სოციალური პირობებით. დაფიქსირდა რამდენიმე შემთხვევა, როდესაც საქართველოს მოქალაქეებს საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის კონსტიტუციით გადაკვეთისას გარანტირებული პრობლემები გადაადგილების შეექმნათ თავისუფლება. და შეეზღუდათ მსგავსი პრაქტიკა ბუნებრივია დაუშვებელია და უნდა იყოს გამორიცხული ყველა შემთხვევაში. თავშესაფრის მაძიებელ, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის კუთხით, დღემდე უმთავრეს გამოწვევად რჩება სახელმწიფო უსაფრთხოების საფუძვლებით, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების მინიჭებაზე უარის თქმის განმარტება თავშესაფრის მაძიებელ პირთათვის, რითაც ირღვევა ეფექტიანი სამართალწარმოების პრინციპი. მნიშვნელოვანია, ადმინისტრაციული ორგანოს პასუხი შეიცავდეს დასაბუთებას ფაქტობრივი გარემოებების მითითებით ისე, რომ ზიანი არ მიადგეს სახელმწიფო უსაფრთხოებას. 17 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადამიანის უფლებათა მდგომარეობა დახურულ დაწესებულებებში (პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ანგარიში) შესავალი წინამდებარე ანგარიშში მოცემულია პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ საანგარიშო პერიოდში პენიტენციური დაწესებულებების, თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების, პოლიციის სამმართველოების, დროებითი მოთავსების იზოლატორების, ფსიქიატრიული დაწესებულებების, ჰაუპტვახტებისა და სამხედრო ნაწილის, 1 მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლების, 2 რელიგიური კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებული ბავშვთა სახლების, 3 ხანდაზმულთა სახლების, 4 შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის, მიგრანტთა დაბრუნების ერთობლივი ოპერაციის მონიტორინგის შედეგები. პრევენციის ეროვნული მექანიზმი ასევე მონაწილეობდა თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის მონიტორინგში. 5 პენიტენციური დაწესებულებების, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებული ორგანოების, ფსიქიატრიული დაწესებულებების, ჰაუპტვახტებისა და სამხედრო ნაწილის, მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლების, რელიგიური კონფესიების ბავშვთა სახლების და ხანდაზმულთა სახლების მონიტორინგი განხორციელდა ევროკავშირის ფინანსური მხარდაჭერით . 6 ფონდი „ღია საზოგადოება-საქართველოს“ მხარდაჭერით პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელდა პროექტი „საჩივართა/მოთხოვნათა განხილვის მექანიზმისა და შიდა მონტორინგის გაძლიერების ხელშეწყობა“. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა ადამიანის უფლებათა დაცვის მდგომარეობის შემოწმების მიზნით, 1 მონიტორინგის შედეგები იხილეთ თავში - „თავდაცვის სფეროში ადამიანის უფლებათა მდგომარეობა“. 2 მონიტორინგის შედეგები იხილეთ თავში - „ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა“. 3 იქვე. 4 მონიტორინგის შედეგები იხილეთ თავში - „ხანდაზმულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობა“. 5 მონიტორინგის შედეგები იხილეთ თავში - „თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობა საქართველოში“. 6 ევროკავშირის პროექტის - „სახალხო დამცველის მხარდაჭერა“ - ფარგლებში. 18 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქვეყნის მასშტაბით 54 ვიზიტი განახორციელა 15 პენიტენციურ დაწესებულებაში 7 და 3 300 პატიმარი მოინახულა; რელიგიური კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა სახლებში 7 ვიზიტი განახორციელა და 200 ბავშვი მოინახულა; მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლებში 10 ვიზიტი განახორციელა 8 და 69 ბავშვი მოინახულა. ამასთან, ხანდაზმულთა პანსიონატებში განხორციელდა 7 ვიზიტი 9 და მოინახულეს 150 ბენეფიციარი. 1 ვიზიტი განხორციელდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში და მონახულებულ იქნა 18 პირი. ევროპის ქვეყნებიდან საქართველოში დეპორტირებული 79 მიგრანტის დაბრუნების პროცესზე დასაკვირვებლად განხორციელდა 2 ვიზიტი. მონიტორინგი განხორციელდა 31 დროებითი მოთავსების იზოლატორში და 59 პოლიციის სამმართველოში და მონახულებული იქნა 54 დაკავებული. თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში განხორციელდა 1 ვიზიტი და მონახულებული იქნა 25 პატიმარი. სამხედრო ნაწილში განხორციელდა 1 ვიზიტი და მონახულებული იქნა 35 ჯარისკაცი. ორ ჰაუპტვახტებში განხორციელდა ორი ვიზიტი 10 და მონახულებული იქნა ერთი ჯარისკაცი. 12 ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში განხორციელებული 18 ვიზიტის 11 დროს მონახულებული იქნა 661 პაციენტი. მონიტორინგის დროს სახალხო დამცველის რწმუნებულებმა შეამოწმეს დახურული ტიპის დაწესებულებებში არსებული ფიზიკური გარემო და ამ დაწესებულებებში მოთავსებულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობა. განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდა ამ პირთა მიმართ მოპყრობაზე. 7 სხვადასხვა დროს, საჭიროების მიხედვით, მონიტორინგში ასევე მონაწილეობდნენ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტის, ბავშვის უფლებათა ცენტრის, სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტისა და თანასწორობის დეპარტამენტის თანამშრომლები. 8 რელიგიური კონფესიების და მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლებში მონიტორინგი განხორციელდა საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებათა ცენტრთან ერთად. 9 მონიტორინგი განხორციელდა საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის დეპარტამენტის თანამშრომლების მონაწილეობით. 10 ჰაუპტვახტებში და სამხედრო ნაწილში განხორციელებულ ვიზიტებში მონაწილეობდნენ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის თავდაცვის სფეროში ადამიანის უფლებათა დაცვის დეპარტამენტის თანამშრომლების მონაწილეობით. 11 მონიტორინგი განხორციელდა საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის დეპარტამენტთან ერთად. 19 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მდგომარეობა პენიტენციურ დაწესებულებებში ზოგადი მიმოხილვა წამებისა და დაუსჯელობის არასათანადო წინააღმდეგ მოპყრობის ეფექტური პრევენციისათვის უმნიშვნელოვანესია, ბრძოლა. სახელმწიფო ვალდებულია განახორციელოს ადეკვატური რეაგირება წამებისა და არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტებთან დაკავშირებით. პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტებზე გამოძიების დაწყებისა და მიმდინარეობის მიუხედავად, 2015 წლის განმავლობაში პენიტენციური დაწესებულების არცერთი თანამშრომლის მიმართ არ დამდგარა გამამტყუნებელი განაჩენი არასათანადო მოპყრობასთან დაკავშირებით. შესაბამისად, უცვლელია საქართველოს სახალხო დამცველის პოზიცია, რომ წამების, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის ფაქტებზე ეფექტიანი გამოძიების წარმოების უზრუნველყოფის მიზნით, აუცილებელია შეიქმნას დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმი. გაეროს წამების წინააღმდეგ კონვენციაში მოცემული წამების განმარტების სისხლის სამართლის კანონმდებლობაში ასახვის მიზნით, აუცილებელია შევიდეს ცვლილება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 მუხლში და განისაზღვროს, რომ წამება შესაძლებელია ჩადენილ იქნეს მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მდუმარე თანხმობით. წამების წინააღმდეგ ბრძოლის ერთ-ერთ უმთავრეს კომპონენტს წარმოადგენს წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის შედეგების აღმოფხვრა, მსხვერპლთა დაცვა და რეაბილიტაცია. სახალხო დამცველი წუხილს გამოთქვამს იმ გარემოებასთან დაკავშირებით, რომ საქართველოში ამჟამად არ ხორციელდება რაიმე სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს სასჯელაღსრულების სისტემაში წამების მსხვერპლთა რეაბილიტაციას. არასათანადო მოპყრობის სერიოზულ საფრთხეს ქმნის დაწესებულებებში არსებული კრიმინალური სუბკულტურა, რაც ხშირად პატიმრებს შორის ძალადობისა და ჩაგვრის მიზეზი ხდება. პენიტენციურ დაწესებულებებში პრობლემურია არასათანადო მოპყრობის ფაქტების დროული და მეთოდური დოკუმენტირება და ექიმის მიერ შესაბამისი საგამოძიებო ორგანოებისთვის პირდაპირ შეტყობინების საკანონმდებლო ვალდებულების არარსებობა. პატიმრისა და ექიმის შეხვედრის დროს ადმინისტრაციის თანამშრომლის დასწრების პრაქტიკა არღვევს სამედიცინო კონფიდენციალურობას. დაწესებულებებში წესრიგისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა წარმოადგენს ადმინისტრაციის უმნიშვნელოვანეს ვალდებულებას. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის 20 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარებული შემოწმების შედეგად დადგინდა, რომ პრობლემურია ადმინისტრაციის მიერ პატიმრების მიმართ უსაფრთხოების ღონისძიებებისა და მეთვალყურეობის განხორციელების პრაქტიკა. იკვეთება ტენდენცია, რომ ადმინისტრაცია საკმარისი საფუძვლის არსებობის გარეშე პატიმრების მიმართ იყენებს ხანგრძლივი დროით იზოლირებას, მათ შორის დეესკალაციის ოთახში და უსაფრთხო საკანში მოთავსებას. ამასთან, რიგ დაწესებულებებში საკმაოდ ხშირია სპეციალური საშუალების - ხელბორკილის გამოყენების პრაქტიკა, რაც შესაძლოა მის რუტინულობაზე მიუთითებდეს. გამოწვევას წარმოადგენს ელექტრონული საშუალებით პენიტენციურ დაწესებულებებში მეთვალყურეობისა და ვიზუალური კონტროლის ან/და განხორციელების პრაქტიკა; ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესის შესაბამისობა ადამიანის უფლებების საერთაშორისო სტანდარტებთან, აგრეთვე დამკვიდრებული პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობის შესახებ ბრძანება შეიცავს მწირ ინფორმაციას და შაბლონური ხასიათისაა. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ ორგანული კანონით მინიჭებული უფლებამოსილების მიუხედავად, საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებს არ ეძლევათ შესაძლებლობა გაეცნონ ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით განხორციელებული მეთვალყურეობის ვიდეოჩანაწერებს. გარდა ამისა, როგორც პატიმრობის კოდექსი, ასევე ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესი უშვებს იმის შესაძლებლობას, რომ პატიმრებთან სახალხო დამცველის რწმუნებულების შეხვედრას პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაცია დააკვირდეს ვიზუალურად, ტექნიკური საშუალებებით დისტანციური დაკვირვებისა და ჩაწერის პირობებში, მაგრამ მოსმენის გარეშე. სახალხო დამცველი მოითხოვს, რომ სახალხო დამცველის/სპეციალური პრევენციის ჯგუფის წევრებთან მიმართებით აღნიშნული დებულება შეიცვალოს, რადგანაც წინააღმდეგობაში მოდის საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ ორგანული კანონის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტთან, რომლის მიხედვითაც საქართველოს სახალხო დამცველის/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრის შეხვედრა დაკავებულებთან, პატიმრობაში მყოფ ან სხვაგვარად თავისუფლებაშეზღუდულ პირებთან და მსჯავრდებულებთან, კონფიდენციალურია. რაიმე სახის მიყურადება ან თვალთვალი დაუშვებელია. სახალხო დამცველი წუხილს გამოხატავს იმ ფაქტთან დაკავშირებით, რომ მის მიერ წარდგენილი შენიშვნები სპეციალური საშუალებების გამოყენებასთან მიმართებაში არ იქნა გათვალისწინებული პატიმრობის კოდექსში. 21 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველი მიესალმება პენიტენციური დაწესებულების სისტემის თანამშრომელთა ანგარიშვალდებულების გაზრდის მიზნით გატარებულ ღონისძიებებს. მიუხედავად ამისა, პრობლემად რჩება პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომელთა სათანადო სამუშაო პირობებისა და პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაციის მიერ ფუნქციების შესრულების შეფასების თანამშრომელთა სისტემის სწავლების არარსებობა. კუთხით დადებითად გადადგმული ნაბიჯები, უნდა აღინიშნოს მიუხედავად ამისა, პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა სათანადო კვალიფიკაცია და გამოცდილება კვლავაც არასახარბიელოა. საქართველოს სახალხო დამცველი წინგადადგმულ ნაბიჯად აფასებს მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების სისტემის შემოღებას. მიუხედავად აღნიშნულისა, თვლის, რომ აუცილებელია ხსენებულ წესში შევიდეს გარკვეული ცვლილებები არსებული ხარვეზების აღმოსაფხვრელად. მართალია, გასულ წლებთან შედარებით, რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში გაუმჯობესებულია ფიზიკური გარემო და სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა, მაგრამ, არსებული პირობები ჯერ კიდევ ითხოვს მნიშვნელოვან გაუმჯობესებასა და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანას. სახელმწიფო ვალდებულია არსებული სირთულეების მიუხედავად, დროულად აღმოფხვრას ნაკლოვანებები და შექმნას პატიმრობის სათანადო პირობები. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში, სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, დაწესებულებაში არსებული მძიმე საყოფაცხოვრებო პირობებიდან გამომდინარე, გაეუქმებინა N7 დაწესებულება. მიღებული პასუხის თანახმად, სამინისტრო ამ ეტაპზე ვერ იღებს გადაწყვეტილებას დაწესებულების სრული ლიკვიდაციის შესახებ, თუმცა უახლოეს მომავალში დაწესებულებაში განთავსებული კონტიგენტის მნიშვნელოვნად შემცირებას და მსჯავრდებულების შესაბამისი რისკის დაწესებულებებში გადანაწილებას აპირებს. ასევე იგეგმება N7 დაწესებულების სრულყოფილი რეაბილიტაცია, დაწესებულების პირველი სართულის სრული გაუქმება და ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა განთავსების ლიმიტის მნიშვნელოვნად შემცირება. აღსანიშნავია, რომ 2016 წლის თებერვალში N7 დაწესებულებიდან 19 მსჯავრდებული უკვე გადაიყვანეს N6 დაწესებულებაში. სამინისტროს პოზიციასთან დაკავშირებით, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ დაწესებულებაში არსებული ინფრასტრუქტურისა და მისი თავდაპირველი დანიშნულების (აშენდა როგორც საგამოძიებო იზოლატორი) გათვალისწინებით, სახალხო დამცველისთვის ძნელი წარმოსადგენია, თუ როგორ მოხდება დაწესებულების რეაბილიტაცია იმგვარად, რომ დაწესებულების ინფრასტრუქტურა შესაბამისობაში მოვიდეს თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების მიმართ დადგენილ 22 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტანდარტებთან. ასე, რომ სახალხო დამცველის რეკომენდაცია N7 დაწესებულების დახურვასთან დაკავშირებით უცვლელია. დაწესებულებების უმრავლესობაში ყველა მსჯავრდებული არ არის უზრუნველყოფილი საქართველოს პატიმრობის კოდექსით განსაზღვრული 4 კვადრატული მეტრის ფართით. პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებულ პრობლემებს შორის ფიქსირდება სათანადო ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაციის, სანიტარულ ჰიგიენური პირობებისა და სანიტარულ კვანძებში პრივატულობის უზრუნველყოფის კუთხით არსებული მდგომარეობა. დახურული ტიპის დაწესებულებების სასეირნო ეზოებში პატიმრებს არ აქვთ სათანადო ფიზიკური დატვირთვისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურა. დადებითად უნდა აღინიშნოს ხანგრძლივი პაემანის ინფრასტრუქტურის მოწყობა N5 დაწესებულებაში. ამ კუთხით ვითარება არ შეცვლილა N7, N8 და N9 პენიტენციურ დაწესებულებებში, სახალხო დამცველი უარყოფითად აფასებს იმ ფაქტს, რომ N8 პენიტენციური დაწესებულების გარდა არცერთ სხვა პენიტენციურ დაწესებულებაში არ არის გამოყოფილი სპეციალური ოთხი, სადაც საქართველოს სახალხო დამცველს/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრს ნებისმიერ დროს ექნება საშუალება შეხვდეს პატიმარს ელექტრონული საშუალებით ვიზუალური მეთვალყურეობის გარეშე. სახალხო დამცველმა თავის არაერთ ანგარიშში აღნიშნა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებაში არსებული პირობები უნდა უზრუნველყოფდეს პატიმრის რესოციალიზაციასა და რეინტეგრაციას საზოგადოებაში. სახალხო დამცველი მიესალმება 2015 წლის მანძილზე პატიმართა რესოციალიზაციისთვის პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებულ სხვადასხვა სახის ღონისძიებას. მიუხედავად ამისა, დღემდე მწვავე პრობლემად რჩება სარეაბილიტაციო აქტივობების განხორციელება განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებსა და სამკურნალო დაწესებულებებში, სადაც ფუნქციონირებს ხანგრძლივი მოვლის განყოფილებები. სახალხო დამცველი დადებითად აღნიშნავს წინა წელთან შედარებით პატიმართა წახალისების მაჩვენებლის გაზრდას. მიუხედავად ამისა, აღსანიშნავია, რომ წინა წელთან შედარებით საგრძნობლად გაზრდილია დისციპლინური სახდელების გამოყენების პრაქტიკა. საქართველოს კანონმდებლობა არ განსაზღვრავს, თუ რომელი დისციპლინური სახდელი უნდა დაეკისროს დამრღვევს კონკრეტულ შემთხვევაში, შესაბამისად, ხელმძღვანელ პირებს საკმაოდ ფართო დისკრეციას აძლევს დისციპლინური სახდელის შერჩევის პროცესში, რითაც ზრდის სახდელების არაპროპორციულად გამოყენების რისკს. შემაშფოთებელია 2015 წლის მანძილზე დაფიქსირებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმართა სამარტოო საკანში მოთავსების რამდენიმე ფაქტი. აგრეთვე N7 დაწესებულებაში სახდელის გამოყენებისას ოჯახთან კონტაქტის სრულად აკრძალვის პრაქტიკა. 23 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წელს განხორციელებული მონიტორინგების ფარგლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემის ფუნქციონირების ეფექტურობას და არსებულ გამოწვევებს. სახალხო დამცველი მიესალმება სამედიცინო დეპარტამენტის სრული რეორგანიზაციის, პენიტენციური ჯანდაცვის სტანდარტების განახლებისა და ჯანდაცვის ბიუჯეტის გაზრდის კუთხით გადადგმულ ნაბიჯებს. დადებითად უნდა აღინიშნოს, სასჯელაღსრულების N5 და N12 დაწესებულებაში სამედიცინო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების კუთხით განხორციელებული სარემონტო სამუშაოები. აგრეთვე, გაუმჯობესდა სამედიცინო დეპარტამენტის სამედიცინო რეგულირების სამმართველოს მუშაობა, რომელიც პენიტენციურ დაწესებულებებში ატარებს კვების, სანიტარულ-ჰიგიენურ მდგომარეობას, საექიმო-სამედიცინო პუნქტების შემოწმებას. აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში არ გადადგმულა არსებითი ნაბიჯები პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქალაქო ჯანდაცვასთან სრული ინტეგრაციის კუთხით. 2015 წელს კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს პატიმრების პრევენციულ ჯანდაცვასთან დაკავშირებით ინფორმირების საკითხი. მიუხედავად იმისა, რომ 2015 წელს ექიმების და ექთნების რაოდენობა გაიზარდა, მათი რაოდენობა ზოგიერთ დაწესებულებაში მაინც არასაკმარისია,. ასე მაგალითად, პატიმრების რაოდენობის ექიმებისა და ექთნების რაოდენობასთან თანაფარდობა მაღალია N2, N14, N15 და N17 დაწესებულებებში. 2015 წელს კვლავ პრობლემად რჩება მოწვეული ექიმკონსულტანტების რეგულარობა და სიხშირე. ასევე, სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოება და სტომატოლოგიური მომსახურების მიღების საკითხი. ასევე აღსანიშნავია ბრენდულ მედიკამენტებზე წვდომის საკითხი, კერძოდ, სამედიცინო პერსონალი პატიმრებს უმეტესად იმ გენერიკ მედიკამენტებს უნიშნავს, რომელიც ხელმისაწვდომია დაწესებულებაში სახელმწიფოს ხარჯზე, რის გამოც პატიმრებს ეზღუდებათ ბრენდული სახელწოდების მედიკამენტების საკუთარი ხარჯით/თანხით შეძენის შესაძლებლობა. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ სამედიცინო ჩარევების კლასიფიკაციას დაემატა სასწრაფო დაყოვნებადი სამედიცინო ინტერვენცია, თუმცა მნიშვნელოვანია უმოკლეს ვადებში მოხდეს აღნიშნულის ნორმატიული აქტით განმტკიცება. მიუხედავად ამისა, პრობლემურია სამედიცინო რეფერალის დროულობის საკითხი. მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს ექიმის დამოუკიდებლობასა და კომპეტენციასთან დაკავშირებული საკითხები. სახალხო დამცველი დადებითად აღნიშნავს 2015 წელს საქართველოს კანონის „არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის“ ძალაში შესვლას. კვლავ პრობლემად რჩება არასრუწლოვანი პატიმარებისთვის უფლება-მოვალეობების მათთვის გასაგებ ენაზე განმარტება. პრობლემურია ასევე ის გარემოება, რომ 2015 წელს არასრულწლოვანი პატიმრები არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულების გარდა მოთავსებული იყვნენ N2 და N8 დაწესებულებებში. ამასთან, საანგარიშო პერიოდში აღინიშნებოდა არასრუწლოვანი მსჯავრდებულების უსაფრთხოების მიზნით, დროებით 24 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 N2 და N8 დაწესებულებაში გადაყვანის მზარდი პრაქტიკა. აღნიშნულ დაწესებულებებში არ არის არასრულწლოვანი პატიმრების რეაბილიტაციისთვის შესაფერისი გარემო. ამასთან, არასრულწლოვანი პატიმრები არ არიან სრულად იზოლირებული სრულწლოვანი პატიმრებისგან. ამდენად, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ყველა არასრულწლოვანი პატიმარი უნდა მოთავსდეს არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წელს არასრულწლოვანი მსჯავრდებულების მიმართ არ ყოფილა გამოყენებული დისციპლინური სახდელი. N5 პენიტენციურ დაწესებულებაში ზოგადი მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია. სახალხო დამცველი მიესალმება N5 დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემანის განხორციელებისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურის პრობლემად მიიჩნევს შექმნის ფაქტს. დაწესებულებაში მიუხედავად პატიმრების ამისა, მიღებისას უმნიშვნელოვანეს სრული შემოწმების პროცედურის არსებობას. დადებითად უნდა აღინიშნოს დისციპლინური სახდელის სახით სამარტოო საკანში მოთავსების შემცირებული პრაქტიკა, თუმცა გაზრდილია საკნის ტიპის სადგომში გადაყვანის შემთხვევები. ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში კვლავ პრობლემას წარმოადგენს გეგმიური სამედიცინო მომსახურების დროულად მიღება. დადებითად უნდა აღინიშნოს ჰიგიენის დაცვის საშუალებებით მომარაგების საკითხი. 2015 წელს კვლავ პრობლემად რჩება დედისა და ბავშვის დაშორება, მას შემდეგ რაც ბავშვი 3 წლის ასაკს მიაღწევს. არსებული პროცედურები ძალიან მტკივნეულია როგორც ბავშვისთვის, ასევე დედისთვის. ასევე პრობლემურია ბავშვებთან ერთად განთავსებული დედების სხვადასხვა პროგრამებსა და ღონისძიებებში ჩართვის საკითხი. სახალხო დამცველმა თავის არაერთ ანგარიშში აღნიშნა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებაში არსებული პირობები ვერ უზრუნველყოფს უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი პირების ადეკვატურ რესოციალიზაციასა და რეინტეგრაციას საზოგადოებაში. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში, სადაც მოთავსებული არიან უვადო თავისუფლება აღკვეთილი პირები, არ ხორციელდება მრავალფეროვანი და რეგულარული ხასიათის სარეაბილიტაციო აქტივობები. ამასთან, ზოგიერთ პენიტენციურ დაწესებულებაში არ არსებობს ხანგრძლივი პაემნისთვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურა. აღსანიშნავია, რომ რამდენიმე დაწესებულებაში კვლავ პრობლემურია მსჯავრდებულთა და ბრალდებულთა ერთად მოთავსების პრაქტიკა. მნიშვნელოვანია პატიმრობაში მყოფი ბრალდებულების არანაკლებ 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის საკითხი, რომელიც საკანონმდებლო დონეზე უნდა დარეგულირდეს. სახალხო დამცველი ხაზგასმით აღნიშნავს ბრალდებულებისათვის შესაბამისი სარეაბილიტაციო აქტივობების შეთავაზებისა და ოჯახთან კავშირის შენარჩუნების მხარდაჭერის მნიშვნელობას. 25 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წლის მანძილზე განხორციელებული ვიზიტების ფარგლებში განხორციელდა პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფი გბტ 12 და განსაკუთრებით მოწყვლადი ჯგუფების 13 ზოგადი მდგომარეობის შესწავლა და ამ ჯგუფში არსებული რისკებისა და შესაძლო შევიწროების ფაქტების გამოვლენა. უკვე ათწლეულებია პენიტენციურ დაწესებულებებში კრიმინალური სუბკულტურა და არაფორმალური წესები მოქმედებს. დაწესებულებებში14 სამეურნეო ნაწილი ორად არის გაყოფილი, ერთი ნაწილი საკვების დარიგებასა და დაწესებულების მაღაზიიდან პატიმრების პროდუქტებით მომარაგებაზეა პასუხისმგებელი, ხოლო მეორე დალაგება-დასუფთავებაზე, ისინი განცალკევებით თავსდებიან. სამეურნეო ნაწილში პატიმრების მოთავსება გარკვეულწილად იზოლაციის საშუალებაა, რომლითაც დაწესებულების ადმინისტრაცია პატიმრებს შორის დაძაბულობის თავიდან აცილებას ცდილობს, სწორედ ამიტომ დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრები განსაკუთრებულ მოწყვლად ჯგუფს წარმოადგენენ. სამურნეო სამსახურში ჩარიცხული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრები რიგ დაწესებულებებში არ წარმოადგენდნენ თვითიდენტიფიცირებულ გბტ პირებს, თუმცა სხვადასხვა მიზეზების გამო, სხვა პატიმრები მიერ ისინი ასოცირებულები არიან გბტ პირებთან. შესაბამისად, პენიტენციურ დაწესებულებებში მაღალია დისკრიმინაციის, მათ მიმართ ძალადობრივი მოპყრობისა და სტიგმატიზაციის საფრთხეები. მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს დაწესებულებების თანამშრომელთა მიდგომა აღნიშნული პატიმრების მიმართ. უცხო ქვეყნის მოქალაქეების და სხვა ეთნიკური თუ რელიგიური უმცირესობების წარმომადგენლებისთვის განსაკუთრებულ პრობლემას წარმოადგენს ენის ბარიერი, რის გამოც პატიმართა უმეტესობამ არ იცის მათთვის კანონით მინიჭებული უფლებები. ხშირ შემთხვევაში მათ არ აქვთ საშუალება, მიმართონ საკუთარი ქვეყნის საკონსულოს ან დიპლომატიურ წარმომადგენლებს, რადგანაც გართულებულია მათი სოციალურ მუშაკთან შეხვედრა. პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებულ უცხო ქვეყნის მოქალაქეებსა და ქართული ენის არმცოდნე პირებს პრობლემები ექმნებათ სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობის კუთხით. პატიმრის რეაბილიტაციისთვის მნიშვნელოვანია ოჯახის წევრებთან ჰქონდეს უშუალო კონტაქტი და კომუნიკაცია. პატიმრის მიერ პაემნის უფლების განხორციელებას ხელს უშლის პატიმრის ოჯახის საცხოვრებელი ადგილის გაუთვალისწინებლობა. ამასთან, ხანმოკლე პაემნის ოთახში მინის გამყოფი ბარიერის არსებობის გამო პატიმარი მოკლებულია ოჯახის წევრებთან ყოველგვარი ფიზიკური ურთიერთობის საშუალებას. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ ვიდეოპაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა მხოლოდ ხუთ დაწესებულებაშია. 12 13 გეი, ბისექსუალი და ტრანსგენდერი პირები. იგულისხმება სამეურნეო ნაწილის პატიმრები, დასუფთავებაზე არიან პასუხისმგებელნი. 14 გარდა N5, N11, N16 და N18 დაწესებულებებისა 26 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რომლებიც დაწესებულების დალაგება- პატიმრებს პრობლემები ექმნებათ სატელეფონო ზარების განხორციელების დროს სასაუბრო ლიმიტთან დაკავშირებით. თუ პატიმარი ერთ ბარათზე ვერ ამოწურავს სასაუბრო ლიმიტს, ბარათზე დარჩენილი სასაუბრო დრო ებლოკება და უწევს ახლი ბარათის შეძენა, რაც დამატებით ხარჯს წარმოადგენს. ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში პრობლემას წარმოადგენს ტელეფონის აპარატების დაწესებულებებში სიმცირე. ტელეფონის დახურული ტიპის თავისუფლების აპარატები განთავსებულია აღკვეთის დაწესებულების თანამშრომელთა სამორიგეო ოთახში, სადაც იმყოფება მორიგე კონტროლიორი, რითაც ირღვევა სატელეფონო საუბრის კონფიდენციალობა. სახალხო დამცველი წუხილს გამოთქვამს იმ გარემოებასთან დაკავშირებით, რომ დეესკალაციის ოთახში მოთავსებული პატიმარები სახალხო დამცველთან ვერ აგზავნიან კორესპონდენციას და ვერ ახორციელებენ სატელეფონო ზარს. გარდა ამისა, მნიშვნელოვანია სამარტოო საკანში მოთავსებულ პატიმარს შეეძლოს სახალხო დამცველთან განახორციელოს ზარი, რაც საკანონმდებლო ცვლილებებს მოითხოვს. წამების წინააღმდეგ ბრძოლის უმნიშვნელოვანეს კომპონენტს წარმოადგენს ნებისმიერი პირისათვის გარანტირებული სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების წარმომადგენლების წინააღმდეგ საჩივრის სწრაფი და მიუკერძოებელი განხილვის უფლება, ასევე ეფექტიანი შიდა მონიტორინგის სისტემის ფუნქციონირება. აღსანიშნავია, რომ უფლებების შესახებ პატიმართა ინფორმირების არსებული პრაქტიკა ვერ უზრუნველყოფს პატიმართა სათანადო ინფორმირებულობას, როგორც ზოგადად პატიმართა უფლებების, ასევე კონკრეტულად მოთხოვნის/საჩივრის შეტანის უფლებისა და განხილვის პროცედურის შესახებ. პენიტენციურ დაწესებულებებში პრობლემას წარმოადგენს მომჩივანთათვის უსაფრთხო, ხელმისაწვდომი, კონფიდენციალური და მიუკერძოებელი მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის პროცედურები უზრუნველყოფა. მოთხოვნა/საჩივრებზე, რიგ შემთხვევებში, არ ხდება დროული რეაგირება, ხოლო რეაგირების შედეგად მიღებული გადაწყვეტილება, ხშირ შემთხვევაში, არ არის დასაბუთებული. სასჯელაღსრულების და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მუშაობა და საჩივრებზე რეაგირება არ არის ეფექტური. არასათანადო მოპყრობა პენიტენციურ დაწესებულებებში წამებისა და არასათანადო მოპყრობის პრევენციისათვის უმნიშვნელოვანესია, რომ სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტსა და 27 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლის მიერ ჩადენილ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე, სახელმწიფოს მხრიდან ადეკვატური რეაგირება მოხდეს, რათა წამების ჩამდენ პირებს არ გაუჩნდეთ დაუსჯელობის განცდა. საქართველოს სახალხო დამცველმა არაერთხელ აღნიშნა და ამჟამადაც უცვლელია მისი პოზიცია იმის შესახებ, რომ სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლების მიერ ჩადენილი შესაძლო დანაშაულის, ასევე, სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი კანონმდებლობასა და ფაქტების გამოძიების თვალსაზრისით, პრაქტიკაში არსებობს გამოძიების საქართველოს ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის პრობლემა. შესაბამისად, სახალხო დამცველმა 2013 და 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშებში რეკომენდაცია მისცა საქართველოს პარლამენტს სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლის მხრიდან, ასევე პენიტენციური დაწესებულების ტერიტორიაზე ჩადენილი სიცოცხლის მოსპობის, წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ფაქტებზე ეფექტური გამოძიების წარმოების უზრუნველყოფის მიზნით შეიქმნას დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანო, თუმცა აღნიშნული რეკომენდაცია ამ დროისათვის შესრულებული არ არის. საქართველოს მთავარი პროკურატურის ინფორმაციით, 15 პენიტენციურ დაწესებულებებში, პატიმართა მიმართ განხორციელებული წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე, 2015 წელს გამოძიება დაიწყო 35 სისხლის სამართლის საქმეზე. აქედან, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 მუხლით გამოძიება დაიწყო 12 სისხლის სამართლის საქმეზე, 1443 მუხლით - 15 სისხლის სამართლის, ხოლო 333-ე მუხლით სამართლის ამათგან, საქმეზე. 1 სისხლის სამართლის საქმეზე, - 8 სისხლის 1443 მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით, გამოძიება შეწყდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 105-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძვლით. დანარჩენ საქმეებზე გამოძიება გრძელდება. საქართველოს კონსტიტუციის მე-17 მუხლის მეორე პუნქტის შესაბამისად, დაუშვებელია ადამიანის წამება, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახავი მოპყრობა და სასჯელის გამოყენება. სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-7 მუხლის თანახმად, არავინ არ უნდა დაექვემდებაროს წამებას ან სასტიკ, არაადამიანურ ან ღირსების შემლახველ მოქცევას ან სასჯელს. სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-10 მუხლის თანახმად, ყველა თავისუფლებააღკვეთილ პირს აქვს უფლება, რომ ჰუმანურად მოექცნენ და პატივი სცენ მის, ადამიანის პიროვნებისათვის, დამახასიათებელ ღირსებას. გაეროს 15 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2016 წლის 25 თებერვლის N13/11646 წერილი. 28 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადამიანის უფლებათა კომიტეტის განმარტებით, „ადამიანის ღირსების პატივისცემა წარმოადგენს საერთაშორისო სამართლის ნორმას, რომლისგანაც დაუშვებელია ყოველგვარი გადახვევა.“16 ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს თავისუფლებაშეზღუდული პირის უფლებრივ მდგომარეობას შესაბამის დაწესებულებაში. სახელმწიფოს მხრიდან ყველა სათანადო ზომა უნდა იყოს მიღებული, რათა ადამიანს იმაზე მეტი ტანჯვა არ მიადგეს, რაც ისედაც თან ახლავს სასჯელს. ამ ვალდებულების შეუსრულებლობა კი იწვევს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლით დაცული სფეროს დარღვევას. 17 კონვენციის მე-3 მუხლთან დაკავშირებით ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ხშირად უსვამს ხაზს, რომ მე-3 მუხლი წარმოადგენს დემოკრატიული საზოგადოების ერთერთ ფუნდამენტურ ღირებულებას. შესაბამისად, სახელმწიფოს ეკისრება ვალდებულება დარწმუნდეს, რომ თითოეული პირი დაპატიმრებულია იმ პირობებში, რომლებიც უზრუნველყოფს მისი ღირსების პატივისცემას, რომ სასჯელის აღსრულების ღონისძიების პირობები მას არ აგდებს სასოწარკვეთილებაში, რომელიც აჭარბებს პატიმრობისათვის დამახასიათებელ ტანჯვის ხარისხს და რომ, დაპატიმრების პრაქტიკული მოთხოვნების გათვალისწინებით, უზრუნველყოფილი. ადამიანის მისი ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა უფრო მაღალი სათანადოდ არის 18 უფლებათა სამართალი სტანდარტით იცავს თავისუფლებააღკვეთილი პირის უფლებებს, ვიდრე სხვა პირებისას. ევროპული სასამართლოს სტანდარტით, მართალია, არასათანადო მოპყრობამ უნდა მიაღწიოს სისასტიკის მინიმალურ ზღვარს, რომ მოექცეს კონვენციის მე-3 მუხლის ჭრილში, მაგრამ თავისუფლებააღკვეთილი პირების მიმართ ფიზიკური ძალის გამოყენება, რომელიც არ არის მკაცრად აუცილებელი პატიმართა საქციელიდან გამომდინარე, ლახავს ადამიანის ღირსებას და, თავისთავად, ხვდება მე-3 მუხლის მოქმედების სფეროში. 19 ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციითა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით დადგენილი სტანდარტების მიხედვით, წამებისა და არასათანადო მოპყრობის აკრძალვის და სიცოცხლის უფლების უზრუნველყოფის მიზნით, სახელმწიფოს აკისრია არა მხოლოდ ნეგატიური General Comment No 29, States of emergency (Article 4), CCPR/C/21/Rev.1/Add.11, 31. August 2001, para. 13(a). 17 კუდლა პოლონეთის წინააღმდეგ (KUDLA v. POLAND) (no. 30210/96), ასევე ვალაშინასი ლიტვის წინააღმდეგ (Valašinas v. Lithuania), no. 44558/98, § 102, ECHR 2001-VIII. 18 დავითიანი საქართველოს წინააღმდეგ (CASE OF DAVTYAN v. GEORGIA) (no 73241/01). 19 ტეკინი თურქეთის წინააღმდეგ (CASE OF TEKİN v. TURKEY) (no 22035/10). 16 29 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ვალდებულება (არ დაარღვიოს პირის უფლება), არამედ პოზიტიური ვალდებულებაც (დაიცვას პირის უფლება). განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, დახურულ დაწესებულებებში მოთავსებული პირების დაცვა წამების, არასათანადო და დამამცირებელი მოპყრობისა თუ სასჯელისგან, ისევე როგორც მათი სიცოცხლის უფლების დაცვა. პატიმრები იმყოფებიან სახელმწიფოს ექსკლუზიური კონტროლის ქვეშ და, აქედან გამომდინარე, ხელისუფლების შესაბამის ორგანოებს უჩნდებათ ვალდებულება პატიმრის ფიზიკური ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული რეალური და მომენტალური რისკების პრევენციის მიზნით მიმართონ ყველა გონივრულ ზომას, თუ მათ იცოდნენ ან უნდა სცოდნოდათ ასეთი რისკის არსებობის შესახებ. 20 სახელმწიფოს მიერ ნაკისრი პოზიტიური ვალდებულება – დაიცვას პირები წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობისაგან, თავისთავად გულისხმობს სწორედ ისეთი პრევენციული ღონისძიებების გატარებას, რომელიც ხელს შეუწყობს ადამიანების არასათანადო მოპყრობისგან დაცვას. აღნიშნული პრევენციული ღონისძიებების გატარების აუცილებლობა საერთაშორისო სტანდარტების სახით მოცემულია როგორც ადამიანის უფლებათა შესახებ საერთაშორისო ხელშეკრულებებში, ასევე ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებში, წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტისა და გაეროს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტის არაერთ ანგარიშში. წამების პრევენცია არის გლობალური სტრატეგია, რომელიც მიზნად ისახავს არსებითად შეამციროს რისკები და შექმნას ის გარემო, სადაც წამება და არასათანადო მოპყრობა ნაკლებად მოსალოდნელია. ყოველივე ზემოაღნიშნული გულისხმობს, რომ სახელმწიფოში პრაქტიკულ და საკანონმდებლო დონეზე უნდა არსებობდეს იმგვარი სამართლებრივი გარანტიები, რომლებიც უზრუნველყოფენ ადამიანის უპირობო დაცვას არასათანადო მოპყრობისგან. საქართველოს ძირითადად სისხლის ასახავს განსაზღვრული სამართლის კოდექსში არსებული წამების წამების წინააღმდეგ გაეროს კონვენციის დეფინიციის ელემენტებს, თუმცა არის შემადგენლობა პირველი მუხლით განსხვავებები, რომელთა საკანონმდებლო რეგულირება აუცილებელია. საქართველოს სისხლის განმარტებულია, როგორც სამართლის კოდექსის „პირისათვის, მისი 1441 მუხლის მიხედვით ახლო ნათესავისათვის ან წამება მასზე მატერიალურად ან სხვაგვარად დამოკიდებული პირისათვის ისეთი პირობების შექმნა ან ისეთი მოპყრობა, რომელიც თავისი ხასიათით, ინტენსივობით ან ხანგრძლივობით იწვევს ძლიერ ფიზიკურ ტკივილს ან ფსიქიკურ ან მორალურ ტანჯვას და რომლის მიზანია იხილეთ ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს გადაწყვეტილებები: პანტეა რუმინეთის წინააღმდეგ, (Pantea v. Romania no. 33343/96, §190, ECHR 2003‑VI და პრემინინი რუსეთის წინააღმდეგ, (Premininy v. Russia) no. 44973/04, §84, 10 February 2011. 20 30 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფორმაციის, მტკიცებულების ან აღიარების მიღება, პირის დაშინება ან იძულება ანდა პირის დასჯა მის ან მესამე პირის მიერ ჩადენილი ან სავარაუდოდ ჩადენილი ქმედებისათვის“. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 მუხლში არ არის გათვალისწინებული ისეთი შემთხვევა, როდესაც წამება ჩადენილია სახელმწიფო თანამდებობის პირის ან სხვა ოფიციალური პირის მდუმარე თანხმობით. შესაბამისად, სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია, საქართველოს კანონმდებლობაში ცვლილების განხორციელება, წამების წინააღმდეგ კონვენციაში არსებული განმარტების ზუსტი ასახვისათვის. კერძოდ, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში 1441 მუხლში უნდა განისაზღვროს, რომ წამება შესაძლებელია ჩადენილ იქნეს მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მდუმარე თანხმობით. აღნიშნული დისპოზიციის არარსებობა ქმნის შესაძლებლობას, რომ მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ წამების განხორციელებისას გამოჩენილი უმოქმედობის შემთხვევაში მისი ქმედების კვალიფიკაცია არ მოხდეს წამების მუხლით. გაეროს წამების წინააღმდეგ კონვენციის მე-14 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „ყოველი მონაწილე სახელმწიფო თავის სამართლებრივ სისტემაში უზრუნველყოფს, რომ წამების მსხვერპლი იღებდეს ანაზღაურებას და მას ჰქონდეს სამართლებრივი სანქციით განმტკიცებული სამართლიანი და ადეკვატური კომპენსაციის, მათ შორის, რაც შეიძლება სრული რეაბილიტაციისათვის საჭირო სახსრების მიღების უფლება“. კონვენციის მე-14 მუხლიდან გამომდინარე სახელმწიფოს ვალდებულება გულისხმობს მთელი რიგი ზომების გატარებას იმისათვის, რომ წამების მსხვერპლი დაცვის შესაბამისი საშუალებებით უზრუნველყონ. უფლებების აღდგენის კონცეფცია მოიცავს რესტიტუციას, კომპენსაციას, რეაბილიტაციას, დაკმაყოფილებასა და განმეორების წინააღმდეგ გარანტიებს.21 სახელმწიფოს ვალდებულებები უფლებების აღდგენასთან დაკავშირებით მოიცავს ორ ძირითად ასპექტს: პროცედურულსა და არსებითს. სახელმწიფოს მიერ პროცედურული ვალდებულებების შესასრულებლად აუცილებელია შესაბამისი კანონმდებლობის მიღება და საჩივრების მექანიზმის შექმნა, საგამოძიებო ორგანოსა და შესაბამისი ინსტიტუტების ჩამოყალიბება, მათ შორის, დამოუკიდებელი სასამართლო ორგანოსი, რომელსაც უფლების განმარტებისა და წამების მსხვერპლთათვის განსაზღვრის უფლება. მნიშვნელოვანია, რომ შესაბამისი ექნება ანაზღაურების აღნიშნული მექანიზმები ეფექტურად ხელმისაწვდომი იყოს ყველა წამების მსხვერპლისათვის. არსებით ნაწილში სახელმწიფოს 21 გაეროს N3 ზოგადი კომენტარი - მუხლი 14 (წამების მსხვერპლთა კომპენსაცია და რეაბილიტაცია) პარა. 2, მიღებულია 2012 წლის 13 დეკემბერს. 31 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოეთხოვება, რომ წამების მსხვერპლებმა შეძლონ მიიღონ სრული და ეფექტური ანაზღაურება, მათ შორის კომპენსაცია და, შეძლებისამებრ, სრული რეაბილიტაცია. 22 წამებისა და არასათანადო მოპყრობის მსხვერპლთა დაცვის უმნიშვნელოვანეს კომპონენტს წარმოადგენს მსხვერპლის სამართლებრივი დაცვით უზრუნველყოფა. საქართველოში სახელმწიფოს ხარჯზე იურიდიული დახმარების საკითხი რეგულირდება „იურიდიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონით. აღნიშნული კანონის მიხედვით, სახელმწიფოს ხარჯზე იურიდიულ დახმარებას უზრუნველყოფს სსიპ იურიდიული დახმარების სამსახური. იურიდიული დახმარებით სარგებლობა, როგორც წესი, შეუძლიათ მხოლოდ გადახდისუუნარო პირებს, გარდა კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა შემთხვევებისა. სსიპ იურიდიული დახმარების სამსახურის მანდატი თავისუფლების აღკვეთისა და შეზღუდვის ადგილებში წამების მსხვერპლთათვის უფასო საადვოკატო მომსახურების გაწევას არ ითვალისწინებს. აღსანიშნავია, რომ წამების წინააღმდეგ ბრძოლის 2015-2016 წლის სამოქმედო გეგმის ერთერთ უმთავრეს მიზანს წარმოადგენს წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის შედეგების აღმოფხვრა, მსხვერპლთა დაცვა და რეაბილიტაცია. ზემოაღნიშნული მიზნების მისაღწევად განსაზღვრულ ამოცანებს წარმოადგენს: მსხვერპლთა რეაბილიტაციის სახელმწიფო პროგრამის ფორმირება და შესაბამისი აქტივობების განსაზღვრა. აგრეთვე, მსხვერპლთათვის ეფექტური იურიდიული დახმარებისა და სამართლებრივი დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით არსებული კანონმდებლობის ანალიზი და შემდგომი გაუმჯობესება. 23 წამების წინააღმდეგ ბრძოლის სამოქმედო გეგმაში ზემოაღნიშნული საკითხების ასახვის მიუხედავად, ამჟამად საქართველოში არ ხორციელდება რაიმე სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს სასჯელაღსრულების სისტემაში წამების მსხვერპლთა რეაბილიტაციას. ასეთი საკანონმდებლო ჩარჩოსა და პროგრამების არსებობა აუცილებელია, რათა უზრუნველყოფილ არასათანადო მოპყრობის იქნას სასჯელაღსრულების მსხვერპლთა სისტემაში სათანადო წამებისა და სხვა რეაბილიტაციის სერვისებით პერიოდში პენიტენციური უზრუნველყოფა. გარდა ზემოაღნიშნული პრობლემებისა, საანგარიშო დაწესებულებების მონიტორინგის შედეგად გაირკვა, რომ პატიმრების არასათანადო მოპყრობის სერიოზულ საფრთხეს ქმნის დაწესებულებებში არსებული კრიმინალური სუბკულტურა, რაც ხშირად ხდება პატიმრებს შორის ძალადობისა და ჩაგვრის მიზეზი. 22 იქვე, პარ. 5. ადამიანთა წამების, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის წინააღმდეგ ბრძოლის 2015-2016 წლების სამოქმედო გეგმა, გვ 21, ხელმისაწვდომია: http://police.ge/files/MONITORING/Documents/Action%20Plan%2015-16.pdf 23 32 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ აუცილებელია სახელმწიფომ გაატაროს კომპლექსური ღონისძიებები პენიტენციურ დაწესებულებებში კრიმინალური სუბკულტურის აღმოფხვრის მიზნით და, ამავე დროს, აღნიშნულის განხორციელება უფლებებისა და უსაფრთხოების დაცვის პირობებში. უზრუნველყოს პატიმრების რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას • მიიღოს ყველა ზომა, რათა უზრუნველყოს წამების მსხვერპლთა რეაბილიტაციის სახელმწიფო პროგრამის ფორმირება წინადადებები საქართველოს პარალმენტს • საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 მუხლში შევიდეს ცვლილება და განისაზღვროს, რომ წამება შესაძლებელია ჩადენილი იყოს მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მდუმარე თანხმობით • საქართველოს კანონში „იურიდიული დახმარების შესახებ“ შევიდეს ცვლილება და არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო მსხვერპლი ყველა შემთხვევაში უზრუნველყოფილი იყოს სახელმწიფოს ხარჯზე სათანადო სამართლებრივი დახმარებით არასათანადო მოპყრობის ფაქტების დოკუმენტირება და შესაბამისი ორგანოებისთვის შეტყობინება საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 24 პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების სხეულის დაზიანებათა რაოდენობის შესახებ 2015 წლის მონაცემები შემდეგნაირად გამოიყურება: პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა სხეულის დაზიანებათა რაოდენობა დაწესებულებ ა N2 თვითდაზიანებ ა 533 სხვა პირის მიერ 100 საყოფაცხოვრებ ო 236 24 დაუზუსტებელ ი 7 სულ 876 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს 2016 წლის 10 მარტის MOC 71600192429 წერილი (საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში რეგისტრირებული – N3159/16). 33 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 N3 N5 N6 N7 N8 N9 N11 N12 N14 N15 N16 N17 N18 N19 0 21 353 110 771 0 1 2 2 42 0 56 172 57 0 0 0 0 79 0 3 1 6 2 0 3 0 4 16 202 27 5 396 6 40 9 105 214 15 168 30 21 3 0 0 2 54 0 0 0 0 0 0 3 0 15 19 223 380 117 1300 6 44 12 113 258 15 230 202 97 არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო მსხვერპლთა სხეულზე არსებული დაზიანებების და მათი პრეტენზიების დროული და მეთოდური დოკუმენტირება, ხოლო შემდგომში შესაბამისი ორგანოებისთვის შეტყობინება გადამწყვეტია ასეთი ფაქტების ეფექტური გამოძიების უზრუნველსაყოფად, რაც, თავის მხრივ, მომავალში არასათანადო მოპყრობის პრევენციას ემსახურება. არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების დოკუმენტირების მხრივ განსაკუთრებული როლი პენიტენციურ დაწესებულებებში მომუშავე სამედიცინო პერსონალს ეკისრება. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ არასათანადო მოპყრობის პრევენციისთვის არანაკლებ მნიშვნელოვანია, პენიტენციურ დაწესებულებაში პირის შესახლებისას დროულად მოხდეს მისი სამედიცინო შემოწმება, რათა გადამოწმდეს, ხომ არ დაექვემდებარა იგი წამებას ან სხვა არასათანადო მოპყრობას დაკავების მომენტიდან პენიტენციურ დაწესებულებაში შესახლებამდე.25 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის რეკომენდაციის თანახმად, დახურულ დაწესებულებაში პირის სამედიცინო შემოწმებისას შედგენილი დოკუმენტაცია უნდა შეიცავდეს:  შემოწმებული პირის მიერ მიწოდებულ ყველა ინფორმაციას, რომელიც საჭიროა სამედიცინო შემოწმებისთვის (მათ შორის, მის მიერ საკუთარი ჯანმრთელობის მდგომარეობის აღწერას და არასათანადო მოპყრობასთან დაკავშირებულ ყველა განცხადებას);  სამედიცინო გამოკვლევაზე დაფუძნებული ობიექტური სამედიცინო დასკვნების სრულ აღწერას; 25 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 23-ე ზოგადი მოხსენება, 2013 წ. პარ. 71, 73. 34 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015  ექიმის დასკვნებს ზემოაღნიშნულ პუნქტებთან მიმართებით, რომლებიც უნდა მიანიშნებდეს პირის მიერ გამოთქმული პრეტენზიების ობიექტურ სამედიცინო დასკვნებთან შესაბამისობის ხარისხზე. მითითებული ჩანაწერები ასევე უნდა შეიცავდეს ინფორმაციას ყველა დამატებითი გამოკვლევის, გაკეთებული დასკვნების და გაწეული სამედიცინო დახმარების შესახებ. სხეულის დაზიანების დოკუმენტირებისთვის უნდა არსებობდეს ამისათვის განკუთვნილი სპეციალური ფორმები, რომლებიც საშუალებას იძლევა ანატომიური ილუსტრაციების მეშვეობით დაფიქსირდეს ინფორმაცია დაზიანების შესახებ. ამასთან, სასურველი იქნებოდა დაზიანებების დაფიქსირება ფოტოგადაღების მეთოდით.26 წამების პრევენციის მიზნით, სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგრაფირების მეთოდით დაფიქსირების აუცილებლობაზე მიუთითებს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობისა და დასჯის ეფექტური გამოძიებისა და დოკუმენტირების სახელმძღვანელო – „სტამბოლის პროტოკოლი“. 27 ექიმს, რომელიც ამოწმებს დაკავებულ პირს, უნდა შეეძლოს დაზიანების ძალადობის გზით მიყენების ალბათობის დადგენა, თუნდაც ამის შესახებ პაციენტი არ მიუთითებდეს. მას ასევე უნდა შეეძლოს ძალადობის ფსიქიკური და ფსიქოლოგიური მტკიცებულების დოკუმენტირება და პირის მიერ არასათანადო მოპყრობის შესახებ მონათხრობისა და შემოწმების შედეგების შესაბამისობის ხარისხის დადგენა. 28 ექიმს ამ მიზნით შეუძლია გამოიყენოს შემდეგი ჩანაწერები: „არ შეესაბამება“, „შეესაბამება“, „შეესაბამება მაღალი ალბათობით“ და „დამახასიათებელია (ტიპურია)“. 29 დოკუმენტირების მიზნებისათვის ექიმი უნდა იყენებდეს შესაბამის სტანდარტულ სამედიცინო ცნობას. 30 პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების შესახლებისას, მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესწავლის მიზნით, დაუყოვნებლივ ხვდება ექიმი. აღნიშნული შეხვედრის დროს, მათი არსებობის შემთხვევაში, ხდება პატიმრების სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირება. დაზიანების აღმოჩენის შემდეგ პატიმრისთვის გაწეული სამედიცინო დახმარების შესახებ დოკუმენტაცია ივსება საერთო წესით და ინახება პატიმრის სამედიცინო ისტორიაში. ამასთან, დაწესებულებებში წარმოებს „ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა ტრავმების აღრიცხვის ჟურნალი“, რომელშიც სამედიცინო პერსონალის მიერ აღირიცხება პატიმრის სხეულზე აღმოჩენილი დაზიანებები. ჟურნალში უნდა მიეთითოს პატიმრის სახელი და გვარი, დაზიანების აღმოჩენის დრო, დაზიანების ლოკალიზაცია და ხასიათი, იქვე პარ. 74. სტამბოლის პროტოკოლი პარ. 105. 28 იქვე პარ. 122. 29 იქვე პარ. 187. 30 იქვე პარ. 125. 26 27 35 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაზიანების წარმომავლობა, ექიმის ხელმოწერა და პატიმრის ხელმოწერა. ხდება დაზიანების მოკლე აღწერა და დაზიანების წარმომავლობის შესახებ ინფორმაცია შედის გრაფებში – „თვითდაზიანება“, „საყოფაცხოვრებო ტრავმა“, „სხვა პირის მიერ“. ექიმი არ ახდენს დაზიანების ხასიათისა და მისი წარმომავლობის შესახებ პატიმრის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის შესაბამისობის შეფასებას. პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირება პრობლემას წარმოადგენდა წინა წლებშიც. საქართველოს სახალხო დამცველმა 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტს, „სტამბოლის პროტოკოლის“ შესაბამისად შემუშავებულიყო და დანერგილიყო დაზიანებების აღრიცხვის ახალი ფორმა, რომელშიც შესაძლებელი გახდებოდა სხეულის დაზიანების შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაციის შეტანა. გარდა ამისა, პენიტენციურ დაწესებულებათა სამედიცინო პერსონალს ჩატარებოდა არასათანადო მოპყრობის დოკუმენტირების შესახებ ინტენსიური სწავლება. ზემოაღნიშნული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობასთან საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის დაკავშირებით, მიერ საქართველოს პარლამენტში წარმოდგენილი პოზიციის თანახმად, ევროსაბჭოს მხარდაჭერით, სასამართლო სამედიცინო ექსპერტის ჩართულობით, 2014 წლის მეორე ნახევრიდან მიმდინარეობს მუშაობა დაზიანების აღრიცხვის ახალ ფორმაზე, სამუშაო შეხვედრები მიმდინარეობს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის, სამედიცინო დეპარტამენტის, საგამოძიებო დეპარტამენტის, სასწავლო ცენტრის, შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჩართულობით. გარდა ამისა, 2014 წლის განმავლობაში სასჯელაღსრულების სისტემის თანამშრომელთა ნაწილს ჩაუტარდა კასკადური ტრენინგები ამ მიმართულებით სათანადო ცოდნის მიღებისა და კონკრეტული უნარ-ჩვევების გამომუშავების მიზნით. მისასალმებელია საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პოზიცია პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების სხეულზე არსებული დაზიანებების ახალი ფორმების შემუშავებასთან დაკავშირებით, თუმცა აღსანიშნავია, რომ დაზიანების აღრიცხვის ახალი ფორმების წარმოება პენიტენციურ დაწესებულებებში არ დაწყებულა, ხოლო არსებული პრაქტიკით დაზიანებების აღწერა კვლავ პრობლემად რჩება და ვერ უზრუნველყოფს სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტების ეფექტურ გამოვლენას. გარდა ამისა, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებული აღმოჩენილი შემოწმებების დაზიანებების შედეგად აღრიცხვა დადგინდა, სათანადოდ არ რომ პატიმართა ხდება. ხშირ სხეულზე შემთხვევებში მითითებული არ არის დაზიანებების წარმომავლობა. ასევე, გვხვდება გაურკვეველი წარმომავლობის, საეჭვო ხასიათის და ლოკალიზაციის ტრავმები. აქ საუბარია შემთხვევებზე, როდესაც პატიმარი არ განმარტავს დაზიანების წარმომავლობას ან განმარტავს, რომ ტრავმა 36 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არის საყოფაცხოვრებო, მაგალითად, საწოლიდან გადმოვარდნის შედეგად მიღებული, თუმცა მისი ლოკალიზაცია და ხასიათი ეჭვს ბადებს, რომ დაზიანება მიყენებულია სხვა პირის მიერ. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ, როდესაც დაზიანების მიზეზად პატიმარი მიუთითებს საყოფაცხოვრებო ტრავმას, ექიმმა აუცილებლად სრულყოფილად უნდა დაათვალიეროს პატიმრის სხეული, სხვა დაზიანებების აღმოჩენის მიზნით, რათა გაირკვეს, აქვს თუ არა მას სხვა დაზიანებები, ასევე დაადგინოს, შეიძლებოდა თუ არა პატიმარს ეს დაზიანება მიეღო იმ გარემოებებში, რომლის შესახებაც ის შემოწმების დროს უთითებს და ხომ არ არსებობს ეჭვი, რომ მის მიმართ განხორციელდა ძალადობა. ექიმმა შემოწმების შედეგად უნდა დაასკვნას, წარმოშობს თუ არა არასათანადო მოპყრობის შესახებ ვარაუდს დაზიანების ხასიათი და ლოკალიზაცია. დახურულ დაწესებულებაში პირის შესახლებისას მისი სამედიცინო შემოწმება კონფიდენციალურად უნდა მოხდეს. გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება იმას, რომ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის შესახებ პირი გამოიკითხოს მხოლოდ ექიმის მიერ, დაწესებულების თანამშრომლების დასწრების გარეშე. 31 საანგარიშო პერიოდში პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარებული შემოწმებების შედეგად დგინდება, რომ უმეტეს დაწესებულებაში პატიმრების შესახლებისას მათ სამედიცინო შემოწმებას ესწრებიან დაწესებულების ადმინისტრაციის თანამშრომლები. ასევე, დადგინდა, რომ რიგ შემთხვევებში პენიტენციურ დაწესებულებებში მიღებული დაზიანების აღრიცხვის დროსაც პატიმრისა და ექიმის შეხვედრას ესწრება ადმინისტრაციის თანამშრომელი, რაც ვერ უზრუნველყოფს პატიმარსა და ექიმს შორის ურთიერთობის კონფიდენციალურობას. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველმა 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, მიიღოს ყველა გონივრული ზომა, მათ შორის, შესაბამისი სწავლებით და ინსტრუქციების მიცემით, რათა სამედიცინო პერსონალისა და პატიმრის გასაუბრებისას კონფიდენციალობა სრულად იყოს დაცული. აღნიშნული რეკომენდაციის შესრულების შესახებ, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, სამინისტრო არ აღიარებს მითითებულ პრობლემას და განმარტავს, რომ სამედიცინო პერსონალისა და პატიმრის საუბარი, როგორც წესი, მიმდინარეობს სხვა პირის მონაწილეობის გარეშე. თუმცა, სამედიცინო პერსონალის მოთხოვნით, მათივე უსაფრთხოების დაცვის მიზნებიდან გამომდინარე, მათ შეხვედრას შესაძლოა დაესწროს დაწესებულების თანამშრომელი. ამასთან, 31 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 23-ე ზოგადი მოხსენება, 2013 წ. პარ. 75. 37 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით სამედიცინო დეპარტამენტი პერსონალს უტარებს ინსტრუქტაჟს ადგილზე, პერიოდულად კი ტარდება სასწავლო კურსები, რომელთა ერთერთი მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილი სწორედ კონფიდენციალობის დაცვის თემატიკაა. როგორც ზემოთ აღინიშნა, არასათანადო მოპყრობის პრევენციისთვის განსაკუთრებული როლი აკისრია იმ სამედიცინო პერსონალს, რომლის მოვალეობაშიც შედის პატიმრის სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირება. ამ მხრივ, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება პატიმარსა და ექიმს შორის ნდობის არსებობას, რათა მოხდეს არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების დოკუმენტირება, რაც მათ შორის კონფიდენციალური კომუნიკაციის გარეშე წარმოუდგენელია. წამების პრევენციის მიზნით დაზიანებების დოკუმენტირებაზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების შესახებ შესაბამისი ორგანოებისთვის დაუყოვნებლივ შესაბამისი შეტყობინება. ასეთი ორგანოებისთვის სავალდებულოა როგორც მოპყრობის შეტყობინება ეროვნული და ნიშნების აღმოჩენის შემდგომში კანონმდებლობით, შემთხვევაში გამოძიების ასევე წარმოება საერთაშორისო სტანდარტებით. სასჯელაღსრულების სისტემაში მომუშავე ექიმმა უნდა გაითვალისწინოს პაციენტის საუკეთესო ინტერესები და ახსოვდეს კონფიდენციალურობის დაცვის ვალდებულება. ამავე დროს, ექიმს უჩნდება მორალური საფუძველი არასათანადო მოპყრობის გამოაშკარავების სასარგებლოდ. იმ შემთხვევაში, თუ პატიმარი თანახმაა არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაციის გამჟღავნებაზე, ექიმი ვალდებულია, გადაუგზავნოს ეს ინფორმაცია შესაბამის საგამოძიებო ორგანოს. თუ პატიმარი უარს აცხადებს ამა თუ იმ ინფორმაციის გამჟღავნებაზე, ექიმმა უნდა აწონ-დაწონოს, რა უფრო მნიშვნელოვანია, პოტენციური საფრთხე მოცემული პაციენტისთვის, თუ მიღებული ინფორმაციის გამჟღავნებით მიღებული სარგებელი ყველა პატიმრისათვის, აგრეთვე საზოგადოებისთვის, რომელიც დაინტერესებულია, რომ არასათანადო მოპყრობის პრაქტიკა აღმოიფხვრას. 32 არსებული პრაქტიკით, პენიტენციურ დაწესებულებაში შეყვანის დროს, ბრალდებულის სხეულის დაზიანებების შესახებ შეტყობინება იგზავნება საქართველოს პროკურატურაში, ხოლო დაწესებულებაში დაზიანების ყოფნის შემთხვევაში დროს მსჯავრდებულის/ბრალდებულის შეტყობინება იგზავნება როგორც სხეულის საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტში, ასევე, საქართველოს პროკურატურაში. 32 სტამბოლის პროტოკოლი, პარ. 72. 38 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საანგარიშო პერიოდში პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარებული შემოწმების შედეგად ირკვევა, რომ საგამოძიებო ორგანოებისთვის შეტყობინება, როგორც წესი, ყველა შემთხვევაში მოხდა, თუმცა სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა დააფიქსირა ერთი შეუტყობინებლობის ფაქტი N15 პენიტენციური დაწესებულებიდან. აღნიშნული გარემოება დაწესებულების ადმინისტრაციის თანამშრომლებმა ახსნეს იმით, რომ ექიმმა დაზიანების შესახებ არ შეატყობინა დაწესებულების იმ თანამშრომლებს, რომლებსაც ევალებოდათ შეტყობინების საგამოძიებო ორგანოსთვის გაგზავნა. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული პრაქტიკის მიხედვით, პატიმრის სამედიცინო შემოწმების დროს, მის სხეულზე დაზიანების აღმოჩენის შემთხვევაში, ექიმი ამის შესახებ ინფორმაციას აწვდის დაწესებულების სამართლებრივი რეჟიმისა და უსაფრთხოების განყოფილების თანამშრომლებს, რომლებიც აღნიშნულს ატყობინებენ დაწესებულების დირექტორს, ხოლო ეს უკანასკნელი შეტყობინებას უგზავნის საქართველოს პროკურატურას და სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტს. ამასთან, საგულისხმოა, რომ კანონმდებლობით განსაზღვრულია მხოლოდ დაწესებულების დირექტორის ვალდებულება შეტყობინება გაუგზავნოს საგამოძიებო ორგანოებს პატიმრის სხეულის დაზიანების შესახებ. ზემოხსენებულ პრაქტიკასთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მიზანშეწონილია გაიზარდოს ექიმის როლი არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების საგამოძიებო ორგანოებისთვის შეტყობინების თვალსაზრისით, რისთვისაც აუცილებელია კანონმდებლობით განისაზღვროს ექიმის ვალდებულება, პირადად მან გაუგზავნოს შეტყობინება საქართველოს პროკურატურას პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების სხეულზე აღმოჩენილი დაზიანებების შესახებ. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • „სტამბოლის პროტოკოლის“ შესაბამისად, შემუშავდეს და დაინერგოს დაზიანებების აღრიცხვის ახალი ფორმა, რომელშიც შესაძლებელი გახდება სხეულის დაზიანების შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაციის შეტანა • სასჯელაღსრულების არასათანადო დაწესებულებათა მოპყრობის იდენტიფიცირებისა ინტენსიური სწავლება 39 სამედიცინო საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და პერსონალს ჩაუტარდეს დოკუმენტირების შესახებ • შემუშავდეს მკაფიო ინსტრუქცია ექიმსა და პატიმარს შორის ურთიერთობის კონფიდენციალურობის • უზრუნველსაყოფად და უზრუნველყოფილი იყოს პრაქტიკულად მისი განხორციელება უზრუნველყოფილი იყოს პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლების მიერ არასათანადო მოპყრობის ნიშნების შესახებ შესაბამისი ორგანოებისათვის შეტყობინების ვალდებულების განუხრელი შესრულება • შესაბამისი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტით განისაზღვროს პენიტენციური დაწესებულებების ექიმის ვალდებულება – იმ შემთხვევაში, თუ იგი მიიღებს ინფორმაციას ან დაასკვნის, რომ პატიმარი შესაძლოა დაექვემდებარა არასათანადო მოპყრობას, პირდაპირ გაუგზავნოს შეტყობინება საქართველოს მთავარ პროკურატურას წინადადება საქართველოს პარლამენტს • შევიდეს ცვლილება საქართველოს „პატიმრობის კოდექსში“ და განისაზღვროს პენიტენციური დაწესებულებების ექიმის ვალდებულება – იმ შემთხვევაში თუ იგი მიიღებს ინფორმაციას ან დაასკვნის, რომ პატიმარი შესაძლოა დაექვემდებარა არასათანადო მოპყრობას, პირდაპირ გაუგზავნოს შეტყობინება საქართველოს მთავარ პროკურატურას წესრიგი და უსაფრთხოება პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში ევროპული ციხის წესების შესაბამისად, „ციხეში წესრიგის შენარჩუნება უნდა მოხდეს უსაფრთხოების, უშიშროებისა და დისციპლინის მოთხოვნების გათვალისწინებით, ამავე დროს, უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ადამიანის ღირსებისა და პატივის შესაბამისი საცხოვრებელი პირობები და შეთავაზებულ იქნეს სხვადასხვა ღონისძიებით დატვირთული პროგრამა“. 33 აღნიშნული განაწესი მოითხოვს ისეთი წესრიგისა და უსაფრთხოების სისტემის დანერგვას, რომელიც შეინარჩუნებს ბალანსს უსაფრთხოებასა და იმ პროგრამებს შორის, რომლებიც შექმნილია პატიმრების საზოგადოებაში რეინტეგრაციისათვის. ეს გულისხმობს ციხეების ეფექტური მართვისათვის აუცილებელი სხვადასხვა კომპონენტის გათვალისწინებას. ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტი, „ევროპული ციხის წესები,“ წესი N49, მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია Rec (2006)2, მიღებულია მინისტრთა კომიტეტის მიერ 2006 წლის 11 იანვარს. 33 40 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უსაფრთხოება მოიცავს პატიმართა შორის ძალადობის, ხანძრის და სხვა საგანგებო სიტუაციების პრევენციას, პატიმართა და დაწესებულებაში მომუშავე პერსონალისათვის უსაფრთხო სამუშაო გარემოს უზრუნველყოფას, ასევე სუიციდისა და თვითდაზიანების პრევენციას. ზემოთქმული მიზნებისათვის, შესაძლებელია უსაფრთხოების კომპონენტების შემდეგი კლასიფიკაცია: ფიზიკური უსაფრთხოება გულისხმობს შენობა-ნაგებობის ფიზიკური უსაფრთხოების საკითხებს, მათ შორის, შენობის კედელს, ფანჯარას, კარს და ა.შ., პროცედურული უსაფრთხოება ეხება იმ მეთოდებსა და პროცედურებს, რომლებიც ჩამოყალიბებულია ციხის უსაფრთხოებისათვის. საუბარია გაქცევის თავიდან აცილებისა და უსაფრთხოების წესრიგის დამყარებისათვის აუცილებელ არსებულ წესებზე. 34 უზრუნველყოფის ერთ-ერთ ყველაზე კარგ საშუალებას ე.წ. დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფცია წარმოადგენს. დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფცია ითვალისწინებს დაწესებულების პერსონალსა და პატიმართა შორის პოზიტიური ურთიერთობის უზრუნველყოფას სამართლიანი მოპყრობის პირობებში, ასევე რესოციალიზაციისა და საზოგადოებაში სამომავლო ინტეგრაციისკენ მიმართული აქტივობების არსებობას. ციხეში ინციდენტების მართვის გაეროს სახელმძღვანელოს თანახმად, სასჯელაღსრულების დაწესებულების პერსონალს გააზრებული უნდა ჰქონდეს, რომ პატიმრებთან ჰუმანური და სამართლიანი მოპყრობა ხელს უწყობს დაწესებულებაში მართლწესრიგისა და უსაფრთხოების შენარჩუნებას. 35 სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში უზრუნველსაყოფად აუცილებელი წესრიგისა პირობაა და უსაფრთხოების სასჯელაღსრულების დაცვის დაწესებულების თანამშრომლებსა და პატიმრებს შორის პოზიტიური ურთიერთობა. იმისათვის, რომ ასეთი პოზიტიური ურთიერთობა არსებობდეს, მნიშვნელოვანია პატიმრებს გააზრებული ჰქონდეთ, რომ დაწესებულებაში არსებული წესები და პროცედურები უსაფრთხოა და ადამიანური გარემოს შესაქმნელად არის დაწესებული. პატიმრები უნდა გრძნობდნენ, რომ მათ მოეპყრობიან სამართლიანად და დაიცავენ მათ უფლებებს. მიუხედავად იმისა, რომ, დაწესებულების თანამშრომლებსა და პატიმრებს შორის პოზიტიური ურთიერთობის პირობებში, დაწესებულებაში წესრიგისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა წარმოადგენს ამოსავალ წერტილს, ზოგიერთ შემთხვევაში, პრაქტიკულად აუცილებელია ძალისა და იძულების სხვა ღონისძიებების გამოყენება. პატიმართა კონტროლი ასევე მოიცავს სტატიკური უსაფრთხოების ისეთ ელემენტებს, როგორიცაა ენდრიუ კოილე, „ციხეების შესწავლის საერთაშორისო ცენტრი“ „ციხის მართვა ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომით“ 2009, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.prisonstudies.org/ [ბოლოს ნანახია 15.02.2016]. 35 United Nations Prison Incident Management Handbook, 2013, პარ. 21-22, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.un.org/en/peacekeeping/publications/cljas/handbook_pim.pdf [ბოლოს ნანახია 15.02.2016]. 34 41 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უსაფრთხოების სათანადო ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა, ასევე ინციდენტების მართვა და საჭიროების შემთხვევაში ძალის გამოყენება.36 აქვე მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ გაეროს სამართალდამცავ ორგანოთა ქცევის კოდექსის მიხედვით, სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლებს ძალის გამოყენება შეუძლიათ მხოლოდ უკიდურესი აუცილებლობის შემთხვევაში და იმ ზომით, რომელიც აუცილებელია მათი მოვალეობის შესასრულებლად. 37 ეს გულისხმობს იმას, რომ დამატებითი უსაფრთხოების ზომას უნდა მიმართონ უკიდურეს შემთხვევაში. ძალისა თუ იძულების სხვა ღონისძიების გამოყენება უნდა განხორციელდეს მხოლოდ ადეკვატური პროცედურებისა და პრაქტიკაში არსებული საუკეთესო მაგალითის გამოყენებით. საანგარიშო პერიოდში სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარებული შემოწმების შედეგად დადგინდა, რომ პრობლემურია ადმინისტრაციის მიერ პატიმრების მიმართ უსაფრთხოების ღონისძიებებისა და მეთვალყურეობის განხორციელების პრაქტიკა. იკვეთება ტენდენცია, რომ ადმინისტრაცია, საკმარისი საფუძვლის არსებობის გარეშე, პატიმრების მიმართ იყენებს ხანგრძლივი დროით იზოლირების ღონისძიებას. ამასთან, რიგ დაწესებულებებში საკმაოდ ხშირია სპეციალური საშუალების - ხელბორკილის გამოყენების პრაქტიკა, რაც შესაძლოა მის რუტინულობაზე მიუთითებდეს. პენიტენციურ დაწესებულებებში ადამიანის უფლებების, წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვის უზრუნველყოფა მოითხოვს კომპლექსურ და სისტემურ მიდგომას. ამ პროცესში მნიშვნელოვანია შემდეგი ორგანიზაციული ასპექტების38 გათვალისწინება: სათანადო ნორმატიული ბაზა (რეგულაციები); ანგარიშვალდებულება; თანამშრომელთა ოპერაციული შესაძლებლობები და კომპეტენცია (თანამშრომელთა თანაფარდობა, ორგანიზაციული სტრუქტურა, გამოცდილება, თანამშრომელთა ეთიკის დისციპლინური სამართალწარმოების და პატიმართა თანამშრომელთა რაოდენობის უნარ-ჩვევები კოდექსი, დაწესებულების პროცედურა); დინამიკური დებულება და და უსაფრთხოების ელემენტები (თანამშრომელთა ურთიერთობა პატიმრებთან, დაკვირვება, ინფორმაციის შეგროვება და თითოეული პატიმრის პიროვნული თვისებების ცოდნა, კონფლიქტების მართვა, მედიაცია და ა.შ.); ინციდენტების და საგანგებო სიტუაციების მართვის წინასწარი გეგმა. იქვე, პარ. 13. UN General Assembly, Code of conduct for law enforcement officials, 5 February 1980, A/ RES/34/169, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.refworld.org/docid/48abd572e.html [ბოლოს ნანახია 16.02.2016]. 38 იქვე, პარ. 15. 36 37 42 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნული და სხვა რელევანტური საკითხები დეტალურად მიმოხილული იქნება ქვემოთ, შესაბამის ქვეთავებში. ანგარიშვალდებულება პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა სათანადო ანგარიშვალდებულების არსებობას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება პენიტენციურ დაწესებულებებში ადამიანის უფლებების, უსაფრთხოებისა და წესრიგის დაცვის უზრუნველსაყოფად. ამისათვის უნდა არსებობდეს იმგვარი სამართლებრივი რეგულირება, რომელიც შესაძლებელს გახდის შიდა და გარე მონიტორინგის საფუძველზე, წინასწარ განსაზღვრულ ინდიკატორებზე და სხვა მაჩვენებლებზე დაყრდნობით, პენიტენციური დაწესებულებების ადმინისტრაციის და თითოეული თანამშრომლის მიერ ფუნქციების შესრულებისა და დაწესებულებაში წესრიგის შენარჩუნების შესაძლებლობის შეფასებას. ამგვარი ჩარჩოს შექმნა გაზრდის დაწესებულების გამჭვირვალობას, ანგარიშვალდებულებას და სანდოობას. 39 პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა ანგარიშვალდებულების უზრუნველყოფისათვის გადადგმულ მნიშვნელოვან ნაბიჯად უნდა ჩაითვალოს 2015 წლის 1 მაისს „სპეციალური პენიტენციური სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღება, რომლითაც განისაზღვრა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საქმიანობის მოსამსახურის სტატუსი, მისი სამართლებრივი, უსაფრთხოებისა პრინციპები, უწყვეტი და წესი პროფესიული სოციალური და უფლებამოსილება, მომზადების სისტემა, გარანტიები. ამასთან, დაცვის საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 19 ოქტომბრის N144 ბრძანებით დამტკიცდა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურეთა დისციპლინური წესდება, წახალისების წესი და ეთიკის კოდექსი, რითიც განისაზღვრა სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ოფიცრებისა და რიგითების (შემდგომში – მოსამსახურეთა) დისციპლინური პასუხისმგებლობისა და წახალისების საფუძვლები, დისციპლინური სახდელებისა და წახალისების სახეები, მოსამსახურისათვის დისციპლინური სახდელის შეფარდებისა და მოხსნის წესი. ეთიკის კოდექსით განისაზღვრა მოსამსახურეთა ქცევის სტანდარტები და წესები, რომლებიც ხელს შეუწყობენ მოსამსახურეთათვის პასუხისმგებლობისა და სამართლიანობის პრინციპების განმტკიცებას, სამსახურებრივ მოვალეობათა პროფესიონალურ შესრულებას, ადამიანის უფლებათა დაცვას, საზოგადოებაში ნდობისა და პატივისცემის განმტკიცებას. ასევე, დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მზადდება პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა 39 United Nations Prison Incident Management Handbook, 2013, p. 17. 43 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამუშაო აღწერილობების პროექტები, სადაც კონკრეტულად გაიწერება მოსამსახურეთა თითოეული პოზიციისთვის უფლება-მოვალეობები. მიუხედავად ხსენებული დადებითი ნაბიჯებისა, პრობლემად რჩება პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომელთა სათანადო სამუშაო პირობების შექმნა. პენიტენციურ დაწესებულებებში უნდა არსებობდეს თანამშრომელთა საკმარისი რაოდენობა და ისინი უზრუნველყოფილები უნდა იყვნენ რეალური სამართლებრივი და სოციალური დაცვის გარანტიებით, რათა მათი მდგომარეობა უარყოფითად არ აისახოს დაწესებულებაში პატიმართა მიმართ მოპყრობაზე, დაწესებულებაში უსაფრთხოებისა და წესრიგის შენარჩუნებაზე. ასევე, შემუშავებული არ არის პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაციის მიერ ფუნქციების შესრულების შეფასების სისტემა, რომელიც თავის თავში მოიცავს წინასწარ განსაზღვრულ ინდიკატორებს. არსებული პრაქტიკის მიხედვით, პენიტენციური დაწესებულებები პენიტენციურ დეპარტამენტს და სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პერიოდულად უგზავნიან ანგარიშებს სხვადასხვა მნიშვნელოვან საკითხებზე. რაც შეეხება სასჯელაღსრულების დაწესებულების თანამშრომელთა ინდივიდუალური ანგარიშვალდებულების საკითხს, უშუალო ზედამხედველთან ანგარიშვალდებულების გარდა, თანამშრომლის მიერ ჩადენილ შესაძლო გადაცდომას შეისწავლის სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექცია. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2015 წელს დისციპლინური გადაცდომისთვის სახდელი დაეკისრა სამინისტროს 159 თანამშრომელს. სასჯელაღსრულების სისტემის თანამშრომელთა მიერ ფუნქციების ჯეროვნად შესრულებისა და ანგარიშვალდებულების უზრუნველსაყოფად აუცილებელია მკაფიო სამუშაო აღწერილობების, სტანდარტული საოპერაციო პროცედურისა და ინციდენტების მართვის სახელმძღვანელო წესების შემუშავება. სამწუხაროდ, ამგვარი სახელმძღვანელო დოკუმენტების ერთობლიობის არარსებობისა და თანამშრომელთა დაბალი კვალიფიკაციის პირობებში, სასჯელაღსრულების სისტემის თანამშრომლებს უჭირთ სწორი გადაწყვეტილების დროულად მიღება, რაც ზრდის ძალის გადამეტებისა და არასათანადო მოპყრობის რისკებს. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • შეიქმნას იმგვარი სამართლებრივი რეგულირება, რომელიც შესაძლებელს გახდის ორგანოების 44 მიერ შიდა და გარე მონიტორინგის საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წინასწარ განსაზღვრული ინდიკატორებსა და სხვა მაჩვენებლებზე დაყრდნობით, როგორც სასჯელაღსრულების დაწესებულების ადმინისტრაციის, ფუნქციების შესრულების შესაძლებლობის შეფასებას • და ასევე თითოეული დაწესებულებაში თანამშრომლის წესრიგის მიერ შენარჩუნების უზრუნველყოს სასჯელაღსრულების სისტემის თანამშრომელთა მიერ ფუნქციების ჯეროვნად შესრულების აუცილებელი მკაფიო და სამუშაო ანგარიშვალდებულების აღწერილობების, უზრუნველსაყოფად სტანდარტული საოპერაციო პროცედურისა და ინციდენტების მართვის სახელმძღვანელო წესების შემუშავება. თანამშრომელთა სწავლება წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის და დასჯის წინააღმდეგ გაეროს კონვენციის მიხედვით, „ყოველი მონაწილე სახელმწიფო ვალდებულია უზრუნველყოს, რომ სასწავლო მასალები და ინფორმაცია, რომლებიც ეხება წამების აკრძალვას, სრულად იქნეს შეტანილი სამართალდამცავი ორგანოების პერსონალის, სამოქალაქო ან სამხედრო, სამედიცინო პერსონალის, სახელმწიფო თანამდებობის პირთა და სხვა პირთა მომზადების პროგრამებში.“ ეს გულისხმობს სახელმწიფოს ვალდებულებას, შეიმუშავოს ისეთი პროგრამა, რომელსაც ექნება ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიზნობრივი მეთოდოლოგია. გაეროს მინიმალური სტანდარტული წესების პატიმრებთან მოპყრობის შესახებ (შემდგომში „მანდელას წესები“) 75-ე წესის თანახმად, „ციხის ყველა თანამშრომელს უნდა ჰქონდეს შესაბამისი სტანდარტის განათლება და უნდა მიეცეს შესაძლებლობა და საშუალება, პროფესიონალურად განახორციელოს მასზე დაკისრებული ვალდებულებები. მოვალეობის შესრულების დაწყებამდე, ციხის ნებისმიერმა თანამშრომელმა უნდა გაიაროს მის ზოგად და კონკრეტულ მოვალეობებზე მორგებული სწავლება, რომელიც ეფუძნება პენოლოგიური მეცნიერების თანამედროვე, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ საუკეთესო პრაქტიკის მაგალითებს. ციხეში მუშაობის საშუალება უნდა მიეცეთ მხოლოდ იმ კანდიდატებს, რომლებიც, სწავლების ბოლოს, წარმატებით გაივლიან თეორიულ და პრაქტიკულ ტესტირებას. ციხის ადმინისტრაცია ვალდებულია უზრუნველყოს შიდა სასწავლო კურსები, რათა შეინარჩუნოს და გააუმჯობესოს პერსონალის პროფესიული შესაძლებლობები მოვალეობის შესრულების დაწყების შემდეგ და მათი კარიერის განმავლობაში.“ 76.1-ე წესის თანახმად, „სწავლება, როგორც მინიმუმ, უნდა მოიცავდეს შემდეგ თემებს: შესაბამისი ადგილობრივი კანონმდებლობა, რეგულაციები და პოლიტიკა, ასევე მოქმედი საერთაშორისო და რეგიონული ინსტრუმენტები, დებულებები, რომელიც გამოიყენება 45 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ციხეში მუშაობისა და პატიმრებთან ურთიერთობის სახელმძღვანელოდ; ციხის პერსონალის უფლებები და მოვალეობები დაკისრებული მოვალეობების შესრულების პროცესში, მათ შორის ნებისმიერი პატიმრის ღირსების პატივისცემა და ზოგიერთი ქმედების აკრძალვა, მაგალითად, წამების ან სხვა სასტიკი, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის ან დასჯის; უშიშროება და უსაფრთხოება, მათ შორის, დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფცია, ძალისა და შემაკავებელი საშუალებების გამოყენება, ასევე ძალადობრივი დამნაშავეების მართვა პრევენციული და მოლაპარაკება და მედიაცია; განმუხტვის ისეთი ტექნიკის საშუალებით, როგორიცაა პირველადი დახმარება, პატიმრის ფსიქო-სოციალური საჭიროებები და ციხის შესაბამისი დინამიკა, ისევე, როგორც სოციალური ზრუნვა და დახმარება, მათ შორის ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების ადრეული დიაგნოსტიკა.“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, სსიპ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრის მიერ 2015 წელს განახლდა არსებული და შემუშავდა ახალი სასწავლო პროგრამები, რომლებიც მოიცავს პენიტენციურ თანამშრომლებისათვის, დაწესებულებებში როგორც ეროვნული შემოწმების განმახორციელებელი კანონმდებლობით დადგენილი, ასევე საერთაშორისო რეკომენდაციებით შესაბამისი სტანდარტების სწავლებას. 2015 წლის განმავლობაში პენიტენციური სისტემის თანამშრომლებმა გაიარეს ტრენინგები და სწავლებები სხვადასხვა თემატიკის შესახებ. პენიტენციურ დაწესებულებებში ადამიანის უფლებების, უსაფრთხოებისა და წესრიგის დაცვასთან დაკავშირებით ტრენინგების თემატიკის შესახებ ინფორმაცია ცხრილის სახით, შემდეგნაირად გამოიყურება: ტრენინგის და სწავლების თემატიკა ტრენინგში და სწავლებაში მონაწილე პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა რაოდენობა შემოწმების წესი და პროცედურები 2434 წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის პრევენცია პენიტენციურ სისტემაში, წამების დოკუმენტირება „სტამბოლის პროტოკოლის“ მიხედვით 90 46 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამედიცინო პერსონალის და პატიმრების გასაუბრების კონფიდენციალობის დაცვა 362 მულტიდისციპლინური პრინციპით გუნდური მუშაობა 488 სამედიცინო პერსონალის პროფესიული დამოუკიდებლობისა და კომპეტენტურობის ხელშეწყობა და გაუმჯობესება, ასევე სამედიცინო ეთიკის პრინციპების დაცვის საკითხები 99 სუიციდის პრევენცია და მოწყვლად ჯგუფებთან მუშაობა 554 განსაკუთრებული კატეგორიის პატიმრებთან, მათ შორის ლგბტ პირებთან მოპყრობის თავისებურებები 419 გარდა ზემოაღნიშნული სწავლებისა, „სპეციალური პენიტენციური სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ახალი კანონის ამოქმედების შემდეგ განისაზღვრა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურეთა სავალდებულო მომზადებისა და გადამზადების წესი. ასევე, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 19 ოქტომბრის N148 ბრძანებით განისაზღვრა „სპეციალური კონკურსის ჩატარების წესის, სავალდებულო სპეციალური პროფესიული მომზადების (სასწავლო) კურსის სახეებისა და გავლის წესის, აგრეთვე სერტიფიცირებისა და პერიოდული გადამზადების წესი“. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2017 წლის პირველ იანვრამდე უნდა დასრულდეს მოქმედ თანამშრომელთა სერტიფიცირების პროცესი, რომელიც უკვე გაიარა 148 თანამშრომელმა. ასევე, 2015 წელს გაგრძელდა პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების თანამშრომელთა მომზადების გრძელვადიანი (6 თვიანი) სასწავლო კურსი, რომელიც 5 ეტაპისაგან შედგება და მოიცავს თეორიულ ნაწილს და სასწავლო პრაქტიკას. აღნიშნულ კურსში ჩართული იყო 25 მონაწილე. მნიშვნელოვანია, რომ ტრენინგები ფოკუსირებული იყოს სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ადამიანის უფლებების დაცვაზე და წამებისა და არასათანადო მოპყრობის 47 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პრევენციაზე. აგრეთვე, ტრენინგების პროგრამის შედგენისას გათვალისწინებული უნდა იყოს მათი სათანადო სიხშირე და თემატიკის აქტუალურობა. ასევე მნიშვნელოვანია ტრენინგების გზით მიღებული ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენება. ამ თვალსაზრისით არსებული საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ბევრ ციხეში სასწავლო პროგრამები არ შეესაბამება ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებულ მიდგომასა და პროცედურებს და აკლია პრაქტიკული გამოყენება. სასჯელაღსრულების დაწესებულების თანამშრომლები დამკვიდრებული პრაქტიკის შესაბამისად მუშაობას ამჯობინებენ. 40 იმისათვის, რომ შენარჩუნდეს ტრენინგების მდგრადობა და მისი პრაქტიკულობა, აუცილებელია ისეთი მექანიზმის შემუშავება, რომელიც უზრუნველყოფს ტრენინგების შეფასებას. ტრენინგის ეფექტიანობა შეიძლება შეფასდეს სხვადასხვაგვარად და წარმოადგენს მნიშვნელოვან მაჩვენებელს იმისა, გაუმჯობესდა თუ არა ფაქტობრივი შესრულება. ამ მხრივ, მისასალმებელია, რომ ამჟამად, სსიპ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრის მიერ, ტრენინგის შედეგების ეფექტურობისა და მდგრადობის შეფასების მიზნით, „პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების თანამშრომელთა გრძელვადიანი სასწავლო კურსის“ ფარგლებში დანერგილია მენტორინგის პროგრამა. ტრენინგი ჩატარდა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სისტემის მენტორებისათვის - 11 მონაწილე. მიუხედავად ზემოაღნიშნული ნაბიჯებისა, პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა სათანადო კვალიფიკაცია და გამოცდილება კვლავაც წარმოადგენს ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ 2015 წლის განმავლობაში ჩატარებული ტრენინგების მონაწილეთა რაოდენობა, ასევე ტრენინგების თემატიკა სრულყოფილად ვერ ასახავს პენიტენციურ დაწესებულებებში ადამიანის უფლებების, წესრიგის და უსაფრთხოების დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით თანამშრომელთა ცოდნისა და უნარჩვევების ამაღლების კუთხით არსებულ საჭიროებებს და განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს შემდეგ საკითხებს: უსაფრთხოება, მათ შორის, დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფცია, ასევე ძალადობრივი დამნაშავეების მართვა პრევენციული და განმუხტვის ისეთი ტექნიკის საშუალებით, როგორიცაა მოლაპარაკება და მედიაცია. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში ადამიანის უფლებების, წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით თანამშრომელთა ცოდნისა და 40 United Nations Prison Incident Management Handbook, 2013, p. 23. 48 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უნარ-ჩვევების ამაღლების კუთხით არსებული საჭიროებების შეფასების შედეგად შემუშავდეს შესაბამისი სასწავლო პროგრამები და უზრუნველყოფილი იყოს თანამშრომელთა სათანადო მონაწილეობა; სასწავლო პროგრამების შემუშავებისას განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს ისეთ საკითხებს, როგორიცაა უსაფრთხოება, მათ შორის, დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფცია, ასევე ძალადობრივი დამნაშავეების მართვა პრევენციული და განმუხტვის ისეთი ტექნიკის საშუალებით, როგორიცაა მოლაპარაკება და მედიაცია • გაიზარდოს პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების თანამშრომელთა მომზადების გრძელვადიან (6 თვიან) სასწავლო კურსში მონაწილეთა რაოდენობა • უზრუნველყოს ტრენინგის შედეგების ეფექტურობისა და მდგრადობის შეფასების, ასევე მიღებული ცოდნისა და შეძენილი უნარ-ჩვევების პრაქტიკაში გამოყენების სუპერვიზიის ეფექტური მექანიზმის შემუშავება. მსჯავრდებულთა კლასიფიკაცია „პატიმრობის კოდექსის“ მე-10 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებია: დაბალი რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება, ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება, დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება, განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება, არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულება, ქალთა სპეციალური დაწესებულება. ამავე კოდექსის 46-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, „სასჯელის შემდგომი მოხდის მიზნით მსჯავრდებული დეპარტამენტის დირექტორის გადაწყვეტილებით შეიძლება გადაყვანილი იოს იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მის მიერ დაწესებულების დებულების სისტემატური დარღვევის გამო, ავადმყოფობის გამო ან/და რისკის ფაქტორის გათვალისწინებით, უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, დაწესებულების რეორგანიზაციისას, ლიკვიდაციის ან გადატვირთულობისას ამ კოდექსის 58-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული გარემოების არსებობისას ან სხვა მნიშვნელოვანი, დასაბუთებული გარემოების არსებობისას ან/და მსჯავრდებულის თანხმობის შემთხვევაში. მსჯავრდებულის რისკების შეფასებას და პერიოდულ გადაფასებას უზრუნველყოფს რისკების შეფასების გუნდი. მსჯავრდებულის რისკის სახეები, რისკის შეფასების კრიტერიუმები, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესი, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესი და პირობები, აგრეთვე 49 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რისკების შეფასების გუნდის საქმიანობის წესი და უფლებამოსილება განისაზღვრება მინისტრის ბრძანებით.“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 9 ივლისის N70 ბრძანებით დამტკიცდა მსჯავრდებულის რისკის სახეების, რისკის შეფასების კრიტერიუმების, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესის, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესისა და პირობების, აგრეთვე მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობისა და უფლებამოსილების განსაზღვრის წესი. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2015 წელს მულტიდისციპლინური გუნდის 9 სხდომა ჩატარდა და 105 მსჯავრდებულის საშიშროების რისკი შეფასდა. აქედან, საშიშროების დაბალი რისკი განესაზღვრა 100 მსჯავრდებულს და საშუალო რისკი - 5 მსჯავრდებულს. საქართველოს სახალხო დამცველი მიესალმება მითითებული საკითხის სამართლებრივად დარეგულირებას და ცალსახად, წინგადადგმულ ნაბიჯად აფასებს მსჯავრდებულთა რისკების შეფასებისა და პერიოდული გადაფასების სისტემის შემოღებას. მიუხედავად აღნიშნულისა, თვლის, რომ აუცილებელია ხსენებულ წესში შევიდეს გარკვეული ცვლილებები, მსჯავრდებულთა რისკების შეფასებისას, მათი უფლებების დაცვის სამართლებრივი გარანტიების უზრუნველყოფის მიზნით, რაც ქვემოთ იქნება განხილული. პირველ რიგში, აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 9 ივლისის N70 ბრძანების მე-4 მუხლის თანახმად, გუნდმა და ჯგუფმა ამ ბრძანების შესაბამისად, მსჯავრდებულთა რისკის პირველადი შეფასება, ხოლო სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორმა მათი რისკის შესაბამის დაწესებულებებში მსჯავრდებულთა განაწილება, დაასრულონ არაუგვიანეს 2017 წლის პირველი იანვრისა, თუმცა, როგორც სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მოწოდებული ინფორმაციით ირკვევა, ამ დროისათვის მხოლოდ მსჯავრდებულთა უმნიშვნელო ნაწილის რისკების შეფასება მოხდა. შესაბამისად, არსებობს რისკი, რომ ხსენებულ ვადაში სათანადოდ ვერ მოესწროს მსჯავრდებულთა რისკების შეფასება და აღნიშნული პროცესი წარიმართოს ნაჩქარევად, რაც დიდი ალბათობით გამოიწვევს მსჯავრდებულთა სასჯელაღსრულებისა ინტერესების და შელახვას. პრობაციის ამდენად, სამინისტრომ მნიშვნელოვანია, მიიღოს ყველა ზომა, რომ რათა მსჯავრდებულთა რისკების შეფასება არ მოხდეს ნაჩქარევად და პროცესი განხორციელდეს მსჯავრდებულთა უფლებების დაცვის პირობებში. აღნიშნული წესის მე-15 მუხლი ასევე ითვალისწინებს საშიშროების რისკის განსაზღვრის თაობაზე მულტიდისციპლინური გუნდის გადაწყვეტილების მსჯავრდებულისთვის 50 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გაცნობას, უშუალოდ თავისუფლების აღკვეთის იმავე დაწესებულებაში დატოვებისას ან თავისუფლების აღკვეთის სხვა დაწესებულებაში გადაყვანისას, ხოლო წერილობითი მოთხოვნის შემთხვევაში გადაწყვეტილებისა და საქმის მასალების გადაცემას. ამასთან, მე-17 მუხლი ითვალისწინებს მსჯავრდებულის მიერ მულტიდისციპლინური გუნდის გადაწყვეტილების გასაჩივრების შესაძლებლობას, თუმცა, აღსანიშნავია, რომ წესში არ არის გათვალისწინებული მსჯავრდებულის ჩართულობა გუნდის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. სახალხო დამცველი აუცილებლად მიიჩნევს, განისაზღვროს პენიტენციური დაწესებულების ან პენიტენციური დეპარტამენტის ვალდებულება, მსჯავრდებულს აცნობოს მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ მისი საშიშროების რისკის შეფასების პროცესის დაწყების შესახებ. ამასთან, მსჯავრდებულს უფლება უნდა ჰქონდეს, მულტიდისციპლინურ გუნდს, მისი დოკუმენტაცია, საქმის განხილვის რომელიც, მისი ნებისმიერ აზრით, ეტაპზე, ხელს წარუდგინოს შეუწყობს დამატებითი მისთვის სასურველი გადაწყვეტილების მიღებას. წესის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის შეფასების პროცესი იწყება მსჯავრდებულის შესახებ ინფორმაციის დამუშავებით, რომლისთვისაც დაწესებულების დირექტორი (შემდგომში – დირექტორი) ქმნის მონაცემთა პირველადი დამუშავების ჯგუფს (შემდგომში – ჯგუფი) და ადგენს იმ მსჯავრდებულთა სიას, რომელთა მონაცემებიც უნდა დაამუშაოს ჯგუფმა. ერთმა ჯგუფმა შეიძლება დაამუშაოს არაუმეტეს შვიდასი მსჯავრდებულის მონაცემები. იმ დაწესებულებებში, რომლებშიც ფუნქციონირებს სასჯელის ინდივიდუალური დაგეგმვის მულტიდისციპლინური გუნდი, არ იქმნება ჯგუფი და მის ფუნქციას ასრულებს სასჯელის ინდივიდუალური დაგეგმვის მულტიდისციპლინური გუნდი.“ მე-14 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „მულტიდისციპლინური გუნდის შეფასების საფუძველზე, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის გადაწყვეტილებას იღებს დეპარტამენტის დირექტორი, მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის სახის დადგენის შესახებ გადაწყვეტილების მისთვის გადაცემიდან არაუმეტეს 20 სამუშაო დღის ვადაში.“ საგულისხმოა, რომ ბრძანების პროექტით განსაზღვრული მონაცემთა პირველადი დამუშავების ჯგუფისა და მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობაში ექიმი არ შედის. აუცილებელია როგორც პირველადი დამუშავების ჯგუფის, ასევე მულტიდისციპლინური გუნდის საქმიანობაში უზრუნველყონ ექიმის მონაწილეობა, რადგანაც მსჯავრდებულის ერთი დაწესებულებიდან მეორე დაწესებულებაში გადაყვანისას მნიშვნელოვანია მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გათვალისწინება, განსაკუთრებით 51 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მაშინ, როდესაც ხორციელდება მსჯავრდებულის დახურული ტიპისა და განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში გადაყვანა. მსჯავრდებულის აღნიშნული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში გადაყვანის მიზანშეწონილობა, სხვა გარემოებებთან ერთად, უნდა განისაზღვროს ექიმის მიერ ჯანმრთელობის მდგომარების შეფასების საფუძველზე. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, აუცილებელია მონაცემთა პირველადი დამუშავების ჯგუფის შემადგენლობას დაემატოს დაწესებულების მთავარი ექიმი და მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობას დაემატოს სამედიცინო დეპარტამენტის უფროსი ან მის მიერ უფლებამოსილი სხვა პირი. ალტერნატივის სახით, საშიშროების რისკის შეფასების პროცესში შესაძლოა განისაზღვროს მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის გამოთხოვის ვალდებულება. ამასთან, აუცილებელია, მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ გათვალისწინებული იყოს მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობა მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის სახის განსაზღვრის შესახებ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებისას და მისი შესაბამისი ტიპის დაწესებულებაში გადაყვანის შესახებ რეკომენდაციის გაცემის პროცესში. რეკომენდაცია საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • მსჯავრდებულის რისკის სახეების, რისკის შეფასების კრიტერიუმების, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესში შევიდეს შესაბამისი ცვლილებები, იმ მიზნით, რომ:  განისაზღვროს დეპარტამენტის პენიტენციური დაწესებულების ვალდებულება, ან პენიტენციური მსჯავრდებულს აცნობოს მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ მისი საშიშროების რისკის შეფასების პროცესის დაწყების შესახებ. ამასთან, მსჯავრდებულს უფლება უნდა ჰქონდეს, მულტიდისციპლინურ გუნდს, მისი საქმის განხილვის ნებისმიერ ეტაპზე, წარუდგინოს დამატებითი დოკუმენტაცია, რომელიც მისი აზრით ხელს შეუწყობს მისთვის სასურველი გადაწყვეტილების მიღებას  მონაცემთა პირველადი დამუშავების ჯგუფის შემადგენლობას დაემატოს დაწესებულების მთავარი ექიმი და მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობას დაემატოს სამედიცინო დეპარტამენტის უფროსი ან მის მიერ უფლებამოსილი სხვა პირი, ალტერნატივის სახით, შესაძლოა განისაზღვროს, 52 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საშიშროების რისკის შეფასების პროცესში, მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის გამოთხოვის ვალდებულება  მულტიდისციპლინურმა გუნდმა გაითვალისწინოს მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობა, მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის სახის განსაზღვრის შესახებ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებისას და მისი შესაბამისი ტიპის დაწესებულებაში გადაყვანის შესახებ რეკომენდაციის გაცემის პროცესში. უსაფრთხოების ღონისძიებები, ინციდენტების და საგანგებო სიტუაციების მართვა დეესკალაციის და უსაფრთხო ოთახები 2015 წელს საქართველოს პენიტენციურ ფარგლებში, მინისტრის შესაბამისი სისტემაში განხორციელებული ბრძანებებით, ყველა რეფორმის პენიტენციური დაწესებულებისთვის დამტკიცდა დებულებები. აღნიშნული დებულებების შესაბამისად, N2 41, N5, N8 და N18 პენიტენციურ დაწესებულებებში ფუნქციონირებს დეესკალაციის ოთახები, ხოლო N3, N6 და N7 დაწესებულებებში - უსაფრთხო ოთახები. დებულებებში არსებული რეგულირების თანახმად, დეესკალაციის ოთახში და უსაფრთხო ოთახში მსჯავრდებულის/ბრალდებულის მოთავსება შესაძლებელია, თუ ის საფრთხეს უქმნის საკუთარ ან სხვის სიცოცხლეს ანდა ჯანმრთელობას. აღნიშნულ ოთახში მოთავსებული პირი უზრუნველყოფილი უნდა იყოს სამედიცინო პერსონალის უწყვეტი ხელმისაწვდომობით და დაწესებულებაში უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი პირის მიერ მასზე უნდა განხორციელდეს მუდმივი ვიზუალური მეთვალყურეობა. დეესკალაციის და უსაფრთხო ოთახები აღჭურვილი უნდა იყოს უსაფრთხო ლეიბით, სათვალთვალო კამერით, რომლის ხედვის არე არ მოიცავს ტუალეტის ნიჟარას, დისტანციურად მართვადი, დაზიანებისადმი მედეგი ღია ტიპის ტუალეტით, ონკანით, განათებით და სათანადო ვენტილაციით. 42 შესაბამისი ინფრასტრუქტურის არარსებობის გამო, N2 დაწესებულებას დეესკალაციის ოთახები არ გააჩნია. 42 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 27 აგვისტოს N119 ბრძანებით დამტკიცებული №2 პენიტენციური დაწესებულების დებულების მე-17 მუხლი; 2015 წლის 27 აგვისტოს N116 ბრძანებით დამტკიცებული №5 პენიტენციური დაწესებულების დებულების მე-17 მუხლი; 2015 წლის 27 აგვისტოს N114 ბრძანებით დამტკიცებული №18 ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულების დებულების 39-ე მუხლი; 2015 წლის 27 აგვისტოს N109 ბრძანებით დამტკიცებული №3 პენიტენციური დაწესებულების დებულების 26-ე მუხლი; 2015 წლის 27 აგვისტოს N108 ბრძანებით დამტკიცებული №6 პენიტენციური დაწესებულების დებულების 41 53 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია რომ, როგორც სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიზიტის შედეგად გაირკვა, N3, N6 და N8 პენიტენციური დაწესებულებების დეესკალაციის და უსაფრთხო ოთახებში მეთვალყურეობის სისტემები იმგვარად არის დამონტაჟებული, რომ ოთახის ტუალეტის ნიჟარა მოქცეულია ვიდეოკამერების ხედვის არეალში. ამდენად, ხსენებულ ოთახებში პატიმრების მოთავსებისას თავისთავად ირღვევა დებულებებით განსაზღვრული მოთხოვნა, რაც იწვევს პატიმართა პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების დარღვევას, ხოლო რიგ შემთხვევებში, სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით (მაგალითად, ხანგრძლივი ვადით მოთავსებისას), აღნიშნული შესაძლოა გაუტოლდეს არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას. დებულებებში მითითებულია, რომ ამ ოთახებში პირი შეიძლება მოთავსდეს დაწესებულების ადმინისტრაციის მიერ, თუმცა კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღებაზე უფლებამოსილი პირი განსაზღვრული არ არის. ამასთან, დებულებების თანახმად, ხსენებულ ოთახებში პირის განთავსებისთანავე დგება სათანადო დოკუმენტი და გონივრული შუალედებით კეთდება შესაბამისი ჩანაწერები პირის მდგომარეობის შესახებ, თუმცა არ არის განსაზღვრული დეესკალაციის და უსაფრთხო ოთახში მოთავსების შესახებ გადაწყვეტილების დასაბუთების სტანდარტი. ასევე, საგულისხმოა, რომ ზემოაღნიშნული დებულებებით განსაზღვრული არ არის, თუ კონკრეტულად რა მაქსიმალური ვადით შეიძლება პატიმრის მოთავსება ხსენებულ ოთახებში. არსებული რეგულირების თანახმად, ბრალდებული/მსჯავრდებული დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში იქნება განთავსების კრიტერიუმების ამოწურვამდე. ამასთან, აღნიშნულ ოთახებში, პირის მიმართ საჭიროების შემთხვევაში, შესაძლებელია გამოყენებული იყოს ფიზიკური შეზღუდვის ზომები და საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი სპეციალური საშუალებები. ფიზიკური შეზღუდვა უნდა მოხდეს გონივრული ვადით, ამ მუხლის პირველ პუნქტში მოცემული კრიტერიუმების ამოწურვამდე. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით ირკვევა, რომ 2015 წელს დეესკალაციის ოთახში პატიმრები მოთავსებულები იყვნენ მხოლოდ N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში, სადაც სულ 175 შემთხვევა დაფიქსირდა. უსაფრთხო ოთახში N3 დაწესებულების 133 პატიმარი და N6 დაწესებულების 20 პატიმარი იყო მოთავსებული. საგულისხმოა, რომ რამდენიმე შემთხვევაში დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში პატიმრის საკმაოდ ხანგრძლივი ვადით მოთავსების ფაქტები დაფიქსირდა. ხშირია 10 დღეზე მეტი ვადით მოთავსების შემთხვევები, ასევე იყო 15-20 დღით მოთავსების რამდენიმე შემთხვევა. დეესკალაციის ოთახში ერთ შემთხვევაში 27-ე მუხლი; 2015 წლის 27 აგვისტოს N107 ბრძანებით დამტკიცებული №7 პენიტენციური დაწესებულების დებულების 26-ე მუხლი. 54 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადგილი ჰქონდა პატიმრის 31 დღით მოთავსებას, ხოლო უსაფრთხო ოთახში 2 პატიმარი იყო მოთავსებული 35 დღის ვადით. ყოველივე ზემოაღნიშნული ცხადყოფს, რომ კანონმდებლობით არ არის დარეგულირებული დეესკალაციის და უსაფრთხო ოთახში პატიმრების მოთავსების საკითხი, ხოლო მინისტრის მიერ გამოცემული კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით არ არის განსაზღვრული საკმარისი სამართლებრივი დაცვის გარანტიები, რაც ქმნის რეალურ საფრთხეს, დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში პატიმრის მოთავსება მოხდეს არაპროპორციულად და გაუმართლებლად დიდი პერიოდით, რასაც არსებული პრაქტიკაც ცხადყოფს. 2014 წელს საქართველოში ვიზიტის შესახებ ანგარიშში წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი (CPT) მიუთითებს, რომ დეესკალაციის ოთახში პირის მოთავსების მაქსიმალური დრო (მათ მიერ მიღებული ინფორმაციით, აღნიშნული ვადა არის 4 დღე), არის ზედმეტად ხანგრძლივი, რაც უნდა შემცირდეს და განისაზღვროს რამდენიმე საათამდე და არავითარ შემთხვევაში არ უნდა იყოს 24 საათზე მეტი43. ამასთან, კომიტეტი ხაზს უსვამს დეესკალაციის სტრატეგიის მნიშვნელობას და აღნიშნავს, რომ რეალური დეესკალაციის სტრატეგიის არარსებობამ შესაძლოა პრობლემების მოგვარების ისეთი გზების მიიჩნევს, რომ თვითდაზიანების მიყენება. სახალხო დამცველი გამოიწვიოს არჩევა, პატიმრების როგორიც მხრიდან არის საკუთარი შიმშილობა და 44 დაუშვებელია პატიმრების მოთავსება დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში არსებულ პირობებში ხანგრძლივი ვადით, ვინაიდან აღნიშნული წარმოადგენს ადამიანის პატივისა და ღირსების შელახვას. ხოლო, იმ შემთხვევაში, თუ 24 საათის შემდეგ არ ამოიწურება დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში პატიმრის მოთავსების კრიტერიუმები, დაწესებულების ადმინისტრაციამ უნდა მიმართოს სხვა ზომებს, მათ შორის პატიმრისათვის ადეკვატური ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის გზით. ასევე, აღსანიშნავია, რომ როგორც N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში განხორციელებული ვიზიტების დროს, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებთან საუბრისას პატიმრები აცხადებდნენ, რომ დეესკალაციის ოთახში მოთავსების შემთხვევაში მათ არ შეუძლიათ კორესპონდენციის გაგზავნა, ასევე ტელეფონით და პაემნით სარგებლობა. ზემოხსენებული დებულებების თანახმად, დეესკალაციის ოთახში მოთავსება არ არის ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისათვის საქართველოს კანონმდებლობით მინიჭებული რომელიმე უფლების ავტომატურად შეზღუდვის საფუძველი. შესაბამისად, დაუშვებელია 43 იხილეთ წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის (CPT) ანგარიში 2014 წელს საქართველოში ვიზიტის შესახებ CPT/Inf (2015) პარ. 94. 44 იგივე, პარ. 54. 55 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მსგავსი პრაქტიკის არსებობა, ვინაიდან აღნიშნული წარმოადგენს კანონის უხეშ დარღვევას და პატიმრების უფლებების უსაფუძვლო შეზღუდვას. გარდა ამისა, აღსანიშნავია, რომ დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში მოთავსების ღონისძიების გამოყენების საფუძვლები, პროცედურა და სამართლებრივი გარანტიები გათვალისწინებული არ არის საკანონმდებლო დონეზე და რეგულირდება მხოლოდ მინისტრის კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტით. ვინაიდან ამ ოთახებში მოთავსება თავისი ბუნებით წარმოადგენს შემზღუდველ ღონისძიებას, მნიშვნელოვანია, რომ მისი რეგულირება მოხდეს საკანონმდებლო დონეზე. ამასთან, ვინაიდან ხსენებულ ოთახებში პატიმრის მოთავსება წარმოადგენს დაწესებულებაში წესრიგის და უსაფრთხოების შენარჩუნების მიზნით პატიმრის მიმართ იძულებითი ხასიათის ღონისძიებას და მომეტებულია პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის რისკი, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ამ ოთახებში არსებული სათვალთვალო კამერების ჩანაწერების გონივრული ვადით შენახვა, რაც არ უნდა იყოს 1 თვეზე ნაკლები. ამდენად, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახებში პატიმრების მოთავსება უნდა მოხდეს მხოლოდ კანონმდებლობით გათვალისწინებული მკაფიო სამართლებრივი რეგულირების ფარგლებში და საკმარისი სამართლებრივი გარანტიების არსებობის პირობებში, რათა თავიდან იქნას აცილებული ამ ზომის გამოყენებით ადამიანის უფლებათა დარღვევა. აღნიშნული შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ კანონმდებლობაში კონკრეტულად გაიწერება, ვისი გადაწყვეტილებით შეიძლება მოთავსდეს პირი დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში, აღნიშნული ღონისძიების გამოყენების დასაბუთების სტანდარტი და მისი გამოყენების მაქსიმალური გონივრული ვადა. წინადადება საქართველოს პარლამენტს • კანონით დარეგულირდეს დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში პატიმრის მოთავსების საფუძვლები, პროცედურა და მაქსიმალური გონივრული ვადა, რომელიც არ უნდა იყოს 24 საათზე მეტი. ასევე განისაზღვროს ამ ღონისძიების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილების მიმღები პირი, გადაწყვეტილების დასაბუთების სტანდარტი და მისი გამოყენებისას პატიმრის სამართლებრივი დაცვის გარანტიები. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს: 56 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტით განისაზღვროს დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში მოთავსების მაქსიმალური გონივრული ვადა, რომელიც არ უნდა იყოს 24 საათზე მეტი. ასევე, აღნიშნული ღონისძიების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილების მიმღები პირი და გადაწყვეტილების დასაბუთების სტანდარტი • ზედამხედველობისა და კონტროლის დეესკალაციის/უსაფრთხო ოთახში განხორციელების პირის გზით უზრუნველყოს მოთავსებისას კანონმდებლობის ოთახებში განხორციელებული განუხრელი დაცვა • უზრუნველყოს დეესკალაციის/უსაფრთხო ვიდეოჩანაწერების მინიმუმ 1 თვის ვადით შენახვა ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობა „პატიმრობის კოდექსის“ 54-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, „დასაბუთებული ვარაუდის არსებობისას ადმინისტრაციას უფლება აქვს, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის ან სხვა პირთა უსაფრთხოებისა და სხვა კანონიერი ინტერესებიდან გამომდინარე – თვითმკვლელობის, თვითდაზიანების, მის ან სხვა პირთა მიმართ ძალადობის, ქონების დაზიანების, აგრეთვე სხვა დანაშაულისა და სხვა სამართალდარღვევის თავიდან ასაცილებლად განახორციელოს ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობა და კონტროლი. ელექტრონული მეთვალყურეობა ხორციელდება აუდიო და ვიდეოსაშუალებებით ადმინისტრაცია ან/და უფლებამოსილია კონტროლის სხვა განახორციელოს ტექნიკური საშუალებებით. ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობის, კონტროლის და ამ პროცესის შედეგად მიღებული ინფორმაციის ჩაწერა.“ ამავე მუხლის მე-9 ნაწილის თანახმად, „ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესს განსაზღვრავს მინისტრი.“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 19 მაისის ბრძანებით დამტკიცდა პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და ვიზუალური განადგურების ან/და წესი. საქართველოს ელექტრონული სახალხო საშუალებით დამცველი მიესალმება მეთვალყურეობის საკითხის სამართლებრივ დარეგულირებას, თუმცა, მიუხედავად აღნიშნულისა, მითითებული წესი პრობლემურია ადამიანის უფლებების საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობის კუთხით. 57 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხსენებული წესის მე-3 მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად, „ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა ელექტრონული მეთვალყურეობა და კონტროლი არ შეიძლება განხორციელდეს დაწესებულებაში არსებულ საერთო სარგებლობის საშხაპეებში, საერთო სარგებლობის საპირფარეშოებში და ხანგრძლივი პაემნებისათვის განკუთვნილ ოთახებში, გარდა საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესითა და საქართველოს კანონით გათვალისწინებული შემთხვევისა.“ აღნიშნულ დათქმასთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო დამცველმა ჯერ კიდევ 2014 წლის 19 დეკემბერს წინადადებით მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, რომ იმ ადგილების ჩამონათვალს, სადაც არ შეიძლება განხორციელდეს მეთვალყურეობა, დამატებოდა საკანში არსებული საპირფარეშოები, თუმცა, მითითებული წინადადება მინისტრმა არ გაიზიარა. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი (CPT) სხვადასხვა ქვეყანაში განხორციელებული ვიზიტების შედეგების შესახებ ანგარიშებში ცალსახად აღნიშნავს, რომ ციხეებში მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების პროცესში პატიმრების პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება დაცული უნდა იყოს საპირფარეშოებითა და საშხაპეებით სარგებლობის დროს. 45 როგორც სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებული ვიზიტების შედეგად ირკვევა, ზემოთ ხსენებული დათქმის არარსებობის პირობებში, N6 პატიმრობისა და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში არ არის დაცული პატიმრების პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება. კერძოდ, N6 დაწესებულების უმეტეს საკანში, ასევე, N15 დაწესებულების ზოგიერთ სამარტოო და დახურული ტიპის საკნებში დამონტაჟებულია ვიზუალური მეთვალყურეობის სისტემა (ვიდეოკამერები), რომლის არეალშიც ექცევა საპირფარეშოს ტერიტორია და უზრუნველყოფილი არ არის პატიმრის პრივატულობა. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი (CPT) დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის თაობაზე მიღებული გადაწყვეტილების დასაბუთებულობას და მიუთითებს, რომ სათანადო დასაბუთების გარეშე აღნიშნული ღონისძიების გამოყენება შეიძლება ჩაითვალოს პატიმრის პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების დარღვევად 46. ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესის მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „ამ წესის მე-2 მუხლით იხილეთ: http://www.cpt.coe.int/documents/hun/2010-16-inf-eng.pdf იხილეთ გვ. 19, პარ. 31, ასევე, http://www.cpt.coe.int/documents/ita/2013-32-inf-eng.pdf გვ. 30, პარ. 60 [ბოლოს ნანახია 12.03.2016]. 46 წამების, არაადამიანური დამამცირებელი მოპყრობის ან დასჯის ევროპული კომიტეტი (СPT), კომიტეტის ვიზიტი უკრაინაში 1-10 დეკემბერი 2012 წელი, პარაგრაფი 52, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/documents/ukr/2013-23-inf-eng.htm [ბოლოს ნანახია 12.03.2016]. 45 58 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გათვალისწინებული საფუძვლების არსებობისას, ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობის და კონტროლის განხორციელების თაობაზე გადაწყვეტილებას იღებს დაწესებულების დირექტორი, რის თაობაზეც გამოსცემს შესაბამის ბრძანებას. ბრძანება გამოიცემა ამ წესის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლების აღმოფხვრამდე, მაგრამ არაუმეტეს 3 თვის ვადით.“ მართალია, მე-3 მუხლში მითითებულია, რომ მიღებული გადაწყვეტილება უნდა იყოს დასაბუთებული და მიზნის პროპორციული, თუმცა ბრძანებაში დასაბუთების არსებობის ვალდებულება განსაზღვრული არ არის. როგორც საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში, ასევე 2015 წლის საქართველოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ვიზიტის შემდგომ ანგარიშებში, 47 საქართველოს სახალხო დამცველი მიუთითებდა, რომ პატიმრებისთვის საკმარისი სამართლებრივი კონკრეტულ შემთხვევაში ერთობლიობა, რომლებმაც გარანტიების ბრძანებაში განაპირობა მიცემის მიეთითოს მიზნით, იმ აღნიშნული აუცილებელია ყოველ ფაქტებისა და გარემოებების ღონისძიების განხორციელების აუცილებლობა, ასევე, ბრძანებაში მითითებული უნდა იყოს, თუ რატომ არ არის ეფექტური სხვა საშუალებების გამოყენება მოცემულ შემთხვევაში. ყველა ინდივიდუალურ საქმეში რისკი უნდა შეფასდეს დეტალურად და მიღებულ ბრძანებაში ნათლად უნდა ჩანდეს ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების უალტერნატივობა. სამწუხაროდ, უნდა აღინიშნოს, რომ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრომ არ გაიზიარა აღნიშნული რეკომენდაცია. მონიტორინგის შედეგები ცხადყოფს, რომ დამკვიდრებული პრაქტიკით ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობის შესახებ ბრძანება შეიცავს მწირ ინფორმაციას და შაბლონური ხასიათისაა. კერძოდ, საანგარიშო პერიოდში სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებული შემოწმების შედეგად ირკვევა, რომ მეთვალყურეობის დაწესების შესახებ დაწესებულების დირექტორის ბრძანებები არ შეიცავს დასაბუთებას, თუ რა გარემოებების გამო გახდა აუცილებელი ასეთი ზომის გამოყენება. არსებული პრაქტიკის მიხედვით, ბრძანების გამოცემას საფუძვლად უდევს დაწესებულების უსაფრთხოების განყოფილების შუამდგომლობა. აღსანიშნავია, რომ ხშირ შემთხვევებში არც აღნიშნული შუამდგომლობები არ არის დასაბუთებული. კერძოდ, შუამდგომლობებიდან არ ირკვევა, რამდენად პროპორციულია აღნიშნული ზომა ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად და საერთოდ, არსებობს თუ არა ამ ზომის გამოყენების საჭიროება. ხშირად, შუამდგომლობებში მეთვალყურეობის დაწესების მიზნად ზოგადად არის მითითებული პატიმრის N3 პენიტენციური დაწესებულებაში ვიზიტის შესახებ ანგარიში გვ. 8-10, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/3/3290.pdf N7 პენიტენციური დაწესებულებაში ვიზიტის შესახებ ანგარიში გვ. 8-10, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/3/3291.pdf N2 პენიტენციური დაწესებულებაში ვიზიტის შესახებ ანგარიში გვ. 8-10, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/3/3294.pdf [ბოლოს ნანახია 12.03.2016]. 47 59 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დაცვა, შემდგომი პროფილაქტიკა და მოსალოდნელი ექსცესების თავიდან აცილება, შინაგანაწესის დაცვის უზრუნველყოფა და ა.შ. თუმცა არ არის დასაბუთებული, კონკრეტულად რა საფრთხეები არსებობს და რა გარემოებების გამო გახდა აუცილებელი აღნიშნული ღონისძიების გამოყენება. აღსანიშნავია, რომ რიგ შემთხვევაში, უსაფრთხოების განყოფილების შუამდგომლობებში საერთოდ არ არის ნახსენები, რა მიზანს ემსახურება მეთვალყურეობის დაწესება, მხოლოდ მითითებულია, რომ მსჯავრდებულთა გადაჯგუფების გამო, პატიმარი გადაყვანილი იყო ვიზუალური მეთვალყურეობის სისტემით აღჭურვილ საკანში, ხოლო, თუ რა განაპირობებდა აღნიშნული ზომის შუამდგომლობებში მიღების აუცილებლობას, მითითებულია, რომ დასაბუთებული მეთვალყურეობის არ არის. დაწესების ამასთან, მოთხოვნისას უსაფრთხოების სამსახური ითვალისწინებს პატიმრის პიროვნულ თვისებებს, თუმცა არ არის დაკონკრეტებული, კერძოდ, რა თვისებები განაპირობებს აღნიშნული ზომის გამოყენების საჭიროებას. ასევე, რიგ შემთხვევებში, უსაფრთხოების განყოფილება შუამდგომლობით ითხოვს პატიმრის გადაყვანას სამედიცინო ნაწილის საკანში და მის მიმართ მეთვალყურეობის დაწესებას. უსაფრთხოების განყოფილება აღნიშნულ შუამდგომლობებში მიუთითებს, რომ პატიმრის სამედიცინო ნაწილში გადაყვანას ითხოვს მთავარი ექიმი, თუმცა, როგორც შემოწმების შედეგად გაირკვა, აღნიშნულ შემთხვევებში მთავარი ექიმი პატიმრის გადაყვანას ითხოვდა მასზე სამედიცინო მეთვალყურეობის განხორციელების მიზნით და არა – ვიზუალური მეთვალყურეობის განხორციელების მიზნით. ზოგიერთ შემთხვევაში მეთვალყურეობის დაწესება ხდება ისეთი საფუძვლით, რაც პატიმრობის კოდექსის 54-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული არ არის, ასე მაგალითად, აღნიშნული ნაწილი არ ითვალისწინებს მეთვალყურეობის დაწესებას შემდგომი პროფილაქტიკის მიზნით, შესაბამისად, ასეთი მეთვალყურეობა არ ემსახურება პატიმრობის კოდექსის 54-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილ ლეგიტიმურ მიზანს და, ამრიგად, უკანონოა. მართალია, პატიმრობის კოდექსის ზემოთ აღნიშნული დებულება ითვალისწინებს დასაბუთებული ვარაუდის არსებობის შემთხვევაში, „სხვა დანაშაულისა და სხვა სამართალდარღვევის თავიდან ასაცილებლად“ მეთვალყურეობის დაწესების უფლებამოსილებას, მაგრამ მითითება „შინაგანაწესის დაცვის უზრუნველყოფის მიზნის“ შესახებ ფართო ინტერპრეტაციისა და, შესაბამისად, თვითნებობის შესაძლებლობას იძლევა, ვინაიდან ამ შემთხვევაში არ ჩანს, კონკრეტულად შინაგანაწესის რა მოთხოვნის დაცვის უზრუნველსაყოფად გამოიყენება მეთვალყურეობა, ასევე ქმედების ხასიათი და ის ფაქტი, თუ რატომ არის შინაგანაწესის დაცვის უზრუნველსაყოფად მეთვალყურეობა უალტერნატივო ზომა, ეს მაშინ, როცა არსებობს სხვა საშუალებები, მათ შორის, დისციპლინური პასუხისმგებლობის პროცედურა იმავე მიზნის მისაღწევად. განსაკუთრებით, საგულისხმოა, რომ N3 პენიტენციურ დაწესებულებაში სათვალთვალო კამერებით აღჭურვილია ყველა სამარტოო საკანი, ყველა უსაფრთხო ოთახი და სამედიცინო 60 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნაწილში არსებული ყველა საკანი. შესაბამისად, აღნიშნულ საკნებში პატიმრების გადაყვანის საჭიროების წარმოშობისას, მათ მიმართ ყველა შემთხვევაში ხორციელდება ელექტრონული მეთვალყურეობა. ამდენად, მეთვალყურეობის დაწესების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას ყველა შემთხვევაში არ ფასდება, რამდენად პროპორციულია აღნიშნული ზომა ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად და, საერთოდ, არსებობს თუ არა ამ ზომის გამოყენების საჭიროება. მისი გამოყენება ავტომატურად გამოწვეულია იმ გარემოებით, რომ დაწესებულებას არ გააჩნია ისეთი სამარტოო საკნები და სამედიცინო ნაწილის საკნები, რომელიც აღჭურვილი არ არის მეთვალყურეობის სისტემით. აღსანიშნავია, რომ მეთვალყურეობის შეწყვეტაც ხდება არა მაშინ, როდესაც აღმოიფხვრება ამ ზომის გამოყენების საჭიროება, არამედ მაშინ, როდესაც აღარ არსებობს მითითებულ საკნებში პატიმრების ყოფნის საჭიროება ან საფუძველი (მაგალითად, აღარ საჭიროებს ექიმის მეთვალყურეობას ან ამოეწურა დისციპლინური სახდელის სახით დაკისრებული სამარტოო საკანში ყოფნის ვადა). შაბლონური ხასიათისაა ასევე N3 დაწესებულების უსაფრთხოების განყოფილების შუამდგომლობები, რომლებიც საფუძვლად უდევს დისციპლინური გადაცდომის გამო სამარტოო საკანში მოთავსებული პატიმრების მიმართ ელექტრონული მეთვალყურეობის დაწესების შესახებ დირექტორის ბრძანებებს. ასეთ შუამდგომლობებში დაწესებულების უსაფრთხოების განყოფილება ძირითადად მიუთითებს, რომ მეთვალყურეობის დაწესება მიზანშეწონილად მიაჩნიათ პატიმრის უსაფრთხოების ან ჯანმრთელობის უსაფრთხოების დაცვის მიზნით. არ არის მითითებული, თუ კონკრეტულად რა მიზეზების და გარემოებების გამო ან რა საფრთხე შეიძლება შეექმნას მათ ჯანმრთელობას. დაწესებული ელექტრონული მეთვალყურეობაც წყდება შაბლონური ხასიათის შუამდგომლობის საფუძველზე გამოცემული ბრძანებით, რომელშიც მხოლოდ მითითებულია, რომ პატიმარს გაუვიდა სამარტოო საკანში ყოფნის ვადა და გადაიყვანეს საერთო საცხოვრებელ საკანში. გარდა ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობის დაწესების შესახებ გადაწყვეტილების დასაბუთებისა, მნიშვნელოვანია, პერიოდულად მოხდეს აღნიშნული გადაწყვეტილების გადახედვა. „ევროპული ციხის წესების“ 50.1 წესის თანახმად, „ინდივიდუალური პატიმრების მიმართ გამოყენებული უშიშროების ზომები უნდა იყოს მინიმალური, რაც კი საჭიროა მათი უსაფრთხო პატიმრობისთვის.“ 50.4 წესის თანახმად, „ყოველი პატიმარი უნდა იმყოფებოდეს იმგვარი უშიშროების პირობებში, რომლებიც შეესაბამება სათანადო რისკის დონეს.“ 50.5 წესის თანახმად, „საჭირო უშიშროების დონე უნდა გადაისინჯოს რეგულარული ინტერვალებით პირის პატიმრობის მთელი ვადის განმავლობაში.“ მისასალმებელია, რომ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრმა გაიზიარა საქართველოს სახალხო დამცველის წინადადება, პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის 61 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესში, მეთვალყურეობის დაწესების შესახებ გადაწყვეტილების გადასინჯვის ვალდებულების განსაზღვრის თაობაზე, თუმცა იმ პირობებში, როდესაც პრაქტიკაში გადაწყვეტილებას შაბლონური ხასიათი აქვს, აზრს კარგავს ფორმალურად ახალი, იმავე დასაბუთების ხარისხის გადაწყვეტილების გამოტანა. ასევე, საგულისხმოა, რომ 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში საქართველოს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, განსაზღვროს ვიდეომეთვალყურეობის სისტემის მიერ განხორციელებული ჩანაწერების შენახვის გონივრული ვადა (არანაკლებ 10 დღისა) და უზრუნველყოს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების დაუბრკოლებელი დაშვება ასეთ ჩანაწერებზე, თუმცა აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა. ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესის მე-15 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, გადაღებული მასალა ინახება არანაკლებ 24 საათისა. ამასთან, მიუხედავად „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-18 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული უფლებამოსილებისა, „სახელმწიფო ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს, საჯარო დაწესებულებებსა და თანამდებობის პირებს მოსთხოვოს და დაუყოვნებლივ ან არა უგვიანეს 10 დღისა, მიიღოს შემოწმებისათვის აუცილებელი ყველა ცნობა, დოკუმენტი და სხვა მასალა“, საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებს პრაქტიკულად არ ეძლევათ შესაძლებლობა გაეცნონ მითითებულ ვიდეოჩანაწერებს. გარდა ზემოაღნიშნული პრობლემური საკითხებისა, ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესის მე-8 მუხლი ფაქტიურად იმეორებს პატიმრობის კოდექსის შესაბამის მუხლს და აღნიშნავს, რომ ადმინისტრაცია უფლებამოსილია კოდექსის 54–ე მუხლის მე-6 პუნქტით გათვალისწინებული პირების შეხვედრას დააკვირდეს ვიზუალურად, ტექნიკური საშუალებებით დისტანციური დაკვირვებისა და ჩაწერის პირობებში, მაგრამ მოსმენის გარეშე. ხსენებულთან დაკავშირებით, 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში შესაბამისი რეკომენდაციები მივეცით საქართველოს პარლამენტსა და სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, რათა პატიმრობის კოდექსში და ზემოაღნიშნულ წესში შესულიყო ცვლილება, რომლის თანახმად, საქართველოს სახალხო დამცველის/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრის შეხვედრა მსჯავრდებულთან/ბრალდებულთან კონფიდენციალურია და დაუშვებელია რაიმე სახის მიყურადება ან თვალთვალი; თუმცა, აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა. სახალხო დამცველი მოითხოვს, რომ სახალხო დამცველის/სპეციალური პრევენციის ჯგუფის წევრებთან მიმართებით აღნიშნული დებულება უნდა შეიცვალოს როგორც ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით 62 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესში, ასევე პატიმრობის შესახებ კოდექსში, ვინაიდან აღნიშნული დებულებები ცალსახად ეწინააღმდეგება საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ ორგანული კანონის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტს, რომლის მიხედვითაც საქართველოს სახალხო დამცველის/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრის შეხვედრა დაკავებულებთან, პატიმრობაში მყოფ ან სხვაგვარად თავისუფლებაშეზღუდულ პირებთან და მსჯავრდებულებთან, კონფიდენციალურია. რაიმე სახის მიყურადება ან თვალთვალი დაუშვებელია. წინადადება საქართველოს პარლამენტს • პატიმრობის კოდექსში შევიდეს ცვლილება თანახმად, ჯგუფის საქართველოს წევრის და გაკეთდეს ჩანაწერი, რომლის სახალხო დამცველის/სპეციალური პრევენციული შეხვედრა მსჯავრდებულთან/ბრალდებულთან კონფიდენციალურია და რაიმე სახის მიყურადება ან თვალთვალი დაუშვებელია რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • შევიდეს ცვლილება ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესის დამტკიცების შესახებ მინისტრის ბრძანებაში და გაკეთდეს ჩანაწერი, რომლის დამცველის/სპეციალური თანახმად, პრევენციული საქართველოს ჯგუფის წევრის მსჯავრდებულთან/ბრალდებულთან კონფიდენციალურია მიყურადება ან თვალთვალი დაუშვებელია • ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით და სახალხო შეხვედრა რაიმე სახის მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესის შესახებ მინისტრის ბრძანება ჩამოყალიბდეს იმგვარად, რომ მოიცავდეს ინფორმაციას იმ გარემოებების შესახებ, რომლებმაც განაპირობა ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის ელექტრონული საშუალებით განხორციელების აუცილებლობა და უალტერნატივობა • მიიღოს ყველა გონივრული ზომა, რათა მეთვალყურეობა განხორციელდეს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც სხვა ზომები არაეფექტურია და იმ ხანგრძლივობით, რაც მკაცრად აუცილებელია 63 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონკრეტული გარემოებების გათვალისწინებით, ამასთან, უზრუნველყოფილი იყოს ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობის შესახებ გადაწყვეტილების სათანადო დასაბუთება • შესაბამისი ბრძანებით განსაზღვროს ვიდეომეთვალყურეობის სისტემის მიერ განხორციელებული ჩანაწერების შენახვის გონივრული ვადა (არანაკლებ 10 დღისა) და უზრუნველყოს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების დაუბრკოლებელი დაშვება ასეთ ჩანაწერებზე. უსაფრთხოების მიზნით პატიმრების განცალკევებით მოთავსება „პატიმრობის კოდექსის“ 57-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიერ საკუთარი თავის, სხვისი და ქონების დაზიანების თავიდან აცილების, სამართალდარღვევის პენიტენციურ აღკვეთის, დაწესებულებაში დანაშაულისა ბრალდებულის/მსჯავრდებულის და მიერ სხვა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურის კანონიერი მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობის, თავდასხმის მოგერიების, ჯგუფური დაუმორჩილებლობის ან/და მასობრივი არეულობის აღკვეთის ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიზნით, მიმართ დასაბუთებული შეიძლება გადაწყვეტილებით გამოყენებულ იქნეს სხვა ბრალდებულთაგან/მსჯავრდებულთაგან მისი განცალკევება. მითითებული ღონისძიების გამოყენების საფუძვლები და პროცედურები რეგულირდება საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის შესაბამისი ბრძანებებით თითოეულ პენიტენციურ დაწესებულებათა დებულებების დამტკიცების შესახებ. ამ დებულებათა შესაბამისი მუხლებით განსაზღვრულია მსგავსი პროცედურა ყველა დაწესებულებისთვის, კერძოდ, დაწესებულების დირექტორი მსჯავრდებულის განცხადების საფუძველზე ან საკუთარი ინიციატივით, თუ არსებობს შესაბამისი საფუძველი, იღებს გადაწყვეტილებას მსჯავრდებულის გონივრული ვადით სხვა მსჯავრდებულებისგან განცალკევებით მოთავსების თაობაზე, ხოლო დაწესებულების დირექტორის არყოფნის შემთხვევაში, მსჯავრდებული სხვა მსჯავრდებულებისგან განცალკევებით მოთავსდება საამისოდ უფლებამოსილი პირის მიერ, მაგრამ არაუმეტეს 24 საათისა. მსჯავრდებულის სხვა მსჯავრდებულებისაგან განცალკევების მოთავსების თაობაზე დაწესებულების დირექტორი გამოსცემს შესაბამის ბრძანებას. აღსანიშნავია, რომ დადგენილი განსაკუთრებული დებულებებითა 64 და განცალკევების სხვა ვადის რისკის დანარჩენი გაგრძელების თავისუფლების განსხვავებული აღკვეთის დაწესებულებების საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირობებია დაწესებულებების დებულებებით. კერძოდ, განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დებულებების თანახმად, აუცილებლობის შემთხვევაში, პატიმრის სხვა პატიმრებისგან განცალკევებით მოთავსების ხანგრძლივობა დაწესებულების დირექტორის გადაწყვეტილებით შეიძლება გაიზარდოს გონივრული ვადით, იმ საფრთხის აღმოფხვრამდე, რომლის საფუძველზეც მოხდა პატიმრის განცალკევება; ხოლო სხვა დანარჩენი დაწესებულებების აუცილებლობის შემთხვევაში, მსჯავრდებულის განცალკევებით მოთავსების ხანგრძლივობა გადაწყვეტილებით შეიძლება გაიზარდოს კიდევ დებულებების სხვა მსჯავრდებულებისაგან დაწესებულების 30 თანახმად, დღით. დირექტორის თუ უსაფრთხოების ღონისძიებებმა შესაბამისი შედეგები არ გამოიღო, დაწესებულების დირექტორი დეპარტამენტის დირექტორის წინაშე შუამდგომლობს მსჯავრდებულის ან მისი უსაფრთხოებისათვის საშიში პირების პატიმრობის/თავისუფლების აღკვეთის აღსრულების სხვა დაწესებულებაში დადგენილი წესით გადაყვანის თაობაზე. შესაბამისი საფუძვლების არსებობისას ასეთი შუამდგომლობის აღსაძრავად აუცილებელი არ არის თავდაპირველად დადგენილი ვადის ამოწურვა. საანგარიშო პერიოდში სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებული შემოწმების შედეგად ირკვევა, რომ პატიმრების განცალკევებით განთავსების პრაქტიკა აქტიურად გამოიყენება. კერძოდ, ზემოაღნიშნული პროცედურის დაცვით, 2015 წელს N3 დაწესებულებაში განცალკევებით მოთავსებული იყო 120 პატიმარი, N6 დაწესებულებაში - 43, N8 დაწესებულებაში - 55, N11 დაწესებულებაში - 2, N14 დაწესებულებაში - 42, N15 დაწესებულებაში - 67, N16 დაწესებულებაში - 2, N17 დაწესებულებაში - 73, N18 დაწესებულებაში - 5, N19 დაწესებულებაში - 5. გარდა მითითებული შემთხვევებისა, შემოწმების შედეგად ირკვევა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების განმარტოებით საკანში მოთავსება, ზემოაღნიშნული პროცედურის დაცვის გარეშეც, სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობის პირობებშიც ხშირად ხდება და მეტიც, სისტემურ ხასიათს ატარებს. კერძოდ, გაირკვა, რომ N6, N7 და N9 პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი ცალკეული პატიმრები მათი ნების საწინააღმდეგოდ, წლების განმავლობაში იმყოფებოდნენ და ამჟამადაც იმყოფებიან სხვა პატიმრებისგან განცალკევებით. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ მითითებული პატიმრებიდან ზოგიერთს საერთოდ არ უსარგებლია ხანგრძლივი პაემნის უფლებით და ერთ-ერთ მათგანს, რომელიც 2005 წლიდან სხვა პატიმრებისგან განცალკევებით იმყოფება, სასჯელის სახედ განსაზღვრული აქვს უვადო თავისუფლების აღკვეთა. პენიტენციურ დაწესებულებებში ცხადყოფს, პენიტენციურ რომ პატიმრების განცალკევებით დაწესებულებებში, რიგი მოთავსების შემთხვევებში პრაქტიკა პატიმრების განცალკევების ღონისძიების გამოყენება მნიშვნელოვანი სამართლებრივი პრინციპებისა და გარანტიების დარღვევით ხორციელდება. გვხვდება შემთხვევები, როდესაც პატიმრები განცალკევებით არიან მოთავსებულები ხანგრძლივი დროის განმავლობაში, თუმცა ამ 65 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ღონისძიების გამოყენების ფორმალური საფუძველი არ არსებობს, კერძოდ, არ არის გამოცემული დაწესებულების დირექტორის ბრძანება, რისი გამოცემა პენიტენციური დაწესებულებების დებულებების თანახმად, სავალდებულოა. ამდენად, მსგავსი პრაქტიკით პატიმრების განცალკევებით ირღვევა კანონის მოთხოვნა და ამასთან, გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ მსჯავრდებულებს ასეთ შემთხვევაში არ ეძლევათ შესაძლებლობა გაასაჩივრონ მათ მიმართ განხორციელებული მოცემული ქმედება (განცალკევებით განთავსება განუსაზღვრელი დროით). გარდა ზემოაღნიშნულისა, საყურადღებოა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებების დებულებებით დადგენილი პატიმრების განცალკევებით მოთავსების ვადის ადმინისტრაციას გაგრძელების საფუძველი უფლებამოსილებას ანიჭებს და ვადა, რაც განუსაზღვრელი დაწესებულებების ვადით მოახდინოს პატიმრების განცალკევება. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში უსვამს ხაზს, რომ კონვენციის მესამე მუხლის თანახმად, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს პირის მიერ სასჯელის მოხდა ადამიანის ღირსების პატივისცემის პირობებში, რომ სასჯელის მოხდამ არ გამოიწვიოს განსაცდელი და ტანჯვა, რომლის ინტენსივობაც გადააჭარბებს პატიმრობის თანმდევ, გარდაუვალ ტანჯვას და რომ პატიმრობის პრაქტიკული მოთხოვნებიდან გამომდინარე, პიროვნების ჯანმრთელობა სათანადოდ უნდა იყოს უზრუნველყოფილი.48 სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ პატიმრობაში ყოფნის პირობების შეფასებისას გასათვალისწინებელია მათი კუმულატიური ეფექტი, ისევე როგორც მომჩივნის კონკრეტული ბრალდებები. 49 ამავდროულად, სასამართლომ საქმეში „ფრეთი დიდი ბრიტანეთის წინააღმდეგ“50 დაადგინა, რომ „უფლება მოიცავს პირის ფიზიკური და ფსიქიკური (სულიერი) მთლიანობის ელემენტებს. პირადი ცხოვრება შეიძლება მოიცავდეს ისეთ ასპექტებსაც, როგორიც საკუთარი თავის აღქმაა.“ სასამართლომ განმარტა, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლი ასევე ფარავს პიროვნების განვითარებისა და სხვა პირებსა თუ გარე სამყაროსთან ურთიერთობის დამყარების უფლებას. 51 იხ. ვალაშინასი ლიტვის წინააღმდეგ, ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს საქმე (Valašinas v. Lithuania), N44558/98, პარ. 102, ECHR 2001-VIII; ასევე, კუდლა პოლონეთის წინააღმდეგ (Kudła v. Poland) [GC], N30210/96, § 94, ECHR 2000-XI. 49 იხ. დუგოზი საბერძნეთის წინააღმდეგ (Dougoz v. Greece), N40907/98, პარ. 46, ECHR 2001-II. 50 პრეთი გაერთიანებული სამეფოს წინაარმდეგ (Pretty v UK), 29 აპრილი 2002 წელი. 51 Burghartz, p. 37, § 47, and Friedl v. Austria, 31 January 1995, p. 20, § 45). 48 66 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამასთან, წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი ხაზს უსვამს, რომ „კომიტეტი განსაკუთრებულ ყურადღებას მიაპყრობს იმ მსჯავრდებულთ, რომლებიც იმყოფებიან განცალკევებით მოთავსებასთან მიახლოებულ პირობებში, მიუხედავად იმისა, თუ რა არის ამის მიზეზი (დისციპლინარული მიზეზი, მათი „საშიში“ თუ „რთული ქცევის“ შედეგი, სისხლის სამართლებრივი გამოძიების ინტერესები, მათი პირადი მოთხოვნა). პროპორციულობის პრინციპი მოითხოვს, რომ დაცული იყოს ბალანსი საქმის მოთხოვნებსა და განცალკევებით მოთავსების ტიპის რეჟიმის გამოყენებას შორის, რომელიც ისეთი ნაბიჯია, რასაც მოჰყვება ძალიან მძიმე შედეგები. მარტო განთავსება, ზოგიერთ შემთხვევაში, შეიძლება გაუტოლდეს არაადამიანურ და ღირსების შემლახველ მოპყრობას; ნებისმიერ შემთხვევაში, ეს ზომა უნდა იყოს რაც შეიძლება ხანმოკლე“ 52. ასევე, 2015 წელს საქართველოში ვიზიტის შესახებ, წამების საკითხებში გაეროს სპეციალური მომხსენებელი ყურადღებას ამახვილებს პატიმრების იზოლირების პრაქტიკაზე და აღნიშნავს, რომ თვეების მანძილზე პირთა განცალკევებით მოთავსება შესაძლოა გაუტოლდეს წამებას, არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას და ზრდის პატიმრების მხრიდან საკუთარი ან სხვისი სიცოცხლისათვის და ჯანმრთელობისათვის საფრხის შექმნის რისკს. 53 ზემოხსენებულ საკითხთან მიმართებით, საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მნიშვნელოვანია, საკანონმდებლო დონეზე შეიქმნას შესაბამისი სამართლებრივი გარანტიები იმისათვის, რომ განცალკევებით მოთავსებულ პატიმრებს დამატებით არ შეექმნათ იმგვარი პატიმრობის პირობები, რომელიც გააძლიერებს როგორც თავისუფლების აღკვეთით, ასევე იზოლირებით გამოწვეულ თანმდევ ტანჯვას. ასევე, აუცილებელია კანონმდებლობით დადგინდეს პატიმრების განცალკევების მაქსიმალური ზღვრული ვადა, მათ შორის განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში და ამასთან, აუცილებელია, განისაზღვროს აღნიშნული ღონისძიების გადასინჯვის ვალდებულება, მისი გამოყენებიდან 14 დღის შემდეგ. ზემოაღნიშნული მსჯავრდებულების შემთხვევაში, გაურკვეველია, რა ვადით მოქმედებს პატიმრების მიმართ განცალკევებით მოთავსების ზომა და კონკრეტულად რა გარემოებების დადგენის შემდეგ აღარ იარსებებს მისი გამოყენების საჭიროება, ასევე, რატომ არის შეუძლებელი სასჯელაღსრულების დაწესებულების დირექტორის მიერ მითითებული მიზნის - მსჯავრდებულთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფა - მიღწევა კონკრეტული მსჯავრდებულის სხვა მსჯავრდებულებთან მოთავსების ან სხვა დაწესებულებაში გადაყვანის შემთხვევაში. CPT-ს 1998 წლის ანგარიში ფინეთში ვიზიტის შედეგების შესახებ (CPC/Inf(96)28). წამების საკითხებში გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში 2015 წელს საქართველოში ვიზიტის შესახებ A/HRC/31/57/Add.3, პარ. 85. 52 53 67 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაუშვებელია ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის მიდგომის უგულებელყოფა, რომლის თანახმად, სახელმწიფოს ეკისრება ვალდებულება, პერიოდულად გადასინჯოს მსჯავრდებულის უსაფრთხოების მიზნით გამოყენებული ღონისძიების საჭიროება და პროპორციულობა. ევროპული ციხის წესების 50.5-ე წესის თანახმად, „საჭირო უშიშროების დონე უნდა გადაისინჯოს რეგულარული ინტერვალებით პირის პატიმრობის მთელი ვადის განმავლობაში“. საქმეში „რამირეს სანჩესი საფრანგეთის წინააღმდეგ“ ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ მსჯავრდებულის იზოლაცია არ შეიძლება გამოყენებულ იქნას განუსაზღვრელი ვადით. უფრო მეტიც, გადამწვეტი მნიშვნელობა ენიჭება იმას, რომ მსჯავრდებულს შესაძლებლობა ჰქონდეს, დამოუკიდებელი სასამართლო ხელისუფლების მიერ გადასინჯოს გამოყენებული ღონისძიების სახე და საფუძვლები. ამავე საქმეში სასამართლომ დადგინა, კონვენციის მე-13 მუხლის დარღვევა, ვინაიდან მსჯავრდებულს არ მიეცა გამოყენებული ღონისძიების გასაჩივრების შესაძლებლობა.54 დაწესებულების ადმინისტრაციის განუსაზღვრელი ვადით, უზრუნველყოფის საფუძვლით, კანონმდებლობით, ასევე მხრიდან, პატიმრების სათანადო განცალკევებით, მოთავსებისას საერთაშორისო დასაბუთების აქტებით ირღვევა მათი და უსაფრთხოების როგორც დადგენილი გარეშე ეროვნული სტანდარტები, რაც ამავდროულად, ეჭვქვეშ აყენებს სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში განთავსებულ პირთა რეაბილიტაციის შესაძლებლობას და მეტიც, შესაძლოა გაუტოლდეს წამებას ან არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას. სახალხო დამცველს დაუშვებლად მიაჩნია, პირის განუსაზღვრელი ვადით იზოლირება მით უფრო, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის დაწესებულებათა დებულებების დამტკიცების შესახებ ცალკეული ბრძანებებით დამტკიცებული საფუძვლისა და პროცედურების გარეშე. პატიმრების განუსაზღვრელი დროით იზოლირებით მოთავსებით ირღვევა მათი ფუნდამენტური უფლებები, რაც გარანტირებულია, მათ შორის, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3, მე-8 და მე-13 მუხლებით. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: 54 Ramirez Sancjez v. France, no. 59450/00 § 145, 152. 68 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებების დებულებებში შევიდეს ცვლილება და განისაზღვროს პატიმრების განცალკევების მაქსიმალური ვადა • პატიმრების განცალკევებით მოთავსების შესახებ გადაწყვეტილების გადასინჯვა მოხდეს სავალდებულო წესით, ამ ღონისძიების გამოყენებიდან 14 დღის შემდეგ და შემდგომში, ამავე დროის ინტერვალით • შეიქმნას შესაბამისი სამართლებრივი გარანტიები იმისათვის, რომ განცალკევებით მოთავსებულ პატიმრებს დამატებით არ შეექმნათ იმგვარი პატიმრობის პირობები, რომლებიც გააძლიერებს როგორც თავისუფლების აღკვეთით, ასევე იზოლირებით გამოწვეულ თანმდევ ტანჯვას • ზედამხედველობისა და კონტროლის განხორციელების გზით უზრუნველყოს, რომ პატიმრების ნების საწინააღმდეგოდ, მათი იზოლირება განხორციელდეს მხოლოდ უსაფრთხოების დაწესებულებების მიზნებიდან გამომდინარე, დებულებებით მხოლოდ გათვალისწინებული პენიტენციური საფუძვლით და პროცედურების დაცვით • დაუყოვნებლივ უზრუნველყოს იმ პატიმრების მოთავსება სხვა პატიმრებთან ერთად, რომლებიც განცალკევებით არიან მოთავსებული მათი ნების საწინააღმდეგოდ, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებით გათვალისწინებული საფუძვლისა და პროცედურების დაცვის გარეშე. სპეციალური საშუალებების გამოყენება საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2015 წლის განმავლობაში პენიტენციურ დაწესებულებებში სპეციალური საშუალებებიდან გამოყენებული იყო მხოლოდ ხელბორკილი, კერძოდ, N2 დაწესებულებაში დაფიქსირდა ხელბორკილის გამოყენების 15 შემთხვევაში, N3 დაწესებულებაში - 123, N6 დაწესებულებაში - 22, N8 დაწესებულებაში - 55, N15 დაწესებულებაში - 1, N17 დაწესებულებაში - 3. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ მითითებულია ის შენიშვნები, რომელთა გათვალისწინება არ მოხდა „პატიმრობის კოდექსში“ სპეციალური საშუალებების განსაზღვრისა და მათი გამოყენების წესის დადგენასთან დაკავშირებით 69 საკანონმდებლო ცვლილებების განხილვის პროცესში. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველი ხაზს უსვამს, რომ მითითებული შენიშვნების ასახვა კანონმდებლობაში და შესაბამის კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტში მნიშვნელოვანია სპეციალური საშუალებების გამოყენებისას ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სათანადო სამართლებრივი გარანტიების არსებობის უზრუნველსაყოფად. კერძოდ, კანონმდებლობით აკრძალულია დახურულ სივრცეში წიწაკის გაზის გამოყენება, თუმცა პრობლემად რჩება ის ფაქტი, რომ ცრემლსადენი გაზის დახურულ სივრცეში გამოყენება აკრძალული არ არის. ასევე პრობლემას წარმოადგენს ის გარემოება, რომ კანონში არ არსებობს არალეტალური იარაღის მკაფიო განმარტება და არ არის განსაზღვრული მისი სახეობები. გარდა ზემოაღნიშნული შენიშვნებისა, 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, შევიდეს შესაბამისი ცვლილება მინისტრის 2014 წლის 12 სექტემბრის N145 ბრძანებით დამტკიცებულ „პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის აღსრულების სისტემის ორგანოების შეიარაღებაში არსებულ სპეციალურ საშუალებათა სახეების, მათი შენახვის, ტარებისა და გამოყენების წესის და პირობების, აგრეთვე სპეციალური საშუალებების გამოყენების უფლების მქონე პირის განსაზღვრის წესში“ და განისაზღვროს დაუშვებლად ხელბორკილის გამოყენება მყარ ზედაპირზე მიმაგრებით. მითითებულ რეკომენდაციასთან დაკავშირებით, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის მიერ წარმოდგენილი პოზიციის მიხედვით, აღნიშნული წესის მე-6 მუხლის თანახმად, ხელბორკილით მყარ ზედაპირზე მიმაგრება ისედაც დაუშვებელია და მისი გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში, როდესაც სხვა საშუალებებით შეუძლებელია კანონით განსაზღვრული ლეგიტიმური მიზნის მიღწევა. ამდენად, ამ რეკომენდაციის გაცემის აუცილებლობაც არ არსებობს, რადგან კანონმდებლობით ეს საკითხი დეტალურად მოწესრიგებულია. სახალხო დამცველი არ იზიარებს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის პოზიციას და კვლავ თვლის, რომ მნიშვნელოვანია აიკრძალოს ხელბორკილის გამოყენებით პირის მყარ ზედაპირზე მიმაგრება, ვინაიდან აღნიშნული ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სტანდარტებს და მსგავსი მოპყრობა შესაძლოა გაუტოლდეს არასათანადო მოპყრობას. ხსენებულ საკითხთან დაკავშირებით საგულისხმოა წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მიდგომა, რომლის თანახმად, თუ დაკავებული პიროვნება აღელვებულად ან ძალადობრივად იქცევა, ხელბორკილის გამოყენება შესაძლოა გამართლებული იყოს. თუმცა პიროვნება არ უნდა იყოს მიჯაჭვული კედელზე ან მყარ საგნებზე, არამედ იგი უნდა იმყოფებოდეს მუდმივი ზედამხედველობის ქვეშ სათანადო გარემოში. ხოლო, თუ პირის აღელვებამ გააუარესა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა, 70 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამართალდამცავებმა უნდა მოითხოვონ სამედიცინო დახმარება და დაიცვან ექიმის მითითებები. 55 ამასთან, საყურადღებოა N3 დაწესებულებაში ხელბორკილის საკმაოდ ხშირი გამოყენების პრაქტიკა (123 შემთხვევა), რაც შესაძლოა მეტყველებდეს დაწესებულების თანამშრომლების მიერ მისი გამოყენების რუტინულ ხასიათზე. აღსანიშნავია, რომ მსგავსმა პრაქტიკამ შესაძლოა გამოიწვიოს დაწესებულების თანამშრომელთა და პატიმრებს შორის კონფლიქტური ურთიერთობის ჩამოყალიბება და ხელი შეუშალოს დაწესებულებაში ადამიანის უფლებების დაცვის პირობებში უსაფრთხო გარემოსა და წესრიგის შენარჩუნებას. წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: • „პატიმრობის კოდექსში“ შევიდეს ცვლილება და დაემატოს ჩანაწერი, რომლის თანახმად, დაუშვებელი იქნება ცრემლსადენი გაზის დახურულ სივრცეში გამოყენება • „პატიმრობის კოდექსში“ შევიდეს ცვლილება და განისაზღვროს არალეტალური იარაღის სახეები • „პატიმრობის კოდექსში“ შევიდეს ცვლილება და დაემატოს ჩანაწერი, რომლის თანახმად, დაუშვებელი იქნება ხელბორკილის გამოყენებით პირის მყარ ზედაპირზე მიმაგრება რეკომენდაცია საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს • ზედამხედველობისა და კონტროლის განხორციელების გზით უზრუნველყოს, რომ N3 პენიტენციურ დაწესებულებაში ხელბორკილის გამოყენება არ მოხდეს რუტინულად. პატიმრობის პირობები ფიზიკური გარემო, სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა ევროპული ციხის წესების თანახმად, პატიმრებისათვის უზრუნველყოფილი შენობა, განსაკუთრებით კი, საძინებელი კორპუსი, უნდა პასუხობდეს ადამიანის ღირსების პატივისცემის და შეძლებისდაგვარად ასევე განმარტოების მოთხოვნებს. ასევე დაცული უნდა იყოს ჯანმრთელობისა და ჰიგიენის მოთხოვნები, კლიმატური პირობებისა და განსაკუთრებით ფართის ოდენობის, ჰაერის მოცულობის, განათების და ვენტილაციის პირობების გათვალისწინებით. 56 ყველა შენობაში, სადაც პატიმრები ცხოვრობენ, მუშაობენ ან წამების წინააღმდეგ ევროპული კომიტეტის ანგარიში რუსეთის მთავრობისთვის, CPT/ Inf(2013)41, N52, გვ.29. 56 წესი 18.1 55 71 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იკრიბებიან: ფანჯრები უნდა იყოს საკმარისად დიდი, რათა საშუალება მისცეს პატიმრებს იკითხონ ან იმუშაონ ბუნებრივი განათებისას ნორმალურ პირობებში, ასევე სუფთა ჰაერის მოძრაობა მოხდეს, გარდა იმ შემთხვევისა როცა არსებობს ჰაერის კონდიცირების სისტემა; ხელოვნური განათება უნდა აკმაყოფილებდეს მიღებულ ტექნიკურ სტანდარტებს; უნდა არსებობდეს სიგნალიზაციის დაუყოვნებლივ სისტემა, დაუკავშირდნენ რომელიც პერსონალს. საშუალებას ადამიანის 57 მისცემს პატიმრებს უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, არასათანადო და არაადამიანური მოპყრობის გარდა, ევროკონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევა შესაძლოა გამოიწვიოს იმ გარემომაც, რომელშიც პირი იმყოფება. ციხის ევროპული წესების ერთ-ერთი ძირითადი პრინციპის მიხედვით, ადამიანის უფლებების შემლახავი ციხის პირობების არსებობა არ შეიძლება გამართლებულ იქნეს რესურსების ნაკლებობით. 58* აღსანიშნავია, რომ გასულ წლებთან შედარებით, რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში გაუმჯობესებულია ფიზიკური გარემო და სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა. მიუხედავად ამისა, პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული პირობები ჯერ კიდევ მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანას საჭიროებს. სახელმწიფო ვალდებულია, არსებული სირთულეების მიუხედავად, დროულად აღმოფხვრას ნაკლოვანებები და შექმნას პატიმრებისათვის სათანადო პირობები. პენიტენციური დეპარტამენტის N2 დაწესებულება დაწესებულებაში ფუნქციონირებს პატიმართა 6 საცხოვრებელი კორპუსი. A, B, C, D, E და F საცხოვრებელ კორპუსებში განლაგებულია 2 (11,1 მ2), 4 (15.6 მ2), 6 (18,9 მ2), 8 (22-25 მ2) და 10ადგილიანი (32,49 მ2) საკნები. დაწესებულების სამედიცინო ნაწილში არის 3 (18.14 მ2) და 4-ადგილიანი (15,6 მ2) საკნები. მოცემული გაანგარიშების საპირფარეშოს ფართი. დროს არ აღსანიშნავია, არის გამოკლებული რომ 6, 8 და მაგიდის, 10-ადგილიან საწოლისა და საკნებში ერთი პატიმრისთვის განკუთვნილი ფართი 4 კვადრატულ მეტრზე ნაკლებია. ყველა საკანში არის 1 ფანჯარა (1.35X0.96 სმ). 2, 3, 4 და 6-ადგილიან საკნებში ბუნებრივი და ხელოვნური განათება დამაკმაყოფილებელია. 8 და 10-ადგილიან საკნებში არსებული ერთი ფანჯარა სათანადოდ ვერ უზრუნველყოფს ბუნებრივ განათებასა და ვენტილაციას. საცხოვრებელ საკნებში არსებული სავენტილაციო სისტემა გაუმართავია. საკნებში დგას ორიარუსიანი საწოლები, ინდივიდუალური კარადები, მაგიდა და სკამები. პატიმრებს საკანში აქვთ ტელევიზორი. საკანში ცალკეა გამოყოფილი სანიტარულ-ჰიგიენური კვანძი. 57 წესი 18.2 58 წესი 4 72 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 N2 დაწესებულებაში შემოწმდა ქალ პატიმართათვის განკუთვნილი განყოფილების (E კორპუსი) ფიზიკური გარემო. განყოფილებაში არის ოთხი საკანი. თითოეული განკუთვნილია 6 პატიმრისათვის. საკნის იატაკი ბეტონისაა. დამონტაჟებულია გათბობის ცენტრალური სისტემა. უზრუნველყოფილია მუდმივი წყალმომარაგება. საკანში არსებობს იზოლირებული სანიტარულ-ჰიგიენური კვანძი. ქალ პატიმრებს საკანში აქვთ ტელევიზორი და რადიო. ვიზიტის დროს59 დაწესებულებაში განთავსებული იყო 13 პატიმარი ქალი. დაწესებულებაში არსებობს ქალი პატიმრების პირადი ჰიგიენის დაცვის საშუალებების ხელმისაწვდომობის პრობლემა. N2 დაწესებულების არასრულწლოვან პატიმართა განყოფილებაში არის 5 საკანი, 2 საკლასო ოთახი, 1 სავარჯიშო დარბაზი, ფსიქოლოგის და სოციალური მუშაკის ერთი სამუშაო ოთახი (საერთო) და ერთი საშხაპე. ვიზიტის დროს განყოფილებაში 8 არასრულწლოვანი პატიმარი იმყოფებოდა. ყველა საკანი აღჭურვილი იყო საჭირო ინვენტარით. საკარანტინო ნაწილში განლაგებულია 5 საკანი და საშხაპე. საშხაპეში დამონტაჟებულია ცენტრალური გათბობის და ვენტილაციის სისტემები. საკნებში პატიმრისთვის განკუთვნილი სივრცე 4 კვადრატულ მეტრზე ნაკლებია. თითოეული საკნის ფართობი დაახლოებით 15 მ2-ს შეადგენს და განკუთვნილია ექვსი პატიმრის განსათავსებლად. საკნებში არსებული ბუნებრივი და ხელოვნური განათება დამაკმაყოფილებელია, სავენტილაციო სისტემა სათანადოდ ვერ უზრუნველყოფს საკნების ვენტილაციას. საკანში დგას ორიარუსიანი რკინის საწოლები, ინდივიდუალური კარადები, მაგიდა და სკამები. საკანში არის ცენტრალური გათბობა და იზოლირებული სანიტარულ-ჰიგიენური კვანძი. საკნებში არსებობს ცენტრალური გათბობა. პატიმართა განმარტებით, დაწესებულებაში შესვლის დროს მათ უზრუნველყოფენ თეთრეულით, შემდგომ აღარ ხდება თეთრეულის შეცვლა, ვინაიდან ადმინისტრაციის წამომადგენლები განუმარტავენ, რომ დაწესებულებაში არ არის თეთრეულის საკმარისი მარაგი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, პატიმრებს ძირითადად მათი ოჯახის წევრები უზრუნველყოფენ სუფთა თეთრეულით. თეთრეული ირეცხება როგორც დაწესებულების სამრეცხაოში, ასევე უშუალოდ პატიმრების ან მათი ოჯახის წევრების მიერ. გამოკითხულ პატიმართა უმრავლესობა განმარტავს, რომ არ სურს მისი თეთრეული საერთო სარეცხის მანქანაში სხვა პატიმართა ტანსაცმელთან ერთად გაირეცხოს. მათ ურჩევნიათ, თეთრეული თვითონ გარეცხონ, ან ოჯახის წევრებს გაატანონ გასარეცხად. იმ შემთხვევაში, თუ პატიმრები თვითონ გარეცხავენ თავიანთ ტანსაცმელს და თეთრეულს, მათ ამ ყველაფრის გაშრობა თავიანთ საცხოვრებელ საკნებში უწევთ. 59 2015 წლის 1-2 ივლისი. 73 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამარტოო საკნების ფართობი, გარდა D კორპუსში არსებული სამარტოო საკნებისა, შეადგენს 4,5-5,5 კვადრატულ მეტრს. საკანში არის საწოლი (ფიცარნაგი), სკამი და მაგიდა. საკნებში დამონტაჟებულია ცენტრალური გათბობისა და სავენტილაციო სისტემები. განათება დამაკმაყოფილებელია. საკანში საპირფარეშო ნაწილობრივ გამოყოფილია, საკანში არსებულ სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა არადამაკმაყოფილებელია. არის სივიწროვე. ზოგიერთ საკანში დამონტაჟებულია სათვალთვალო კამერა. აღსანიშნავია, რომ D კორპუსში არსებული 16 სამარტოო საკნის ფართობი შეადგენს 11 კვადრატულ მეტრს და შესაბამისად, საკანში არსებული პირობები ზოგადად დამაკმაყოფილებელია. მიუხედავად ამისა, ეს სამარტოო საკნები გამოიყენება მხოლოდ D კორპუსში განთავსებული პატიმრების მოსათავსებლად. აღსანიშნავია, რომ დისციპლინური სახდელის სახით სამარტოო საკანში მოთავსების ყველა შემთხვევაში მხოლოდ D კორპუსში არსებული სამარტოო საკნების გამოყენების მიზანშეწონილობის შესახებ, საქართველოს სახალხო დამცველმა 2014 წლის ოქტომბერში60 რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, თუმცა აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა. N2 დაწესებულებაში A კორპუსს აქვს 26 სასეირნო ეზო (თითოეული 18 მ2), C კორპუსს – 15 ეზო (თითოეული 18 მ2), D კორპუსს – 36 ეზო (თითოეული 23 მ2), E კორპუსს – 2 სასეირნო ეზო. სასეირნო ეზოები ზემოდან ნაწილობრივ გადახურულია, შიგნით დგას ხის გრძელი სკამები და ურნები, დამონტაჟებულია სათვალთვალო კამერები. პატიმრები ყოველდღიურად ერთი საათი იმყოფებიან სუფთა ჰაერზე. არასრულწლოვან პატიმრებს შეუძლიათ ყოველდღიურად ივარჯიშონ მათთვის სპეციალურად მოწყობილ სავარჯიშო ოთახში, რომელიც აღჭურვილია შესაბამისი ინვენტარით. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 9 საგამოძიებო ოთახი. გარდა საგამოძიებო ორგანოს წარმომადგენლებისა, პატიმრებს ხვდებიან ადვოკატები, სასულიერო პირები, საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლები და სახალხო დამცველის წარმომადგენლები, ვისთან საუბრის კონფიდენციალურობა დამონტაჟებულია სათვალთვალო კანონით არის გარანტირებული. კამერა. პატიმართა უმრავლესობა ყველა ოთახში მიიჩნევს, რომ საგამოძიებო ოთახებში არსებული სათვალთვალო კამერების საშუალებით მიმდინარეობს მათი საუბრის აუდიო-ვიდეო ჩაწერა, რაც უარყოფითად მოქმედებს პატიმართა გახსნილობაზე და საუბრის დროს გარკვეულწილად ზღუდავს მათ. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს დაწესებულებებში მყოფი თითოეული 60 იხ. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ 2014 წლის 21-22 ოქტომბერს N2 დაწესებულებაში განხორციელებული ვიზიტის შემდგომი ანგარიში, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: < http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2191.pdf > [ბოლოს ნანახია 25.02.2016]. 74 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პატიმარი უზრუნველყოფილიყო 4 კვადრატული მეტრი ფართით, ყველა კორპუსი კი – სათანადო ვენტილაციით. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული რეკომენდაციები დღემდე არ შესრულებულა, ვინაიდან წლის განმავლობაში დაწესებულებაში კვლავ დაფიქსირდა ზემოთ მითითებული ხარვეზები. წინა წლის საპარლამენტო ანგარიშში არსებული რეკომენდაციის თანახმად, დაწესებულებაში არსებულ სამარტოო საკნებში უნდა შექმნილიყო ადამიანის ღირსებასთან თავსებადი პირობები, დროებით კი, დისციპლინური სახდელის სახით პატიმრები მხოლოდ D კორპუსში არსებულ სამარტოო საკნებში მოეთავსებინათ, თუმცა არც აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა. პენიტენციური დეპარტამენტის N3 დაწესებულება N3 დაწესებულებაში საკნები განკუთვნილია 2 (10 მ2), 4 (15 მ2) და 6 (19.5 მ2) პატიმრის განთავსებისთვის. ვიზიტის დროს 61 დაწესებულების 6-ადგილიანი საკნების უმეტესობა (11 საკანი) სრულად იყო დატვირთული, რაც არ შეესაბამება პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილით დადგენილ ნორმებს. 62 პატიმრობის კოდექსის მე-15 ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მუხლის საცხოვრებელს მე-4 უნდა ნაწილის ჰქონდეს თანახმად, ფანჯარა, რომელიც უზრუნველყოფს ბუნებრივ განათებას. ბრალდებულის/მსჯავრდებულის საცხოვრებელი უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ბუნებრივი ან/და ხელოვნური ვენტილაციით. N3 დაწესებულების საკნებს აქვს მცირე ზომის ფანჯრები, რომლებიც საკმაოდ მაღლაა, კედელი არის დაახლოებით ნახევარი მეტრის სისქის, შესაბამისად, მზის სხივი საკანში დაუბრკოლებლად ვერ აღწევს. საკნებში არ არის სათანადო ბუნებრივი განათება და ვენტილაცია. საკნების ხელოვნური განათება დამაკმაყოფილებელია, ხოლო ხელოვნური სავენტილაციო სისტემა გამართულად არ მუშაობს; ფანჯრების ქვეშ დამონტაჟებულია ცენტრალური გათბობის 2-2 გრძივი მილი; საკნების ავეჯს შეადგენს ორიარუსიანი რკინის საწოლები, რომელთაც არ აქვს კიბე მეორე იარუსზე ასასვლელად. საკნებში ასევე არის ინდივიდუალური კარადები, მაგიდა და სკამები; უმეტეს საკნებში პატიმრებს აქვთ ტელევიზორი. საკნებში არის ცალკე გამოყოფილი, დაახლოებით 1.8 მ2 ფართობის სანიტარულ-ჰიგიენური კვანძი, სადაც შხაპის მიღებაც შესაძლებელია; დაწესებულებაში არსებობს წყალმომარაგების პრობლემები. ძირითად საცხოვრებელ საკნებში სანიტარულჰიგიენური მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია. 61 2015 წლის 7-9 მაისი. 62 საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „1 მსჯავრდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა ყველა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 4 კვ. მეტრზე ნაკლები“. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, „1 ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა პატიმრობის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 3 ნაკლები“. 75 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კვ. მეტრზე დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 9 სასეირნო ეზო. კენტი ნუმერაციის მქონე თითოეული სასეირნო ეზოს ფართობი შეადგენს დაახლოებით 37 მ2-ს, ხოლო ლუწი ნუმერაციის ეზოების – დაახლოებით 26 მ2-ს. ეზოები ზემოდან ნაწილობრივ გადახურულია, შიგნით არის ხელოვნური განათება, დგას ხის გრძელი სკამები და ურნები, დამონტაჟებულია სათვალთვალო კამერები. უნდა აღინიშნოს, რომ 2014 წლის ოქტომბერში განხორციელებული ვიზიტის დროს 4 და 6ადგილიანი საკნები არ იყო სრულად დატვირთული, ხოლო 2015 წლის მაისის თვეში ასეთი საკნები სრულად იყო შევსებული. შესაბამისად, 6-ადგილიან საკნებში მოთავსებული პატიმრები არ არიან უზრუნველყოფილი 4 მ2 სიდიდის პირადი ფართით. დაწესებულების საგამოძიებო ოთახებში გარდა საგამოძიებო ორგანოს წარმომადგენლებისა, პატიმრებს ხვდებიან ადვოკატები, სასულიერო პირები, საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლები და სახალხო დამცველის წარმომადგენლები, ვისთან საუბრის კონფიდენციალურობა კანონით არის გარანტირებული. ყველა ოთახში დამონტაჟებულია სათვალთვალო კამერა. პატიმართა უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ საგამოძიებო ოთახებში არსებული სათვალთვალო კამერების საშუალებით მიმდინარეობს მათი საუბრის აუდიოვიდეო ჩაწერა, რაც უარყოფითად მოქმედებს პატიმართა გახსნილობაზე და საუბრის დროს გარკვეულწილად ზღუდავს მათ. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში, სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, უზრუნველეყოთ საცხოვრებელი საკნებიდან ზედმეტი საწოლების გატანა, საკნების სათანადო ვენტილაცია, დაწესებულების უწყვეტი წყალმომარაგება, ასევე სასეირნო ეზოს მოსაწყობად სათანადო ფართის გამოყოფით, ეზოს იმგვარად მოწყობა, რომ შესაძლებელი გამხდარიყო ფიზიკური ვარჯიში. საკნების განიავების პრობლემის აღმოფხვრის მიზნით, დაწესებულებაში არსებულ საცხოვრებელ საკნებში 2015 წელს დამონტაჟდა კონდიციონერები, რაც მისასალმებელია, თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ აღნიშნული პრობლემის აღმოსაფხვრელად საჭიროა ცენტრალური სავენტილაციო (გამწოვი) სისტემის ფუნქციონირება. ასევე არ შესრულებულა რეკომენდაცია დაწესებულების უწყვეტი წყალმომარაგების შესახებ. პენიტენციური დეპარტამენტის N5 დაწესებულება პენიტენციური დეპარტამენტის N5 დაწესებულება განკუთვნილია ქალ პატიმართა განთავსებისთვის. დაწესებულებაში არის პატიმართა 7 საცხოვრებელი კორპუსი: საპატიმრო განყოფილება, A, B, C და D კორპუსები, ტუბერკულოზით დაავადებულთა საცხოვრებელი, დედათა და ბავშვთა განყოფილება. 76 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 63 2015 წელს დაწესებულებაში აშენდა კორპუსი მსჯავრდებულთა გრძელვადიანი პაემნებისთვის; გარემონტდა ფსიქოსარეაბილიტაციო პროგრამა „ატლანტისისთვის“ განკუთვნილი 7 ოთახი; მოეწყო და გარემონტდა სილამაზის სალონის შენობა; განახლდა გათბობის სისტემა A, B და D საცხოვრებელ კორპუსებში; გარემონტდა და მოეწყო სპეციალური პალატა პოსტოპერაციული და ჯანმრთელობის მდგომარეობის გართულების შემთხვევისათვის; დედათა და ბავშვთა განყოფილებაში გარემონტდა საცხოვრებელი ოთახები, კორპუსის დერეფანში შეიცვალა იატაკის საფარი, განახლდა საჭირო ინვენტარი; შშმ პირებისათვის, მათი სპეციფიკიდან გამომდინარე, მოეწყო საცხოვრებელი ოთახები სათანადო აღჭურვილობით; დაწესებულების ტერიტორიაზე მოეწყო მწვანე ზოლი, ასევე დაირგო დეკორატიული და წიწვოვანი ნარგავები. პატიმრობის კოდექსი შესაძლებლობას აძლევს ყველა მსჯავრდებულს, პაემნების საშუალებით სისტემატური კონტაქტი იქონიოს ოჯახსა და ახლო ნათესავებთან, აღნიშნული შეხვედრები ხელს უწყობს მსჯავრდებულის რესოციალიზაციას და საზოგადოებაში ინტეგრაციას. წლის განმავლობაში დაწესებულებაში ფუნქციონირებდა პაემანისთვის განკუთვნილი 16 კაბინა. აღნიშნული კაბინების გასწვრივ გამყოფი შუშის მეორე მხარეს, უფუნქციო 16 კაბინაა. კაბინების შუაში დამონტაჟებულია გამყოფი მინა. პატიმრებს პაემანზე მოსულ პირებთან შეხვედრა წლების განმავლობაში მინის გამყოფი ბარიერის მიღმა უწევდათ, რაც ცუდი პრაქტიკა იყო და მინის ბარიერის გაუქმება უდავოდ წინგადადგმული ნაბიჯია, თუმცა პრობლემაა პაემნების ოთახების ფართი, რაც, თავის მხრივ, კონფიდენციალური საუბრის ხელის შემშლელ გარემოებას ქმნის. კერძოდ, პაემანზე მოსულ პირებს პატიმრებთან შეხვედრა ფაქტობრივად კაბინებს გასწვრივ არსებულ დერეფანში უწევთ, ვინაიდან გამყოფი შუშის აქეთ დარჩენილი გადატიხრული კაბინის ზომა მხოლოდ 1 კვადრატული მეტრია. ვიზიტის შედეგად დადგინდა, რომ პაემნების მიმდინარეობას აკვირდებიან დაწესებულების თანამშრომლები, რომლებიც იქვე ახლოს დგანან. დაწესებულების საცხოვრებელ კორპუსებს გააჩნია საერთო სარგებლობის საშხაპე ოთახები. A, B, C კორპუსების აბაზანებში მოხმარებული წყალი არ გადის საკანალიზაციო სისტემაში და გუბდება სააბაზანო ოთახებში. ცუდად ფუნქციონირებს ვენტილაციაც, კედლები და იატაკი კი მოძველებულია და საჭიროებს სარემონტო სამუშაოებს. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა 63 და პრობაციის მინისტრს, მიეღო ყველა საჭირო ზომა N5 2016 წლის 21 იანვარს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული, N5 დაწესებულების დირექტორის N739/16 წერილობითი პასუხი. 77 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემანისთვის ინფრასტრუქტურის შესაქმნელად, დედათა და ბავშვთა განყოფილებაში მოძველებული ინვენტარის განახლების უზრუნველსაყოფად. აქვე დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ წლის განმავლობაში განახლდა მითითებულ განყოფილებაში არსებული ინვენტარი და შეიქმნა ხანგრძლივი პაემანისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა. რაც შეეხება სხვა რეკომენდაციებს – დაწესებულების სათანადო ვენტილაციის, საგამოძიებო ოთახებში ცენტრალური ფუნქციონირების, პაემანზე მყოფი პირებისთვის სავენტილაციო სისტემის კონფიდენციალური გარემოთი და სათანადო ფართით უზრუნველყოფისა და საშხაპეებში საკანალიზაციო და სავენტილაციო სისტემების შეკეთების საკითხებს – აღნიშნული რეკომენდაციები ამ დრომდე არ შესრულებულა. პენიტენციური დეპარტამენტის N6 დაწესებულება უნდა აღინიშნოს, რომ დაწესებულებაში 2014 წლიდან დაიწყო და დღემდე მიმდინარეობს კაპიტალური სარემონტო სამუშაოები. 2015 წელს დაწესებულების პირველ და მეორე სარეჟიმო კორპუსებში ჩატარდა კოსმეტიკური რემონტი, 11 სამარტოო საკანსა და 15 უსაფრთხო ოთახში დამონტაჟდა ხელოვნური ვენტილაციის სისტემები, სასადილოსამზარეულოს შენობა კაპიტალურად გარემონტდა და სასეირნო ეზოები გადაიხურა მეტალის ბადით. დაწესებულებაში არის 2 საცხოვრებელი კორპუსი. პირველ კორპუსში განთავსებულია 152, ხოლო მეორე საცხოვრებელ კორპუსში – 90 საკანი. ვიზიტის დროს 64 დაწესებულებაში არსებულ საკნებში ძირითადად განთავსებული იყო თითო ან ორ-ორი პატიმარი. სამ საკანში იყო 3-3 პატიმარი და მხოლოდ ერთ საკანში – 4 პატიმარი. დაწესებულებაში მონიტორინგის ჯგუფის მიერ შემოწმებულ საცხოვრებელ საკნებში არსებული ფართი 65 სრულად შეესაბამება საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად დადგენილ მოთხოვნას 66. დაწესებულებაში, ახალგარემონტებულ საკნებში არსებულ საპირფარეშოებს აქვს ნახევრად იზოლირებული კარი, რის გამოც 2 და მეტ ადგილიან საკნებში რთულია საპირფარეშოთი სარგებლობის დროს განმარტოება. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ამ საკნებში არსებული საპირფარეშოების წინ დამონტაჟებულია ვიდეოთვალი, რომელიც პირდაპირ უყურებს 64 65 2015 წლის 15 სექტემბერი. მაგალითად: საკნებში, სადაც თითო-თითო პატიმარი იყო განთავსებული, საკნის ფართობი შეადგენდა 16.34 მ2-დან 19.97 მ2-მდე; 2-კაციან საკნებში 20 მ2-დან 39.17 მ2-მდე ფართობს. რაც შეეხება ერთადერთ საკანს, სადაც 4 პატიმარი იყო მოთავსებული, მისი ფართობი შეადგენდა 19.07 მ2. 66 საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „ერთ მსჯავრდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა ყველა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 4 კვ. მეტრზე ნაკლები“. 78 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პატიმართა მიერ ბუნებრივი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების პროცესს. საცხოვრებელ საკნებში არსებულ საპირფარეშოებში დამონტაჟებული არ არის ხელოვნური ვენტილაცია, ხოლო საკნებში არასაკმარისია. მეორე საცხოვრებელი კორპუსის საერთო საშხაპეები მხოლოდ ბუნებრივად ნიავდება. ზოგიერთი საკნის საპირფარეშოში არსებულ ნიჟარებში გუბდება წყალი. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 6 საგამოძიებო ოთახი. აღნიშნულ ოთახებში, გარდა საგამოძიებო ორგანოს წარმომადგენლებისა, პატიმრებს ხვდებიან ადვოკატები, სასულიერო პირები, საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და სახალხო დამცველის წარმომადგენლები, ვისთან საუბრის კონფიდენციალურობა კანონით არის გარანტირებული. ყველა ოთახში დამონტაჟებულია სათვალთვალო კამერა. პატიმართა უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ საგამოძიებო ოთახებში არსებული სათვალთვალო კამერების საშუალებით მიმდინარეობს მათი საუბრის აუდიო-ვიდეო ჩაწერა, რაც უარყოფითად მოქმედებს პატიმართა გახსნილობაზე და საუბრის დროს გარკვეულწილად ზღუდავს მათ. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, N6 დაწესებულებაში როგორც საცხოვრებელ, ასევე სამარტოო და საკარანტინო საკნებში, საგამოძიებო ოთახებსა და საშხაპე ოთახებში უზრუნველყოფილიყო სათანადო ხელოვნური ვენტილაცია, უნდა აღინიშნოს, რომ შესრულდა მხოლოდ რეკომენდაცია სამარტოო საკნების შესახებ, ხოლო საკარანტინო, საგამოძიებო და საშხაპე ოთახებში კვლავ დგას აღნიშნული პრობლემა. პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულება მძიმე საყოფაცხოვრებო პირობებია N7 დაწესებულებაში, რაზეც სახალხო დამცველმა არაერთი რეკომენდაციით 67 მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულების და პრობაციის მინისტრს. მათ შორის დაწესებულების დახურვის შესახებ. აღნიშნული პრობლემები დეტალურად არის აღწერილი სახალხო დამცველის 2013 და 2014 წლების საპარლამენტო ანგარიშებში, თუმცა საკითხი დღემდე არ მოგვარებულა და არც დაწესებულების დახურვასთან დაკავშირებით გადადგმულა რაიმე ნაბიჯი. დაწესებულებაში არის 27 საკანი. აქედან 14 საკანი ორადგილიანია, 5 საკანი განკუთვნილია 4 პატიმრისთვის, ხოლო დანარჩენი 8 საკანი გათვლილია რვა-რვა პატიმარზე. ორადგილიან N3 და N6 საკნებში პატიმრები არ იყვნენ განთავსებული, რადგან საკნები სარემონტო იყო. ორადგილიანი საკნის ფართი შეადგენს დაახლოებით 7 კვადრატულ მეტრს, ოთხ ადგილიანის – 9 კვადრატულ მეტრს, ხოლო რვა ადგილიანის – 14,5 კვადრატულ მეტრს. ორადგილიან საკანში ერთი პატიმრისთვის განკუთვნილი ფართი შეადგენს 3,5 კვადრატულ 67 30/07/2013 რეკომენდაცია N03-3/513; 16/12/2013 რეკომენდაცია N894/03-5; 19/02/2014 რეკომენდაცია N03/458. 79 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მეტრს, ოთხ ადგილიან საკანში – 2,25 კვადრატულ მეტრს, ხოლო რვა ადგილიან საკანში –1,8 კვადრატულ მეტრს. მოცემული გაანგარიშების დროს არ არის გამოკლებული მაგიდის, საწოლის და საპირფარეშოს ფართი. 2015 წლის 19 ივნისის მდგომარეობით, რვა ადგილიან N2 და N18 საკნებში მოთავსებული იყო 7 პატიმარი, N7, N9 და N25 საკნებში – 6 პატიმარი, N16 საკანში – 4 პატიმარი, N11 საკანში – 3 პატიმარი. რაც შეეხება ოთხადგილიან საკნებს, N10 და N17 საკნებში მოთავსებული იყო 4 პატიმარი, N8 და N24 საკნებში – 2 პატიმარი, ხოლო N1 საკანში – 1 პატიმარი. ორადგილიანი საკნებიდან N12, N13, N14, N15, N19, N20 და N22 საკანში მოთავსებული იყო 2 პატიმარი. 6 პატიმარი საკნებში ცალ-ცალკე იყო მოთავსებული. ზემოთ მოცემული 27 საკნიდან 2 საკანში ცხოვრობენ სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული პატიმრები. თითო საკანში –2. ორივე საკანი განთავსებულია დაწესებულების პირველ სართულზე და არ აქვს ნომერი. შესასვლელის მარცხენა მხარეს, დაწესებულების თანამშრომელთა სამორიგეო ოთახის გვერდით მდებარე საკანში მოთავსებულია ორი სამეურნეო სამსახურში დასაქმებული პატიმარი. აღნიშნულ საკანში არის 1 ძალიან მცირე ზომის (დაახლოებით 30სმX30 სმ) ფანჯარა, რომელიც მიწის ქვეშაა განთავსებული და ფაქტობრივად არც დღის შუქს და არც ჰაერს არ უშვებს საკანში. სხვა სახის ვენტილაციის საშუალება საკანში არ არსებობს. აღნიშნული საკნის ფართობი დაახლოებით 5 კვადრატული მეტრია (2.5X2). შესასვლელის მარცხენა მხარეს კი არის სამეურნეო სამსახურში დასაქმებული პატიმრების მეორე საკანი, რომელშიც ასევე 2 პირია მოთავსებული. საკნის ფართობია 7,5 (3X2,5) კვადრატული მეტრი, საკანს არ აქვს რაიმე სახის ვენტილაცია ან ფანჯარა. აღწერილ საკნებს შიგნით არ აქვს თავისი სანიტარული კვანძი, ორივე საკანი ნესტიანი და მოძველებულია, ფაქტობრივად არ გამოდგება ადამიანის საცხოვრებლად. მონიტორინგის შედეგების საფუძველზე შეიძლება გაკეთდეს დასკვნა, რომ ძირითად საცხოვრებელ საკნებში არსებული ფართი უმეტეს შემთხვევაში არ შეესაბამება საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილებით დადგენილ მოთხოვნებს. 68 N2 და N18 საკნებში, სადაც ვიზიტის დროს მოთავსებული იყო 7 პატიმარი, ერთი ადამიანისთვის განკუთვნილი ფართი შეადგენდა დაახლოებით 2 კვადრატულ მეტრს. რაც შეეხება N7, N9, N16 და N25 საკნებს, სადაც მოთავსებული იყო ექვსი, ხუთი და ოთხი პატიმარი, ერთი პატიმრისათვის განკუთვნილი ფართი 2,4 კვადრატული მეტრიდან 3,6 კვადრატულ მეტრამდე მერყეობდა. N10 და N17 საკნებში, სადაც მოთავსებული იყო ოთხი პატიმარი, ერთი პატიმრისთვის განკუთვნილი ფართი 2,25 კვადრატული მეტრიდან 3 68 საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „1 მსჯავრდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა ყველა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 4 კვ. მეტრზე ნაკლები“. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, „1 ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა პატიმრობის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 3 კვ. მეტრზე ნაკლები“. 80 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კვადრატულ მეტრამდე მერყეობდა. მოცემული გაანგარიშების დროს არ არის გამოკლებული მაგიდის, საწოლისა და საპირფარეშოს ფართი. საპირფარეშოს ფართი საკნებში მერყეობს 0,4 (0,63X0,69) კვადრატული მეტრიდან 0,5 (0,62X0,78) კვადრატულ მეტრამდე, საწოლის ერთი რიგის მიერ დაკავებული ფართი შეადგენს დაახლოებით 1,3 კვადრატული მეტრს. შესაბამისად, რვა ადგილიან საკანში მთლიან ფართს უნდა გამოაკლდეს 5,2 (1,3X4) კვადრატული მეტრი, ასევე საპირფარეშოს და მაგიდის ფართი, ჯამში დაახლოებით 1 კვადრატული მეტრი, რაც შეადგენს დაახლოებით 8,3 კვადრატულ მეტრს. აშკარაა, რომ 8 ადგილიან საკანში, თუნდაც 4 პატიმრის მოთავსების შემთხვევაში, სივიწროვეა. იგივე შეიძლება ითქვას ოთხადგილიან საკნებზე. N7 დაწესებულებაში არსებულ საკნებს აქვს მცირე ზომის ფანჯრები (75X43 სმ), ისინიც დაფარულია რამდენიმე გისოსით, რის გამოც ჰაერი და მზის სხივი ფანჯრიდან საკნებში ფაქტობრივად ვერ აღწევს. დაწესებულების სავენტილაციო სისტემა ვერ უზრუნველყოფს სუფთა ჰაერის საკმარის მოძრაობას, საკნებში არასაკმარისი ბუნებრივი განათებაა. N7 დაწესებულებაში მყოფი პატიმრები უკმაყოფილებას გამოთქვამენ სასეირნო ეზოს მდებარეობისა და მოწყობის გამო. სასეირნო ეზოები მცირე ზომისაა და მდებარეობს ისეთ ადგილას, სადაც ჰაერი ფაქტობრივად არ მოძრაობს. მონიტორინგის შედეგად გაირკვა, რომ სასეირნოდ გამოყოფილი ფართი შეადგენს 13 კვადრატულ მეტრს (4,2X3,1). ასეთი სასეირნო ფართი სულ ოთხია დაწესებულებაში. სასეირნო ფართი შემოსაზღვრულია დაახლოებით სამი მეტრის სიმაღლის კედლებით და გადახურულია გისოსებითა და მეტალის ბადით. აღნიშნულის გამო და დამატებით იმის გათვალისწინებითაც, რომ სასეირნო ფართი მოქცეულია შენობებს შორის, მზის სხივები და სუფთა ჰაერი იქ სათანადოდ ვერ აღწევს. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ N7 დაწესებულება წარმოადგენს პატიმრობისა და განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებას და იქ მოთავსებული პატიმრები სარგებლობენ დღეში ერთი საათით სუფთა ჰაერზე გასეირნების უფლებით. აღსანიშნავია, რომ N7 დაწესებულებაში სასჯელს იხდიან პირები, რომლებსაც წარსულში არაერთხელ აქვთ გადატანილი ფილტვების ტუბერკულოზი. ასეთ პირობებში ცხოვრება ამძიმებს მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობას და ზრდის ტუბერკულოზით განმეორებით დაავადების რისკს. N7 დაწესებულებაში საკნებში არსებული საპირფარეშოები მცირე ზომისაა, არ არსებობს ვენტილაციის სისტემა და არც ჩამრეცხი ავზებია დაყენებული. მართალია, საპირფარეშო იზოლირებულია საკნის დანარჩენი ფართისგან, მაგრამ საპირფარეშოს კარის ზედა ნაწილში დარჩენილი ღია სივრციდან, ვენტილაციის სისტემის არარსებობის პირობებში, არასასიამოვნო სუნი საკანში აღწევს. საპირფარეშოს ფართობი მერყეობს 0,4 (0,63X0,69) კვადრატული მეტრიდან 0,5 (0,62X0,78) კვადრატულ მეტრამდე. პატიმრები აცხადებენ, რომ 81 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზოგიერთ მათგანს, მისი ფიზიკური მონაცემებიდან გამომდინარე, ტუალეტში არსებული სივიწროვის გამო არ შეუძლია ნორმალურ პირობებში დაიკმაყოფილოს ბუნებრივი მოთხოვნილებები. ხშირად პატიმრებს უწევთ საპირფარეშოს კარის გაღება და ბუნებრივი მოთხოვნილებების ამგვარ დამამცირებელ მდგომარეობაში დაკმაყოფილება. აქვე აღსანიშნავია, რომ საპირფარეშოს კარების პირდაპირ განლაგებულია საწოლები და განმარტოება პრაქტიკულად შეუძლებელია. N7 დაწესებულებას არ გააჩნია ხანგრძლივი პაემნებისთვის განკუთვნილი ინფრასტრუქტურა, რის გამოც პატიმრებს არ აქვთ შესაძლებლობა, ისარგებლონ ხანგრძლივი პაემანით. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, დაწესებულებაში არსებული მძიმე საყოფაცხოვრებო პირობებიდან გამომდინარე, გაეუქმებინა N7 დაწესებულება. აღნიშნულ რეკომენდაციაზე სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული პასუხის თანახმად, 69 სამინისტრო ამ ეტაპზე ვერ იღებს გადაწყვეტილებას დაწესებულების სრული ლიკვიდაციის შესახებ, თუმცა განთავსებული კონტიგენტის უახლოეს მომავალში მნიშვნელოვნად იგეგმება შემცირება და ამ დაწესებულებაში მსჯავრდებულების შესაბამისი რისკის დაწესებულებებში გადანაწილება, ასევე იგეგმება N7 დაწესებულების სრულყოფილი რეაბილიტაცია, დაწესებულების პირველი სართულის სრული გაუქმება და ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა განთავსების ლიმიტის მნიშვნელოვნად შემცირება. აღსანიშნავია, რომ 2016 წლის თებერვალში N7 დაწესებულებიდან უკვე გადაიყვანეს 19 მსჯავრდებული N6 დაწესებულებაში. სამინისტროს მიერ წარმოდგენილი პოზიციის შესახებ მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ დაწესებულებაში არსებული ინფრასტრუქტურისა და მისი თავდაპირველი დანიშნულების (აშენდა როგორც საგამოძიებო იზოლატორი) გათვალისწინებით, სახალხო დამცველისთვის ძნელი წარმოსადგენია, თუ როგორ მოხდება დაწესებულების რეაბილიტაცია იმგვარად, რომ დაწესებულების ინფრასტრუქტურა შესაბამისობაში მოვიდეს თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების მიმართ დადგენილ სტანდარტებთან. შესაბამისად, სახალხო დამცველის რეკომენდაცია N7 დაწესებულების დახურვის შესახებ უცვლელია. პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულება N8 დაწესებულებაში ფუნქციონირებს პატიმართა 4 საცხოვრებელი კორპუსი. აღნიშნულ კორპუსებში არის 2,4,6,8 და 10-ადგილიანი საკნები. დაწესებულების საცხოვრებელ საკნებში 69 2016 წლის 11 თებერვალს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული N186/16 წერილი. 82 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არსებული ფართი არ შეესაბამება საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების შესაბამისად დადგენილ მოთხოვნებს. 70 აღსანიშნავია, რომ წამების პრევენციის ევროპულმა კომიტეტმა, 2012 წელს განხორციელებული ვიზიტის შემდგომ, საქართველოს მთავრობას N8 დაწესებულებაში მრავალადგილიან საკნებში მოთავსებული თითოეული პატიმრის 4 კვადრატული მეტრის სიდიდის პირადი რეკომენდაციით ფართით მიმართა. 71 უზრუნველყოფის აღნიშნული და ზედმეტი საწოლების გატანის მოთხოვნა სრულყოფილად დღემდე არ საკნებში ცუდად ფუნქციონირებს ხელოვნური საკანში შეინიშნება შესრულებულა. დაწესებულების სავენტილაციო საცხოვრებელ სისტემა. ზოგ სინესტე. აღსანიშნავია, რომ დაწესებულებას არ გააჩნია ხანგრძლივი პაემანის ინფრასტრუქტურა. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 11 მოსაცდელი საკანი. გონივრული მიღებისა და განთავსების განყოფილებაში 4 მოსაცდელი საკანია, სადაც პატიმრებს თავდაპირველად ათავსებენ. მოსაცდელი საკნები ნაწილობრივ მიწის ქვეშაა მოქცეული, რის გამოც საკნებში განათება და ვენტილაცია არასაკმარისია. სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა საკნებში არადამაკმაყოფილებელია. ვიზიტის დროს მოსაცდელ საკნებში იდგა სპეციფიური სუნი და შეინიშნებოდა დიდი რაოდენობით ტარაკნები. პატიმრებს არ ჰქონდათ თეთრეული და მათი განმარტებით ვერ სარგებლობდნენ დაბანის უფლებით. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის დაწესებულებაში ვიზიტის დროს72 დეესკალაციის ოთახებში 73 არსებული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები არ იყო დამაკმაყოფილებელი. კერძოდ, N2 ოთახში იატაკზე მიმოფანტული იყო თმისა და ჭუჭყის გროვები, N1 და N3 ოთახებში უნიტაზიდან ჟონავდა წყალი. აღნიშნულ ოთახებში არის მხოლოდ ხელოვნური სავენტილაციო სისტემა, ოთახებში ფანჯრები არ იღება. პატიმართა განმარტებით, სამივე ოთახში, დღისითა და ღამით, მუდმივად ანთია შუქი.74 ვიზიტის დროს 75 დეესკალაციის ოთახებში მყოფ პირებს არ ჰქონდათ პირადი ჰიგიენის ნივთები (კბილის ჯაგრისი, კბილის 70 საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „1 მსჯავრდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა ყველა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 4 კვ. მეტრზე ნაკლები.“ ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, „1 ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა პატიმრობის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 3 კვ. მეტრზე ნაკლები.“ 71 2012 წლის 13-23 ნოემბერს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ ანგარიში, CPT/Inf (2013) 18, პარ. 33. 72 2015 წლის 24-26 ნოემბერი. 73 დაწესებულებაში 3 ასეთი ოთახია. 74 შუქის ანთება-ჩაქრობა რეგულირდება ოთახების გარედან, დაწესებულების თანამშრომელთა მიერ. 75 2015 წლის 24-26 ნოემბერი. 83 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პასტა) 76 თეთრეული, პირსახოცი და ბალიში. პატიმრები ვერ სარგებლობდნენ შხაპის მიღების უფლებით. 77 დეესკალაციის ოთახების წინ არსებულ იზოლირებულ დერეფანში არ არის ვიდეომეთვალყურეობის სისტემა. N8 დაწესებულებაში სასეირნო ეზოები განთავსებულია საცხოვრებელი კორპუსების ბოლო სართულზე. სასეირნო ეზოები საკანს წააგავს, რომელსაც ზემოდან გადაფარებული აქვს მეტალის ბადე. არ არის შესაბამისი ინვენტარი, სკამები და ზოგადად დამთრგუნველი გარემოა. 78 პატიმრებს არ აქვთ ფიზიკური დატვირთვის შესაძლებლობა. მათი გადმოცემით, ისინი უმეტესად არ სარგებლობენ ჰაერზე გასეირნების უფლებით, ვინაიდან სასეირნოდ გასვლას დილის 7 ან 8 საათზე სთავაზობენ. საგამოძიებო ოთახები განთავსებულია დაწესებულების ადმინისტრაციული კორპუსის ორ სართულზე. აღნიშნულ ოთახებში გარდა საგამოძიებო სტრუქტურების წარმომადგენლებისა, პატიმრებს ხვდებიან ადვოკატები, სასულიერო პირები, საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და სახალხო დამცველის წარმომადგენლები, ვისთანაც საუბრის კონფიდენციალურობა კანონით არის გარანტირებული. სულ 37 საგამოძიებო ოთახია, აქედან სათვალთვალო კამერა დამონტაჟებულია 36 საგამოძიებო ოთახში. დარჩენილ ერთ ოთახში სათვალთვალო კამერა არ არის, აქ ძირითადად საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლები ესაუბრებიან პატიმრებს. საგამოძიებო ოთახებში გათბობის სისტემა არ არსებობს. ოთახებს არ აქვს ფანჯარა და ცენტრალური სავენტილაციო სისტემა. ოთახებში დამონტაჟებულია კონდიციონერები, რომლებიც მეორე სართულზე არსებულ ოთახებში შეფერხებით, ზოგჯერ კი საერთოდ არ ფუნქციონირებს. სამწუხაროდ, ზემოაღნიშნული პრობლემა N8 დაწესებულებაში მისი გახსნის დღიდან დგას. 2014 წელს სახალხო დამცველმა შემდეგი რეკომენდაციებით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: N8 დაწესებულებაში მყოფი თითოეული პატიმარი უზრუნველყონ 4 კვადრატული მეტრის ფართით; დაწესებულების საცხოვრებელი საკნებიდან გაიტანონ ზედმეტი საწოლები; დაწესებულებაში უზრუნველყონ სათანადო ვენტილაცია; საგამოძიებო 76 დეესკალაციის ოთახებთან მორიგე თანამშრომლების განმარტებით, კბილის პასტას და ჯაგრისს, მათივე უსაფრთხოებიდან გამომდინარე, საკანში არ აძლევდნენ პატიმრებს, თუმცა ოთახების წინ დერეფანში, ტუმბოში ინახავდნენ, რაც გადამოწმების შედეგად არ დადასტურდა. 77 ასევე გასეირნების, სატელეფონო ზარის განხორციელების, პაემანის, მაღაზიით სარგებლობის, კორესპონდენციის გაგზავნის უფლებით. 78 სასეირნო ეზოებთან დაკავშირებული პრობლემები აღნიშნულია წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 2010 წელს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ ანგარიშში, პარ. 81, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ ელექტრონულ მისამართზე: <http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2010-27-inf-eng.htm> 84 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ოთახებში დამონტაჟეს გათბობის სისტემა და შეკეთდეს არსებული კონდიციონერები, საგამოძიებო ოთახებში დამონტაჟდეს ცენტრალური სავენტილაციო სისტემა; ბოლო სართულზე არსებულ საკნებში წყლის ჩადინების თავიდან ასაცილებლად შეკეთდეს N8 დაწესებულების სარეჟიმო კორპუსების სახურავები; პატიმრებს მიეცეთ შესაძლებლობა, ისარგებლონ სუფთა ჰაერზე ყოფნის უფლებით დღის განრიგით გათვალისწინებულ დროს; დაწესებულების ტერიტორიაზე, მიწის ზედაპირის დონეზე მოეწყოს სასეირნო ეზო; სასეირნო ეზოში უზრუნველყონ სკამების, სავარჯიშო და სხვა საჭირო ინვენტარის დამონტაჟება; გარემონტდეს საშხაპე ოთახები და აღიჭურვოს სათანადო ინვენტარით. ზემოთ მოცემული რეკომენდაციების შესახებ უნდა აღინიშნოს, მიუხედავად იმისა, რომ 2015 წელს დაწესებულების საგამოძიებო ოთახებში დამონტაჟდა კონდიციონერები, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ ამ ოთახებს არ აქვს ფანჯრები და შეუძლებელია სხვა საშუალებით ჰაერის გაწმენდა, საჭიროა სათანადო ხელოვნური სავენტილაციო სისტემით უზრუნველყოფა. რაც შეეხება დანარჩენ რეკომენდაციებს, ისინი დღემდე შეუსრულებელია. პენიტენციური დეპარტამენტის N9 დაწესებულება N9 დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 1 საცხოვრებელი კორპუსი, რომელშიც განთავსებულია 26 საკანი. დაწესებულების საცხოვრებელ საკნებში არსებული ფართი ვიზიტის დროს 79 არ შეესაბამებოდა საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების შესაბამისად დადგენილ მოთხოვნებს. 80 საცხოვრებელი საკნები ნათდება როგორც ბუნებრივი, ისე ხელოვნური გზით. საკნები ნიავდება ფანჯრების მეშვეობით, თუმცა საჭიროა დამონტაჟდეს ხელოვნური სავენტილაციო სისტემა. დაწესებულებაში არ ფუნქციონირებს სამრეცხაო ბლოკი, რის გამოც პატიმრები იძულებულები არიან, საკანში გარეცხონ და გააშრონ ტანისამოსი და თეთრეული, ან რიგ შემთხვევებში ოჯახის წევრებს გაატანონ გასარეცხად. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 5 სასეირნო ეზო. ხუთივე დაახლოებით ერთი ზომისაა, 2425 მ2. ეზოები ნაწილობრივ გადახურულია (1.5X3მ) და აღჭურვილია გრძელი სკამებითა და საფერფლე ურნებით. მსჯავრდებულთა ფიზიკური აქტივობების უზრუნველსაყოფად სასურველია სასეირნო ეზოები აღიჭურვოს სავარჯიშო ინვენტარით. 79 2015 წლის 9 დეკემბერი. 80 საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად: „1 მსჯავრდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა ყველა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 4 კვ. მეტრზე ნაკლები“. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, „1 ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა პატიმრობის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 3 კვ. მეტრზე ნაკლები.“ 85 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 N9 დაწესებულებიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 81 დაწესებულებაში წლის მანძილზე არ ფუნქციონირებდა საკარანტინო და სამარტოო საკნები. დაწესებულებას არ გააჩნია ხანგრძლივი პაემნებისთვის განკუთვნილი ინფრასტრუქტურა, რის გამოც პატიმრებს არ აქვთ შესაძლებლობა, ისარგებლონ ხანგრძლივი პაემანით. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს რეკომენდაციით მიმართა, შექმნილიყო ხანგრძლივი პაემანისთვის განკუთვნილი ინფრასტრუქტურა და როგორც საცხოვრებელ, ასევე საგამოძიებო ოთახებსა და საშხაპე ოთახებში უზრუნველეყოთ სათანადო ხელოვნური ვენტილაცია. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ აღნიშნული რეკომენდაციები არ შესრულებულა. პენიტენციური დეპარტამენტის N11 დაწესებულება N11 პენიტენციურ დაწესებულებაში არის 1 საცხოვრებელი კორპუსი. საცხოვრებელი საკნები ნათდება როგორც ბუნებრივი, ისე ხელოვნური გზით. საკნები ნიავდება ბუნებრივი გზით. ყველა საკანს აქვს ინდივიდუალური საპირფარეშო და შხაპი. ასევე მოწყობილია საერთო საშხაპე. უნდა აღინიშნოს, რომ მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 82 2015 წლის გაზაფხულზე დაწესებულების საცხოვრებელ კორპუსში არსებულ ყველა საკანში ჩატარდა სარემონტო სამუშაოები. სრულად შეიცვალა საკნებში არსებული სველი წერტილები. დაწესებულებაში არსებული ხანმოკლე პაემანის ერთი ოთახი ამავდროულად ასრულებს საგამოძიებო ოთახის ფუნქციასაც. ოთახში დგას რამდენიმე მაგიდა და შესაძლებელია რამდენიმე პატიმარი ერთდროულად ხვდებოდეს მნახველს, რაც არღვევს საუბრის კონფიდენციალურობას. არასრულწლოვნებს აქვთ საშუალება, ბარიერის გარეშე, პირისპირ შეხვდნენ ოჯახის წევრებს, რაც მისასალმებელია. დაწესებულებაში გამოყოფილია ხანგრძლივი იზოლირებულია სხვა შენობებისგან. ვიზიტის დროს პაემანის 83 ორი ოთახი, რომელიც ხანგრძლივი პაემანის ორი ოთახიდან ფუნქციონირებდა მხოლოდ ერთი კეთილმოწყობილი ოთახი, ხოლო მეორე ოთახი საჭიროებს გარკვეულ სარემონტო სამუშაოებს. დაწესებულებაში ასევე ფუნქციონირებს ვიდეოპაემანის ერთი ოთახი, რომელიც გარემონტებულია და აღჭურვილია შესაბამისი ინვენტარით. 81 2016 წლის 20 იანვარს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული N9 დაწესებულების დირექტორის N642/16 წერილი. 82 2016 წლის 21 იანვარს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული N11 დაწესებულების დირექტორის N741/16 წერილი. 83 2015 წლის 11 მარტი. 86 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს რეკომენდაციით მიმართა, უზრუნველეყო დაწესებულებაში როგორც საცხოვრებელ, ისე საგამოძიებო და საშხაპე ოთახებში სათანადო ხელოვნური ვენტილაცია, საცხოვრებელ საკნებში აღმოფხვრილიყო სინესტის გამომწვევი მიზეზები და სათანადოდ გარემონტებულიყო. აღნიშნულთან დაკავშირებით უნდა ითქვას, რომ მიღებული ინფორმაციის თანახმად, დაწესებულების საცხოვრებელ კორპუსში არსებულ ყველა საკანში 84 ჩატარდა სარემონტო სამუშაოები. სრულად შეიცვალა საკნებში არსებული სველი წერტილები, რაც მისასალმებელია, ხოლო რაც შეეხება დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემანისთვის განკუთვნილ ოთახში შესაბამისი სარემონტო სამუშაოების ჩატარებას, აღნიშნული რეკომენდაცია შეუსრულებელი დარჩა. პენიტენციური დეპარტამენტის N12 დაწესებულება პენიტენციური დეპარტამენტის N12 დაწესებულებაში წლების განმავლობაში არსებობდა ინფრასტრუქტურული პრობლემები, რაზეც სახალხო დამცველი დეტალურად მიუთითებდა 2013 წლის საპარლამენტო ანგარიშში. უნდა აღინიშნოს, რომ დაწესებულებიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 85 2015 წელს დაწესებულებაში ჩატარდა შემდეგი სახის სარემონტო სამუშაოები: გარემონტდა და გამოიყო სილამაზის სალონისათვის განკუთვნილი ოთახი; კაპიტალური რემონტი ჩაუტარდა მსჯავრდებულთა კომპიუტერული სწავლებისთვის განკუთვნილ ოთახს; მე-4 და მე-5 საცხოვრებელ კორპუსებს და მასში არსებულ სველ წერტილებს; ივლისის/აგვისტოს თვეში რემონტი ჩატარდა დაწესებულების სამედიცინო ბლოკში, გამოიყო და გარემონტდა „C“ ჰეპატიტის სამკურნალო პროგრამისთვის სპეციალიზებული ოთახი, გარემონტდა მთავარი ექიმის ოთახი, სამედიცინო ბლოკის ტერიტორიაზე მოეწყო მედიკამენტების ახალი საცავი და ფარმაცევტის კაბინეტი. დაწესებულებაში არის 7 საცხოვრებელი კორპუსი, საცხოვრებელ კორპუსებში კი სხვადასხვა რაოდენობის – 2 86, 3, 4 87, 5, 6 88, 8 89, 10 90 და 12 91-ადგილიანი საცხოვრებელი საკნები. 84 85 2016 წლის 21 თებერვალს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული 741/16 წერილი. 2015 წლის 6 ოქტომბერს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული N12 დაწესებულების დირექტორის მოადგილის N11796/15 წერილი. 86 ძველ საცხოვრებელ კორპუსში 2-ადგილიანი საკნის ფართობია 9.6 მ2. 87 4-ადგილიანი საკნების ფართობი დაწესებულების ახალ საცხოვრებელ კორპუსში იყო 13.6 მ2. 88 ახალ საცხოვრებელ კორპუსში 6-ადგილიანი საკნის ფართობია 17.5 მ2, თუმცა თითო პატიმარზე 4 მ2 ფართის დაცვის მიზნით შესახლებული იყო ნაკლები პატიმარი. 89 ძველ საცხოვრებელ კორპუსში დაახლოებით 25.6 მ2/26 მ2/18.5 მ2/28 მ2, ხოლო ახალ საცხოვრებელ კორპუსში 8-ადგილიანი საკნების ზომა 19.8 მ2-ია, თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ თითო პატიმარზე 4 კვადრატული ფართის მოთხოვნის დაცვის მიზნით, ყველა საკანში შესახლებულია განსაზღვრულზე ნაკლები რაოდენობის პატიმარი. 87 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებაში ზოგიერთ საცხოვრებელ საკანში არსებული ფართი არ შეესაბამება საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად დადგენილ მოთხოვნას92. ახლად გარემონტებულ საცხოვრებელ კორპუსში, 12 ადგილიან საკანში, სადაც ვიზიტის დროს მოთავსებული იყო 11 პატიმარი, საკნის ფართობი შეადგენდა 36.4 მ2-ს. ასევე 4-ადგილიან საკანში, რომელშიც 4 პატიმარი იყო მოთავსებული, საკნის ფართობი შეადგენდა 13.6 მ2-ს; ძველ საცხოვრებელ კორპუსზე 8-ადგილიან საკნებში, რომელშიც შესახლებული იყო 7 პატიმარი, საკნის ფართობი შეადგენდა 26.7 მ2 და 23.8 მ2-ს. პატიმართა ძირითადი საცხოვრებელი კორპუსი 93 მოძველებულია და საჭიროებს კაპიტალურ სარემონტო სამუშაოებს, უფრო ცუდ მდგომარეობაშია სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ პატიმართა საცხოვრებელი შენობა. აღნიშნული ეხება, როგორც ინფრასტრუქტურულ პრობლემებს, ასევე სანიტარულ-ჰიგიენურ მდგომარეობას. ამორტიზებული ინფრასტრუქტურის გამო შეუძლებელია საცხოვრებელ საკნებში სათანადო სისუფთავის შენარჩუნება. სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ პატიმართა საცხოვრებელ საკნებში არის მცირე ზომის ფანჯრები, 94 რის გამოც საკნებში არ არის სათანადო განათება და არ ნიავდება.95 საკნების შესასვლელში არსებული დერეფანი არის ბნელი, იატაკი, კედლები და ჭერი შელახულია. ძირითად საცხოვრებელ კორპუსში არსებულ ყველა საკანში მოსაწესრიგებელია ელექტროგაყვანილობის ქსელები, ვინაიდან არ არის დაცული უსაფრთხოების ნორმები. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ძველ საცხოვრებელ კორპუსებში არსებულ ზოგიერთ საკანში კარებში/ფანჯრებში ჩამონტაჟებული იყო ვენტილატორები. იმ საკნებში, სადაც არ იყო ვენტილატორები, გართულებული იყო საკნის ხელოვნური ვენტილაცია. დაწესებულების ძველ საცხოვრებელ კორპუსსა და სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ პატიმართა საცხოვრებელ კორპუსში ცენტრალური სავენტილაციო სისტემა საერთოდ არ არის. ახალი საცხოვრებელი კორპუსის მესამე სართულზე არსებულ 4 საკანში არ არის სანიტარული კვანძი და საკნებში პატიმართა მოთავსების შემთხვევაში გართულდება სანიტარული კვანძით სარგებლობა ღამის საათებში, როცა საცხოვრებელი საკნების კარები იკეტება. დაწესებულების ძველ საცხოვრებელ კორპუსებში არსებულ საკნებში არ არის 90 ძველ საცხოვრებელ კორპუსში 10-ადგილიანი საკნის ფართობი იყო 24.7 მ2, თუმცა მოთავსებული იყო 4-5 პატიმარი. 91 92 ახალ საცხოვრებელ კორპუსში 12-ადგილიანი საკნის ფართობი იყო 36.4 მ2. საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „ერთ მსჯავრდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა ყველა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 4 კვ. მეტრზე ნაკლები“. 93 სადაც ასევე დაწესებულების ადმინისტრაციის თანამშრომლების სამუშაო კაბინეტებია მოწყობილი. 94 N9 საკანში არსებული ფანჯარა – 0.47სმX0.36სმ, N7 საკანში – 0.65სმ X 0.94სმ, N11 საკანში – 0.67სმ X 0.70სმ, N12 საკანში – 0,78სმ X 0.42, N3 და N8 საკნებში – 1.02 სმX1.04სმ. 95 N7, N9, N11, N12, N3 და N8 საკნები. 88 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინდივიდუალური სანიტარული კვანძები, პატიმრები სარგებლობენ საერთო საპირფარეშოებით. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 18-ადგილიანი 1 მოსაცდელი (საკარანტინე) საკანი, რომლის ფართობია 41.7 მ2. აღნიშნულ საკანში 11 პატიმრის შესახლების შემთხვევაშიც კი დაირღვევა პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მეორე ნაწილით დადგენილი 4 მ2 ფართი თითოეულ პატიმარზე. დაწესებულებაში არის 4 სამარტოო საკანი. 96 აქედან ერთ საკანში მიმდინარეობს სარემონტო სამუშაოები და დროებით არ გამოიყენება. ყველა საკანში მეთვალყურეობა ელექტრონული საშუალებით ხორციელდება. საკნების ფართობებია – 12.8 მ2, 17.2 მ2, 18.3 მ2, კედლები და ჭერი გალესილი და შეღებილია. საკნები არ არის უზრუნველყოფილი ხელოვნური ვენტილაციით. ყველა საკანში არის ნახევრად იზოლირებული სანიტარული კვანძი. №1 და №3 საკნებში საპირფარეშოები ამორტიზებულია. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 1 საგამოძიებო ოთახი, რომლის ფართობია 17 მ2; ოთახში განთავსებულია 2 მაგიდა და 4 სკამი; 2 პაემნის განხორციელების შემთხვევაში დაირღვევა საუბრის კონფიდენციალობა. ოთახში ბუნებრივი განათება არადამაკმაყოფილებელია. 2015 წლის 23 აგვისტოდან, დაწესებულების მაღაზიას პროდუქციით ამარაგებს შპს „კალინა ჯორჯია“. მაღაზიის მენეჯერის განმარტებით, მაღაზია მარაგდება კვირაში ორჯერ, თუმცა, პროდუქციაზე გაზრდილი მოთხოვნილების გამო, შესაძლოა მომარაგდეს კვირაში სამჯერ. მაღაზიაში დასაქმებულია სამი სამოქალაქო პირი. 97 აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ პატიმრებს რაიმე სახის პრეტენზია დაწესებულების მაღაზიის პროდუქციით სათანადო მომარაგების შესახებ არ დაუფიქსირებიათ. მაღაზიის მენეჯერის განმარტებით, მაღაზიას ესაჭიროება ექვსი დახლი-მაცივარი,98 რათა შემოიტანონ ისეთი სახის პროდუქცია, როგორიცაა თევზი, ხინკალი, პელმენი, ხორცის პროდუქტები – კატლეტი, ქაბაბი და სხვა. მაღაზიაში ესაჭიროებათ კონდიციონერი, რათა დაცული იქნეს პროდუქციის შენახვისათვის აუცილებელი ტემპერატურული რეჟიმი. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს რეკომენდაციით მიმართა, როგორც საცხოვრებელ, ასევე სამარტოო და საკარანტინო საკნებში, საგამოძიებო და საშხაპე ოთახებში უზრუნველეყოთ სათანადო ხელოვნური ვენტილაცია, თუმცა აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა. 96 შენიშვნა: მონიტორინგის მიმდინარეობისას სამარტოო საკანში პატიმრები არ იმყოფებოდნენ. 97 მსჯავრდებულები მაღაზიაში დასაქმებულები არ არიან. 98 დაწესებულებაში ყოფნის პერიოდში, ფირმა „კალინა ჯორჯიამ“ მაღაზიაში შემოიტანა სამი დახლი- მაცივარი და სხვადასხვა სახის სამომხმარებლო პროდუქცია. 89 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პენიტენციური დეპარტამენტის N14 დაწესებულება დაწესებულებიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 99 წლის განმავლობაში N14 დაწესებულებაში განხორციელდა შემდეგი სარემონტო სამუშაოები: 2015 წლის ივნისში N6 საცხოვრებელ კორპუსში აბანოში შეყვანილ იქნა ცხელი წყლის ახალი გაყვანილობა. გამოიცვალა შხაპები, ონკანები, მილები, საერთო საშხაპეები გადაკეთდა კაბინებად. 2015 წლის აგვისტოში დასრულდა დაწესებულების სამზარეულოს მშენებლობა, შემოტანილ იქნა თანამედროვე ტიპის საჭმლის მოსამზადებელი ქვაბები, მაცივრები და სხვა დანადგარები. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს პატიმართა 4 საცხოვრებელი კორპუსი. საკნებში არის საკმარისი ბუნებრივი და ხელოვნური განათება. ფუნქციონირებს ცენტრალური გათბობის სისტემა. საკნების ვენტილაცია ხდება მხოლოდ ბუნებრივი გზით. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წლის განმავლობაში საკნებში დამონტაჟდა გამწოვები. სამედიცინო ნაწილში სამანიპულაციო ოთახის სანიტარული მდგომარეობა არ არის დამაკმაყოფილებელი, ამასთან, ოთახი მიმღები ოთახისაგან მხოლოდ ფარდითაა იზოლირებული. საკარანტინო ნაწილი შედგება 2 ნაწილისგან, რომელიც განკუთვნილია 28 და 38 პატიმრის მოსათავსებლად. საკანში ბეტონის იატაკია, დგას ორიარუსიანი საწოლები და ინდივიდუალური კარადები, თითოეულ საკანში არის 3 ფანჯარა, რომელზეც შიგნიდან დამონტაჟებულია რკინის ბადე, ხოლო გარედან – გისოსები, რაც ზღუდავს საკნებში ბუნებრივი განათების შეღწევას და აფერხებს ჰაერის მოძრაობას. საკნებში არ არის ხელოვნური ვენტილაცია. 2014 წელს საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს შემდეგი რეკომენდაციებით მიმართა: ძირითად საცხოვრებელ საკნებში, ასევე სამარტოო და საკარანტინო საკნებში უზრუნველეყოთ სათანადო ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაცია, რაც მხოლოდ საცხოვრებელი საკნების შემთხვევაში შესრულდა. თუმცა კვლავ პრობლემად რჩება სამარტოო და საკარანტინო საკნებში არასაკმარისი ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაცია. შესრულდა სასეირნო ეზოების მოწყობის შესახებ გაცემული რეკომენდაცია – 2015 წლის განმავლობაში N6 კორპუსის ეზოში მოეწყო ფრენბურთის მოედანი, ეზო აღიჭურვა სავარჯიშო ინვენტარითა და ჩოგბურთის მაგიდით, ხოლო მეორე და მესამე საცხოვრებელი კორპუსების ეზოებში დამონტაჟდა ძელსკამები, რაც პრივატულობის 99 მისასალმებელია. უზრუნველსაყოფად ასევე შესრულდა საშხაპეების დაწესებულებაში გადატიხვრის საშხაპეების მოთხოვნაც. არ 2016 წლის 25 იანვარს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული N14 დაწესებულების დირექტორის N890/16 წერილი. 90 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესრულებულა დაწესებულების სამედიცინო ნაწილში არსებული სამანიპულაციო ოთახის მიმღები ოთახისგან განცალკევების რეკომენდაცია. პენიტენციური დეპარტამენტის N15 დაწესებულება პენიტენციური დეპარტამენტის N15 დაწესებულებაში საცხოვრებელი საკნების ფართობებია 17მ2-18მ2 და ისინი 6 კაცზეა გათვლილი. საკნებში არსებული ფართი არ შეესაბამება საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების შესაბამისად დადგენილ მოთხოვნებს. 100 დაწესებულების საცხოვრებელ საკნებში არსებული ფანჯრები სრულად უზრუნველყოფს ბუნებრივ განათებასა და ვენტილაციას. საკნებში ხელოვნური სავენტილაციო სისტემა არ ფუნქციონირებს, არის ცენტრალური გათბობა, იატაკი – ქვის მოზაიკის, კედლები – ხორკლიანი. დაწესებულების საცხოვრებელ კორპუსში არსებულ დერეფნებსა და კიბეებზე არსებული სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა არაა დამაკმაყოფილებელი. საკარანტინო და სამარტოო საკნები განლაგებულია დახურული ტიპის საცხოვრებელ კორპუსში. სულ ფუნქციონირებს 16 სამარტოო საკანი, რომლებშიც არ არის იზოლირებული სანიტარული კვანძი. პატიმარს ბუნებრივი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილება უწევს საკანში არსებულ სანიტარულ კვანძში ყოველგვარი საფარის გარეშე. სანიტარული სადგომი არ იძლევა განმარტოების საშუალებას. ბუნებრივი მოთხოვნილების დაკმაყოფილების ადგილი ხვდება ვიდეოთვალის მეთვალყურეობის არეში. სანიტარულ კვანძს არ აქვს წყლის ჩამრეცხი. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 38 ტელეფონის აპარატი, 101 რომლის საშუალებითაც მსჯავრდებულები ახორციელებენ სატელეფონო ზარებს. ვიზიტის დროს დადგინდა, რომ დასარეკად მისულ მსჯავრდებულებს ხშირად ნახევარი ან 1 საათით უწევთ რიგში დგომა. დაწესებულების ადმინისტრაციული კორპუსის პირველ სართულზე განთავსებულია ხანმოკლე პაემანის ოთახი, სადაც განლაგებულია ხანმოკლე პაემანისთვის განკუთვნილი 33 კაბინა. კაბინები გადატიხრულია მინის ფანჯრებით და ლითონის ბადით. 102 პატიმრები ხანმოკლე პაემანის დროს, მოკლებული არიან ოჯახის წევრებთან ყოველგვარი ფიზიკური ურთიერთობის საშუალებას. 100 საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად: „1 მსჯავრდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა ყველა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 4 კვ. მეტრზე ნაკლები.“ ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, „1 ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა პატიმრობის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 3 კვ. მეტრზე ნაკლები“. 101 სატელეფონო აპარატები განთავსებულია საცხოვრებელი კორპუსის სხვადასხვა ტერიტორიაზე, კორპუსის გარე ფასადის კედლებზე. 102 მსჯავრდებულთა კაბინის მხრიდან. 91 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებაში ფუნქციონირებს სამრეცხაო, რომელიც განთავსებულია სპორტული მოედნის მიმდებარე ტერიტორიაზე. სამრეცხაო წარმოადგენს ერთსართულიან შენობანაგებობას, სადაც მოპირდაპირე დერეფნებში განლაგებულია მსჯავრდებულთა სამრეცხაო და დაწესებულების საერთო სარგებლობის საპირფარეშო. სამრეცხაოს უკავია ორი მცირე ზომის ერთმანეთში გამავალი ოთახი. ერთში ფუნქციონირებს 2 სარეცხი მანქანა, ხოლო მეორე ოთახი გამოიყენება სარეცხის საშრობად. სამრეცხაოში საშრობი მანქანა და საუთოო დანადგარი არ არის. დამაკმაყოფილებელი. ზოგადად, სარეცხი სანიტარულ-ჰიგიენური მანქანების დეფიციტის, პირობები აგრეთვე, არ არის შენობა-ნაგებობაში არსებული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობების გამო, მსჯავრდებულთა უმეტესი ნაწილი არ სარგებლობს სამრეცხაოთი და სარეცხს თვითონ რეცხავენ სარეჟიმო კორპუსში არსებულ სააბაზანო ოთახებში ან/და საერთო საცხოვრებელში/საკანში და აშრობენ სარეჟიმო კორპუსის უკან მდებარე საერთო სარგებლობის ეზოში, ამისთვის სპეციალურად გამოყოფილ ადგილებში. დაწესებულების სასაწყობო მეურნეობა განთავსებულია დაწესებულების გარეთ და წარმოადგენს ამორტიზირებულ ერთსართულიან შენობა-ნაგებობას. საწყობის სახურავის ნაწილი დაზიანებულია, საიდანაც შენობაში ჩადის წვიმა და თოვლი. საწყობის ოთახები მოუწყობელია, არ არის საკმარისი თაროები. საწყობში არადამაკმაყოფილებელი სანიტარულჰიგიენური პირობებია. 2014 წელს საპარლამენტო ანგარიშში ასახული რეკომენდაციების თანახმად, უნდა მომხდარიყო N15 დაწესებულებაში მყოფი თითოეული პატიმარის 4 კვადრატული მეტრის ფართით უზრუნველყოფა, ძირითად საცხოვრებელ საკნებში, ასევე სამარტოო და საკარანტინო საკნებში სათანადო ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაცია, ასევე საშხაპეებში საკანალიზაციო და სავენტილაციო სისტემების მოწესრიგება. აღსანიშნავია, რომ მოცემული რეკომენდაციები დღემდე არ შესრულებულა. პენიტენციური დეპარტამენტის N16 დაწესებულება აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის 16 ივლისს გაიხსნა N16 დაბალი რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება. დაწესებულების ტერიტორიაზე განთავსებულია პატიმართა საცხოვრებელი 3 კორპუსი. პატიმრები ცხოვრობენ „A“ კორპუსის პირველ და მეორე სართულებზე არსებულ საკნებში. სხვა საცხოვრებელი კორპუსები თავისუფალია. დაწესებულებაში ვიზიტის დროს 103 ყველა მსჯავრდებული უზრუნველყოფილი იყო 4მ2 საცხოვრებელი ფართით. საცხოვრებელ საკნებში არის როგორც ბუნებრივი, ისე ხელოვნური სავენტილაციო სისტემა, რაც უზრუნველყოფს საკნების სათანადო განიავებას. საკნებში არის ცენტრალური გათბობა. 103 2015 წლის 27 ნოემბერი. 92 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირისთვის ადაპტირებული 1 საკანია. დაწესებულების მთელ ტერიტორიაზე სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმები დაცულია. მსჯავრდებულები შეუზღუდავად სარგებლობენ გასეირნების უფლებით, ამისთვის დაწესებულებაში ფუნქციონირებს 3 სასეირნო ეზო. მსჯავრდებულებს აქვთ შესაძლებლობა, ისარგებლონ დაწესებულების სპორტული დარბაზით (ფეხბურთის, კალათბურთის) და ორი ღია ფეხბურთისა და ფრენბურთისათვის განკუთვნილი სტადიონით. „A“ კორპუსის პირველ და მეორე სართულებზე გამოყოფილია საერთო სივრცე, სადაც დამონტაჟებულია ტელევიზორი, განთავსებულია სკამები, მაგიდები, ჭადრაკისა და შაშის მაგიდები. „A“ კორპუსის პირველ და მეორე სართულის შესასვლელებში განთავსებულია საჩივრების ყუთები. პირველ სართულზე საჩივრების ყუთი დაწესებულების თანამშრომელთა სამორიგეო ოთახის წინ არის და იქვე დამონტაჟებული კამერა უყურებს, ხოლო მეორე სართულზე ვიდეოთვალი პირდაპირ მის თავზეა დამონტაჟებული, რითაც ირღვევა კონფიდენციალობა. პენიტენციური დეპარტამენტის N17 დაწესებულება N17 დაწესებულებაში არის 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 30, 32 და 34-ადგილიანი საკნები. 104 საკნებში არსებული ფართი არ შეესაბამება საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების შესაბამისად დადგენილ მოთხოვნებს. 105 პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსები მოძველებულია და საჭიროებს კაპიტალურ სარემონტო სამუშაოებს. საკნებში არსებული სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა არადამაკმაყოფილებელია. საკნებში არსებული სავენტილაციო სისტემა ვერ უზრუნველყოფს საკნების სათანადო განიავებას. დაწესებულების მესამე საცხოვრებელი კორპუსის პირველ სართულზე არსებულ საკნებში შეინიშნებოდა სინესტე. ერთ-ერთ საკანში, საწოლების თავზე, ჭერის გარკვეული ნაწილიდან იყრებოდა ბათქაში , გადაჭიმული იყო ნაჭერი, რომელშიც გროვდებოდა ჩამოშლილი ბათქაში. 104 2016 წლის 22 იანვარს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული, N17 დაწესებულების დირექტორის N829/16 წერილის თანახმად. 105 საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად: „1 მსჯავრდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა ყველა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 4 კვ. მეტრზე ნაკლები“. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, „1 ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა პატიმრობის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 3 კვ. მეტრზე ნაკლები“. 93 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ვიზიტის დროს 106 დახურული ტიპის კორპუსში არსებულ 4 საკანში არსებულ ფანჯრებს არ ჰქონდა მინები და მის ნაცვლად აკრული იყო პოლიეთილენის პარკი, რის გამოც საკნებში ციოდა. საკნებში სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა არ იყო დამაკმაყოფილებელი. დაწესებულებაში მოქმედებს ხანმოკლე პაემნების ორი ოთახი. ხანმოკლე პაემანი ხორციელდება გამყოფი მინის კედლით აღჭურვილ ოთახში, ტელეფონების საშუალებით. პატიმრები ხანმოკლე პაემანის დროს მოკლებულნი არიან ოჯახის წევრებთან ყოველგვარი ფიზიკური ურთიერთობის საშუალებას. დაწესებულებაში მსჯავრდებულთა ხანგრძლივი პაემნების უზრუნველსაყოფად გამოყოფილია 10 ოთახი. ყველა ოთახი არის იდენტური, თითოეულის ფართობი – 17მ2. ოთახები აღჭურვილია ყველა საჭირო ავეჯითა და ინვენტარით. 6 ოთახში არსებული მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია, ხოლო დანარჩენი 4 ოთახი საჭიროებს სარემონტო სამუშაოებს. საყურადღებოა დაწესებულების სამზარეულოში არსებული სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა. მონიტორინგის დროს აღმოჩნდა, რომ N17 დაწესებულებაში არ იყო ჭურჭლის სარეცხი ნიჟარა. ჭურჭელი ირეცხებოდა სამზარეულოს იატაკზე არსებულ რკინის ყუთზე. ნახევრად ღია ტიპის საცხოვრებელი კორპუსების პატიმრებს დღის განმავლობაში შეუძლიათ თავისუფლად გადაადგილდნენ მათი საცხოვრებელი კორპუსისა და სასეირნო ეზოს ტერიტორიაზე, ხოლო დახურული ტიპის საცხოვრებელ კორპუსში განთავსებულ მსჯავრდებულებს შეუძლიათ დღის განმავლობაში ისარგებლონ 1 საათიანი გასეირნების უფლებით. ნახევრად ღია ტიპის საცხოვრებელი კორპუსების სასეირნო ეზოებში არის მაგიდები, სკამები, სპორტული მოედნები და ვარჯიშისათვის საჭირო ინვენტარი. სპორტული და დასასვენებელი ინვენტარი არ არის დახურული ტიპის სარეჟიმო კორპუსის სასეირნო ეზოში. N17 დაწესებულების ადმინისტრაციის შენობის პირველ სართულზე არის 4 საგამოძიებო ოთახი. აღნიშნულ ოთახებში გარდა საგამოძიებო ორგანოს წარმომადგენლებისა, პატიმრებს ხვდებიან ადვოკატები, სასულიერო პირები, საერთაშორისო ორგანიზაციების და სახალხო დამცველის წარმომადგენლები, ვისთანაც საუბრის კონფიდენციალურობა კანონით არის გარანტირებული. ყველა ოთახში დამონტაჟებულია სათვალთვალო კამერა. პატიმართა უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ საგამოძიებო ოთახებში არსებული სათვალთვალო კამერების საშუალებით მიმდინარეობს მათი საუბრის აუდიო-ვიდეო ჩაწერა, რაც უარყოფითად მოქმედებს პატიმართა გახსნილობაზე და საუბრის დროს გარკვეულწილად ზღუდავს მათ. 106 2015 წლის 7-8 დეკემბერი. 94 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014 წელს საპარლამენტო ანგარიშში ასახული რეკომენდაციების თანახმად, უნდა მომხდარიყო N15 დაწესებულებაში მყოფი თითოეული პატიმარის 4 კვადრატული მეტრის ფართით უზრუნველყოფა, დაწესებულების მთელ ტერიტორიაზე საკანალიზაციო სისტემის მოწესრიგება. გარდა ამისა, უნდა უზრუნველეყოთ პატიმართა საცხოვრებელ საკნებში, ასევე სამარტოო და საკარანტინო საკნებში სათანადო ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაცია. მიუხედავად მცდელობისა, დაწესებულებაში აღნიშნული პრობლემები დღემდე აღმოუფხვრელია. რეკომენდაციები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • გაუქმდეს N7 დაწესებულება • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა N3 დაწესებულებაში არსებული წყალმომარაგების პრობლემის აღმოსაფხვრელად • N8 და N9 დაწესებულებებში შეიქმნას ხანგრძლივი პაემანისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა • N2, N3, N7, N8, N9, N12, N15, N17 დაწესებულებებში მყოფი თითოეული პატიმარი უზრუნველყონ 4 კვადრატული მეტრის ფართით • N3 დაწესებულების საცხოვრებელი საკნებიდან გაიტანონ ზედმეტი საწოლები • N2, N3, N6, N8, N9, 12, N15 და N17 დაწესებულებებში არსებულ საცხოვრებელ საკნებში უზრუნველყონ სათანადო ვენტილაცია • N5 და N8 დაწესებულებების საგამოძიებო ოთახებში დამონტაჟდეს ცენტრალური სავენტილაციო სისტემა • N2, N5, N6, N12, N14, N15 და N17 დაწესებულებების სამარტოო, საკარანტინე, საგამოძიებო და საშხაპე ოთახებში უზრუნველყონ სათანადო ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაცია • N9 და N15 დაწესებულებებში საგამოძიებო და საშხაპე ოთახებში უზრუნველყონ სათანადო ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაცია • N8 დაწესებულებაში არსებულ დეესკალაციის ოთახებში უზრუნველყოფილ იქნას სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვა • N15 დაწესებულების სამარტოო და საკარანტინე საკნებში განხორციელდეს სანიტარული კვანძების იზოლირება • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა N15 დაწესებულებაში არსებული საცხოვრებელი კორპუსის დერეფნებსა და სამრეცხაოში სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმების დასაცავად • N17 დაწესებულების სამზარეულოში სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვით მოეწყოს ჭურჭლის დასარეცხად საჭირო ნიჟარები 95 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • N6 დაწესებულებაში ახალგარემონტებულ საკნებში არსებულ საპირფარეშოებში პატიმართა განმარტოების უზრუნველსაყოფად განხორციელდეს კარის მეშვეობით • საპირფარეშოს საკნიდან სრული იზოლირება N2 დაწესებულებაში მყოფი ყველა პატიმარი, სათანადო პერიოდულობით, უზრუნველყოფილ იქნას საჭირო ოდენობის სუფთა თეთრეულით • ბოლო სართულზე არსებულ საკნებში წყლის ჩადინების თავიდან ასაცილებლად შეკეთდეს N8 დაწესებულების სარეჟიმო კორპუსების სახურავები • N8 დაწესებულებაში მყოფ პატიმრებს მიეცეთ შესაძლებლობა, ისარგებლონ სუფთა • ჰაერზე ყოფნის უფლებით დღის განრიგით გათვალისწინებულ დროს N8 დაწესებულების ტერიტორიაზე, მიწის ზედაპირის დონეზე მოეწყოს სასეირნო ეზო. სასეირნო ეზოში უზრუნველყონ სკამების, სავარჯიშო და სხვა საჭირო ინვენტარის დამონტაჟება • N3 დაწესებულებაში სასეირნო ეზოს მოსაწყობად სათანადო ფართი გამოიყოს, ეზო კი იმგვარად მოეწყოს, რომ შესაძლებელი გახდეს ფიზიკური ვარჯიში, უზრუნველყოს სპორტული მოედნის ხელმისაწვდომობა • პატიმართა ტანისამოსისა და თეთრეულის სისუფთავის დასაცავად უზრუნველყოს N9 დაწესებულებაში სამრეცხაო ბლოკის მოწყობა • N8 დაწესებულების დეესკალაციის ოთახებთან არსებულ დერეფანში ელექტრონული სამეთვალყურეო სისტემის დამონტაჟება • N5 და N11 დაწესებულებაში პაემანზე მყოფი პირებისთვის უზრუნველყონ კონფიდენციალური გარემო სათანადო ფართით • N12 დაწესებულებაში საგამოძიებო ოთახი მოეწყოს იმგვარად, რომ შესაძლებელი გახდეს რამდენიმე პაემანის ერთდროულად განხორციელების დროს საუბრის კონფიდენციალურობის დაცვა • N8 დაწესებულებაში გარემონტდეს საშხაპე ოთახები და აღიჭურვოს სათანადო • ინვენტარით N5, N15 და N17 დაწესებულებების საშხაპეებში მოწესრიგდეს საკანალიზაციო სისტემა • N12 დაწესებულებაში უსაფრთხოების ზომების დაცვით მოხდეს ელექტრო- სამსახურში ჩარიცხულ გაყვანილობის ქსელების დამონტაჟება • უზრუნველყოს N12 დაწესებულების სამეურნეო მსჯავრდებულთა საკნების და ძველი სარეჟიმო კორპუსის კაპიტალური სარემონტო სამუშაოები • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა N15 დაწესებულებაში საკმარისი სატელეფონო აპარატების დასამონტაჟებლად • N2, N3, N5, N6, N9, N11, N12, N14, N15, N17, N18 და N19 დაწესებულებებში გამოიყოს ოთახი, 96 სადაც საქართველოს სახალხო საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დამცველს/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრს ნებისმიერ დროს ექნება საშუალება, შეხვდეს პატიმარს ყოველგვარი მიყურადებისა და თვალთვალის გარეშე. დღის განრიგი და სარეაბილიტაციო აქტივობები ციხის ევროპული წესების თანახმად, ყოველ პატიმარს უნდა მიეცეს შესაძლებლობა, ყოველდღიურად მინიმუმ, ერთი საათი მაინც ივარჯიშოს სუფთა ჰაერზე, თუ ამინდი იძლევა ამის საშუალებას. 107 ავდრის პირობებში პატიმრებს ალტერნატიული შესაძლებლობა უნდა მიეცეთ სავარჯიშოდ. 108 საქართველოს კანონის, პატიმრობის კოდექსის მე-14 მუხლის თანახმად, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით უზრუნველყოფილი იყოს, ყოველდღიურად არანაკლებ 1 საათისა, იმყოფებოდეს სუფთა ჰაერზე (ისარგებლოს გასეირნების უფლებით). 109 როგორც წესი, ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულებაში მყოფი მსჯავრდებულები, დღის განმავლობაში თავისუფლად გადაადგილდებიან მათი საცხოვრებელი კორპუსების სასეირნო ეზოებში, ხოლო დახურული ტიპის დაწესებულებაში მყოფ მსჯავრდებულებს აქვთ უფლება, დღეში არანაკლებ 1 საათისა ისარგებლონ გასეირნების უფლებით. საყურადღებოა, რომ დახურული ტიპის დაწესებულებებში მოთავსებული პატიმრები 23 საათს ატარებენ საკნებში და მათი გასეირნება 1 საათით ისევ საკნის მსგავს სასეირნო ეზოებში ხდება, რაც შეიძლება მძიმედ აისახოს მათ ჯანმრთელობაზე. შესაბამისად, აუცილებელია, დაწესებულებაში შეიქმნას სუფთა ჰაერზე ყოფნისა და ვარჯიშის სათანადო პირობები და ამასთანავე გაიზარდოს ყოველდღიურად სუფთა ჰაერზე ყოფნის ხანგრძლივობა. დახურული ტიპის დაწესებულებების სასეირნო ეზოებში პატიმრებს არ აქვთ სათანადო ფიზიკური დატვირთვის შესაძლებლობა, რადგან იქ არ არსებობს სავარჯიშო ინვენტარი. სასეირნო ეზოების არასათანადო მოწყობის გამო, რიგ შემთხვევებში პატიმრები უარს აცხადებენ სუფთა ჰაერზე გასვლის უფლებით სარგებლობაზე. სახალხო დამცველმა თავის არაერთ ანგარიშში აღნიშნა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებაში არსებული პირობები უნდა უზრუნველყოფდეს პატიმრის რესოციალიზაციასა და რეინტეგრაციას საზოგადოებაში. მსჯავრდებულმა სასჯელის მოხდის პერიოდში უნდა მიიღოს ან გააღრმავოს მისთვის სასურველი და ხელმისაწვდომი განათლება და უნარჩვევები, მიეცეს საშუალება მონაწილეობდეს სპორტულ, სახელოვნებო, ინტელექტუალურ 107 წესი 27.1. 108 იხ. იქვე, წესი 27.2. 109 პუნქტი 1 („ზ“). 97 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თუ სხვა სახის ღონისძიებებში. ეს ყოველივე აუცილებელია, რათა მსჯავრდებული სასჯელის მოხდის შემდგომ საზოგადოებას დაუბრუნდეს როგორც სრულფასოვანი ადამიანი. ნელსონ მანდელას წესების თანახმად, სასჯელის სახით თავისუფლების აღკვეთის, ან ნებისმიერი მსგავსი ღონისძიების დანიშვნის მიზანი, საბოლოოდ, არის საზოგადოების დაცვა დანაშაულისაგან და რეციდივის შემცირება. ამ მიზნის მიღწევა მხოლოდ იმ შემთხვევაშია შესაძლებელი, თუ ციხეში გატარებული პერიოდი შეძლებისდაგვარად, უზრუნველყოფს გათავისუფლების შემდეგ ამ პირთა საზოგადოებაში რეინტეგრაციას, ისე, რომ მათ შეძლონ კანონმორჩილი ცხოვრება და საკუთარი არსებობის უზრუნველყოფა. 110 ამისათვის დაწესებულებამ და სხვა უფლებამოსილმა ორგანოებმა უნდა უზრუნველყონ განათლება, პროფესიული სწავლება და მუშაობა, სხვა ხელმისაწვდომი სათანადო სახის აღმზრდელობითი, მორალური, სულიერი, სოციალური და ჯანდაცვასთან დაკავშირებული და სპორტული ხასიათის დახმარების სახეები. აუცილებელია, რომ ყველა მსგავსი პროგრამა, აქტივობა და მომსახურება პატიმარს მიეწოდოს მისი ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინებით.111 რესოციალიზაციის პროცესი კომპლექსურ მიდგომას მოითხოვს, რაც გულისხმობს კარგად გააზრებული სამოქმედო გეგმის შემუშავებას, რომელიც ზოგადი ხასიათის ღონისძიებების გატარებასთან ერთად, ინდივიდუალურ მიდგომასაც ითვალისწინებს. რესოციალიზაციის ძირითადი საშუალებები, რომლებიც გამოიყენება დანიშნული სასჯელის, ჩადენილი დანაშაულის, დამნაშავის პიროვნების, მისი ფსიქოლოგიური მდგომარეობისა და ქცევის გათვალისწინებით, შეიძლება იყოს: სასჯელის მოხდა დადგენილი წესის შესაბამისად, სარეაბილიტაციო პროგრამები, მსჯავრდებულთა დასაქმება, ზოგადი და პროფესიული განათლების მიღება და საზოგადოებასთან ურთიერთობა. ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის შენარჩუნების მიზნით ყველა დაწესებულებაში პატიმრები უზრუნველყოფილნი უნდა იყვნენ დასვენებისა და კულტურული საქმიანობის შესაძლებლობით.112 ყოველი სასჯელაღსრულების დაწესებულება უნდა ცდილობდეს, რომ პატიმრები რომლებიც უზრუნველყოს საგანმანათლებლო პროგრამების ხელმისაწვდომობით, იქნება შეძლებისდაგვარად მრავალმხრივი და უპასუხებს პატიმართა ინდივიდუალურ საჭიროებებს მათი მისწრაფებების გათვალისწინებით. 113 განათლების სისტემატიური პროგრამები უნარ-ჩვევების ტრენინგების ჩათვლით, პატიმართა საერთო 110 წესი 4.1. 111 იხ. იქვე წესი 4.2. 112 ნელსონ მანდელას წესები, წესი 105. 113 ევროპული ციხის წესები, წესი 28.1. 98 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განათლების გაღრმავებისა და პატიმრების წახალისებისათვის დანაშაულის გარეშე ცხოვრების თაობაზე უნდა იყოს რეჟიმების ძირითადი ნაწილი.114 2015 წლის განმავლობაში პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარდა და ამ ეტაპზეც ტარდება სხვადასხვა სახის პროფესიული და სახელობო კურსები. პატიმართა რესოციალიზაციისთვის დაწესებულებებში განხორციელდა სხვადასხვა სახის ღონისძიებები, კერძოდ, კინოჩვენებები, მწერლებთან და სხვა ცნობილ ადამიანებთან შეხვედრა, პოეზიის საღამოები, ტურნირები ჭადრაკში, შაშში, მაგიდის ჩოგბურთში და სხვა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სარეაბილიტაციო პროგრამები განხორციელდა პენიტენციური დეპარტამენტის N2, N3, N5, N6, N8, N11, N12, N14, N15, N16, N17, N18 და N19 დაწესებულებებში. პატიმრებს საშუალება მიეცათ, მონაწილეობა მიეღოთ კულტურულ და სპორტულ ღონისძიებებში, დაუფლებოდნენ ზოგად/პროფესიულ განათლებას და შეესწავლათ სხვადასხვა ხელობა. ამ კუთხით ყველაზე კარგი მაგალითია N5 დაწესებულება. აღნიშნულ დაწესებულებაში განხორციელებული სარეაბილიტაციო აქტივობები იხილეთ ქვემოთ მოცემულ ცხრილში. მონაწილეთ N სახელობო კურსები პერიოდი ა ოდენობა 1 კოსმეტოლოგია 2 ჭრა-კერვა 3 თექის დამზადება 4 სტილისტი 5 მასაჟი N 25 ოქტომბერი/ნოემბერი 21 მარტი/აპრილი 23 დეკემბერი/მიმდინარე 12 ივნისი/აგვისტო 14 ივლისი/აგვისტო 15 სექტემბერი/ოქტომბერი 19 ნოემბერი 20 სექტემბერი/ოქტომბერი 18 საგანმანათლებო პერიოდი პროგრამები ა ოდენობა ბანგკოკის წესები მარტი/აპრილი 24 2 ცხოვრების ჯანსაღი წესი აპრილი/მაისი 15 მაისი/ივნისი 16 ნოემბერი/მიმდინარე 16 ნოემბერი/მიმდინარე 8 ივნისი/სექტემბერი 20 ნოემბერი/მიმდინარე 18 4 მცირე ბიზნესის წარმოება ინგლისური ენა ევროპული ციხის წესები, წესი 106.1. 99 მონაწილეთ 1 3 114 მარტი/აპრილი საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 5 მართვის მოწმობის თეორიული კურსი ოქტომბერი/დეკემბერი 48 6 გიდი (ტურიზმი) ნოემბერი/მიმდინარე 13 7 ქართული ენა ნოემბერი/მიმდინარე 10 ნოემბერი/მიმდინარე 10 8 სასტუმროს პერსონალის მომზადება 9 კომპიუტერული გრაფიკა ნოემბერი/მიმდინარე 7 10 კომპიუტერული ბაზები ნოემბერი/მიმდინარე 5 ნოემბერი/მიმდინარე 9 11 კომპიუტერული საოფისე პროგრამები ფსიქო-სოციალური N სარეაბილიტაციო მონაწილეთ ა ოდენობა პერიოდი აქტივობები 1 2 კოგნიტური და სოციალური ივლისი/სექტემბერი 5 უნარების ტრენინგი ოქტომბერი/ნოემბერი 6 ივნისი/ნოემბერი 15 ივნისი/ნოემბერი 12 დეკემბერი/მიმდინარე 12 ფსიქოლოგიური რეაბილიტაცია მუსიკალური თერაპიის გზით ძალადობის მსხვერპლ 3 პატიმართა ფსიქო რეაბილიტაცია ხელოვნების თერაპიის გზით 4 გათავისუფლებისათვის მომზადების ტრენინგი ქვემოთ, ცხრილში მოცემულია 2015 წელს სხვადასხვა პენიტენციურ დაწესებულებაში განხორციელებული აქტივობების და ამ აქტივობებში ჩართული პატიმრების რაოდენობა. N 1 2 ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაცია ცხოვრების ჯანსაღი წესი საზოგადოებაში დაბრუნება/მომზადება გათავისუფლებისთვის N2 N8 N12 N14 N15 N16 N17 45 18 17 8 10 28 35 9 15 17 12 10 13 12 3 სტრესის მენეჯმენტი 11 4 კოგნიტური და სოციალური უნარები 10 5 6 ბრაზის/აგრესიის/კონფლიქტის განმუხტვა სასარგებლო/სოციალური უნარები/პოზიტიური აზროვნების 100 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 18 7 22 8 5 14 11 16 28 10 განვითარება 7 აივ ინფექცია (შიდსი) 50 13 8 ტუბერკულოზი 15 10 11 9 ტრეფიკინგის წინააღმდეგ ბრძოლა 10 24 11 10 არტ-თერაპია 78 12 13 21 13 25 19 28 11 გარდა ცხრილში მოყვანილი სარეაბილიტაციო აქტივობებისა, პენიტენციურ დაწესებულებებში ხორციელდებოდა შემდეგი საგანმანათლებო/სახელობო და პროფესიული პროგრამები: ინგლისური ენა, მართვის მოწმობის თეორიული კურსი და კომპიუტერული პროგრამები,115 ქართული ენა, 116 მცირე ბიზნესის მწარმოებელი, 117 გიდი (ტურიზმი), 118 გალობა და მედავითნეობა, 119 ხეზე კვეთა, 120 ქარგვა, 121 სტილისტი. 122 ასევე ჩატარდა კულტურულ/სპორტული ღონისძიებები, მათ შორის: მწერლებთან და სხვა ცნობილ ადამიანებთან შეხვედრა; ფილმის ჩვენება და დისკუსია; ტურნირი ჭადრაკში, შაშში, ფეხბურთში, კალათბურთში, მაგიდის ჩოგბურთში, რაგბიში; დაიდგა სპექტაკლები; ჩატარდა კონცერტები და სხვადასხვა ინტელექტუალური თამაში – „რა? სად? როდის?“, „ეტალონი“; მოეწყო პოეზიის მისასალმებელია საღამოები აღნიშნული და შეხვედრები პროგრამებისა და სასულიერო სხვადასხვა პირებთან. უდავოდ ღონისძიების არსებობა პენიტენციურ დაწესებულებებში, თუმცა აუცილებელია ეს პროგრამები და ღონისძიებები ყველა დაწესებულებაში სისტემატურ ხასიათს ატარებდეს და წარმოდგენილი, განსაკუთრებით დახურული ტიპის დაწესებულებებში. მრავლად იყოს როგორც 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში აღინიშნა, მიუხედავად იმისა, რომ N18 და N19 დაწესებულებები წარმოადგენს სამკურნალო დაწესებულებებს, იქ არსებულ ცალკეულ განყოფილებებში პატიმრები თავსდებიან ხანგრძლივი დროით, ამდენად მნიშვნელოვანია ამ დაწესებულებებში გარკვეული აქტივობების დანერგვა. დაწესებულებებიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 123 ორივე დაწესებულებამ გადადგა ნაბიჯები სარეაბილიტაციო 115 N2, N8, N11, N12, N14, N15, N16 და N17 დაწესებულებებში. 116 N2, N8, N11, N15, N16 და N17 დაწესებულებებში. 117 N2, N8, N12, N14, N16, N17 დაწესებულებებში. 118 N11 და N12 დაწესებულებებში. 119 N12 დაწესებულებაში. 120 N2, N11, N16, N17 დაწესებულებებში. 121 N2 დაწესებულებაში. 122 N12 და N15 დაწესებულებებში. 123 2016 წლის 22 იანვარს სახალხო დამცველის აპარატში N18 დაწესებულებიდან შემოსული N822/16 და ამავე წლის 18 იანვარს სახალხო დამცველის აპარატში N19 დაწესებულებიდან შემოსული N575/16 წერილები. 101 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქტივობების დანერგვისკენ, თუმცა აუცილებელია პატიმრებს შესთავაზონ რაც შეიძლება მეტი და მრავალფეროვანი პროგრამა და აქტივობა. N18 დაწესებულებაში წლის განმავლობაში განხორციელდა მხოლოდ 1 ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის პროგრამა 124 ოქტომბერ-ნოემბერში და აღნიშნულ პროგრამაში ჩართული იყო 4 პატიმარი, ხოლო N19 დაწესებულებაში წლის განმავლობაში განხორციელებული აქტივობები იხილეთ ქვემოთ, ცხრილში. პროგრამის დასახელება მონაწილეთა რაოდენობა ხეზე კვეთა და ხატწერა 4 მსჯავრდებული ინგლისური ენის კურსი 22 მსჯავრდებული სამწუხაროდ, პენიტენციური დეპარტამენტის N6 დაწესებულებაში 125 შაშისა და ჭადრაკის თითო ტურნირის გარდა, სხვა აქტივობები არ განხორციელებულა. რაც შეეხება N7 და N9 დაწესებულებებს, წლის განმავლობაში პატიმრებს არ მიეცათ შესაძლებლობა, დაკავებულიყვნენ რაიმე ღირებული, მათთვის საინტერესო აქტივობით. ასეთი მდგომარეობა დაწესებულებაში ქმნის არაჯანსაღ, სტრესულ გარემოს, რაც უარყოფითად აისახება პატიმრებსა და დაწესებულების თანამშრომლებს შორის არსებულ ურთიერთობაზე, ასევე დაწესებულებაში წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვის უზრუნველყოფაზე. N3 დაწესებულებაში წლის განმავლობაში ჩატარდა შაშისა და ჭადრაკის ტურნირი, განხორციელდა ინგლისური ენის (4 მსჯავრდებული), ქართული ენის (2 მსჯავრდებული), ვებ დიზაინის (4 მსჯავრდებული) და არტ-თერაპიის (8 მსჯავრდებული) პროგრამა. აღსანიშნავია, რომ 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშის თანახმად, N3 დაწესებულებაში არანაირი სარეაბილიტაციო აქტივობა არ განხორციელებულა, შესაბამისად, სახალხო დამცველი მიესალმება 2015 წელს აღნიშნულ დაწესებულებაში პატიმართა რეაბილიტაციისკენ გადადგმულ ნაბიჯებს და იმედოვნებს, რომ გაიზრდება სარეაბილიტაციო აქტივობათა მრავალფეროვნება და მასში პატიმართა ჩართულობა. 2013 და 2014 წლების საპარლამენტო ანგარიშებში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, რათა უზრუნველეყო სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში, მის საბოლოო გაუქმებამდე, 124 სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს N18 დაწესებულების დირექტორის 2016 წლის 22 იანვრის 822/16 წერილში არ იყო დაკონკრეტებული, თუ რას მოიცავდა ეს სარეაბილიტაციო პროგრამა. 125 მართალია, N6 დაწესებულებაში მიმდინარეობდა კომპლექსური სარემონტო სამუშაოები, თუმცა იქ წლის განმავლობაში სასჯელს მაინც იხდიდა პატიმრების გარკვეული რაოდენობა. 102 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დროებითი ღონისძიების სახით, მსჯავრდებულთა რესოციალიზაციის სხვადასხვა პროგრამის დანერგვა და განხორციელება. აღსანიშნავია, რომ ეს რეკომენდაცია დღემდე არ შესრულებულა. აუცილებელია დახურული ტიპის დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს, სულ მცირე, საკანში მაინც მიეცეთ შესაძლებლობა, დაკავდნენ რაიმე მათთვის საინტერესო თავშესაქცევი, სახელოვნებო, შრომითი, შემეცნებითი და სხვა აქტივობებით. ასევე მნიშვნელოვანია, თუნდაც დაწესებულების შეზღუდული შესაძლებლობის პირობებში, ხელი შეეწყოს გარკვეულ ინდივიდუალურ სპორტულ აქტივობებს. მაგალითად, თხოვნის შემთხვევაში, დამატებით მოხდეს პატიმრის გაყვანა სასეირნო ეზოში, სადაც ის შეძლებს ვარჯიშს ინდივიდუალურად. ამ გათვალისწინებით, შესაძლებელია მიზნით, უსაფრთხოების დაცვის ინტერესების სასეირნო ეზოში ელემენტარული სპორტული აღჭურვილობის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. 2014 წელს საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და სასჯელაღსრულების ყველა პრობაციის მინისტრს, დაწესებულებაში მიიღოს ყველა მრავალფეროვანი საჭირო ზომა სარეაბილიტაციო აქტივობების განსახორციელებლად, მაქსიმალურად შეუწყოს ხელი დაწესებულების სოციალურ განყოფილებას, დაგეგმოს და პატიმრების სათანადო მონაწილეობით ჩაატაროს სხვადასხვა ღონისძიება. ასეთი ღონისძიებების დაგეგმვისას გათვალისწინებულ იქნას პატიმართა ინტერესის სფეროები, ასევე სხვადასხვა აქტივობაში მეტი ჩართულობის უზრუნველსაყოფად უფრო ხშირად იქნას გამოყენებული წახალისების ფორმები. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ზემოაღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულდა. დღემდე მწვავე პრობლემად დგას სარეაბილიტაციო აქტივობების განხორციელება პენიტენციური დეპარტამენტის N3, N6, N7, N9, N18 და N19 დაწესებულებებში. აღნიშნულის შესახებ ასევე მითითებული იყო სახალხო დამცველის, როგორც 2014, ასევე 2013 წლის საპარლამენტო ანგარიშშიც. პატიმართა დასაქმება ევროპული ციხის წესების თანახმად, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში პატიმრის მუშაობა უნდა აღიქმებოდეს, როგორც ციხის რეჟიმის პოზიტიური ელემენტი და არასდროს არ უნდა იქნეს სასჯელის სახით გამოყენებული. 126 ციხის ხელმძღვანელობა უნდა ცდილობდეს სასარგებლო ხასიათის საკმარისი სამუშაოთი პატიმრების უზრუნველყოფას. 127 პატიმრებისთვის განკუთვნილი სამუშაო უნდა იყოს შეძლებისდაგვარად ისეთი, რომ უნარჩუნებდეს ან ავითარებდეს პატიმრის მიერ გათავისუფლების შემდგომ თავის რჩენის უნარს. 128 126 წესი 26.1. 127 წესი 26.2. 128 წესი 26.3. 103 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წელს ერთ-ერთ პოზიტიურ მოვლენად შეიძლება შეფასდეს პატიმრობის კოდექსში ცვლილებების შესახებ კანონპროექტის შემუშავება, რომლის თანახმადაც, მსჯავრდებულს, რომელიც პენიტენციური დაწესებულების დირექტორის ნებართვითა და კონტროლით ეწევა ინდივიდუალურ საქმიანობას, უფლება ეძლევა პენიტენციური დაწესებულების ხელშეწყობით მოახდინოს ინდივიდუალური საქმიანობის შედეგად დამზადებული ნივთის (ნაკეთობის) რეალიზაცია. პენიტენციურ დაწესებულებებში, დღემდე არაერთი მსჯავრდებული დაკავებულია ინდივიდუალური საქმიანობით, კერძოდ ამზადებენ სხვადასხვა ტიპის ნაკეთობებს (ჯვრები, მინანქრისა და თექის ნაწარმი და სხვა.) არსებული საკანონმდებლო ჩანაწერი არ იძლევა საშუალებას, ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა ნამუშევრების რეალიზაციის. შემოთავაზებული ცვლილების თანახმად, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს საშუალება ექნება დაამზადოს პენიტენციური დაწესებულების კონტროლით სხვადასხვა ნაკეთობები და მოახდინოს მისი რეალიზაცია. მინისტრის ბრძანებით დადგენილი წესით, სავარაუდოდ ონლაინ მაღაზიის მეშვეობით მოხდება ნამუშევრების გაყიდვა და რეალიზაციით მიღებული თანხა პირდაპირ ჩაირიცხება ბრალდებულის/მსჯავრდებულის პირად საბანკო ანგარიშზე. ინდივიდუალური საქმიანობის შედეგად დამზადებული ნივთის (ნაკეთობის) რეალიზაციისა და ამ მიზნით ინდივიდუალური საქმიანობების დაწესებულებაში ეწეოდეს ინდივიდუალური ჩამონათვალს, მსჯავრდებული, საქმიანობის რომელსაც განსაზღვრავს წესს, შეიძლება ასევე იმ პენიტენციურ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრი. კანონპროექტით ზუსტდება ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა შრომითი საქმიანობის ზოგადი საკითხები, კერძოდ, თუ პენიტენციურ დაწესებულებას აქვს ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა ბრალდებული/მსჯავრდებული დასაქმების დაასაქმოს შესაძლებლობა, პენიტენციური შეუძლია დაწესებულების მცირე სარემონტო სამუშაოებზე. ამ შემთხვევაში, სამინისტრო გეგმავს, შექმნას მცირე სამუშაო ჯგუფები, რომლებსაც გადაამზადებს შესაბამის პროფესიაში და მათი მეშვეობით უზრუნველყოფს იმ მცირე სარემონტო სამუშაოების შესრულებას, რომელიც კონკრეტულ შემთხვევაში პენიტენციური სისტემაში ჩატარდება. ამ გზით მსჯავრდებულებს გამოუმუშავდებათ სამუშაო უნარები, ასევე შესრულებული სამუშაოსათვის მიიღებენ შესაბამის ანაზღაურებას. ასეთი ტიპის სამუშაოებზე მსჯავრდებულთა დასაქმება ხელს შეუწყობს მათ რესოციალიზაციასა და რეაბილიტაციას. ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დასაქმებასთან დაკავშირებულ საკითხები და ანაზღაურების მიცემის წესი, ასევე იმ სამუშაოთა ჩამონათვალი (მათ შორის შესაძლებელია გათვალისწინებულ იქნეს პენიტენციური დაწესებულების მცირე სარემონტო სამუშაოები, ამ 104 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამუშაოების შესრულების მიღება-ჩაბარების წესი), რომლებზეც შესაძლებელია ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დასაქმება, განისაზღვრება მინისტრის ბრძანებით. 2015 წელს 16 ივლისს გაიხსნა N16 დაბალი რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 71-ე ბრძანების თანახმად, 129 დაწესებულების ერთ-ერთი ფუნქცია არის დაწესებულებაში სამეურნეო სამუშაოების ორგანიზება. სამეურნეო სამუშაოების წარმოებისათვის დაწესებულებაში ჩამოყალიბდა საწარმოო სექტორი. 2015 წლის 27 ნოემბერს დაწესებულებაში განხორციელებული ვიზიტის შედეგად დადგინდა, რომ დაწესებულების ფუნქციონირების დაწყების დღიდან არც ერთი პატიმარი არ დასაქმებულა, თუმცა აღნიშნულ დაწესებულებაში პატიმართა გადმოყვანის უმთავრესი მიზანი მათი დასაქმება და შესაბამისი ანაზღაურების მიღება იყო. როგორც ვიზიტის შედეგად დადგინდა, პატიმართა მიერ მორიგეობით ხდება არა მხოლოდ საცხოვრებელი საკნების, არამედ დაწესებულების სხვა ტერიტორიის დასუფთავება, თუმცა არც აღნიშნული სამუშაოსთვის არ ერიცხებათ მათ შესაბამისი ანაზღაურება. 2015 წელს პენიტენციური დაწესებულებების სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ მსჯავრდებულებს უწევდათ ისეთი სამუშაოების შესრულება, როგორიცაა ამანათის მიტანა, საკვების პატიმრებისთვის დარიგება, ტაძრის მსახურება, რეცხვა, დაწესებულების ტერიტორიაზე განთავსებული მაღაზიიდან საკვები პროდუქტებისა და დამატებითი მოხმარების საგნების მიწოდება, დალაგება-დასუფთავება და ბიბლიოთეკაში მუშაობა. დასაქმებულ მსჯავრდებულებს შესრულებული სამუშაოსთვის ეძლეოდათ ანაზღაურებახელფასის სახით, რომლის ოდენობა განისაზღვრება მათი პოზიციის შესაბამისად. სამეურნეო სამსახურში დარიცხული ხელზე ასაღები ჩარიცხულთა ანაზღაურება ხელფასი თანხა მომსახურე ჯგუფის უფროსი 250 200 225 180 200 160 მომსახურე ჯგუფის უფროსის მოადგილე მომსახურე პერსონალი აღსანიშნავია, რომ სხვა პენიტენციური დაწესებულებებისგან განსხვავებით, N11 (არასრულწლოვანთა) და N18 (სამკურნალო) დაწესებულებებში, მათი სპეციფიკიდან გამომდინარე, არცერთი პატიმარი არ დასაქმებულა. 2014 წელს პენიტენციურ სისტემაში 804 მსჯავრდებული იყო დასაქმებული, ხოლო 2015 წელს დასაქმებულ მსჯავრდებულთა 129 სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 71-ე ბრძანება საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს N16 პენიტენციური დაწესებულების დებულების დამტკიცების შესახებ, მუხ. 3, მეორე ნაწილი, პუნქტი „დ“. 105 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რაოდენობა უმნიშვნელოდ გაიზარდა და 873 მსჯავრდებული შეადგინა. რაც შეეხება დაწესებულებების მიხედვით მსჯავრდებულთა დასაქმებას, აღნიშნული მონაცემები იხილეთ ქვემოთ მოცემულ ცხრილში. დაწესებულებები N2 N3 N5 N6 N7 N8 N9 N12 N14 N15 N17 N19 სულ 2014 წელი 112 28 31 51 4 192 10 37 99 68 138 34 804 2015 წელი 101 21 37 26 4 247 7 32 92 60 219 27 873 პენიტენციურ დაწესებულებებში მსჯავრდებულთა სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხვა რეგულირდება „მსჯავრდებულის მიერ სამეურნეო სამუშაოების შესრულების და მისთვის ანაზღაურების მიცემის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის N157 ბრძანების საფუძველზე. აღნიშნული ბრძანების თანახმად, თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში სამეურნეო სამუშაოების შესასრულებლად მსჯავრდებულის ჩარიცხვა მსჯავრდებულის წერილობითი განცხადების საფუძველზე ფორმდება დაწესებულების დირექტორის ბრძანებით.130 დაწესებულების დირექტორის ბრძანება მსჯავრდებულის სამეურნეო სამუშაოების შესასრულებლად ჩარიცხვის შესახებ არ შეიცავს ისეთ მონაცემს, როგორიცაა შესასრულებელი სამუშაოს სახე. აღნიშნული კი შრომის კოდექსის მე-6 მუხლშია 131 გაწერილი და შრომითი ხელშეკრულების არსებით პირობას წარმოადგენს. შესასრულებელი სამუშაოს სახის განუსაზღვრელობა მუშა მსჯავრდებულებს დაწესებულებაში სხვადასხვა ისეთი სამუშაოს შესრულების საფრთხის წინაშე აყენებს, რაც მისთვის დასაქმებამდე უცნობი იყო. 2015 წლის განმავლობაში დაწესებულებებში განხორციელებული ვიზიტების შედეგად დადგინდა, რომ სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ მსჯავრდებულთა მნიშვნელოვან ნაწილს, მისი სურვილის მიუხედავად, უწევს შაბათ-კვირას, სადღესასწაულო დღეებში და საჭიროების შემთხვევებში ღამის საათებში მუშაობა. შესაბამისად, აუცილებელია, ყველა სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ მსჯავრდებულს მისი სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხვის ბრძანებაში ან თანდართულ დოკუმენტში გაეწეროთ, კონკრეტულად რა საქმის შესასრულებლად ხდება მათი სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხვა. გარდა ამისა, მნიშვნელოვანია შემუშავდეს ყველა დაწესებულებისათვის ერთიანი აღრიცხვის ფორმა, სადაც დაფიქსირდება სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული პირის მუშაობის გრაფიკი და მის მიერ 130 საათობრივად შესრულებული სამუშაო. აღნიშნული ჟურნალის საფუძველზე „მსჯავრდებულის მიერ სამეურნეო სამუშაოების შესრულების და მისთვის ანაზღაურების მიცემის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის N157-ე ბრძანება, დანართი 1, მუხლი 4. 131 მე-9 პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტი. 106 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაძლებელი გახდება დადგინდეს, თუ რამდენ საათს მუშაობს სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული თითოეული მსჯავრდებული, ასრულებენ თუ არა ისინი ზეგანაკვეთურ სამუშაოს და როგორ ანაზღაურდება ზეგანაკვეთური მუშაობა. რეკომენდაცია სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დახურული ტიპის დაწესებულებაში მყოფ პატიმრებს მიეცეთ 1 საათზე მეტი ხნით სუფთა ჰაერზე ყოფნის შესაძლებლობა • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა პენიტენციური დეპარტამენტის ყველა დაწესებულებაში მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობების განსახორციელებლად, მაქსიმალურად შეუწყოს ხელი დაწესებულების სოციალურ განყოფილებას, დაგეგმოს და პატიმრების სათანადო მონაწილეობით ჩაატაროს სხვადასხვა ღონისძიება. ასეთი ღონისძიებების დაგეგმვისას გათვალისწინებულ იქნეს პატიმართა ინტერესის სფეროები, ასევე სხვადასხვა აქტივობაში მეტი ჩართულობის უზრუნველსაყოფად უფრო ხშირად იქნეს გამოყენებული წახალისების ფორმები; • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა პენიტენციური დეპარტამენტის N3, N6, N7, N9, N18 და • N19 დაწესებულებაში სარეაბილიტაციო აქტივობების განსახორციელებლად; მიიღოს ყველა საჭირო ზომა N16 დაწესებულებაში მსჯავრდებულთა დასაქმების უზრუნველსაყოფად • სამეურნეო სამსახურში მსჯავრდებულის ჩარიცხვის ბრძანებაში ან თანდართულ დოკუმენტში განისაზღვროს, კონკრეტულად რა სამუშაოს შესასრულებლად ხდება სამეურნეო სამსახურში მსჯავრდებულის ჩარიცხვა • შემუშავდეს ყველა დაწესებულებისათვის ერთიანი აღრიცხვის ფორმა, სადაც დაფიქსირდება სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული პირის მუშაობის გრაფიკი და მის მიერ საათობრივად შესრულებული სამუშაო, ასევე განხილულ იქნეს ზეგანაკვეთურად შესრულებული სამუშაოს შრომის კანონმდებლობის შესაბამისად ანაზღაურების საკითხი რეჟიმი, დისციპლინური პასუხისმგებლობა, წახალისება ევროპული ციხის წესების თანახმად, დისციპლინური სასჯელი გამოყენებულ უნდა იქნეს, როგორც უკიდურესი საშუალება. 132 ციხის ადმინისტრაციამ მედიაციის ყველა შესაძლებლობას უნდა მიმართოს, რათა მოაგვაროს საკამათო საკითხები პატიმრებთან და პატიმრებს შორის. 133 ნებისმიერი სასჯელის სიმკაცრე ჩადენილი დანაშაულის 132 ციხის ევროპული წესები. წესი 56.1. 133 იქვე, წესი 56.2. 107 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროპორციული უნდა იყოს. 134 დასჯის თვალსაზრისით აკრძალულია კოლექტიური და ფიზიკური დასჯა, რომელიც ითვალისწინებს ბნელ საკანში პირის მოთავსებას, ასევე აკრძალულია არაადამიანური და ღირსების შემლახავი სხვა სახდელები. 135 მნიშვნელოვანია, რომ დისციპლინური სახდელი არ უნდა მოიცავდეს ოჯახთან კონტაქტის სრულად აკრძალვას. 136 დისციპლინური სახდელების გამოყენება უნდა განხორციელდეს კანონის უზენაესობის პრინციპებიდან გამომდინარე და ნელსონ მანდელას წესებთან შესაბამისობაში. აქვე უნდა აღნიშნოს, რომ საქართველოს კანონმდებლობა არ განსაზღვრავს, თუ რომელი დისციპლინური სახდელი უნდა დაეკისროს დამრღვევს ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, რაც დაწესებულების ხელმძღვანელ პირებს საკმაოდ ფართო დისკრეციას აძლევს დისციპლინური სახდელის შერჩევის პროცესში და ზრდის სახდელების არაპროპორციულად გამოყენების რისკს. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დაწესებულებებში დისციპლინური სახდელების გამოყენების პრაქტიკა იხილეთ ქვემოთ დაწესებულება მოცემულ ცხრილში. სამარტოო საკანში მოთავსება სხვა სახდელები სულ 2014 წელი 2015 წელი 2014 წელი 2015 წელი 2014 წელი 2015 წელი N2 127 143 83 153 210 296 N3 55 85 27 219 82 304 N5 3 1 52 66 55 67 N6 37 16 24 46 61 62 N7 0 0 145 255 145 255 N8 565 556 1058 1616 1623 2172 N9 0 0 3 3 3 3 N11 0 0 5 0 5 0 N12 5 6 7 13 12 19 N14 120 134 4 2 124 136 134 იქვე, წესი 60.2. 135 იქვე, წესი 60.3 136 იქვე, წესი 60.4 108 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 N15 119 114 131 287 250 401 N16 - 3 - 10 - 13 N17 74 126 239 65 313 191 N18 0 0 48 125 48 125 N19 27 17 14 9 41 26 სულ 1132 1194 1840 2870 2972 4064 როგორც ცხრილში ასახული მონაცემები აჩვენებს, 2015 წელს, წინა წელთან შედარებით საგრძნობლად გაიზარდა დისციპლინური სახდელების გამოყენების პრაქტიკა N2, N3, N7, N8, N15 და N18, ხოლო უმნიშვნელოდ - N5 და N14 დაწესებულებებში. დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ N11 დაწესებულებაში წლის განმავლობაში არცერთი არასრულწლოვანი არ დასჯილა დისციპლინური წესით, ხოლო N9 დაწესებულებაში მხოლოდ 3 პატიმარს დაეკისრა დისციპლინური სახდელი. 2015 წელს N6 დაწესებულებაში დისციპლინური სახდელების გამოყენებასთან დაკავშირებით, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ 2014 წლის აგვისტოს ჩათვლით 137 N6 დაწესებულებაში პატიმართა რაოდენობა გაცილებით მეტი იყო, ვიდრე ამჟამად. კერძოდ, წინა წლის იანვრიდან დაწესებულებაში პატიმართა რაოდენობა მერყეობდა 487-დან 547-მდე, ხოლო აგვისტოდან კაპიტალური სარემონტო სამუშაოების გამო განხორციელდა პატიმართა მასიური გადაყვანა სხვა დაწესებულებებში, შესაბამისად, 2015 წელს დაწესებულებაში პატიმართა საერთო ოდენობა 114-დან 124 პატიმრამდე მერყეობდა. 138 ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ წინა წელთან შედარებით პატიმართა რაოდენობა N6 დაწესებულებაში 4-ჯერ ნაკლებია, ამ ფონზე, დისციპლინური სახდელების გამოყენების შემთხვევათა ზრდა შეინიშნება. აღსანიშნავია, რომ 2014 წელს საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს მიმართა რეკომენდაციით, შეემუშავებინათ დისციპლინური სახდელების გამოყენების შესაძლებელი ყოფილიყო დისციპლინური სახელმძღვანელო პრინციპები, რათა სახდელების ერთგვაროვანი გამოყენება პენიტენციური დეპარტამენტის ყველა დაწესებულებაში. სამწუხაროდ, სახალხო დამცველის ეს რეკომენდაცია არ შესრულებულა. პენიტენციური დაწესებულებებიდან მიღებული მონაცემების თანახმად, პატიმართა მიმართ ყველაზე 137 აქტიურად სამარტოო საკანში მოთავსებას იყენებს N14 დაწესებულების 2014 წლის იანვარი – 521 პატიმარი; თებერვალი – 528; მარტი – 487; აპრილი – 502; მაისი – 515; ივნისი – 547; ივლისი – 547; აგვისტო – 493. 138 2015 წლის იანვარი – 118 პატიმარი; თებერვალი – 114; მარტი – 120; აპრილი – 118; მაისი – 118; ივნისი – 124; ივლისი – 121; აგვისტო – 122. 109 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დირექტორი. მითითებული დაწესებულებიდან მიღებული სტატისტიკური მონაცემების თანახმად, 139 2015 წელს დისციპლინური სახდელების გამოყენების 136 შემთხვევიდან 134 შემთხვევაში სამარტოო საკანში პატიმართა მოთავსება ეწინააღმდეგება პატიმრობის კოდექსის 88-ე მუხლის პირველ ნაწილს, რომლის თანახმადაც, სამარტოო საკანში მოთავსება, როგორც დისციპლინური სახდელი, გამოიყენება მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევაში. წლის განმავლობაში პენიტენციური დეპარტამენტის N7 და N9 დაწესებულებებში სამარტოო საკანი არ ფუნქციონირებდა და შესაბამისად, დისციპლინური სახით სამარტოო საკანში მოთავსება არცერთ პატიმარს არ დაკისრებია. სამარტოო საკანი, დაწესებულების სპეციფიკიდან გამომდინარე, არ არის N11 არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო და N18 ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებაში. საქართველოს პატიმრობის კოდექსის 88-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სამარტოო საკანში მოთავსებულს ეკრძალება ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემნები, სატელეფონო საუბარი, კვების პროდუქტების შეძენა, რაც შესაბამისად პრაქტიკაშიც ხორციელდება. წამების პრევენციის ევროპულმა კომიტეტმა საქართველოს ხელისუფლებას მისცა რეკომენდაცია, „გაატაროს ზომები რომ პატიმრის დისციპლინურ საკანში მოთავსება არ აკარგვინებდეს მას ოჯახთან ურთიერთობის საშუალებას. ოჯახთან კონტაქტის ნებისმიერი აკრძალვა ა, როგორც სასჯელის ფორმა, უნდა დაიშვებოდეს მხოლოდ მაშინ, როცა ამგვარ აღნიშნულთან დაკავშირებით, 2012 წელს კონტაქტებს დანაშაული უკავშირდება“. 140 სახალხო დამცველმა საქართველოს პარლამენტს პატიმრობის კოდექსში შესაბამისი ცვლილებების შეტანის წინადადებით მიმართა, ხოლო 2013 და 2014 წელს საპარლამენტო ანგარიშებში ხაზგასმით აღნიშნა, რომ აუცილებელი იყო ამ მუხლის შეცვლა, თუმცა, პატიმრობის კოდექსის 88-ე მუხლში ამ დრომდე ცვლილება არ განხორციელებულა. დისციპლინური სასჯელის დაკისრებამდე ციხის ადმინისტრაციამ უნდა გათვალოს, რამდენად შეიძლებოდა პატიმრის ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობას ან განვითარების დარღვევას ემოქმედა მის ქცევასა და დანაშაულებრივ ქმედებაზე ან ქმედებაზე, რომელიც საფუძვლად დაედო დისციპლინურ სახდელს. დაუშვებელია, ციხის ადმინისტრაციამ სასჯელი დაუწესოს პატიმარს რაიმე სახის ქმედებისთვის, თუ ეს ქმედება პირდაპირი შედეგია მისი ფსიქიკური დაავადების ან შეზღუდული გონებრივი შესაძლებლობების. 141 2007 სტამბოლის განცხადების შესაბამისად, სამარტოო საკნის 139 2016 წლის 25 იანვარს პენიტენციური დეპარტამენტის N14 დაწესებულებიდან სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული N890/16 წერილი. 140 წამების საწინააღმდეგო ევროპული კომიტეტის მოხსენება 2010 წლის 5-15 თებერვალს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ, პარ. 115. <http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2010 27-inf-eng.htm> [ბოლოს ნანახია 20.01.2016]. 141 ნელსონ მანდელას წესები. წესი 39.3. 110 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იხ. ბმული: გამოყენების შესახებ, 142 მისი გამოყენება სრულად უნდა აიკრძალოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრებთან. დაუშვებელია, შეზღუდული ფსიქიკური ან ფიზიკური შესაძლებლობების მქონე პატიმრის სამარტოო საკანში მოთავსება, როდესაც შესაძლებელია მსგავსი ზომის გამოყენებამ დაამძიმოს მისი მდგომარეობა. 143 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, გაეტარებინა სათანადო ზომები, რათა არ მომხდარიყო ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრის სამარტოო საკანში მოთავსება, თუმცა 2015 წლის განმავლობაში, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმართა სამარტოო საკანში მოთავსების ფაქტები გამოვლინდა პენიტენციური დეპარტამენტის N2 და N3 დაწესებულებებში. მაგალითად, N3 დაწესებულებაში მყოფ ერთერთ ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმარს 2015 წლის პირველი 4 თვის განმავლობაში 5ჯერ დაეკისრა დისციპლინური სახდელი, ამათგან 2 შემთხვევაში პატიმარი სამარტოო საკანში მოათავსეს. ანალოგიურად, მეორე პატიმარს, რომელსაც ჰქონდა პერსონოლოგიური აშლილობა, 2015 წლის პირველი 4 თვის განმავლობაში 3-ჯერ დაეკისრა დისციპლინური სახდელი, მათ შორის, ერთ შემთხვევაში სამარტოო საკანში მოთავსება. ევროპული ციხის წესების თანახმად, სასჯელი არ შეიძლება მოიცავდეს ოჯახთან კონტაქტის სრულად აკრძალვას.144 პატიმრობის კოდექსის თანახმად, დაუშვებელია სატელეფონო საუბრის, პირადი ხასიათის კორესპონდენციის მიღება-გაგზავნისა და კუთვნილი ხანმოკლე პაემანის უფლებების ერთდროულად შეზღუდვა. 145 2015 წელს N7 დაწესებულებაში პატიმართა დისციპლინური დასჯის მასალების შესწავლის საფუძველზე დადგინდა, რომ 19 შემთხვევაში ამავე დაწესებულებაში მყოფ პატიმრებს სრულად ჰქონდათ შეზღუდული გარე სამყაროსთან კონტაქტი, 146 აქედან 2 მსჯავრდებულს – ორჯერ. ერთ შემთხვევაში მსჯავრდებულ კ.დ.-ს გარე სამყაროსთან კონტაქტი, ჯამში, 91 დღის განმავლობაში ჰქონდა შეზღუდული. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წლის 19 ივნისს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების მიერ N7 დაწესებულებაში განხორციელებული ვიზიტის შედეგად, სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, მიეღო ყველა საჭირო ზომა, რათა N7 დაწესებულებაში დისციპლინური სახდელის გამოყენებისას 142 International Psychological Trauma Symposium (2007), The Istambul Statement on the use and effects of solitary confinement. 143 ნელსონ მანდელას წესები. წესი 45.2 144 წესი 60.4. 145 მუხლი 82, (5). 146 ხანმოკლე პაემანის უფლება, სატელეფონო საუბრის უფლება, პირადი ხასიათის კორესპონდენციის მიღება-გაგზავნის უფლება. 111 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არ მომხდარიყო ოჯახთან კონტაქტის სრულად აკრძალვა, აღნიშნული რეკომენდაცია დღემდე არ შესრულებულა, ვინაიდან 2015 წლის მეორე ნახევარში დისციპლინური სახდელების გამოყენებისას კვლავ სრულად შეეზღუდათ პატიმრებს ოჯახთან კონტაქტი. პატიმრობის კოდექსის მე-172 მუხლის მე-6 პუნქტის თანახმად, ხანგრძლივი პაემანი არ ეძლევა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულს, აგრეთვე იმ მსჯავრდებულს, რომელიც არის საკარანტინო რეჟიმში, დაკისრებული აქვს დისციპლინური სახდელი ან/და შეფარდებული აქვს ადმინისტრაციული პატიმრობა. პრაქტიკაში სახეზეა ზემოაღნიშნული პუნქტის არასწორი ინტერპრეტაცია, ვინაიდან ამ პუნქტში საუბარია იმ შემთხვევაზე, როდესაც მსჯავრდებულს შეფარდებული აქვს დისციპლინური სახდელი (დისციპლინური სახდელის ვადა გასული არ არის) და ხანგრძლივი პაემანის შეზღუდვა ხსენებული მუხლით არ შეიძლება გავრცელდეს იმ შემთხვევაზე, როდესაც გასულია დისციპლინური სახდელის ვადა, თუნდაც მსჯავრდებული სახდელდადებულად ითვლებოდეს. ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ პატიმრებმა შეინარჩუნონ საკმარისი კონტაქტი გარე სამყაროსთან. უპირველეს ყოვლისა, პატიმრებს უნდა მიეცეთ საშუალება, შეინარჩუნონ ურთიერთობები მათი ოჯახის წევრებთან და ახლო მეგობრებთან.ასეთ შემთხვევაში სახელმძღვანელო პრინციპი უნდა იყოს გარე სამყაროსთან კონტაქტის ხელშეწყობა; აღნიშნული კონტაქტის ყოველგვარი შეზღუდვა უნდა იყოს დაფუძნებული მხოლოდ და მხოლოდ მნიშვნელოვანი უსაფრთოხების დაცვის ინტერესებზე ანდა გამართლებული იყოს რესურსების არქონით. 147 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შემდგომ ანგარიშში აღინიშნა, რომ ოჯახთან კონტაქტის რაიმე სახის შეზღუდვები, როგორც დასჯის ფორმა, უნდა იქნეს გამოყენებული მხოლოდ მაშინ, როდესაც დანაშაული უკავშირდება ასეთ კონტაქტებს და მხოლოდ უმოკლეს დროით (უფრო დღეების, ვიდრე კვირის ან თვის განმავლობაში). 148 ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე მნიშვნელოვანია, რომ პატიმრობის კოდექსის 82-ე მუხლში განხორციელდეს ცვლილება და დისციპლინური სახდელების სახეებიდან ამოღებულ იქნეს გარე სამყაროსთან კონტაქტის აკრძალვის ყველა სახე, როგორიცაა 147 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მეორე ზოგადი ანგარიში, პარ. 51, CPT/Inf (92), გამოქვეყნებულია 1992 წლის 13 აპრილს, ხელმისაწვდომია: <http://www.cpt.coe.int/en/annual/rep02.htm> [ბოლოს ნანახია: 03.16.2016]. 148 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ვიზიტი საქართველოში, პარ. 119, CPT/Inf (2015) ხელმისაწვდომია: <http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2015-42-inf-eng.pdf> 02.03.2016]. 112 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 [ბოლოს ნანახია: სატელეფონო საუბრის შეზღუდვა, 149 პირადი ხასიათის კორესპონდენციის მიღება-გაგზავნის უფლების შეზღუდვა, 150 კუთვნილი ხანმოკლე პაემანის აკრძალვა. 151 ნელსონ მანდელას წესების თანახმად, პატიმარს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა, მოითხოვოს სასამართლოს მიერ მის მიმართ დაწესებული სანქციის გადახედვა 152. ევროპული ციხის წესების თანახმად, 153 პატიმარს, რომელსაც შეფარდებული აქვს დისციპლინური სასჯელი, უნდა გააჩნდეს შესაძლებლობა, მიმართოს კომპეტენტურ და დამოუკიდებელ უმაღლეს ორგანოს. 2015 წელს, პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიმართ სულ გამოყენებულ იქნა 4064 დისციპლინური სახდელი, აქედან 38 განკარგულება დისციპლინური სახდელის დაკისრების შესახებ 28 მსჯავრდებულმა გაასაჩივრა 154, ამათგან 20 მსჯავრდებული სასჯელს იხდიდა N7 დაწესებულებაში. რაც შეეხება 2014 წელს, მხოლოდ სამმა პატიმარმა გაასაჩივრა მათზე დაკისრებული 3 დისციპლინური სახდელი. 155 აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ წინა წელთან შედარებით, გაიზარდა დისციპლინური სახდელების გასაჩივრების პრაქტიკა პატიმართა მხრიდან, თუმცა საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ პატიმრები დისციპლინური სახდელის დაკისრების შესახებ ბრძანების გასაჩივრებისგან თავს იკავებენ, ვინაიდან მიაჩნიათ, რომ გასაჩივრებას აზრი არ აქვს. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის აზრით, პატიმრების შესაძლებლობა, მოუსმინონ რადიოსა და უყურონ ტელევიზორს, არ უნდა ჩაითვალოს პრივილეგიად და უნდა იყოს ყველა პატიმრის უფლება. 156 საქართველოს კანონის, პატიმრობის კოდექსის მე-20 მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, „ბრალდებულს/მსჯავრდებულს, გარდა სამარტოო საკანში მოთავსებული ბრალდებულისა/მსჯავრდებულისა, შეიძლება მიეცეს სამუშაოსაგან თავისუფალ დროს, პატიმრობის/თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების დებულებით დადგენილი წესით, რადიოტრანსლაციის მოსმენისა და ტელეტრანსლაციის ნახვის უფლება. ბრალდებულს/ მსჯავრდებულს ადმინისტრაციის თანხმობით, ან ამ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა ტიპის პატიმრობის/თავისუფლების ჯგუფს, აღკვეთის დაწესებულებისათვის გათვალისწინებული შეზღუდვების შესაბამისად, შეიძლება ჰქონდეს პატიმრობის კოდექსი, 82-ე მუხლი, პუნქტი1 („თ“). იხ. იქვე პუნქტი 1 („ი“). 151 იხ. იქვე პუნქტი 1 („მ“). 152 წესი 41.4. 149 150 153 წესი 61.1. 154 N2, N3, N5, N7 და N9 დაწესებულებებში. 155 N6, N8 და N9 დაწესებულებებში. 156 ხელმისაწვდომია შემდეგ ელექტრონულ მისამართზე:<http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2015-42- inf-eng.pdf> [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 28 მარტს]. 113 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირადი რადიომიმღები და ტელევიზორი, თუ მათი გამოყენებით არ ირღვევა ამ დაწესებულების დებულების მოთხოვნები და სხვა ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სიმშვიდე. მან აღნიშნული ტექნიკა შეიძლება შეიძინოს თავისი ხარჯით ან მიიღოს ამანათის სახით. პატიმრობის კოდექსის 63, 157 66-ე 158 და 66-ე 159 მუხლების თანახმად, მსჯავრდებულთა წახალისების ერთ-ერთ ფორმას წარმოადგენს პირადი ტელევიზორითა და რადიომიმღებით სარგებლობა. რაც ასევე გაწერილია 2015 წელს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის ბრძანებების საფუძველზე დამტკიცებულ პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში (ნახევრად ღია, დახურული და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში). სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ტელევიზორითა და რადიომიმღებით სარგებლობა არ უნდა იყოს დამოკიდებული ადმინისტრაციის ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უნდა ჰქონდეს კეთილ ნებაზე. ყველა ტელევიზორითა და რადიომიმღებით ყოველგვარი წინასწარი ნებართვის გარეშე სარგებლობის უფლება და დაწესებულების დირექტორს მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში, წინასწარ მკაფიოდ განსაზღვრული საფუძვლების არსებობისას, დასაბუთებული გადაწყვეტილებით უნდა შეეძლოს აღნიშნული უფლების გარკვეული ვადით შეზღუდვა. გარდა ამისა, იმ პირობებში, როდესაც საკანში პატიმრებს გააჩნიათ ერთი ტელევიზორი ან რადიომიმღები, დისციპლინური სახდელის სახით ტელევიზორის/რადიომიმღების ჩამორთმევამ შესაძლოა კოლექტიური დასჯის ფორმა მიიღოს, თუ დისციპლინურ სახდელდადებული პირის თანამესაკნეებს გარკვეული ხანი არ მიეცემათ შესაძლებლობა, შეიძინონ და იქონიონ ტელევიზორი/რადიომიმღები, ხოლო თუ თანამესაკნეები შეიძენენ ტელევიზორს/რადიომიმღებს, მაშინ დისციპლინური სახდელის სახით ტელევიზორის/რადიომიმღების ჩამორთმევას აზრი ეკარგება, შესაბამისად, აზრი ეკარგება ასეთი სახდელის გამოყენებასაც. ამ სახდელის გამოყენება 160 შესაძლოა განსაკუთრებით მძიმედ აისახოს განცალკევებული (საკანში მარტო მოთავსებული) პატიმრების კეთილდღეობაზე. დახურულ დაწესებულებაში სარეაბილიტაციო, სპორტული და კულტურული აქტივობების სიმწირის პირობებში ტელევიზორი/რადიომიმღები ერთ-ერთ ძირითად თავშესაქცევს და ამავდროულად, ინფორმაციის ძირითად წყაროს წამოადგენს პატიმრებისათვის. 157 „ე“ ქვეპუქტი. „ვ“ ქვეპუნქტი. 159 „ე“ ქვეპუნქტი. 160 პატიმრობის კოდექსის 82-ე მუხლის პირველი პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტი: ნებადართული ნივთებით 158 სარგებლობის უფლების შეზღუდვა არა უმეტეს 6 თვის ვადით. 114 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წელს ადმინისტრაციული პატიმრობა გამოყენებულ იქნა მხოლოდ N7 დაწესებულებაში 3 პატიმრის მიმართ (თითოეულის მიმართ რამდენიმეჯერ). 8 შემთხვევაში ადმინისტრაციული პატიმრობა განესაზღვრა 1 დღის ვადით, ხოლო 1 შემთხვევაში - 3 დღით. ადმინისტრაციული პატიმრობის საფუძველი ყველა შემთხვევაში იყო ელექტრონული და ვიზუალური მეთვალყურეობის თვალზე საგნის აფარება. წინა წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა წარადგინა წინადადება საქართველოს პარლამენტის წინაშე, ადმინისტრაციული პატიმრობის ვადა შემცირებულიყო 15 დღემდე. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში 2014 წელს განხორციელებული ცვლილებების თანახმად, ადმინისტრაციული პატიმრობის ვადა 90 დღიდან 15 დღემდე შემცირდა, რაც უდავოდ პოზიტიურ ცვლილებად უნდა შეფასდეს. საჭიროა იგივე სტანდარტი გავრცელდეს პატიმრობის კოდექსით დადგენილ ადმინისტრაციული პატიმრობის ვადაზეც და პატიმრობაში მყოფი პირების მიმართაც, მაქსიმუმ, 15 დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა უნდა იქნეს გამოყენებული, რაც დღემდე არ განხორციელებულა. 2014 წელს, საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, შეემუშავებინა და ყველა დაწესებულებაში დანერგილიყო ჟურნალის ფორმა, სადაც აღირიცხება სამარტოო საკანში მოთავსებული პატიმრის მიერ მისთვის კანონით მინიჭებული უფლებებით სარგებლობა (შხაპის მიღება, გასეირნება, ჰიგიენის ნივთების გადაცემა). აღსანიშნავია, რომ ეს რეკომენდაცია დღემდე არ შესრულებულა. წახალისება პატიმრობის კოდექსის 66-ე მუხლის თანახმად, თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მყოფი მსჯავრდებულის სანიმუშო ყოფაქცევისა და საქმიანობისადმი კეთილსინდისიერი დამოკიდებულების შემთხვევაში, ადმინისტრაცია უფლებამოსილია, მის მიმართ გამოიყენოს წახალისების სხვადასხვა ფორმა. გადაწყვეტილებას პატიმრის წახალისების შესახებ იღებს დაწესებულების დირექტორი. წახალისების სახით შესაძლებელია გამოცხადდეს მადლობა, დაემატოს მოკლევადიანი და გრძელვადიანი პაემანი, მოეხსნას საყვედური ან სხვა დისციპლინური სახდელი და ა.შ. პენიტენციურ დაწესებულებაში 2014 და 2015 წელს პატიმართა წახალისების შესახებ სტატისტიკური მონაცემები იხილეთ ქვემოთ მოცემულ ცხრილში. წახალისება 115 N2 N3 N5 N6 N7 N8 N9 N11 N12 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 N14 N15 N16 N17 N18 N19 სულ 2014 წელი 209 127 129 85 5 351 16 60 15 90 267 ---- 383 0 41 1778 2015 წელი 270 47 147 127 0 359 6 42 33 184 579 52 462 8 8 2324 ზემოაღნიშნულ ცხრილში მოცემული სტატისტიკური მონაცემებიდან ნათლად ჩანს, რომ 2015 წელს, წინა წელთან შედარებით, პენიტენციურ დაწესებულებებში გაიზარდა პატიმართა წახალისება. საგრძნობლად გაიზარდა წახალისების შემთხვევები N15, N2, N6, N14 და N17 დაწესებულებაში, რაც დადებითად უნდა შეფასდეს. წახალისების შემთხვევები შემცირდა N3, N9, N11 და N19 დაწესებულებებში. საანგარიშო პერიოდში, სამწუხაროდ, არცერთი პატიმარი არ წახალისებულა N7 დაწესებულებაში. 2014 წელს, საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, გაძლიერებულიყო პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა წახალისება, რაც მხოლოდ N15, N2, N6, N14 და N17 დაწესებულებების შემთხვევაში შესრულდა. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ პატიმართა ხშირი წახალისება შეასუსტებს პენიტენციურ დაწესებულებებში ციხის სუბკულტურის გავლენას და ხელს შეუწყობს პატიმართა რესოციალიზაციას, ამიტომაც აუცილებელია, რომ პენიტენციური დეპარტამენტის N3, N7, N8, N9, N11, N12, N16, N18 და N19 დაწესებულებებში გაძლიერდეს პატიმართა წახალისება. რეკომენდაცია საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • შემუშავდეს დისციპლინური სახდელების გამოყენების სახელმძღვანელო პრინციპები, რათა შესაძლებელი გახდეს დისციპლინური სახდელების ერთგვაროვანი გამოყენება პენიტენციური დეპარტამენტის ყველა დაწესებულებაში • დისციპლინური სახდელი გამოყენებულ იქნეს, როგორც უკიდურესი ღონისძიება • სამარტოო საკანში მოთავსება, როგორც დისციპლინური სახდელი, გამოყენებულ იქნეს მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევაში • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა არ მოხდეს ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმრის სამარტოო საკანში მოთავსება • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დისციპლინური სახდელის გამოყენებისას არ მოხდეს ოჯახთან კონტაქტის სრულად აკრძალვა • გაატაროს სათანადო ზომები, N7 დაწესებულებაში პატიმრობის კოდექსის 82-ე მუხლის მეხუთე ნაწილით დადგენილი მოთხოვნების დარღვევის ფაქტებთან დაკავშირებით 116 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • ხშირად იქნას გამოყენებული წახალისების ფორმები N3, N7, N9, N11 და N19 დაწესებულებებში წინადადებები საქართველოს პარლამენტს: • პატიმრობის კოდექსის 82-ე მუხლში განხორციელდეს ცვლილება, ამოღებულ იქნეს ის დებულებები, რომლებიც სატელეფონო საუბრის და პირადი ხასიათის კორესპონდენციის მიღება-გაგზავნის უფლების შეზღუდვას, ასევე კუთვნილი ხანმოკლე პაემანის აკრძალვას დისციპლინური სახდელის სახედ განსაზღვრავს • პატიმრობის კოდექსის 88-ე მუხლის მეორე ნაწილში განხორციელდეს ცვლილება და ამოღებულ იქნეს ის დებულებები, რომლის თანახმადაც სამარტოო საკანში მოთავსებულ პატიმარს ეკრძალება ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემნები, სატელეფონო • საუბარი, კვების პროდუქტების შეძენა ტელევიზორისა და რადიომიმღების ქონის, როგორც უფლების და არა პრივილეგიის, კანონმდებლობით განსაზღვრის მიზნით, განხორციელდეს ცვლილება პატიმრობის კოდექსის შესაბამის მუხლებში (63-ე მუხლის „ე“ პუნქტი, 66-ე მუხლის „ვ“ პუქტი და 66 მუხლის „ე“ პუნტი) და წახალისების სახეებიდან ამოღებულ იქნეს, როგორც წახალისების ფორმა. ამასთანავე განხორციელდეს ცვლილება ამავე კოდექსის 82-ე მუხლში და განისაზღვროს, რომ დაუშვებელია დისციპლინური სანქციის სახით ტელევიზორის/რადიომიმღების აკრძალვა. • ადმინისტრაციული პატიმრობის მაქსიმალური ვადა შემცირდეს 15 დღემდე. პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემა ჯანმრთელობის უფლება არის ინკლუზიური უფლება 161 და თავის თავში მოიცავს უსაფრთხო სასმელ წყალს და ადეკვატურ სანიტარულ პირობებს, უვნებელ სურსათს, ადეკვატურ კვებას და საცხოვრებელ პირობებს, ჯანსაღ სამუშაო და გარემო პირობებს, ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ განათლებისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას, გენდერულ თანასწორობას. ჯანმრთელობის უფლება ასევე მოიცავს პირის უფლებას, არ დაექვემდებაროს სამედიცინო მანიპულაციას მისი თანხმობის დამამცირებელ მოპყრობასა ან გარეშე, წამებას ან სხვა დასჯას. ჯანმრთელობის სასტიკ, არაადამიანურ, უფლების შინაარსიდან გამომდინარე, პირს უნდა მიუწვდებოდეს ხელი ჯანმრთელობის დაცვის სისტემაზე; Right to Health, Fact Sheet No. 31, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights and World Health Organization, available at http://www.ohchr.org/Documents/Publications/Factsheet31.pdf [last visit on 17.03.2016]. 161 117 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაავადებათა პრევენციაზე, მკურნალობასა და კონტროლზე; მედიკამენტებზე; რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაზე; ჯანდაცვის ძირითად მომსახურებაზე (თანაბრად და დროულად); ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ ინფორმაციასა და განათლებაზე. ჯანდაცვის სისტემის სერვისები უნდა იყოს ხელმისაწვდომი, მისაღები და ხარისხიანი. 162 ჯანმრთელობის უფლების რეალიზებისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება პრევენციულ ჯანდაცვას, რომელიც გულისხმობს ჯანმრთელობის ხელშეწყობას და ზოგადი საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესებას; კვების, სანიტარული პირობების, გონებრივი და ფიზიკური აქტივობის, ციხეში მიზნობრივი პრევენციული ღონისძიებების გატარებას კონკრეტული პათოლოგიების კუთხით, როგორიცაა ინფექციური დაავადებები, ფსიქიკური ჯანმრთელობა, წამალზე დამოკიდებულება და ძალადობა. 2015 წელს განხორციელებული მონიტორინგების ფარგლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემის ფუნქციონირების ეფექტურობას და არსებულ გამოწვევებს. მონიტორინგის მიმდინარეობისას გამოიკითხნენ პატიმრები და პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალი, ასევე შემოწმდა პენიტენციურ დაწესებულებებში საექიმო-სამედიცინო პუნქტში არსებული მდგომარეობა. კვლევის მიზნებისათვის გამოყენებული იყო საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტისა და ცალკეული პენიტენციური დაწესებულებების მიერ მოწოდებული სტატისტიკური ანგარიშები და ინფორმაცია, ასევე, სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის ოფიციალურ საიტზე გამოქვეყნებული სტატისტიკური მონაცემები. ქვემოთ მოცემული ანალიზი ემყარება ეროვნულ კანონმდებლობასა და კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტებს, ასევე საერთაშორისო სავალდებულო და სარეკომენდაციო ხასიათის სტანდარტებს, კერძოდ:  გაეროს კონვენცია წამებისა და სხვა სასტიკი არაადამიანური, ღირსების შემლახავი მოპყრობისა და დასჯის წინააღმდეგ (1997);  აღნიშნული კონვენციის დამატებითი ოქმი (2006); ევროპის კონვენცია წამებისა და არაადამიანური ან/და ღირსების შემლახავი  მოპყრობის ან დასჯის აღმოფხვრის შესახებ (1987);  სტამბოლის პროტოკოლი - გაეროს წამებისა და სხვა სასტიკი არაადამიანური ღირსების შემლახავი მოპყრობისა და დასჯის ეფექტური გამოძიებისა და დოკუმენტირების სახელმძღვანელო პრინციპები (United Nations; New York and Geneva, 2001 - 2004); General comment N° 14 (2000) on the right to health, adopted by the Committee on Economic, Social and Cultural Rights. 162 118 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015  ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრინციპები და პრეცედენტები;  ევროსაბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტის (CPT) მე-3 გენერალური ანგარიში ჯანდაცვა ციხეებში;  გაეროს პატიმრობის მინიმალური სტანდარტები (1955);  გაეროს ნებისმიერი ფორმით დაკავებულთა ან პატიმრობაში მყოფ პირთა დაცვის პრინციპთა ერთობლიობა (1989);  ევროპული ციხის წესები (2006);  ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია № R (87) 3 (1987);  ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია №(98)7 მინისტრთა კომიტეტის მიმართვა მონაწილე ქვეყნებისათვის ციხეებში სამედიცინო სამსახურის ორგანიზაციული და ეთიკური ასპექტების შესახებ (სტრასბურგი 1998, 20 აპრილი);  ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესება ციხეებში, შეთანხმებული განაცხადი, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია ევროპის რეგიონული განყოფილება (ჰააგა, ნიდერლანდები, 18 – 21 ნოემბერი, 1998 წ.);  გაეროს საერთაშორისო სამედიცინო ეთიკის პრინციპები (1982);  მსოფლიო ექიმთა ასოციაციის ტოკიოს დეკლარაცია (1975), ჰამბურგის დეკლარაცია (1997), ჟენევის დეკლარაცია (1948), მალტის დეკლარაცია (1991, 2006), ჰელსინკის რეზოლუცია (2003, 2007);  წამებასთან ბრძოლის საერთაშორისო ინსტრუმენტები და მექანიზმები – წამებასთან დაკავშირებული სამართლებრივი დოკუმენტებისა და სტანდარტების კრებული (2007 წლის 4 ივლისის მდგომარეობით, წამების მსხვერპლთა რეაბილიტაციის საერთაშორისო საბჭო (IRCT);  ჯანდაცვა ციხეში, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის სახელმძღვანელო ციხეებში ჯანდაცვის აუცილებელი სტანდარტების შესახებ;  მადრიდის რეკომენდაცია, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ჯანდაცვის აუცილებელი დაცვა ციხეებში, როგორც ნაწილი (მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, 2010). სასჯელაღსრულების ჯანდაცვის სისტემაში გატარებულ რეფორმებს და არსებულ გამოწვევებს ქვემოთ, შესაბამის თავებში მიმოვიხილავთ. საქართველოს პენიტენციური ჯანდაცვის დაფინანსება, ორგანიზაციული ასპექტები და განხორციელებული რეფორმები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, სამედიცინო დეპარტამენტში პირველადი ჯანდაცვის, სპეციალიზებული სამედიცინო დახმარების და სამედიცინო ფუნქციონირებს სამი 119 საქმიანობის სამმართველო: რეგულირების პროცესების სამართავად პირველადი ჯანდაცვის და ამბულატორიული საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სერვისების სამმართველო, სპეციალიზებული სამედიცინო სერვისების სამმართველო და სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველო. აღსანიშნავია, რომ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წელის 25 ივნისის N53 ბრძანებით დამტკიცდა სამედიცინო დეპარტამენტის დებულება. ახალი დებულებით განისაზღვრა და ნორმატიულ ჩარჩოში მოექცა სამედიცინო დეპარტამენტის ტერიტორიული ერთეულების: პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებების საექიმო-სამედიცინო პუნქტების, თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებების პირველადი სამედიცინო დახმარების პუნქტის, ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრის და ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულების სამედიცინო ნაწილების საქმიანობა. ევროსაბჭოს ექსპერტების მონაწილეობით შემუშავდა და 2015 წლის 22 აპრილს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის მიერ N31 ბრძანებით დამტკიცდა პენიტენციური ჯანდაცვის სტანდარტი „პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში სამედიცინო მომსახურების სტანდარტების, სპეციფიკური საჭიროებების მქონე პირთა სამედიცინო მომსახურების დამატებითი სტანდარტების, პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში პრევენციული მომსახურების პაკეტისა და პენიტენციური სისტემის ჯანდაცვის ბაზისური მედიკამენტების ნუსხის დამტკიცების შესახებ“, სადაც გაწერილია, რა სახის მომსახურებას მიაწვდის სახელმწიფო პატიმრობაში მყოფ/თავისუფლებააღკვეთილ პირს. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, რეფორმის ფარგლებში მოხდა სამედიცინო დეპარტამენტის სრული რეორგანიზაცია, ამასთან, გაიზარდა ჯანდაცვის ბიუჯეტი, რაც დადებით ტენდენციას წარმოადგენს. 2015 წელს სამედიცინო დეპარტამენტისა და ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა ეკვივალენტური სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფის საკასო ხარჯმა მთლიანად შეადგინა - 11 942 060 ლარი, აქედან თანამშრომელთა შრომის ანაზღაურებამ - 6 977 626 ლარი; სამედიცინო ხარჯებმა - 4 032 634 ლარი, სამედიცინო დეპარტამენტის გამართულად მუშაობასთან დაკავშირებულმა სხვა ხარჯებმა კი 931 800 ლარი შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ 2014 წელთან შედარებით საკასო ხარჯი შემცირებულია 1 358 740 ლარით 163. სამედიცინო ინფრასტრუქტურა N18 ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულების ინფრასტრუქტურა 163 2014 წელს სამედიცინო დეპარტამენტის მთლიანი საკასო ხარჯი შეადგენდა 13 300 800 ლარს. 120 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებაში განთავსების ლიმიტია 180 პატიმარი. 2015 წლის დეკემბრის ბოლოს N18 დაწესებულებაში მოთავსებული იყო 110 პაციენტი. დაწესებულების პალატები გათვლილია 1, 2, 3, 4 და 5 პაციენტზე. სამედიცინო დეპარტამენტიდან მსჯავრდებულთა დიაგნოსტიკური კოლონოსკოპია, ლაბორატორია მიღებული პასუხის თანახმად, ბრალდებულთა და სამკურნალო დაწესებულებაში 2015 წელს ფუნქციონირებდა ბლოკი: რენტგენი, ექოსკოპია, ენდოსკოპია (გასტროსკოპია, ბრონქოსკოპია), (კლინიკური, ელასტოგრაფია (ფიბროსკანი), შოკის დარბაზი, ბაქტერიოლოგიური, ბიოქიმიური). სასტერილიზაციო, სტომატოლოგის კაბინეტი, ფსიქიატრია/ობსერვაციის ოთახი, ინფექციური/TB, ხანგრძლივი მოვლის განყოფილება/სარეაბილიტაციო დარბაზი, თერაპია, საოპერაციო ბლოკი, კრიტიკული მედიცინის განყოფილება და ქირურგია. სამკურნალო დაწესებულება აწარმოებს ზოგადი პროფილის თერაპიული, ნევროლოგიური, კარდიოლოგიური, ენდოკრინოლოგიური, ფსიქიატრიული, ინფექციური, ფთიზიატრიული, დერმატო-ვენეროლოგიური, ქირურგიული, ონკოლოგიური, ტრავმატოლოგიური, უროლოგიური, ოტორინოლარინგოლოგიური, ოფთალმოლოგიური, რეანიმაციული და სხვა პროფილის ავადმყოფთა სადღეღამისო მომსახურებას. 2015 წელს N18 დაწესებულებაში ვიზუალური მეთვალყურეობა მიმდინარეობდა 24 საკანში, კერძოდ, ობსერვაციის 4 საკანში, ფსიქიატრიული განყოფილების 11 საკანში, ხანგრძლივი მოვლის 5 საკანში, თერაპიული განყოფილების 1 საკანში, ქირურგიული განყოფილების 1 საკანში, ანესთეზია/რეანიმაციაში 1 საკანში და ინფექციური განყოფილების 1 საკანში. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა, პაციენტთა პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის დაცვის მიზნით, სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, ფსიქიატრიული განყოფილების ყველა პალატაში სათვალთვალო კამერის დამონტაჟების შესახებ პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის გადაწყვეტილების გადახედვის რეკომენდაციით მიმართა. თუმცა აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა და ფსიქიატრიული განყოფილების ყველა საკანში დამონტაჟდა სათვალთვალო კამერები. 2014 წელს სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს ასევე მიმართა რეკომენდაციით, უზრუნველეყო ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებაში არსებულ საოპერაციოსა და რენტგენის კაბინეტში სათანადო სავენტილაციო სისტემის დამონტაჟება და დაწესებულების სავენტილაციო სისტემის გამართული მუშაობა. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული პასუხის თანახმად, პენიტენციური სისტემის N18 მსჯავრდებულთა და ბრალდებულთა სამკურნალო დაწესებულების რენტგენის კაბინეტში დამონტაჟებულია გამწოვი, ხოლო საოპერაციოში - სავენტილაციო სისტემა ჰეპა ფილტრებით, რომელიც პასუხობს საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის № 385 121 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე“ და 2014 წლის 16 იანვრის №83 ტექნიკური რეგლამენტის, „სამედიცინო რენტგენო-რადიოლოგიური დიაგნოსტიკური პროცედურებისა და მკურნალობის დროს რადიაციული დაცვის უზრუნველყოფის ნორმები“, დამტკიცების შესახებ დადგენილებით განსაზღვრულ მოთხოვნებს. პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო ინფრასტრუქტურა პენიტენციურ დაწესებულებებში სამედიცინო მომსახურებას ეწევა 37 პირველადი ჯანდაცვის გუნდი და 2 სამკურნალო დაწესებულება. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტიდან პირველადი ჯანდაცვის გუნდის სასწორი/სიმაღლის საზომი, მიღებული აღჭურვილობაში კარდიოგრაფი, ინფორმაციის შედის გლუკომეტრი, თანახმად, დეფიბრილატორი, წნევის აპარატი, სტომატოლოგიური სკამი, ნეგატოსკოპი, მცირე სამანიპულაციო, პაციენტის გასასინჯი ტახტი, საოპერაციო მაგიდა, სტერილიზატორი, რეფლექტორი/ლამპა, კვარცის ნათურა, მედიკამენტების კარადა, რკინის მაგიდა იარაღებისა და მასალისათვის, სხვადასხვა ქირურგიული იარაღები, სხვადასხვა ზომის ბიქსები, საწერი მაგიდა/სკამები, ხელსაბანი, სხვადასხვა ნომრის საკერავი მასალა და ქირურგიული ნემსები, ხელების დასამუშავებელი ხსნარები. ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრის აღჭურვილობაში შედის რენტგენი, სასტერილიზაციო, სტომატოლოგიური სკამი, მცირე სამანიპულაციო, ექოსკოპია, ლაბორატორია, რეზისტენტული TB განყოფილება, სენსიტიური TB განყოფილება, სტაციონარული განყოფილება. ხოლო მსჯავრდებულთა და ბრალდებულთა N18 სამკურნალო დაწესებულების აღჭურვილობაშია დიაგნოსტიკური ბლოკი: რენტგენი, ექოსკოპია, ენდოსკოპია (გასტროსკოპია, კოლონოსკოპია, ბრონქოსკოპია), ელასტოგრაფია (ფიბროსკანი), შოკის დარბაზი, ლაბორატორია (კლინიკური, ბაქტერიოლოგიური, ბიოქიმიური), სასტერილიზაციო, სტომატოლოგი, ფსიქიატრია/ობსერვაციის ოთახი, ინფექციური/TB, ხანგრძლივი მოვლის განყოფილება/სარეაბილიტაციო დარბაზი, თერაპია, საოპერაციო ბლოკი, კრიტიკული მედიცინის განყოფილება, ქირურგია. N5 დაწესებულებიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 164 2015 წელს დაწესებულებაში გარემონტდა ფსიქო-სარეაბილიტაციო პროგრამა „ატლანტისისთვის“ განკუთვნილი 7 ოთახი; გარემონტდა და მოეწყო სპეციალური პალატა პოსტოპერაციული და ჯანმრთელობის გამწვავების გართულების შემთხვევისათვის; შშმ პირებისათვის სათანადო აღჭურვილობით, მათი 164 სპეციფიკიდან გამომდინარე, მოეწყო საცხოვრებელი ოთახები, ხოლო N12 სახალხო დამცველის აპარატში 2016 წლის 21 იანვარს შემოსული N5 დაწესებულების დირექტორის N739/16 წერილობითი პასუხი. 122 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 165 2015 წელს დაწესებულებაში რემონტი ჩაუტარდა დაწესებულების სამედიცინო ბლოკს, გამოიყო და გარემონტდა “C” ჰეპატიტის სამკურნალო პროგრამისთვის სპეციალიზებული ოთახი, გარემონტდა მთავარი ექიმის ოთახი, სამედიცინო ბლოკის ტერიტორიაზე მოეწყო წამლების ახალი საცავი და ფარმაცევტის კაბინეტი. პენიტენციური მომსახურება დაწესებულებების მიმდინარეობს საექიმო-სამედიცინო ყოფილ საკნებში, რაც პუნქტებში სამედიცინო გარკვეულწილად ზღუდავს მიწოდებული მომსახურების ხარისხს. არსებობს პრობლემები ექიმის კაბინეტებში კედლების ზედაპირსა და იატაკის საფართან დაკავშირებით. აუცილებელია ყველა იმ კაბინეტში, სადაც მიმდინარეობს დიაგნოსტიკური გამოკვლევები ან მცირე ჩარევები, იატაკი დაფარული იყოს ანტისტატიკური ლინოლეუმით. არსებობს ვენტილაციის პრობლემებიც. ყოველივე ზემოაღნიშნული კი ზრდის ნოზოკომიური ინფექციის რისკს. პრობლემურია სასჯელაღსრულების სისტემაში არსებული სამედიცინო აღჭურვილობის ხარისხიც და მათი ტექნიკური შენახვაც. დადებითად უნდა აღინიშნოს სამედიცინო დეპარტამენტის სამედიცინო რეგულირების სამმართველოს მუშაობა, რომელიც პენიტენციურ დაწესებულებებში ამოწმებდა კვებას, სანიტარულ-ჰიგიენურ მდგომარეობას, საექიმო-სამედიცინო პუნქტებს, მათ შორის, რენტგენის აპარატის, ნარჩენების მენეჯმენტის და სამედიცინო და საარქივო დოკუმენტაციის წარმოების პროცესებს. სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, სამედიცინო რეგულირების სამმართველოს მიერ ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად დადგინდა, რომ პენიტენციური დეპარტამენტის N2, N3, N5, N6, N8, N9, N11, N12, N14, N16, N18, N19 დაწესებულებებში რენტგენოლოგიური გამოკვლევის კაბინეტი ვერ აკმაყოფილებდა საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 16 იანვარის N83 დადგენილებით დამტკიცებულ „რადიაციული უსაფრთხოების მოთხოვნები რენტგენის კაბინეტების, აპარატების მოწყობის, ექსპლუატაციისა და რენტგენოლოგიური გამოკვლევების ჩატარებისადმი ტექნიკური რეგლამენტის“ მოთხოვნებს. 2015 წელს სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს მიერ ჩატარებული შემოწმების ამსახველ მასალაში აღნიშნულია, რომ N5, N8, N9, N11, N12, N18, N19 დაწესებულებებში წამლების მოპირკეთებული, რომ სამარაგოს შეუძლებელია კედლები სველი წესით და იატაკი დამუშავება, იმგვარად რითაც არის ირღვევა საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 29 სექტემბერის N575 დადგენილებით დამტკიცებული 165 სახალხო დამცველის აპარატში 2015 წლის 6 ოქტომბერს შემოსული N12 დაწესებულების დირექტორის მოადგილის N11796/15 წერილი. 123 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „ტექნიკური რეგლამენტი - აფთიაქის (სპეციალიზებული სავაჭრო ობიექტის) და საცალო რეალიზაციის სავაჭრო ობიექტის სანიტარიულ-ჰიგიენურ/ტექნიკური პირობების“ პირველი მუხლით აფთიაქისათვის განსაზღვრული სანიტარიულ-ჰიგიენურ/ტექნიკური პირობები. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის ვიზიტის 166 დროს N12 დაწესებულებაში შემოწმდა წამლების სამარაგო/საწყობი, რომელიც განთავსებული იყო 2 მცირე ზომის ოთახში. აღსანიშნავია, რომ წამლების სამარაგოში არსებული პირობები არ შეესაბამებოდა საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 29 სექტემბრის N575 დადგენილების მოთხოვნებს. აფთიაქის ჭერისა და კედლების მოპირკეთება არ იძლეოდა სველი წესით რეგულარულად დასუფთავებისა და საჭიროების მიხედვით სადეზინფექციო სამუშაოების ჩატარების საშუალებას. წამლების სამარაგოზე პასუხისმგებელი პირის განმარტებით, დაგეგმილია წამლების სამარაგოს დაწესებულების ტერიტორიაზე მდებარე სამედიცინო ნაწილში გადატანა. ვიზიტის დროს მიმდინარეობდა სამარაგოსთვის განკუთვნილი ოთახის რემონტი. სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს წამლების სამარაგოს სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობის საქართველოს მთავრობის N575 დადგენილებასთან შესაბამისობაში მოყვანის რეკომენდაციით მიმართა. N12 დაწესებულების დირექტორის წერილის თანახმად 167, სამედიცინო ბლოკის ტერიტორიაზე მოეწყო წამლების ახალი საცავი. 2014 წელს სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, საექიმოსამედიცინო პუნქტების ქვეყანაში მოქმედ სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის რეკომენდაციითაც მიმართა. სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული პასუხის თანახმად, ყველა დაწესებულებისთვის შეიკრიბა იმ ინვენტარისა და აპარატურის ჩამონათვალი, რომელიც გამოსულია მწყობრიდან, საჭიროებს შეკეთებას ან/და ახლის შეძენას და სამედიცინო დეპარტამენტის მიერ გაკეთდა მოთხოვნა მათ შესაძენად. უკვე შეძენილია ინვენტარი/აპარატურა. საექიმო-სამედიცინო პუნქტები ეტაპობრივად აღიჭურვება. მართალია, ახალი სამედიცინო პუნქტების ახალი ინვენტარით აღჭურვა დადებითად უნდა შეფასდეს, მაგრამ უნდა აღინიშნოს ის პრობლემებიც, რომლებიც კვლავაც მოუგვარებელი რჩება, კერძოდ, სავენტილაციო სისტემის მოუწესრიგებლობა, ასევე, ანტისტატიკური ლინოლეუმის არარსებობა. რეკომენდაციები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • გადაიხედოს გადაწყვეტილება ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებაში არსებული ფსიქიატრიული განყოფილების ყველა პალატაში N12 დაწესებულების ვიზიტის შემდგომი ანგარიში შეგიძლიათ იხილოთ ბმულზე: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/3/3456.pdf [ბოლოს ნანახია 21.03.2016]. 167 სახალხო დამცველის აპარატში 2016 წლის 18 იანვარს შემოსული N12 დაწესებულების დირექტორის N616/16 წერილობითი პასუხი. 166 124 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სათვალთვალო კამერის დამონტაჟების შესახებ, რათა დაცული იყოს პაციენტთა პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში საექიმო-სამედიცინო პუნქტების ქვეყანაში მოქმედ სტანდარტებთან შესაბამისობა, მათ შორის, ამ პუნქტების სათანადო • აღჭურვითა და სამედიცინო აღჭურვილობის კონტროლით, სავენტილაციო სისტემის მოწესრიგებით და ანტისტატიკური ლინოლეუმის დაგებით მედიკამენტების ხელმისაწვდომობა წარმატებული მკურნალობის აუცილებელ პირობას პაციენტისათვის საჭირო მედიკამენტების დროულად მიწოდება წარმოადგენს. პატიმრობის კოდექსის 24-ე მუხლის შესაბამისად, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს, ისარგებლოს საჭირო სამედიცინო მომსახურებით. ბრალდებულისათვის/მსჯავრდებულისათვის, საჭიროების შემთხვევაში, ხელმისაწვდომი უნდა იყოს პატიმრობის/თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში ნებადართული სამკურნალო საშუალებები. მოთხოვნის შემთხვევაში, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს აქვს პატიმრობის/თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების მიერ შეძენილზე მეტი ღირებულების ან ანალოგიური თვისებების მქონე სამკურნალო საშუალების საკუთარი სახსრებით შეძენის უფლება. ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ფუნქციონირებს წამლების სამარაგო, ყველა დაწესებულებაში არის წამლების სამარაგოზე პასუხისმგებელი პირი168. სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, ყოველი წლის დასაწყისში ტარდება ტენდერი, მედიკამენტების შეძენა ხდება ბაზისური მედიკამენტის ნუსხის გათვალისწინებით, შეძენილი მედიკამენტები ინახება მომწოდებელთან. ყოველი თვის ბოლოს, წამლების სამარაგოზე პასუხისმგებელი პირის მიერ ლოჯისტიკის დეპარტამენტში კეთდება მოთხოვნა იმ მედიკამენტებზე, რომელთა მარაგიც იწურება და მათ მიეწოდებათ მოთხოვნილი მედიკამენტები 5 სამუშაო დღის ვადაში. თუ პაციენტისთვის ექიმსპეციალისტის მიერ დანიშნული მედიკამენტი არ შედის პენიტენციური სისტემის ჯანდაცვის ბაზისური მედიკამენტების ნუსხაში, მთავარი ექიმი ინდივიდუალურ მოთხოვნას აგზავნის სამედიცინო და ლოჯისტიკის დეპარტამენტებში, რის საფუძველზეც, მედიკამენტის შესყიდვა ხორციელდება გამარტივებული შესყიდვით, „სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-101 მუხლის პირველი და მესამე პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, „საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ მედიკამენტების, სამედიცინო დანიშნულების საქონლის და მოვლის საშუალებების 168 სახელმწიფო შესყიდვების გამარტივებული შესყიდვის ფარმაცევტი/პროვიზორი/უმაღლესი სამედიცინო განათლების მქონე პირი. 125 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საშუალებით განხორციელების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 30 დეკემბრის N2547 განკარგულების შესაბამისად. დაწესებულების აფთიაქებიდან მედიკამენტების გატანა ხორციელდება დანიშნულების საფუძველზე. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 22 აპრილის N31 ბრძანებით დამტკიცდა პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემის ბაზისური მედიკამენტების ნუსხა, რომლითაც განისაზღვრა იმ მედიკამენტების ჩამონათვალი, რომელთა საკუთარი ხარჯებით მიწოდების ვალდებულებას იღებს სამინისტრო. მედიკამენტებისა და სხვა სამედიცინო ხარჯებისთვის 2015 წელს სამედიცინო დეპარტამენტის მიერ დაიხარჯა 2 375 234 ლარი. აღსანიშნავია, რომ 2014 წელთან შედარებით მედიკამენტებისთვის გაწეული ხარჯი გაზრდილია 124 545 ლარით. 2015 წელს კვლავ პრობლემად რჩება დანიშნული მედიკამენტების ჩანაცვლების საკითხი. საანგარიშო პერიოდში პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებული ვიზიტებისას გაირკვა, რომ პატიმრები ხშირად აპროტესტებენ ექიმის მიერ დანიშნული მედიკამენტის სხვა მედიკამენტით ჩანაცვლებას. პატიმრები ასევე უჩივიან, ზოგადად, დაწესებულებაში მედიკამენტების ნაკლებობას. ამასთან, ბრალდებულები/მსჯავრდებულები სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებთან გასაუბრებისას აღნიშნავენ, რომ მათთვის ხელმიუწვდომელია გაციების საწინააღმდეგო მედიკამენტები. აღსანიშნავია, რომ N3 დაწესებულებაში ვიზიტის დროს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებმა შეამოწმეს პაციენტებისთვის დანიშნული მედიკამენტების მარაგი და შემოწმების შედეგად აღმოჩნდა, რომ პატიმრებისთვის დანიშნული ზოგიერთი მედიკამენტი დაწესებულებაში არ მოიპოვებოდა. გარდა აღნიშნულისა, პრობლემურია დაწესებულებებში ვადაგასული მედიკამენტების დეპარტამენტის N15 არსებობის დაწესებულების საკითხიც. სტომატოლოგის მაგალითად, პენიტენციური კაბინეტში სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა აღმოაჩინა ვადაგასული მედიკამენტები 169. 2014 წელს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, შესაბამისი ზომები მიეღოთ, რათა პატიმრებისთვის ხელმისაწვდომი ყოფილიყო დანიშნული მედიკამენტები, ამასთან, ექიმებს, საჭიროების შემთხვევაში, ბრენდული დასახელების მედიკამენტების შეუფერხებლად დანიშვნის შესაძლებლობა ჰქონოდათ. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან 2016 წლის 9 თებერვალს მიღებული MOC11600111071 პასუხის თანახმად, მსჯავრდებულს, მიწოდებული მედიკამენტის მიღებაზე უარის თქმის შემთხვევაში, შეუძლია საკუთარი ხარჯით, ექიმის დანიშნულების შესაბამისად, შეიძინოს ანალოგიური თვისებების მედიკამენტი, მათ შორის, ბრენდული დასახელებით. მიუხედავად სამინისტროს ასეთი პასუხისა, პრაქტიკაში კვლავ DEXDUN (Dexamethasone sodium phosphate injection USP) 1ml 10 ამპულა - 07/2015; Suprastin20 mg/ml 3 ამპულა – 05/2013; Dexamethasone darnitsa 1ml 3 ამპულა – 10/2014. 169 126 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პრობლემად რჩება ბრენდული დასახელების მედიკამენტების შეძენის ან დაწესებულებაში შეგზავნის საკითხი. როგორც პენიტენციური დაწესებულებების მონიტორინგმა აჩვენა, სამედიცინო პერსონალი პატიმრებს უმეტესად იმ გენერიკ მედიკამენტებს უნიშნავს, რომელიც ხელმისაწვდომია დაწესებულებაში სახელმწიფოს ხარჯზე, რის გამოც პატიმრებს ეზღუდებათ ბრენდული სახელწოდების მედიკამენტების საკუთარი ხარჯით შეძენის შესაძლებლობა. მნიშვნელოვანია, რომ პატიმრებს ჰქონდეთ შესაძლებლობა, ექიმთან შეთანხმებით, შესაბამისი დანიშნულების საფუძველზე, შეიძინონ თავდაპირველად დანიშნული გენერიკ მედიკამენტის შესაბამისი ბრენდული სახელწოდების მედიკამენტი დაწესებულების აფთიაქში ან აფთიაქის არარსებობის შემთხვევაში, მიიღონ ოჯახის წევრებისაგან. რეკომენდაცია სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს • მიიღოს შესაბამისი ზომები, რათა პატიმრებს შეუფერხებლად მიუწვდებოდეთ ხელი დანიშნულ ძირითად მედიკამენტებზე, ამასთან, ექიმები დანიშნულების გაცემისას არ შეიზღუდონ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში არსებული მედიკამენტებით და პატიმრის მოთხოვნის შემთხვევაში, ექიმთან შეთანხმებით, დაუბრკოლებლად იყოს ხელმისაწვდომი ბრენდული სახელწოდების მედიკამენტები, პატიმრის ხარჯზე. დაწესებულებებში აფთიაქების არარსებობის პირობებში მკაფიოდ განისაზღვროს პენიტენციურ დაწესებულებებში მედიკამენტების ამანათით შეგზავნის მარეგულირებელი წესი. სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობა და ხარისხი ექიმის ხელმისაწვდომობა ადმიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო თავის განჩინებაში საქმეზე, კუდლა პოლონეთის წინააღმდეგ, განმარტავს, რომ „კონვენციის მე-3 მუხლი სახელმწიფოს აკისრებს ვალდებულებას დაიცვას თავისუფლებააღკვეთილი პირის ფიზიკური ჯანმრთელობა.“ სასამართლო თავის არაერთ განჩინებაში უთითებს, რომ „შესაბამისმა ორგანოებმა უნდა უზრუნველყონ, რომ დიაგნოზი და მკურნალობა იყოს დროული და ზუსტი და სამედიცინო პერსონალის მიერ გაწეული ზედამხედველობა იყოს რეგულარული და სისტემატური ხასიათის და მოიცავდეს სრულ თერაპიულ სტრატეგიას“. 170 170 Inter alia, ჯაში საქართველოს წინააღმდეგ, 2013 წლის 8 იანვრის განჩინება, პარ. 61. 127 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასჯელაღსრულებისა მოწოდებული და პრობაციის ინფორმაციის სამინისტროს თანახმად, 2015 სამედიცინო წლის 31 დეპარტამენტიდან დეკემბრის მონაცემებით, პენიტენციურ სისტემაში 9 716 ბრალდებული/მსჯავრდებული იმყოფებოდა, დასაქმებული სამედიცინო პერსონალი შედგებოდა 189 ექიმისა (აქედან 15 მთავარი ექიმი და 2 მთავარი ექიმის მოადგილე) და 233 ექთნისგან. 2015 წელს სამედიცინო დეპარტამენტს 54 ექიმსპეციალისტთან ჰქონდა ხელშეკრულება გაფორმებული. პენიტენციურ დაწესებულებებში მუშაობს 37 პირველადი ჯანდაცვის გუნდი, რომელიც დაკომპლექტებულია ოჯახის ექიმებით. სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული წერილის თანახმად, 2015 წლის განმავლობაში დაწესებულებაში მომუშავე ოჯახის ექიმებმა 212 782 - ჯერ გაუწიეს პატიმრებს კონსულტაცია (2014 წელს 214 567 კონსულტაცია, 2013 წელს - 224 363 კონსულტაცია). რაც შეეხება სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში შტატით გათვალისწინებული ექიმების და ექთნების რაოდენობას, სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული ინფორმაციის ანალიზი ცხადყოფს, რომ, როგორც ოჯახის ექიმების, ასევე ექთნების რაოდენობა 2015 წელს 2014 წელთან შედარებით გაიზარდა, რაც დადებით ტენდენციას წარმოადგენს. 171 პენიტენციურ სისტემაში ექიმებისა და ექთნების რაოდენობა მოცემულია ქვემოთ, ცხრილში. წამლების N დაწესებულება ექიმი ექთანი სამარაგოზე პასუხისმგებელი პირი 1. N2 დაწესებულება 11 16 1 2. N3 დაწესებულება 6 5 1 3. N5 დაწესებულება 7 9 1 4. N6 დაწესებულება 7 10 1 5. N7 დაწესებულება 4 4 1 6. N8 დაწესებულება 26 43 1 7. N9 დაწესებულება 4 9 1 8. N11 დაწესებულება 3 4 1 9. N12 დაწესებულება 3 6 1 10. N14 დაწესებულება 10 11 1 11. N15 დაწესებულება 9 18 1 2014 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში მუშაობდა 103 ექიმი, ხოლო 2015 წელს - 189. ამასთან, 2014 წელს ექთნების რაოდენობა შეადგენდა 136-ს, ხოლო 2015 წელს - 233-ს. 171 128 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 12. N16 დაწესებულება 4 6 1 13. N17 დაწესებულება 11 18 1 2015 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში შტატით გათვალისწინებული ექიმებისა და ექთნების რაოდენობისა და პატიმრების რაოდენობის თანაფარდობა დაწესებულებების მიხედვით, მოცემულია ქვემოთ, ცხრილში: N 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 დაწესებულება N2 დაწესებულება N3 დაწესებულება N5 დაწესებულება N6 დაწესებულება N7 დაწესებულება N8 დაწესებულება N9 დაწესებულება N11 დაწესებულება N12 დაწესებულება N14 დაწესებულება N15 დაწესებულება N16 დაწესებულება N17 დაწესებულება პატიმრებისა 172 და ექიმების რაოდენობის თანაფარდობა 127 20 42 19 17 89 9 5 89 113 189 20 172 პატიმრებისა და ექთნების რაოდენობის თანაფარდობა 87 24 32 13 17 54 4 4 44 103 94 13 105 ცხრილში მოყვანილი ციფრები გამოთვლილია თითოეულ დაწესებულებაში 2015 წლის დეკემბრის მდგომარეობით მყოფი პატიმრების რაოდენობის საშტატო განრიგით გათვალისწინებული ექიმებისა და ექთნების რაოდენობასთან შეფარდებით. აღსანიშნავია, რომ ცხრილის შედგენის დროს გათვალისწინებული არ არის ექიმების მორიგეობის გრაფიკი, თუმცა მიუხედავად ამისა, პატიმრების რაოდენობის ექიმებისა და ექთნების რაოდენობასთან თანაფარდობა მაღალია N2, N14, N15 და N17 დაწესებულებებში. 2014 წელს სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს, დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების მიწოდების მიზნით, სასჯელაღსრულების ყველა დაწესებულებაში ექიმებისა და ექთნების საკმარისი რაოდენობის უზრუნველყოფის რეკომენდაციით მიმართა. სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული პასუხის თანახმად, სამოქალაქო სექტორში არსებული ცხრილში მოცემული თანაფარდობა გამოთვლილია დაწესებულებებში 2015 წლის დეკემბრისთვის მოთავსებული ბრალდებულების/მსჯავრდებულების რაოდენობის მიხედვით 172 129 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტანდარტის მიხედვით ოჯახის ექიმისა და ექთნის გუნდი საშუალოდ 2000 ზრდასრულ პაციენტს უნდა ემსახურებოდეს. პენიტენციურ სისტემაში პირველადი ჯანდაცვის დანერგვის პროცესში წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის მიერ რეკომენდებული იყო, რომ 1 ოჯახის ექიმი უნდა ემსახურებოდეს არაუმეტეს 500 მსჯავრდებულს/ბრალდებულს, რაც გათვალისწინებულია და სრულდება რეკომენდაციის შესაბამისად. პენიტენციურ სისტემაში კი ექიმის/ექთნის თანაფარდობა პატიმრების მიმართ პატარა დაწესებულებებში საშუალოდ 50-დან 150-მდე მერყეობს, დიდ დაწესებულებებში კი - 300-დან 500-მდე. მიუხედავად იმისა, რომ 2015 წელს ექიმების და ექთნების რაოდენობა გაიზარდა, მათი რაოდენობა ზოგიერთ დაწესებულებაში მაინც არასაკმარისია. პატიმრებისა და ექიმების/ექთნების თანაბარი თანაფარდობის, ისევე როგორც ექიმების/ექთნების საკმარისი რაოდენობის უზრუნველყოფა, მნიშვნელოვანია ყველა დაწესებულებისათვის. 2015 წელს კვლავ პრობლემად რჩება პენიტენციური დეპარტამენტის N2 და N3 დაწესებულებებში არსებული პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც, იმისათვის, რათა მიიღოს საჭირო სამედიცინო მომსახურება, პატიმარმა უნდა დაწეროს განცხადება სამედიცინო მომსახურების საჭიროების შესახებ და გადასცეს დაწესებულების მორიგე კონტროლიორს. ამ უკანასკნელს დღის განმავლობაში შეგროვებული განცხადებები მიაქვს კანცელარიაში, საიდანაც განცხადებები, რეგისტრაციის შემდგომ, ეგზავნება დაწესებულების ექიმს. მხოლოდ გადაუდებელ შემთხვევაში მიაქვს მორიგე კონტროლიორს განცხადება კანცელარიაში დაუყოვნებლივ, თუმცა აქაც გაუგებარია, როგორ უნდა დაადგინოს სამედიცინო განათლების არმქონე მორიგე კონტროლიორმა შემთხვევის გადაუდებლობა. ზემოთ აღწერილი პროცედურა ქმნის დამატებით ბარიერს სამედიცინო მომსახურების მიწოდების პროცესში, ამასთან არღვევს კონფიდენციალურობის პრინციპს და დაუყოვნებლივ უნდა აღმოიფხვრას. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს ოფიციალურ საიტზე არსებული სტატისტიკური მონაცემების თანახმად, 2015 წლის განმავლობაში ექიმ-კონსულტანტებმა ჩაატარეს 37 445 კონსულტაცია. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2014 წელთან შედარებით ჩატარებული კონსულტაციების რაოდენობა გაზრდილია 173. ამასთან, ყოველთვიურად ჩატარებული კონსულტაციების რაოდენობა 2210-დან 4276-მდე მერყეობს. პენიტენციურ დაწესებულებებში 2015 წლის განმავლობაში განხორციელებული ვიზიტების დროს მოწვეულ ექიმ კონსულტანტთა მიერ პატიმართა კონსულტაციის საკითხის შესწავლისას დადგინდა, რომ რიგ დაწესებულებებში ექიმ კონსულტანტთა ვიზიტების რეგულარობა და სიხშირე საკმარისი არ არის. პენიტენციურ დაწესებულებებში კვლავ პრობლემად რჩება სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოება. უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგადად, პატიმართა სამედიცინო ბარათების ერთიანობა 173 2014 წელს ექმ-კონსულტანტებს ჩატარებული ჰქონდათ 30 726 კონსულტაცია. 130 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დარღვეულია, რაც ქმნის სამედიცინო ჩანაწერების დაკარგვის საფრთხეს. ასევე, ჩანაწერებში რიგ შემთხვევებში არ არის მითითებული, თუ რომელმა ექიმ-კონსულტანტმა გაუწია პატიმარს კონსულტაცია და არც კონსულტაციის თარიღია აღნიშნული. კონსულტაციაზე პატიმართა ჩაწერა ფიქსირდება კონსულტაციის აღრიცხვის ჟურნალში, თუმცა ჩაწერის თარიღები არსად არის მითითებული და შესაბამისად, შეუძლებელი ხდება იმის გარკვევა, თუ რამდენი ხანი უწევს ლოდინი კონსულტაციაზე ჩაწერილ პატიმარს. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგადად, ყველა პენიტენციური დაწესებულების სამედიცინო ნაწილში აწარმოებენ კონსულტაციების აღრიცხვის ჟურნალს, თუმცა ეს არ არის სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის მიერ დამტკიცებული ერთიანი ფორმა, რომლის წარმოებაც, დადგენილი წესის შესაბამისად, ყველა დაწესებულებას მოეთხოვება. აქედან გამომდინარე, აუცილებელია ერთიანი, სპეციალური ფორმის დამტკიცება, სადაც მიეთითება პაციენტის სახელი და გვარი, კონსულტაციის საჭიროების დადგენის თარიღი (ასევე ვინ დაუდგინა კონსულტაციის საჭიროება), რომელი სპეციალისტის კონსულტაციას საჭიროებს და კონსულტაციის მიღების შემდგომ შესაბამისი თარიღისა და რეკომენდაციების მისათითებელი გრაფა. მიუხედავად ამისა, N12 დაწესებულების მონიტორინგის შედეგად გაირკვა, რომ პატიმარი გ.ნ. ჩაწერილი იყო კონსულტაციაზე დერმატოლოგთან, თუმცა ვიზიტის განხორციელების დღიდან გასული იყო ერთი თვე და პაციენტი ისევ ელოდა დერმატოლოგთან კონსულტაციას. პენიტენციურ დაწესებულებებში ასევე პრობლემურია სტომატოლოგიური მომსახურების მიღების საკითხი. ექიმ სტომატოლოგს არ ჰყავს ასისტენტი და ხშირად, ყოველდღე უწევს 2530 პაციენტისათვის ორთოპედიული პრობლემები აქვთ მომსახურების მომსახურება. N2 გაწევა. გარკვეული სტომატოლოგის დაწესებულებაში შეფერხებით მომსახურების მოთავსებულ მიმდინარეობს თვალსაზრისით პატიმრებს, კერძოდ, არის შემთხვევები, როდესაც პატიმარს აქვს ძლიერი ტკივილი, მაგრამ უწევს რიგში ჩაწერა, რაც შეიძლება გაგრძელდეს ერთი კვირა ან მეტი, ვინაიდან დაწესებულებში მხოლოდ 1 სტომატოლოგი მუშაობს, რომელიც თვის განმავლობაში საშუალოდ 213 პაციენტს უწევს კონსულტაციას. გარდა აღნიშნულისა, N8 დაწესებულებაში განხორციელებული ვიზიტის დროს დადგინდა, რომ დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, სტომატოლოგთან კონსულტაციაზე პაციენტებს წერენ მორიგე ოფიცრები, რომელთაც არ გააჩნიათ სამედიცინო განათლება და კვალიფიკაცია. 2014 წელს სტომატოლოგიური მომსახურების მაჩვენებელი შეადგენდა 17 090-ს. დადებითად უნდა აღინიშნოს 2015 წელს ამ მაჩვენებლის ზრდა. 2015 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში სტომატოლოგის თერაპიული სტომატოლოგიური მომსახურების უტილიზაციის მაჩვენებელი იყო 11 822. ქირურგიული სტომატოლოგიური მომსახურების უტილიზაციის მაჩვენებელი - 4 225. ორთოპედიული სტომატოლოგიური მომსახურების უტილიზაციის მაჩვენებელი კი 1 819. 131 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამედიცინო რეფერალი პირველადი ჯანდაცვის რგოლი (სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში) თავად განსაზღვრავს სპეციალიზებული სამედიცინო მომსახურების საჭიროებას და ითხოვს პაციენტის გადამისამართებას, რეგისტრირება ხდება პროგრამულად; რეგისტრაციის მომენტიდან სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტი ამუშავებს მოთხოვნას, რომლის საფუძველზეც, საკმარისი დასაბუთებისა და ეროვნულ (და საჭიროებისას საერთაშორისო) გაიდლაინებთან შესაბამისობის შემთხვევაში ხდება მოთხოვნის დადასტურება და ენიჭება რიგითი ნომერი. დადასტურების მომენტიდან რიგითი ნომრის მიხედვით ხდება შეთანხმება სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელთან და ხორციელდება პაციენტის რეფერალი. მოთხოვნაზე უარის შემთხვევაში, უარი აღირიცხება სისტემაში და პირველადი ჯანდაცვის რგოლს ეცნობება უარის მიზეზები. 2015 წლის განმავლობაში სამედიცინო რეფერალის ერთიან ელექტრონულ ბაზაში დარეგისტრირდა 9016 მოთხოვნა. სამედიცინო დეპარტამენტის მიერ, განხილვის შემდეგ, უარყოფილი იქნა 859 შემთხვევა. 132 დაწესებულება უარყოფილი შემთხვევების რაოდენობა №2 №3 №5 №6 №7 №8 №9 №11 №12 №14 №15 №16 №17 №18 №19 23 18 95 20 34 244 1 6 52 14 159 0 159 30 4 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ელექტრონული რიგით სარგებლობენ მხოლოდ გეგმური პაციენტები. გადაუდებელი შემთხვევები მოლოდინის რეჟიმს არ ექვემდებარება. აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს ფარგლებში ელექტრონული რიგი გამიჯნულია და დამოუკიდებლად რეგულირდება. დამოუკიდებლად რეგულირდება სტაციონარული და ამბულატორიული რეფერალიც. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტის წარმომადგენელთა განმარტებით, გეგმური რეფერალის განხორციელებაზე შემაფერხებლად მოქმედებს პატიმართა მხრიდან თვითდაზიანების, შიმშილობისა და მკურნალობის თვითნებურად შეწყვეტის ფაქტები. მასზე ასევე გავლენას ახდენს სამოქალაქო საავადმყოფოების გამტარიანობა პატიმრებთან მიმართებით. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, პატიმრებს სამედიცინო მომსახურებას უწევს სამოქალაქო სექტორის 56 კონტრაქტორი დაწესებულება. ამასთან, პატიმრებს ემსახურება ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრი (N19 დაწესებულება) და ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულება (N18 დაწესებულება). სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 2015 წლის განმავლობაში ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებაში 2292, ხოლო სამოქალაქო სექტორის სამკურნალო დაწესებულებაში 3992 რეფერალი განხორციელდა. 2015 წლის განმავლობაში სამოქალაქო სექტორის კლინიკებში ამბულატორიული და სტაციონარული (ურგენტი, გეგმური) მომსახურებისთვის გაყვანილ მსჯავრდებულთა/ბრალდებულთა რაოდენობა გეგმური დაწესებულება №2 №3 №5 №6 №7 №8 №9 №11 №12 №14 133 ურგენტი 133 75 50 12 24 102 0 1 20 55 ამბულატორია 420 131 214 58 80 331 10 13 119 434 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტაციონარი 91 14 30 6 4 26 0 3 16 103 №15 №16 №17 №18 №19 სულ 84 4 94 130 27 811 211 2 300 355 105 2783 3992 22 6 20 47 10 398 2015 წლის განმავლობაში №18 სამკურნალო დაწესებულებაში ამბულატორიული და სტაციონარული (ურგენტი, გეგმური) მომსახურებისთვის გაყვანილ მსჯავრდებულთა/ბრალდებულთა რაოდენობა დაწესებულება ამბულატორია №2 №3 №5 №6 №7 №8 №9 №11 №12 №14 №15 №16 №17 №19 სულ 8 0 67 42 46 283 0 6 59 4 208 2 260 36 1021 სტაციონარი გეგმური 41 20 14 35 21 225 0 1 23 34 131 2 171 15 733 2292 ურგენტი 11 7 35 14 70 178 0 6 30 8 93 1 72 13 538 სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის N55 ბრძანებით დამტკიცებული „საერთო პროფილის საავადმყოფოში, ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებასა და ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრში ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა გადაყვანის წესის“ პირველი მუხლის მე-2, მე-3 და მე-4 პუნქტების თანახმად, პაციენტის სამკურნალო დაწესებულებასა და ცენტრში გადაყვანის შესახებ სამედიცინო დეპარტამენტის რეკომენდაცია მიიღება დაწესებულების ექიმის დასაბუთებული შუამდგომლობის საფუძველზე, რომელიც 134 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეგისტრირდება შესაბამის სამედიცინო მომსახურების პროგრამა). ექიმი ელექტრონულ შუამდგომლობის პროგრამაში შესახებ (შემდგომში ინფორმაციას - სამედიცინო წერილობით წარუდგენს დაწესებულების დირექტორს. სამედიცინო დეპარტამენტი შუამდგომლობას განიხილავს გონივრულ ვადაში საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ დამტკიცებული ან აღიარებული კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციების (გაიდლაინების) და კლინიკური მდგომარეობის მართვის სახელმწიფო სტანდარტების (პროტოკოლების) ასევე, საჭიროებისას, საერთაშორისო სახელმძღვანელო დოკუმენტების გამოყენებით. შუამდგომლობის დაკმაყოფილების შემთხვევაში, თუ პაციენტს ესაჭიროება გეგმური სამედიცინო მომსახურება, სამედიცინო პროგრამაში ენიჭება რიგითი ნომერი და მისი სამკურნალო დაწესებულებაში/ცენტრში გადაყვანის შესახებ რეკომენდაცია, გადაყვანამდე არანაკლებ ერთი დღით ადრე, ეგზავნება დაწესებულების დირექტორსა და მთავარ ექიმს. აღნიშნული მუხლის მე-5 პუნქტი ადგენს რიგითობის განსაზღვრის საფუძვლებს. კერძოდ, სამედიცინო დეპარტამენტი რიგითობას განსაზღვრავს ტერიტორიული პრინციპის გათვალისწინებით, ამბულატორიული და სტაციონარული მომსახურების შესაბამისად. სამწუხაროა, რომ არ იქნა გაზიარებული საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაცია სამედიცინო რეფერალის სისტემის შემდგომი დახვეწის შესახებ, რათა მაქსიმალურად ყოფილიყო თავიდან აცილებული სამედიცინო მომსახურების მიწოდების დაყოვნება. შეთავაზებული იყო ელექტრონული რიგის შემდგომი დიფერენციაცია დაავადებების მწვავე და ქრონიკული ხასიათის, დაავადების ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე მათი გათვალისწინებით. აუცილებელია მიმდინარეობის დინამიკის, პაციენტის ზეგავლენისა და სხვა ფაქტორების სამედიცინო რეფერალის ელექტრონული ბაზის შემდგომი დახვეწა, ვინაიდან რიგითი ნომრის განსაზღვრისას მხედველობაში არ მიიღება პაციენტის ინდივიდუალური საჭიროებები და რიგითობა დამოკიდებულია არა კლინიკურ ფაქტორებზე, არამედ ისეთ ფაქტორებზე, როგორიცაა სამედიცინო მომსახურების მომლოდინე პაციენტთა რაოდენობა და სამედიცინო დაწესებულების გამტარიანობა. გეგმური სამედიცინო რეფერალის განხორციელების წესის ერთ-ერთი უმთავრესი ნაკლი ის არის, რომ ის არ ითვალისწინებს შემთხვევას, როდესაც მომსახურების მომლოდინე პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობა, კლინიკური სურათი თანდათან უარესდება, თუმცა ჯერ კიდევ არ არსებობს „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე3 მუხლის „ტ1“ პუნქტის შესაბამისად გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების გაწევის საჭიროება. აქვე გასათვალისწინებელია, რომ ზოგიერთი დაავადება სწრაფად ვითარდება, ხოლო სიცოცხლისათვის საფრთხის შექმნის შემთხვევაში გადაუდებელი სამედიცინო დახმარება შეიძლება დაგვიანებული იყოს. სამედიცინო რეფერალის განხორციელების წესი ასეთი დაავადების მქონე პაციენტისთვის რიგითობის განსაზღვრისას უპირატესობის მინიჭების შესაძლებლობას არ ითვალისწინებს. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 135 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამედიცინო ჩარევების კლასიფიკაციას (გეგმური, გადაუდებელი) 2015 წელს დაემატა სასწრაფო დაყოვნებადი სამედიცინო ინტერვენცია, თუმცა იგი არ არის ნორმატიული აქტით განმტკიცებული. მნიშვნელოვანია, რომ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 22 აპრილის N31 ბრძანებას დაემატოს სასწრაფო დაყოვნებადი სამედიცინო ინტერვენციის სტანდარტი. ასევე შევიდეს ცვლილება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის N55 ბრძანებაში „საერთო პროფილის საავადმყოფოში ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებასა და ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრში ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა გადაყვანის წესის შესახებ“ და დაემატოს ჩანაწერი სასწრაფო დაყოვნებადი სამედიცინო ინტერვენციის შესახებ. სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა პენიტენციური დეპარტამენტის N8, N15 და N17 დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგების დროს შეისწავლა სამედიცინო რეფერალის დროულობის საკითხი. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებთან საუბრისას ბრალდებულები/მსჯავრდებულები აცხადებდნენ, რომ ხშირ შემთხვევაში გვიანდება სამედიცინო მომსახურების მისაღებად მათი გაყვანა, ამასთან, არც იმის შესახებ აქვთ ინფორმაცია, თუ რამდენ ხანში მიიღებენ სამედიცინო მომსახურებას. სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა პენიტენციურ დაწესებულებებში სამედიცინო რეფერალის შესწავლის დროს დაადგინა, რომ ერთიან ელექტრონულ ბაზაში დარეგისტრირებისას პრობლემას წარმოადგენს სამედიცინო დეპარტამენტის მიერ შემთხვევის დროული დადასტურება. აღსანიშნავია, რომ დაწესებულების მთავარი ექიმი უმეტეს შემთხვევებში დროულად გზავნის სამედიცინო რეფერალის ერთიან ელექტრონულ ბაზაში დარეგისტრირების მოთხოვნას, თუმცა სამედიცინო დეპარტამენტიდან დადასტურებას, რიგ შემთხვევებში, სჭირდება 1 თვიდან 6 თვემდე. აღსანიშნავია, რომ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის მიერ 2015 წლის 22 აპრილს დამტკიცებულ №31 ბრძანების მე-8 მუხლის მე-4 ნაწილის შესაბამისად, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მოლოდინის პერიოდი გეგმურ მომსახურებაზე, სამედიცინო საჭიროებიდან გამომდინარე, განისაზღვრება გონივრული ვადით, რაც, გეგმურ სტაციონარულ მომსახურებაზე არ უნდა აღემატებოდეს 4 თვეს, ხოლო გეგმურ ამბულატორიულ მომსახურებაზე - 1 თვეს. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 10 აპრილის N55 ბრძანების მე-2 მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, სამედიცინო დეპარტამენტი შუამდგომლობას განიხილავს გონივრულ ვადაში საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ დამტკიცებული ან აღიარებული კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციების (გაიდლაინების) და კლინიკური მდგომარეობის მართვის სახელმწიფო სტანდარტების (პროტოკოლების) ასევე, საჭიროებისას, საერთაშორისო სახელმძღვანელო დოკუმენტების გამოყენებით. 136 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ ზემოთ აღწერილი პროცედურების გათვალისწინებით, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს ხშირად რამდენიმე თვე უწევს სამედიცინო მომსახურების მისაღებად ლოდინი. ამ პერიოდში კი შესაძლებელია მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა დამძიმდეს. ასე მაგალითად:  მსჯავრდებულ ი.კ.-ს ოფთალმოლოგის კონსულტაცია 2015 წლის 8 მარტს ჩაუტარდა, მთავარი ექიმის მიერ ამავე წლის 16 მარტს გაიგზავნა მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში, სამედიცინო დეპარტამენტმა კი 6 თვის შემდეგ, 2015 წლის 18 სექტემბერს დაადასტურა მოთხოვნა. პატიმარი 21 სექტემბერს გაიყვანეს;  მსჯავრდებულ ზ.კ.-ს კონსულტაცია ჩაუტარდა 2014 წლის 15 ოქტომბერს, მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში გაიგზავნა 14 ნოემბერს, სამედიცინო დეპარტამენტმა მოთხოვნა დაადასტურა 26 დეკემბერს, ხოლო მენჯ-ბარძაყის ენდოპროთეზირების მიზნით პატიმარი სამოქალაქო კლინიკაში 2015 წლის აგვისტოში გაიყვანეს (კონსულტაციიდან 1 წელიწადში);  მსჯავრდებულ გ.მ.-ს 12 თებერვალს ჩაუტარდა უროლოგის კონსულტაცია და დაუდგინდა ჰიდროცელეს სასწრაფო ოპერაციული მკურნალობა, რაზეც მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში 18 თებერვალს გაიგზავნა, სამედიცინო დეპარტამენტმა იმავე დღესვე დაადასტურა მოთხოვნა, ხოლო პატიმარი საოპერაციოდ 23 მარტს გაიყვანეს;  N15 დაწესებულებაში მყოფ მსჯავრდებულ გ.კ.-ს 2014 წლის 29 აგვისტოს გაეწია კონსულტაცია ცხვირის ძგიდის რეზექციის შესახებ. აღნიშნულზე 2015 წლის 28 თებერვალს დაწესებულების მთავარმა ექიმმა გააგზავნა მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში, რაც ამავე წლის 18 სექტემბერს დადასტურდა. 2015 წლის დეკემბრის მონაცემების თანახმად, მსჯავრდებულის ოპერაციული მკურნალობის ჩატარების რიგითი ნომერი იყო 78;  მსჯავრდებულ ჩ.ა.-ს 2015 წლის 18 აგვისტოს ექიმ-სპეციალისტმა გაუწია რეკომენდაცია ალერგიული სინჯის ჩატარებასთან დაკავშირებით. ამავე წლის 21 აგვისტოს დაწესებულების მთავარმა ექიმმა გააგზავნა შესაბამისი მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში, რაც იმავე წლის 7 დეკემბერს დადასტურდა;  მსჯავრდებულ ა.გ.-ს 2015 წლის 7 მაისს უროლოგის კონსულტაციის შედეგად, გაეწია რეკომენდაცია სათესლე ჯირკვლის ქირურგიულ მკურნალობასთან დაკავშირებით. მოთხოვნა დაწესებულების მთავარმა ექიმმა 14 მაისს გააგზავნა, ხოლო სამედიცინო დეპარტამენტმა 23 სექტემბერს დაადასტურა;  მსჯავრდებულ ბ.გ.-ს 2015 წლის 15 აპრილს ჩაუტარდა ქირურგის კონსულტაცია, სადაც აღნიშნულია, რომ მსჯავრდებულს აღენიშნება ჭიპის თიაქარი და საზარდულის მარჯვენა და მარცხენა მიდამოს თიაქრები. ვინაიდან ავადმყოფს ერთდროულად აქვს მუცლის წინა კედლის სამი თიაქარი, რომლებიც სიარულის დროს გამოდიან მუცლიდან და აყენებენ ტკივილს, აგრეთვე არის მათი ჩაჭედვის 137 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საშიშროება,, პაციენტი საჭიროებს ოპერაციულ მკურნალობას უახლოეს პერიოდში. დაწესებულების მთავარმა ექიმმა მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში 20 აპრილს გააგზავნა, ხოლო სამედიცინო დეპარტამენტმა მოთხოვნა 7 ოქტომბერს დაადასტურა;  მსჯავრდებულ ჩ.გ.-ს 2015 წლის 25 ივლისს ჩატარებული კონსულტაციის დროს ჰემოროიდული დაავადების ოპერაციული მკურნალობის რეკომენდაცია მიეცა. დაწესებულების მთავარმა ექიმმა 30 ივლისს გააგზავნა მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში, რაც 7 დეკემბერს დადასტურდა;  მსჯავრდებულ გ.მ.-ს 2015 წლის 14 აგვისტოს ქირურგმა მისცა კალკულოზური ქოლეცისტიტის დაკავშირებითაც ოპერაციული დაწესებულების მკურნალობის მთავარმა ექიმმა რეკომენდაცია, 29 სექტემბერს რასთან გააგზავნა მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში. მოთხოვნა 7 დეკემბერს დადასტურდა;  მსჯავრდებულ კ.ზ.-ს 2015 წლის 27 თებერვალს ჩატარებული გამოკვლევების საფუძველზე მიეცა ორმხრივი ფლებექტომიის ჩატარების რეკომენდაცია. დაწესებულების მთავარმა ექიმმა 19 ივნისს გააგზავნა მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტში. მოთხოვნა სამედიცინო დეპარტამენტმა 2015 წლის 7 დეკემბერს დაადასტურა. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში ასევე ხაზგასმული იყო ის გარემოება, რომ სამედიცინო რეფერალის განხორციელება და სამედიცინო მომსახურების მიღება დამოკიდებულია დაწესებულების დირექტორის და პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის, არასამედიცინო პერსონალის ნებაზე, რაც სამედიცინო მომსახურების მიწოდების პროცესში პოტენციურ ხარვეზად იყო მიჩნეული. საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციით, აღნიშნული წესი უნდა გაუქმებულიყო და სამედიცინო რეფერალის განხორციელების შესახებ გადაწყვეტილება სამინისტროს სამედიცინო მიეღო მხოლოდ დეპარტამენტის სასჯელაღსრულებისა უფროსს, და პატიმრის პრობაციის გადაყვანის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარესთან კონსულტაციის შემდგომ. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს აღნიშნული რეკომენდაცია არ გაიზიარა. 2014 წელს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს, რათა განხორციელებულიყო ცვლილება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 10 აპრილის N55 ბრძანებაში და განსაზღვრულიყო, რომ სამოქალაქო სექტორის სამედიცინო დაწესებულებაში ამბულატორიული მომსახურების მიზნით გადაყვანილი პატიმრის არასრული გამოკვლევის ან დროის მოკლე მონაკვეთში (შემდგომ დღეებში) დამატებითი გამოკვლევების ჩატარების საჭიროების შემთხვევაში ეს პატიმარი გადაეყვანათ რიგგარეშე. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, სამოქალაქო სექტორის სამედიცინო დაწესებულებაში ამბულატორიული მომსახურების მიზნით გადაყვანილი პატიმრის არასრული გამოკვლევის 138 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ან დროის მოკლე მონაკვეთში (შემდგომ დღეებში) დამატებითი გამოკვლევების ჩატარების საჭიროების შემთხვევაში, პატიმარი გადაჰყავთ პაციენტის მდგომარეობის გათვალისწინებით, ექიმის ჩანაწერის/რეკომენდაციის შესაბამისად, საჭიროების შემთხვევაში რიგგარეშედ. ამასთან, განიხილება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 10 აპრილის N55 ბრძანებაში აღნიშნულის სრულყოფილად ასახვის საკითხი. სამედიცინო მომსახურების ეკვივალენტობა და ხარისხი ევროპული ციხის წესების თანახმად, სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში სამედიცინო მომსახურება ორგანიზებული უნდა იყოს საერთო, ეროვნულ ჯანდაცვასთან მჭიდრო კავშირის პირობებში, ამასთან, სამედიცინო მომსახურება უნდა იყოს ინტეგრირებული და შეესაბამებოდეს ჯანდაცვის ეროვნულ პოლიტიკას. პატიმრები უნდა სარგებლობდნენ ქვეყანაში ხელმისაწვდომი ჯანდაცვის სერვისებით. დაუშვებელია პატიმრების დისკრიმინაცია მათი სამართლებრივი სტატუსის საფუძველზე. პატიმრებისათვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს ქვეყანაში არსებული ყველა საჭირო სამედიცინო, ქირურგიული და ფსიქიატრიული მომსახურება.174 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში ყურადღება იყო გამახვილებული პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქალაქო ჯანდაცვასთან სრული ინტეგრაციის აუცილებლობაზე. მართალია, პენიტენციური ჯანდაცვის ორგანიზებისას გასათვალისწინებელია სასჯელაღსრულების სისტემაში არსებული სპეციფიკური გამოწვევები და სიძნელეები, მიუხედავად ამისა, მნიშვნელოვანია მაქსიმალურად შემჭიდროებულ ვადებში მოხდეს სამოქალაქო ჯანდაცვის სექტორში მოქმედი ძირითადი, საბაზისო სტანდარტების იმპლემენტაცია, რათა თანდათანობით უზრუნველყოფილ იქნას პენიტენციური ჯანდაცვის სერვისების ეკვივალენტობა. აუცილებელია დაინერგოს სამედიცინო მომსახურების ხარისხის კონტროლის ეფექტური მექანიზმი. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2012 წლის 12 სექტემბრის N01-63/ნ ბრძანება „სტაციონარულ სამედიცინო დაწესებულებაში სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებისა და პაციენტთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის შეფასების შიდა სისტემის ფუნქციონირების შესახებ“ არეგულირებს ხარისხის უზრუნველყოფის შიდა ერთეულის შექმნას სტაციონარულ დაწესებულებებში და პაციენტზე ორიენტირებული, ხარისხიანი და ეფექტური მომსახურების უზრუნველყოფას. ხარისხის სამსახური ახორციელებს ისეთი პრიორიტეტული სფეროების მონიტორინგს, როგორიცაა ნებართვა; ფიზიკური ინფრასტრუქტურისა და სამედიცინო აღჭურვილობის სათანადო ფუნქციონირება, პერსონალის კვალიფიკაცია; სანიტარული, ჰიგიენური და 174 ევროპული ციხის წესები, წესი 40.1-40.5. 139 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეპიდემიოლოგიური (გაიდლაინების) ნოზოკომიური მეთვალყურეობის და სტანდარტების ინფექციების რეჟიმი; ეროვნული (პროტოკოლების) კონტროლი; სამედიცინო რეკომენდაციების ინსტიტუციონალიზაცია; დოკუმენტაციის წარმოება სტატისტიკისა და რეფერირების მართვის ჩათვლით. „სამედიცინო ჩარევების კლასიფიკაციის განსაზღვრისა და პირველადი ჯანმრთელობის დაცვის დაწესებულებების მინიმალური მოთხოვნების დამტკიცების შესახებ“ ჯანდაცვის მინისტრის 2013 წლის 19 ივნისის N01-25/ნ ბრძანება პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებებისათვის აწესებს ძირითად მოთხოვნებს. უნდა აღინიშნოს, რომ ამ ბრძანებით გათვალისწინებული მოთხოვნები ვრცელდება და სავალდებულოა მხოლოდ პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებებისათვის, რომლებიც ჯანდაცვის საყოველთაო დაზღვევის პროგრამას ახორციელებენ, თუმცა ამ ბრძანებით განსაზღვრული ზოგიერთი სტანდარტის დანერგვა პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემაში, წინ გადადგმული ნაბიჯი იქნებოდა პენიტენციური ჯანდაცვის სერვისების ეკვივალენტობის უზრუნველყოფის პროცესში. ბრძანებით დადგენილი მოთხოვნებიდან კანონმდებლობის შესაბამისად შეიძლება გამოიყოს ცივი ჯაჭვის უზრუნველყოფის, ბასრი საგნებისა და გამოყენებული შპრიცების მოსაგროვებლად უსაფრთხო ყუთებისა და სათანადო კონტეინერების, დეზინფექციისა და სტერილიზაციის (მრავალჯერადი გამოყენების სამედიცინო იარაღების, საგნებისა და მასალებისათვის) სათანადო რეჟიმით გამოყენებისა და დადგენილი წესის შესაბამისად აღრიცხვის, ასევე სამედიცინო და სტატისტიკური დოკუმენტაციის კანონმდებლობით დადგენილი წესით წარმოების მოთხოვნები. „მაღალი რისკის შემცველი სამედიცინო საქმიანობის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 13 თებერვლის N359 დადგენილება არეგულირებს მაღალი რისკის შემცველ სამედიცინო საქმიანობას. ამგვარი სამედიცინო საქმიანობა, რომელიც ასევე ხორციელდება სასჯელაღსრულების სისტემაში, დაკავშირებულია ისეთ ინფექციურ დაავადებებთან, როგორიცაა ტუბერკულოზი, ჰეპატიტი და აივ ინფექცია/შიდსი. მონიტორინგის შედეგები ცხადყოფს, რომ აღნიშნული დადგენილების მოთხოვნები სასჯელაღსრულების სისტემაში სრულად დაცული არ არის. პრობლემები არსებობს სამედიცინო ნარჩენების სათანადო დეზინფექციისა და სტერილიზაციის პროცესის კონტროლთან, სამანიპულაციო ოთახების სათანადო სავენტილაციო უტილიზაციასთან, გამოკვლევებისა და სისტემით აღჭურვასთან დაკავშირებით. ყოველივე ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, მიეღო ყველა საჭირო პენიტენციური ზომა სამოქალაქო ჯანდაცვის ჯანდაცვის სისტემაში სისტემაში იმპლემენტაციის მოქმედი სტანდარტების კონტროლის მექანიზმის გასაძლიერებლად, სტატისტიკური მონაცემების შეგროვებისა და ანალიზის ეფექტური 140 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სისტემის დასანერგად, პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქმედო გეგმის შემუშავების პროცესში სტატისტიკური მონაცემების ანალიზის შედეგებისთვის უფრო მეტი ყურადღების დასათმობად, შესყიდვების პროცესის ეფექტური მართვისა და ხარჯთეფექტიანობის ანალიზისთვის. პენიტენციური ჯანდაცვის სერვისების ხარისხის შეფასებისას გამოიყენონ წინასწარ განსაზღვრული, ვალიდური ინდიკატორები. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული პასუხის თანახმად, პირველადი ჯანდაცვის მოდელი წარმატებით ფუნქციონირებს პენიტენციური დეპარტამენტის ყველა დაწესებულებაში და სამედიცინო მომსახურება ხორციელდება ქვეყანაში არსებული სტანდარტების შესაბამისად. შემუშავდა და მინისტრის მიერ დამტკიცდა სამედიცინო მომსახურების სტანდარტი, რომელიც დანერგვის პროცესშია. დაინერგა დაავადებათა კონტროლის ეროვნულ ცენტრში ყოველთვიური სტატისტიკური მონაცემების სახელმწიფოში არსებული ერთიანი ფორმებით წარდგენა. 2015 წლის 30 დეკემბერს დამტკიცდა „საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სისტემაში სტატისტიკის წარმოების წესების, სტატისტიკური მონაცემების დამუშავება - წარდგენის ვადებისა და მისი განმახორციელებელი სამსახურების განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის N8467 ბრძანება. დადებითად უნდა შეფასდეს სამინისტროს მხრიდან გადადგმული ნაბიჯები, თუმცა პენიტენციური ჯანდაცვა კვლავ დიდი გამოწვევების წინაშე დგას. „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის „ტ1“ პუნქტის შესაბამისად, გადაუდებელი სამედიცინო დახმარება გულისხმობს სამედიცინო დახმარებას, რომლის გარეშეც გარდაუვალია პაციენტის სიკვდილი, დაინვალიდება ან ჯანმრთელობის მდგომარეობის სერიოზული გაუარესება. „სამედიცინო ჩარევების კლასიფიკაციის განსაზღვრისა და პირველადი ჯანმრთელობის დაცვის დაწესებულებების მინიმალური მოთხოვნების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2013 წლის 19 ივნისის N01-25/ნ ბრძანებით დამტკიცებული სამედიცინო ინტერვენციების კლასიფიკაცია მოიცავს 4 სახის ინტერვენციას. კერძოდ, გადაუდებელი (კრიტიკული) ინტერვენცია წარმოადგენს სიცოცხლის, ორგანოს ან კიდურის გადასარჩენად მიმართულ ინტერვენციას ერთდროული რეანიმაციით და, ჩვეულებრივ, ჩარევა იწყება გადაწყვეტილების მიღებიდან რამდენიმე წუთში. სასწრაფო-დაუყოვნებელი ინტერვენცია გულისხმობს მწვავედ დაწყებული ან/და კლინიკურად გაუარესებული, სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობების დროს განხორციელებულ ინტერვენციას. ეს მდგომარეობები დაკავშირებულია სიცოცხლის, ორგანოს ან კიდურის დაკარგვის საფრთხესთან, ხოლო ინტერვენციები მოიცავს მოტეხილობების ფიქსაციას, ტკივილის მართვას და სხვა მძიმე სიმპტომების კუპირებას. ჩვეულებრივ, ინტერვენციის გადაწყვეტილება უნდა იყოს მიღებული არაუგვიანეს 24 საათისა, მას შემდგომ, რაც პირველი რიგის შემანარჩუნებელი ინტერვენცია არის მკურნალობა ადრეული დასრულებულია. ინტერვენცია პაციენტის სასწრაფო დაყოვნებული სტაბილური მდგომარეობის პირობებში, როდესაც პაციენტის სიცოცხლეს, რომელიმე ორგანოს ან კიდურს გადაუდებელი 141 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საფრთხე არ ემუქრება, თუმცა ინტერვენცია დასაგეგმია რამდენიმე დღეში (2-5 დღე). გეგმიური ინტერვენცია იგეგმება პაციენტისთვის, ექიმისთვის და სამედიცინო დაწესებულებისთვის მოსახერხებელ დროს. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ ერთიანი ელექტრონულ ბაზის სამედიცინო ჩარევების კლასიფიკაციას (გეგმიური, გადაუდებელი) დაემატა სასწრაფო დაყოვნებადი ინტერვენცია. რეკომენდაციები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების მიწოდების მიზნით სასჯელაღსრულების ყველა დაწესებულებაში უზრუნველყოს ექიმებისა და ექთნების • საკმარისი რაოდენობა დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების მიწოდების მიზნით უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ექიმ-კონსულტანტების ვიზიტი სათანადო პერიოდულობით, ასევე უზრუნველყოს ნევროლოგის, გასტროენტეროლოგისა და ფსიქიატრის დროული მომსახურება • დროული სამედიცინო მომსახურების უზრუნველყოფის მიზნით სამედიცინო რეფერალის მარეგულირებელ ელექტრონულ ბაზაში რიგითობის განსაზღვრისას გათვალისწინებულ იქნას დაავადების ხასიათი და დაავადების მიმდინარეობის დინამიკა. აღნიშნული აისახოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 10 აპრილის N55 ბრძანებაში • განხორციელდეს ცვლილება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 10 აპრილის N55 ბრძანებაში, რომლის საფუძველზეც სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამედიცინო დეპარტამენტის მხოლოდ უფროსი, გადაყვანის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარესთან კონსულტაციის შემდგომ, მიიღებს გადაწყვეტილებას სასჯელაღსრულების სამკურნალო დაწესებულებებსა და სამოქალაქო სექტორის სამედიცინო დაწესებულებაში გადაყვანის შესახებ • სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 10 აპრილის N55 ბრძანებაში, „საერთო პროფილის საავადმყოფოში, ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებასა და ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრში მსჯავრდებულთა/ბრალდებულთა გაყვანის წესის“ შესახებ განხორციელდეს ცვლილება და განისაზღვროს სამედიცინო დეპარტამენტის მიერ პაციენტის ერთიან ელექტრონულ ბაზაში დარეგისტრირებისთვის ექიმის დასაბუთებული შუამდგომლობის განხილვის გონივრული ვადა, რათა გაუმართლებლად არ შეყოვნდეს სამედიცინო მომსახურება 142 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • განხორციელდეს ცვლილება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 10 აპრილის N55 ბრძანებაში და განისაზღვროს, რომ სამოქალაქო სექტორის სამედიცინო დაწესებულებაში ამბულატორიული მომსახურების მიზნით გადაყვანილი პატიმრის არასრული გამოკვლევის ან დროის მოკლე მონაკვეთში (შემდგომ დღეებში) დამატებითი გამოკვლევების ჩატარების საჭიროების შემთხვევაში ეს პატიმარი ურიგოდ გადაიყვანონ • გაატაროს ყველა საჭირო ზომა, რათა გაძლიერდეს სამოქალაქო ჯანდაცვის სისტემაში მოქმედი სტანდარტების პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემაში იმპლემენტაციის კონტროლის მექანიზმი, დაინერგოს სტატისტიკური მონაცემების შეგროვებისა და ანალიზის ეფექტური სისტემა, პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქმედო გეგმის შემუშავების პროცესში უფრო მეტი ყურადღება დაეთმოს სტატისტიკური მონაცემების ანალიზის შედეგებს, მოხდეს შესყიდვების პროცესის ეფექტური მართვა და ხარჯთეფექტიანობის ანალიზი. პენიტენციური ჯანდაცვის სერვისების ხარისხის შეფასებისას გამოიყენონ წინასწარ განსაზღვრული, ვალიდური ინდიკატორები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს • ურთიერთთანამშრომლობის გზით შეიმუშაონ პენიტენციური ჯანდაცვის ეროვნული ჯანდაცვის სისტემაში სრული ინტეგრაციის გეგმა. ექიმის დამოუკიდებლობა და კომპეტენცია, კონფიდენციალურობა და პატიმრის ინფორმირება ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის №(98)7 რეკომენდაციის თანახმად, სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში მომუშავე ექიმები ვალდებულები არიან პატიმრებს იმავე სტანდარტის სამედიცინო მომსახურება გაუწიონ, როგორსაც ისინი უწევენ პაციენტებს თემში. ექიმის ნებისმიერი კლინიკური გადაწყვეტილება და შეფასება უნდა ემყარებოდეს მხოლოდ სამედიცინო ჩვენებას. ჯანდაცვის პერსონალი, საკუთარი კვალიფიკაციისა და კომპეტენციის ფარგლებში, უნდა მოქმედებდეს სრული დამოუკიდებლობის პირობებში. 175 ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია №(98) 7, მინისტრთა კომიტეტის მიმართვა მონაწილე ქვეყნებისათვის ციხეებში სამედიცინო სამსახურის ორგანიზაციული და ეთიკური ასპექტების შესახებ (სტრასბურგი 1998, 20 აპრილი), პარ. 19-20. 175 143 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ექიმი არ უნდა მონაწილეობდეს ისეთ საქმიანობაში, რომლის მიზანსაც არ წარმოადგენს პატიმრის ჯანმრთელობის დაცვა. 176 2015 წელს კვლავ პრობლემად რჩება ექიმის დამოუკიდებლობასა და კომპეტენციასთან დაკავშირებული პრობლემები. პენიტენციურ სისტემაში დასაქმებული სამედიცინო პერსონალის დამოუკიდებლობის ხარისხისა და კომპეტენტურობის ამაღლების მიზნით აუცილებელია სამედიცინო პერსონალის პროფესიული დამოუკიდებლობა. სამედიცინო ეთიკის პრინციპები სრულად უნდა აისახოს სასჯელაღსრულების სისტემის მარეგულირებელ სამართლებრივ ჩარჩოში. გარდა ამისა, აუცილებელია, უზრუნველყონ სამედიცინო პერსონალის უწყვეტი პროფესიული სწავლება და სხვადასხვა ტრენინგის მოდულის გაძლიერება, ასევე შესამუშავებელია ტრენინგების შედეგების მდგრადობის შეფასებისა და სუპერვიზიის ეფექტური მექანიზმი. ასევე საჭიროა სამედიცინო პერსონალის სამუშაოს აღწერილობის მკაფიოდ განსაზღვრა. პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალის პროფესიული დამოუკიდებლობისა და სამედიცინო ეთიკის პრინციპების სასჯელაღსრულების სისტემის მარეგულირებელ სამართლებრივ ჩარჩოში სრულად ასახვის, სამედიცინო პერსონალის უწყვეტი პროფესიული სწავლებისა და სხვადასხვა ტრენინგის მოდულის გაძლიერების რეკომენდაციით მიმართა სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს 2014 წელს. დადებითად უნდა შეფასდეს სამინისტროს მიერ სამედიცინო პერსონალის პროფესიული დამოუკიდებლობის, კომპეტენტურობისა და სამედიცინო ეთიკის პრინციპების დაცვის საკითხებთან დაკავშირებით გატარებული მთელი რიგი ღონისძიებები. კონკრეტულად კი სამედიცინო პერსონალის სწავლება სასჯელაღსრულების სისტემის სპეციფიკისა და პატიმრებთან მოპყრობის შესახებ ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტის მიხედვით. აგრეთვე სამუშაო ჯგუფის მიერ სამედიცინო პერსონალისათვის გრძელვადიანი სასწავლო პროგრამის შემუშავებას ასევე, დაწესებულებებში მომუშავე სამედიცინო პერსონალის სამუშაო აღწერილობებში მოსამსახურე პერსონალის ფუნქციების გაწერა, თუმცა მხოლოდ ზემოაღნიშნული ღონისძიებების გატარება ვერ უზრუნველყოფს სამედიცინო პერსონალის პროფესიული დამოუკიდებლობისა და კომპეტენტურობის მაღალ ხარისხს. პენიტენციური სისტემის სამედიცინო პერსონალის მიერ პროფესიული ეთიკის პრინციპების განუხრელი დაცვის მაქსიმალურად უზრუნველსაყოფად უნდა გადაიხედოს პენიტენციური სისტემის მარეგულირებელი სამართლებრივი ჩარჩო. პროფესიული ეთიკის ერთ-ერთი გაეროს საერთაშორისო სამედიცინო ეთიკის პრინციპები (1982), მე-3 პრინციპი, ხელმისაწვდომია მხოლოდ ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.un.org/documents/ga/res/37/a37r194.htm [ბოლოს ნანახია 18.03.2016]. 176 144 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უმნიშვნელოვანესი პრინციპის თანახმად, ექიმი არ უნდა მონაწილეობდეს ისეთ საქმიანობაში, რომლის მიზანსაც არ წარმოადგენს პატიმრის ჯანმრთელობის დაცვა.177 სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული მონიტორინგების შედეგების მიხედვით, შეინიშნება სამედიცინო პერსონალის გარკვეული დამოკიდებულება დაწესებულების ადმინისტრაციაზე, რაც არღვევს კონფიდენციალურობის პრინციპს და აფერხებს სამედიცინო მომსახურების პროცესს. გრძელვადიან პერსპექტივაში, მნიშვნელოვანია ინტეგრაცია. პრობაციის 178 პენიტენციური პროფესიული ჯანდაცვის დამოუკიდებლობის სამოქალაქო ჯანდაცვის კონტექსტში სექტორში მოკლევადიან პერსპექტივაში კი, აუცილებელია სასჯელაღსრულებისა და სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტის სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს მხრიდან სამედიცინო პერსონალის მიერ ეთიკური პრინციპების დაცვაზე მკაცრი სუპერვიზიის განხორცილება და დარღვევებზე ადეკვატური რეაგირება. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული მონიტორინგების დროს დადგინდა, რომ საექიმო-სამედიცინო პუნქტების ინფრასტრუქტურული მოწყობა, რიგ შემთხვევაში, არღვევს კონფიდენციალობას. ასე მაგალითად, N12 დაწესებულების საექიმო-სამედიცინო პუნქტში არის პირველადი ჯანდაცვის ორი ოთახი, მთავარი ექიმის კაბინეტი და ოთახი პრეპარატ სოფოსბუვირის მისაღებად. 179 პირველადი ჯანდაცვის მეორე ოთახში მოსახვედრად პაციენტმა უნდა გაიაროს პირველადი ჯანდაცვის პირველი ოთახი, მთავარი ექიმისა და სოფოსბუვირის მისაღებ ოთახში მოსახვედრად კი პირველადი ჯანდაცვის ორივე ოთახი. აღნიშნული ოთახების განლაგება არღვევს პაციენტის სამედიცინო მომსახურების კონფიდენციალურობას. აღსანიშნავია, რომ ვიზიტის დროს, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრები თავად შეესწრნენ ფაქტს, როდესაც პირველ პირველადი ჯანდაცვის ოთახში ერთ-ერთი პატიმრის კონსულტაციის მიმდინარეობის დროს სხვა პატიმრები გადაადგილდებოდნენ მეორე პირველადი ჯანდაცვის ოთახსა და მთავარი ექიმის ოთახში. გაეროს საერთაშორისო სამედიცინო ეთიკის პრინციპები (1982), მე-3 პრინციპი ხელმისაწვდომია მხოლოდ ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.un.org/documents/ga/res/37/a37r194.htm [ბოლოს ნანახია 18.02.2016]. 178აღნიშნული საკითხის მნიშვნელობას აგრეთვე ხაზს უსვამს წამების პრევენციის ევროპული 177 კომიტეტი საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის ანგარიშში, სადაც ხაზს უსვამს ციხის ჯანდაცვის, საქართველოს შრომის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროში ინტეგრაციის აუცილებლობას, როგორც ექიმების პროფესიული დამოუკიდებლობის გაზრდის საშუალებას. 179 ვიზიტის დროს სოფოსბუვირის მისაღები ოთახი ფუნქციონირებდა. 145 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ახალგარემონტებული იყო და არ მსგავსი პრობლემაა ერთმანეთისგან N17 დაწესებულებაში, იზოლირებული სადაც სამანიპულაციო და სამედიცინო ნაწილს საპროცედურო არ აქვს ოთახები და პრობლემურია ექიმთან საუბრის კონფიდენციალურობის დაცვის საკითხი. კვლავ პრობლემად რჩება პატიმრობისა და დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში დამკვიდრებულია პრაქტიკა, როდესაც პატიმარი ექიმთან კონსულტაციის თაობაზე მიმართავს დაწესებულების არასამედიცინო პერსონალს, ექიმი კი ხშირ შემთხვევაში პაციენტს სინჯავს და კონსულტაციას უწევს საკანში. ეს პროცედურა ეწინააღმდეგება სამედიცინო კონფიდენციალურობის პრინციპს, რადგან პაციენტის ჩივილის თაობაზე ცნობილი ხდება პენიტენციური დაწესებულების არასამედიცინო პერსონალისა და სხვა პატიმრებისათვის. 180 გარდა გადაუდებელი სიტუაციებისა, ნებისმიერი სამედიცინო შემოწმება და კონსულტაცია უნდა ჩატარდეს განმარტოებით და კონფიდენციალურობის დაცვით, ექიმის კაბინეტში. 181 კონფიდენციალურობის პრინციპს ეწინააღმდეგება ასევე პატიმრობის კოდექსის 24-ე მუხლის მე-2 ნაწილი, 182 რომლის თანახმადაც დაწესებულებაში პატიმრის მიღებისას მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის სავალდებულო შემოწმების თაობაზე ცნობა შემდგომ მის პირად (არასამედიცინო) საქმეში ინახება. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2002 წლის 5 ივლისის №198/ნ ბრძანებით დამტკიცებული „სამედიცინო დაწესებულებებში სამედიცინო ჩანაწერების შენახვის დამთავრებული ყველა წესის“ შესაბამისად, დოკუმენტური სამედიცინო მასალა შენახულ დაწესებულებაში უნდა იქნეს წარმოება სამედიცინო დაწესებულების სამედიცინო არქივში. 2015 წლის ივნისში, სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს მიერ N2 დაწესებულებაში განხორციელებული მონიტორინგის დროს დადგინდა, რომ დაწესებულებაში არ ფუნქციონირებს სამედიცინო არქივი, თუმცა აქვთ დაარქივებული დოკუმენტაციის შესანახად გამოყოფილი ოთახი, სადაც დაარქივებული დოკუმენტაცია განთავსებულია ე.წ. „ციხის საწოლებზე“; ისტორიები არ არის აკინძული და დანომრილი შესაბამისი წესის მიხედვით, არ არის ჩაწყობილი ყუთებში, არ აქვთ ინფორმაცია სულ რამდენი ისტორიაა და ა.შ. თუმცა დაწყობილია ანბანის მიხედვით; ოთახში არ არის დაცული ის მოთხოვნები, რომელსაც უნდა აკმაყოფილებდეს არქივი, ასევე არ არის დაცული ტემპერატურისა და ტენიანობის რეჟიმი, არ არის საკმარისი თაროები, გარდა დაარქივებული დოკუმენტაციისა, ინახება სხვადასხვა არასაარქივო ნივთები (შშმპ ეტლები, კომპიუტერები, პირველადი ჯანდაცვის პუნქტების მიერ წარმოებული ჟურნალები, ყავარჯნები და ა.შ.). პუნქტი 51, ამონარიდი წამების საწინააღმდეგო კომიტეტის ზოგადი ანგარიშიდან (CPT/Inf (93)12). იქვე., პუნქტი 35. 182 იქვე., პუნქტები 50-51. 180 181 146 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულების მთავარი ექიმის თქმით, დაარქივებული დოკუმენტაციის დიდი ნაწილი (2012 წლამდე დაარქივებული) ინახება სპეცნაწილში (ჩალაგებულია პატიმართა პირად საქმეებში). დღემდე არ არის აღწერილი არცერთი მათგანი და უცნობია, სულ რამდენი ისტორია ინახება. გარდა ზემოაღნიშნულისა, N2 დაწესებულების საექიმო-სამედიცინო პუნქტში არ არის გამოყოფილი სამედიცინო არქივზე პასუხისმგებელი პირი. აღსანიშნავია, რომ სამედიცინო არქივი ასევე არ ფუნქციონირებს N3 დაწესებულებაში. საექიმო-სამედიცინო პუნქტის მიერ ნაწარმოები ისტორიების ნაწილი განთავსებულია პირველადი ჯანდაცვის პუნქტში არსებულ კარადაში, სადაც, ასევე ინახება ამ ეტაპზე აქტიური ისტორიებიც (დაარქივებული ისტორიები განთავსებულია კარადის ქვედა ორ თაროზე). არცერთი მათგანი არ არის აღწერილი, დანომრილი, ანბანის მიხედვით დალაგებული და ა.შ. არ აქვთ ინფორმაცია, სულ რამდენი ისტორია ინახება და ა.შ. დაარქივებული ისტორიების მეორე (უფრო დიდი) ნაწილი განთავსებულია სპეცნაწილის დოკუმენტაციისათვის გამოყოფილ ოთახში, სადაც არ არის დაცული არცერთი ის პირობა, რომელსაც უნდა აკმაყოფილებდეს არქივი (არ არის დაცული ტემპერატურისა და ტენიანობის რეჟიმი, არ არის საკმარისი თაროები, ოთახი დანაგვიანებულია, განთავსებულია სხვა, არასაარქივო მასალა და ა.შ.). სამედიცინო დოკუმენტაცია ჩაწყობილია დიდი ზომის 6 ყუთში და მოთავსებულია ოთახის სხვადასხვა ნაწილში; ანალოგიური ხარვეზებია N14 დაწესებულებაშიც. რეკომენდაციები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • უზრუნველყოს სამედიცინო პერსონალის პროფესიული დამოუკიდებლობისა და კომპეტენტურობის ხელშეწყობა სამედიცინო პერსონალის პროფესიული დამოუკიდებლობისა და სამედიცინო ეთიკის პრინციპების სასჯელაღსრულების სისტემის მარეგულირებელ სამართლებრივ ჩარჩოში სრულად ასახვის, სამედიცინო პერსონალის უწყვეტი პროფესიული სწავლებისა და სხვადასხვა ტრენინგის მოდულის გაძლიერების, ტრენინგების შედეგების მდგრადობის შეფასებისა და სუპერვიზიის მექანიზმის შემუშავებისა და მკაფიო სამუშაო აღწერილობების განსაზღვრის გზით • უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტის სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს მხრიდან სამედიცინო პერსონალის მიერ ეთიკური პრინციპების დაცვაზე მკაცრი სუპერვიზიის განხორცილება და დარღვევებზე ადეკვატური რეაგირება • მაქსიმალურად უზრუნველყოს პატიმრებისა და ექიმების უშუალო კონტაქტი არასამედიცინო პერსონალის მონაწილეობის გარეშე, მათ შორის, დახურული ტიპის პენიტენციურ დაწესებულებებში გამოძახების ღილაკის დამონტაჟებისა და სამედიცინო პერსონალის მიერ საკნების ყოველდღიური შემოვლის ვალდებულების დაწესების გზით 147 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • მიიღოს საჭირო ზომები, რათა გარდა გადაუდებელი, საგამონაკლისო შემთხვევებისა, ნებისმიერი სამედიცინო შემოწმება და კონსულტაცია ჩატარდეს განმარტოებით და • კონფიდენციალურობის დაცვით ექიმის კაბინეტში გაატაროს ყველა საჭირო ზომა, რათა უზრუნველყოს პაციენტების ჩართულობა სამედიცინო მომსახურების პროცესში გასაწევი სამედიცინო მომსახურების შესახებ სათანადო ინფორმაციის მიწოდების გზით, ასევე უზრუნველყოს პატიმრებისათვის ჯანმრთელობის დაცვასთან, მათ შორის პრევენციულ ჯანდაცვასთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა წინადადება საქართველოს პარლამენტს • შევიდეს ცვლილება პატიმრობის კოდექსის 24-ე მუხლის მე-2 ნაწილში და გაუქმდეს დებულება, რომლის თანახმადაც დაწესებულებაში პატიმრის მიღებისას მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის სავალდებულო შემოწმების თაობაზე ცნობა მის პირად (არასამედიცინო) საქმეში ინახება. აღნიშნული ცნობა ყველა შემთხვევაში პატიმრის სამედიცინო ბარათში უნდა ინახებოდეს. ფსიქიკური ჯანმრთელობა, წამალდამოკიდებულების პრობლემა და სუიციდის პრევენცია სასჯელაღსრულების სისტემაში ფსიქიკური ჯანმრთელობა ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვა პენიტენციური ჯანდაცვის ერთ-ერთ უმთავრეს გამოწვევას წარმოადგენს. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში ფსიქიკური და ქცევითი აშლილობების მქონე პატიმართა რიცხვმა 2015 წლის დეკემბრისთვის 1 031 შეადგინა. სამედიცინო პერსონალის განმარტებით, კონსულტაციაზე ჩაწერილ პატიმართა სიას ფსიქიატრს პირველადი ჯანდაცვის ექიმები გადასცემენ, თუმცა რიგ შემთხვევაში, ისინი ამ სიაში არ წერენ ზოგიერთ პატიმარს, მიუხედავად მათი მოთხოვნისა, ვინაიდან მიაჩნიათ, რომ ისინი სიმულაციას მიმართავენ. ამის გამო პატიმრები ხშირად ვერ იღებენ სათანადო ფსიქიატრიულ მომსახურებას. პრობლემას წარმოადგენს პიროვნული აშლილობის მქონე პატიმართა იდენტიფიცირება. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია ფსიქიატრის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება, ასევე ფსიქიატრთან ფსიქოლოგისა და სოციალური მუშაკის თანამშრომლობის გაღრმავება. ამ ძალისხმევის შედეგად უნდა გაუმჯობესდეს ფსიქიკური დაავადებების გამოვლენის 148 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მაჩვენებელი და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრებისათვის უზრუნველყოფილი იქნას ადეკვატური ფსიქიატრიული დახმარება მკურნალობის დიფერენცირებული ფსიქიატრიულ და რეჟიმების პირობებში. მწვავე ფსიქოზის მქონე პაციენტებს არა პენიტენციურ დაწესებულებაში უნდა მკურნალობდნენ. ამავდროულად, უნდა დაინერგოს ადეკვატური ამბულატორიული სერვისები. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციით, 2015 წელს ფსიქიატრის 12 825 კონსულტაცია ჩატარდა, ფსიქიატრიულ მკურნალობაში კი ჩართული იყო 8 235 პაციენტი. 2015 წლის განმავლობაში 104 პატიმარი მოათავსეს სტაციონარში არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების აღმოსაჩენად. აღსანიშნავია, რომ 2014 წელთან შედარებით არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით სტაციონარში მოთავსებული პატიმრების რაოდენობა შემცირებულია. 183 პატიმრის ფსიქიკური განსაკუთრებული ჯანმრთელობის ყურადღება მდგომარეობის დაეთმოს პატიმრის შეფასებას, მნიშვნელოვანია, დაწესებულებაში შესახლებისას, პირველადი სამედიცინო შემოწმების დროს. ამასთან, პენიტენციურ დაწესებულებებში აუტოაგრესიისკენ, სუიციდისკენ მიდრეკილი და წამალდამოკიდებული პატიმრები უნდა წარმოადგენდნენ ფსიქიკური ჯანმრთელობის სკრინინგის განსაკუთრებულ სამიზნე ჯგუფს. ამავდროულად, აუცილებელია იმ პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეფასება, რომლებიც სისტემატურად ავლენენ ანტისოციალურ ქცევას და არსებობს ეჭვი, რომ ასეთი ქცევა სწორედ მათი ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობით შეიძლება იყოს განპირობებული. ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების იდენტიფიცირების ეფექტური მექანიზმის არარსებობის პირობებში, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმართა თვითდაზიანება, რეჟიმის მოთხოვნების დარღვევა და სხვა დისციპლინური დარღვევები, ხშირ შემთხვევაში, დისციპლინური სანქციის გამოყენების და არა დროული და ადეკვატური ფსიქიატრიული დახმარების აღმოჩენის საფუძველი ხდება. ამასთან, პატიმრობის კოდექსში შეტანილი ცვლილება პატიმრების მიერ განზრახი და უხეში გაუფრთხილებლობით თვითდაზიანების მიყენების ანაზღაურების თაობაზე 184 შემთხვევაში მკურნალობის ხარჯების მათ მიერვე ასევე ვრცელდება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრის მიერ თვითდაზიანების მიყენების შემთხვევებზეც. მიდგომა იმ ფსიქიკური 2014 წელს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით სტაციონარში მოათავსეს 174 პატიმარი. 184 პატიმრობის კოდექსის 29-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, ბრალდებული/მსჯავრდებული ანაზღაურებს მკურნალობის ხარჯებს განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით თვითდაზიანების ან სხვისთვის დაზიანების მიყენების შემთხვევაში, აგრეთვე პატიმრობის/თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებისთვის მიყენებულ ზიანს, შესაბამისი დაწესებულებიდან მისი გაქცევის აღკვეთასთან დაკავშირებულ დამატებით ხარჯებს. 183 149 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრების მიმართ, რომლებმაც თავად დაიზიანეს თავი, უნდა იყოს თერაპიული და არა სადამსჯელო. პატიმართა შორის ფსიქიკური პრობლემების პრევალენტობა დიდწილად არის განპირობებული პენიტენციურ სისტემაში წამალდამოკიდებულებასა და ფსიქოაქტიური საშულებების ჭარბ მოხმარებასთან დაკავშირებული პრობლემებით. 2015 წელს მეტადონის პროგრამაში ჩართული იყო 313 პატიმარი, ხოლო 2014 წელს მეტადონის პროგრამაში ჩართულთა რაოდენობა 382 პატიმარს შეადგენდა. 2015 წელს მეტადონის პროგრამაში ჩართულ პატიმართა რაოდენობის შემცირება იმაზე მიუთითებს, რომ პენიტენციურ სისტემაში წამალდამოკიდებულების პრობლემის მასშტაბის გათვალისწინებით ამ სერვისის პატიმართათვის მიწოდება სრულად ვერ აკმაყოფილებს არსებულ მოთხოვნას. 2014 წელს სახალხო დამცველმა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს ოპიოიდური დამოკიდებულების ჩანაცვლებითი შემანარჩუნებელი მკურნალობის დანერგვის რეკომენდაციით მიმართა, მაგრამ ეს რეკომენდაცია არ შესრულებულა. სამინისტროსგან მიღებულ პასუხში აღნიშნულია, რომ პენიტენციურ სისტემაში მისი დანერგვა შესაძლებელია მხოლოდ 2017 წლიდან დაიწყოს. მოცემული პასუხიდან არ ჩანს, რატომ ვერ ხერხდება ოპიოიდებზე დამოკიდებული პირებისათვის ჩანაცვლებითი შემანარჩუნებელი მკურნალობის 2017 წლამდე დანერგვა, ან რა პროცესები მიმდინარეობს და რა ნაბიჯებია გადადგმული ამ მიმართულებით. სამედიცინო პერსონალის მხრიდან განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს ფსიქოტროპული მედიკამენტების გაცემის საკითხს. მაგალითად, N7 დაწესებულებაში განხორციელებული ვიზიტის დროს დადგინდა, რომ პატიმრებს მედიკამენტებით ამარაგებს დაწესებულების მორიგე ექიმი, რომელიც დღის განმავლობაში აწვდის დანიშნულ მედიკამენტებს. უნდა აღინიშნოს, რომ ფსიქოტროპული მედიკამენტების მიღებას ესწრება ექთანი. 185 აქედან გამომდინარე, არ კონტროლდება არ ფსიქოტროპული მედიკამენტების მიღება, რაც მათი არამიზნობრივი გამოყენების საფრთხეს ქმნის. კერძოდ, შესაძლებელია მედიკამენტის თანამესაკნისთვის გადაცემა ან პატიმრის მიერ მათი დაგროვება და შემდეგ რამდენიმე აბის ერთდროულად მიღება, რამაც შესაძლოა უარყოფითად იმოქმედოს პაციენტის ჯანმრთელობაზე. 185 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2003 წლის 21 ივლისის N150/ნ „დამტკიცებული სასწრაფო და გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სამსახურში ნარკოტიკული საშუალებების, ფსიქოტროპული ნივთიერებებისა და პრეკურსორების შეძენის, შენახვის, აღრიცხვის, მომზადებისა და გამოყენების წესის“ (დანართი N5) მე-12 პუნქტის თანახმად, „სპეციალურ კონტროლს დაქვემდებარებული ნივთიერებები ავადმყოფს უკეთდება ხელმძღვანელი ექიმისა და მედდის (ან ექიმის) თანდასწრებით“. 150 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის პროცესში მთავარია პიროვნების ინტერესების დაცვა, მისი ღირსების პატივისცემა და მაქსიმალურად შესაძლებელ ჰუმანურ გარემოში მზრუნველობა. გაერთიანებული ერების ადამიანის უფლებების კომიტეტის ზოგადი კომენტარის თანახმად, 186 პირის განთავსება სამარტოო საკანში გახანგრძლივებული დროით შესაძლებელია გაუტოლდეს წამებას ან სხვა სასტიკ, არაადამიანურ ან ღირსების შემლახავ მოპყრობას. გაეროს წამების პრევენციის ქვეკომიტეტის დასკვნის თანახმად, ხანგრძლივი ვადით სამარტოო საკანში მოთავსება შესაძლოა გაუტოლდეს წამებას და იგი არ უნდა იყოს გამოყენებული არასრულწლოვნებისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის მქონე პირების მიმართ 187. 2007 წლის სტამბოლის განცხადების შესაბამისად, 188 სამარტოო საკნის გამოყენება სრულად უნდა აიკრძალოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პატიმრებისათვის. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში, სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, სათანადო ზომები გაეტარებინა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრის სამარტოო საკანში მოთავსების წინააღმდეგ, თუმცა სახალხო დამცველის რეკომენდაცია არ გაუთვალისწინებიათ და კვლავ იყო შემთხვევები, როდესაც ფსიქიკური პრობლემების მქონე პირებს სამარტოო საკანში ათავსებდნენ. 2015 წელს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმართა სამარტოო საკანში მოთავსების ფაქტი გამოვლინდა პენიტენციური დეპარტამენტის N2 და N3 დაწესებულებებში. ასე მაგალითად, N3 დაწესებულებაში მყოფ ერთ-ერთ ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმარს 2015 წლის პირველი 4 თვის განმავლობაში 5-ჯერ დაეკისრა დისციპლინური სახდელი, ამათგან 2 შემთხვევაში პატიმარი სამარტოო საკანში მოათავსეს. ანალოგიურად, მეორე პატიმარს, რომელსაც ჰქონდა პერსონოლოგიური აშლილობა, 2015 წლის პირველი 4 თვის განმავლობაში 3-ჯერ დაეკისრა დისციპლინური სახდელი, მათ შორის, ერთ შემთხვევაში - სამარტოო საკანში მოთავსება. აუცილებელია ყველა საჭირო ზომის მიღება, სამომავლოდ ფსიქიკური პრობლემების მქონე მსჯავრდებულის სამარტოო საკანში მოთავსების თავიდან ასაცილებლად და ასეთი მსჯავრდებულის დროული და ადეკვატური ფსიქიატრიული დახმარებით უზრუნველსაყოფად. დ.ფ.-ს საქმე CCPR, General Comment 20/44, April 3, 1992. UN Subcommittee on Prevention of Torture (2010), report on the visit of the subcommittee on prevention of torture and other cruel, inhuman or degrading treatment or punishment to the republic of Paraguay (par 184). 188 International Psychological Trauma Symposium (2007), The Istanbul Statement on the use and effects of solitary confinement. 186 187 151 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განსაკუთრებით საყურადღებოა თავისუფლებააღკვეთილი N7 დაწესებულებაში მსჯავრდებულის, დ.ფ.-ს განთავსებული საქმე. უვადოდ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს ფსიქიატრიული კომისიის 2014 წლის 16 ივლისის, 3 დეკემბრის და 23 დეკემბერის დასკვნის თანახმად, მსჯავრდებულ დ.ფ.-ს აქვს ფსიქოზური დონის ფსიქიკური აშლილობა. კომისიის დასკვნის თანახმად, მსჯავრდებულისთვის მიზანშეწონილია სასამართლო ფსიქიატრიული ექსპერტიზის ჩატარება და საჭიროებს არანებაყოფლობით ფსიქიატრიულ მკურნალობას. აღსანიშნავია, რომ მსჯავრდებულს ფსიქიატრის კონსულტაცია ბოლოს 2014 წლის 2 დეკემბერს ჩაუტარდა. მსჯავრდებულს დაესვა ორგანული ბოდვითი აშლილობის დიაგნოზი და ფსიქიატრიული ექსპერტიზის ჩატარების რეკომენდაცია მიეცა. საგულისხმოა, რომ ფსიქიატრიული კომისიის არაერთი დასკვნის მიუხედავად, ვერ ხერხდება მსჯავრდებულ დ.ფ.-სთვის სათანადო ფსიქიატრიული მკურნალობის ჩატარება. მსჯავრდებულის სამედიცინო დოკუმენტაციის შესწავლით ირკვევა, რომ 2015 წლის განმავლობაში არაერთი შეთავაზების მიუხედავად, იგი უარს აცხადებს სამედიცინო დახმარებაზე 189. დოკუმენტაციის შესწავლით ასევე ირკვევა, რომ მსჯავრდებულმა უარი განაცხადა მულტიდისციპლინურ ჯგუფთან კონსულტაციაზე. 2015 წლის 25 სექტემბერს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული წერილის თანახმად, 2015 წლის 11 აგვისტოს მსჯავრდებულ დ.ფ.-ს პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში ჩაუტარდა სასამართლო ფსიქიატრიული ექპერტიზა. ექსპერტიზის დასკვნაში მითითებულია, რომ საექსპერტო კვლევის შედეგები უნდა შეფასდეს, როგორც კლინიკურად რთული საექსპერტო შემთხვევა, რომლის გადაწყვეტა და დადგენილებაში დასმულ კითხვებზე პასუხის გაცემა ამბულატორიული სასამართლოფსიქიატრიული კვლევის ფორმატში შეუძლებელია, სტაციონარულ სასამართლო-ფსიქიატრიული რის საექსპერტო გამოც საჭიროა გამოკვლევა სსიპ დ.ფ.-ს ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დეპარტამენტში. წერილში მითითებულია, რომ N7 პენიტენციურმა დაწესებულებამ შუამდგომლობით უნდა მიმართოს თბილისის საქალაქო სასამართლოს მსჯავრდებულის ფსიქიატრიულ ექსპერტიზაზე არანებაყოფლობით წარდგენასთან დაკავშირებით. თბილისის საქალაქო სასმართლომ პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულების დირექტორის შუამდგომლობა მსჯავრდებულ დ.ფ.-ს ფსიქიატრიულ ექსპერტიზაზე არანებაყოფლობით (იძულებით) წარდგენის შესახებ წარმოებაში არ მიიღო, ვინაიდან არ არსებობდა შუამდგომლობის წარმოებაში მიღების საფუძველი. 189 აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით შედგენილია შესაბამისი ოქმები, სამედიცინო დახმარება ბოლოს 2015 წლის 19 ივლისს შესთავაზეს. 152 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გარდაცვალების შემთხვევები, სუიციდი 2015 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში გარდაიცვალა 12 პატიმარი. დადებითად უნდა აღინიშნოს პენიტენციურ სისტემაში გარდაცვალების შემთხვევების რაოდენობის მკვეთრი შემცირება 190. სამედიცინო გარდაცვალების მიზეზები დეპარტამენტიდან იყო მიღებული პოლიორგანული ინფორმაციის უკმარისობა, თანახმად, სუიციდი, გულ- სისხლძარღვთა მწვავე უკმარისობა, ღვიძლისმიერი ენცეფალოპათია, თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მწვავე მოშლა (იშემიური ტიპის), სასიცოცხლო ცენტრების დამბლა. ისევე როგორც წინა წელს, პატიმრების უმეტესობა გარდაიცვალა გულ-სისხლძარღვთა მწვავე უკმარისობით. აუცილებელია, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს გულ-სისხლძარღვთა და სასუნთქი სისტემის დაავადებათა სკრინინგს და ადრეულ გამოვლენას, რათა შემდგომში შესაძლებელი იყოს დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების გაწევა. მ.დ.-ს საქმე 191 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი სწავლობდა გარდაცვლილი მსჯავრდებულის, მ.დ.-ს საქმეს. აღსანიშნავია, რომ მსჯავრდებულს 2014 წლის 26 ივლისს ჩაუტარდა გულის ოპერაციული მკურნალობა ქუთაისის ინტერვენციული მედიცინის ეროვნულ ცენტრში, თუმცა, ჭრილობის დაჩირქების გამო ოპერაცია განმეორებით ჩაუტარდა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N18 დაწესებულებაში და 2014 წლის 9 ნოემბერს კიდევ ერთი ოპერაცია ჩაუტარდა აკად. ო.ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ მოპოვებული ინფორმაციით ირკვევა, რომ მსჯავრდებული არაერთხელ იყო გადაყვანილი აკად. ო. ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში. აღსანიშნავია, რომ 2014 წლის 30 დეკემბერს აკად. ზ. ცხაკაიას სახელობის დასავლეთ საქართველოს ინტერვენციული მედიცინის ეროვნულ ცენტრში მსჯავრდებულ მ.დ.-ს ჩაუტარდა სამედიცინო გამოკვლევები. პენიტენციური დეპარტამენტის N14 დაწესებულების მორიგე ექიმის 2014 წლის 30 დეკემბრის ჩანაწერში კი მითითებულია შემდეგი: „მსჯავრდებულს დაესვა დიაგნოზი გულმკერდის წინა კედლის ფლეგმონა, სეფსისი, რეკომენდებულია მსჯავრდებულის გადაყვანა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N18 დაწესებულებაში“. 2015 წლის 16 იანვარს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა მ.დ.-ს ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ დეტალური ინფორმაციის მოპოვების მიზნით, N04-19/294 წერილით 2014 წელს პენიტენციურ სისტემაში გარდაიცვალა 27 პატიმარი. აღნიშნული შემთხვევა არ არის შეყვანილი პენიტენციურ დაწესებულებებში პაციენტთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელში, ვინაიდან პაციენტი გარდაიცვალა გათავისუფლებიდან რამდენიმე საათში, აკად. ო ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში. 190 191 153 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტს. სამედიცინო დეპარტამენტის N31500191416 წერილით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ პაციენტს სეფსისის დიაგნოზი დაავადების მიმდინარეობის არცერთ ეტაპზე არ ჰქონია დასმული. აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის 6 აპრილს აკად. ო. ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში მსჯავრდებულს სეფსისის დიაგნოზი დაესვა. ამასთან, მძიმე სეფსისის დიაგნოზი დაფიქსირებულია სამედიცინო კონსილიუმის 2015 წლის 8 აპრილის დასკვნაშიც. მძიმე მდგომარეობაში მყოფი მსჯავრდებული მ.დ. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის დასკვნით ავადმყოფობის გამო გათავისუფლდა სასჯელის მოხდისაგან 2015 წლის 15 აპრილს 21:00 საათზე, ხოლო 2015 წლის 16 აპრილს 07:00 საათზე იგი აკად. ო. ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში გარდაიცვალა. განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა, დახურულ დაწესებულებებში მოთავსებული პირების სიცოცხლის უფლების დაცვა. სახელმწიფო პასუხისმგებელია საპატიმროში/სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში (მათ შორის, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის ქვემდებარე სამედიცინო დაწესებულებაში) განთავსებული პირის (ბრალდებული/მსჯავრდებული) სიცოცხლის უფლების დაცვასა და ამ უფლების ხელყოფის შემთხვევაში, ეფექტიანი გამოძიების წარმოებაზე. ამასთან, მეტად საგულისხმოა სასჯელაღსრულების სისტემაში მოთავსებული პირების ჯანმრთელობის უფლების დაცვის მიზნით, სახელმწიფოს მიერ გატარებული ღონისძიებები და კონკრეტული სამედიცინო დახმარების ხარისხი (ეფექტიანობა, ადეკვატურობა) და შედეგები თითოეული მსჯავრდებული/ბრალდებული პირის მიმართ. პატიმრობის პირობებში ადეკვატურად უნდა იქნეს დაცული პატიმრის ჯანმრთელობა და ამ მიზნით, კვალიფიციური გამოკვლევების ჩატარება და შესაბამისი მედიკამენტების მიწოდება. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ბულგარეთის წინააღმდეგ გამოტანილ გადაწყვეტილებაში დაადგინა სიცოცხლის უფლების დარღვევა, რადგან დაგვიანებული სამედიცინო მკურნალობა გახდა პირის გარდაცვალების გადამწყვეტი მიზეზი. 192 საქმეში, „ქიინანი დიდი ბრიტანეთის წინააღმდეგ“ ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ იმსჯელა იმ მკურნალობის ხარისხზე, რომელიც უტარდებოდა მას პატიმრობაში და დაადგინა, რომ გაწეული სამედიცინო მომსახურება, რომელიც ექიმის მხრიდან ყოველდღიურ ყურადღებას და მედიკამენტების მიღებას, ასევე, პატიმრის ვიზუალურ საქმე „ანგელობა ბულგარეთის წინააღმდეგ“ (Anguelova v. Bulgaria, application no. 38361/97, 13 June 2002, paras. 125-130). 192 154 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მეთვალყურეობას გულისხმობდა, არ იყო ადეკვატური და არღვევდა ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლს. 193 სახალხო დამცველმა 2015 წლის 17 აპრილს N04-19/2995 რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურორს N18 დაწესებულებისა და აკად. ო.ღუდუშაურის სახელობის ეროვნული სამედიცინო ცენტრის სამედიცინო პერსონალის მიერ სავარაუდო დანაშაულის ჩადენის ფაქტთან დაკავშირებით, რადგან ბევრ კითხვას ბადებს ის გარემოება, რომ პენიტენციური დეპარტამენტის N14 დაწესებულების მორიგე ექიმის მიერ ჯერ კიდევ 2014 წლის 30 დეკემბერს გაკეთებული ჩანაწერის მიუხედავად (მსჯავრდებული დაავადებული იყო სეფსისით), 2014 წლის 26 ივლისს ქუთაისის ინტერვენციული მედიცინის ეროვნულ ცენტრში გულზე ჩატარებული ოპერაციის შემდეგ დაახლოებით ცხრა თვის განმავლობაში (გარდაცვალების მომენტამდე) გულმკერდის არეში ჩირქოვანი ჭრილობის არსებობისას (მუდმივი მკურნალობის ფონზე) სეფსისის დიაგნოზი მსჯავრდებულს აკად. ო. ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში დაესვა მხოლოდ 2015 წლის 6 აპრილს, გარდაცვალებამდე რამდენიმე დღით ადრე. 2015 წლის 21 მაისს საქართველოს მთავარი პროკურატურიდან მიღებული N13/32702 პასუხის თანახმად, 2015 წლის 20 მაისს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თბილისის მთავარი სამმართველოს დიდუბე-ჩუღურეთის სამმართველოს პირველ განყოფილებაში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N002200515002 საქმეზე, აკად. ო. ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში ყოფილი მსჯავრდებულის მ.დ.-ს გარდაცვალების ფაქტზე, დანაშაული გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 116-ე მუხლის პირველი ნაწილით. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში ხაზგასმული იყო სუიციდის შემთხვევების ზრდის ფაქტი (გამოვლინდა სუიციდის 7 შემთხვევა). დადებითად უნდა აღინიშნოს სუიციდის შემთხვევების მკვეთრი შემცირების ფაქტი. 2015 წელს პენიტენციურ სისტემაში სუიციდის 2 შემთხვევა დაფიქსირდა. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში მოქმედებს სუიციდის პრევენციის პროგრამა, რომელშიც 2015 წელს ჩართული იყო 56 მსჯავრდებული, მათ შორის 50 მამაკაცი, 4 ქალი და 2 არასრულწლოვანი. თუმცა, სუიციდის პრევენციის პროგრამა არ მოქმედებს ყველა დაწესებულებაში და არც ამ პროგრამის ფუნქციონირების მარეგულირებელი სპეციალური ნორმატიული ბაზა არსებობს. ქვემოთ წარმოდგენილია სუიციდის თითოეული შემთხვევის შესახებ მოკლე ინფორმაცია. დ.თ. 193 საქმე „ქიინანი დიდი ბრიტანეთის წინააღმდეგ“, 2001 წლის 3 აპრილის გადაწყვეტილება (Keenan v. UK, application no.27229, paras. 179-186). 155 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში 2015 წლის 7 ივლისს, დაახლოებით 15 საათსა და 45 წუთზე მსჯავრდებულთან საკანში გამოძახებული იყო ექიმი. ამ დროისათვის პაციენტი გამოჰყავდათ საპირფარეშოდან უგონო მდგომარეობაში. პაციენტს ყელზე აღენიშნებოდა სტრანგულაციური ღარი. პატიმარი დააწვინეს გულაღმა მდგომარეობაში და დაიწყეს რეანიმაციული ღონისძიებების ჩატარება. პაციენტი იყო ციანოზური, პულსი არ ესინჯებოდა, არც პერიფერიაზე და არც მაგისტრალურ სისხლძარღვებზე. ასევე არ აღენიშნებოდა სუნთქვითი მოძრაობები. არ აღენიშნებოდა რქოვანა რეფლექსი. პარალელურად გამოიძახეს სასწრაფო დახმარების ბრიგადა. პაციენტი გონივრული მიღების და განთავსების განყოფილებაში გადაიყვანეს, სადაც სასწრაფო დახმარების ბრიგადის მიერ გაუგრძელდა რეანიმაციული ღონისძიებების ჩატარება, მაგრამ უშედეგოდ. დაფიქსირდა ბიოლოგიური სიკვდილი. ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროდან მიღებული N003957615 დასკვნის თანახმად, მსჯავრდებულ დ.თ.-ს გარდაცვალების მიზეზია მექანიკური (სტრანგულაციური) ასფიქსია, განვითარებული კისრის ორგანოებზე მარყუჟით ზეწოლის შედეგად. მსჯავრდებულის გვამს აღენიშნებოდა სიცოცხლის დროინდელი დაზიანებები: მარცხენა თვალბუდის ქუთუთოზე სისხლნაჟღენთი, მარცხენა თვალბუდის გარეთა კუთხესთან ორი ზედაპირული ნაჭდევი, ირგვლივ სისხლნაჟღენთებით, მარჯვენა ყვრიმალის მიდამოში სისხლნაჟღენთი, მარცხენა წვივის ზედა მესამედის წინა ზედაპირზე ნაჭდევი, აღნიშნული დაზიანებები მსუბუქი ხარისხისაა და არ უკავშირდება დამდგარ შედეგს. ამასთან, აღნიშნული დაზიანებები განვითარებულია სიკვდილის დადგომამდე უახლოეს წინა პერიოდში. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციით, 2015 წლის 4 აპრილს მსჯავრდებული გასინჯა ექიმმა და აღნიშნა, რომ პაციენტი უჩიოდა გულის ფრიალს, შფოთვას, მოუსვენრობას. დაესვა დიაგნოზი: ნევროტულობა. დაენიშნა ვალერიანის აბები და კორვალოლი. მიეცა რჩევა-დარიგებები ჯანსაღი ცხოვრების წესის შესახებ და დაუწესდა მონიტორინგი ექთნის მიერ. შემდგომში ჩატარებული კონსულტაციების და გამოკვლევების დროს დაუდგინდა ნაღველ-კენჭოვანი დაავადება. დაენიშნა დროტავერინი და ქირურგის კონსულტაცია, ასევე, სკრინინგი „C“ და „B“ ჰეპატიტის მარკერებზე და შიდსზე. პაციენტს მიეცა ოპერაციული ჩარევის რეკომენდაცია, რაზეც მან უარი განაცხადა. მიუხედავად იმისა, რომ 2015 წლის 4 აპრილს ჩატარებული კონსულტაციის დროს მსჯავრდებული მიუთითებდა შფოთვასა და მოუსვენრობაზე, იგი არ მოუნახულებია არც ნევროპათოლოგს, არც ფსიქიატრს. ი.ს. 156 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, მსჯავრდებულს N2 დაწესებულებაში შესახლების დღესვე, 2015 წლის 16 მაისს, ჩაუტარდა პირველადი სამედიცინო შემოწმება და ანამნეზიდან დადგინდა, რომ იგი იყო ნარკოტიკული ნივთიერებების ხშირი მომხმარებელი. ჯანმრთელობის პრობლემებთან დაკავშირებით მას ადრე ექიმისათვის არ მიუმართავს. ასევე არ მიუმართავს ფსიქიატრისათვის და არ ღებულობდა ფსიქოტროპულ მედიკამენტებს. ტუბერკულოზი ბოლო 5 წლის განმავლობაში დადგენილი არ ჰქონია და შესაბამისად, მკურნალობაც არ ჩატარებია. გარეგანი დათვალიერებით სხეულზე დაზიანების კვალი არ აღენიშნებოდა. 2015 წლის 31 მაისს 7 საათსა და 10 წუთზე, მასთან საკანში გამოიძახეს მორიგე ექიმი. ბრალდებული ესვენა დერეფანში, საკნის წინ, გულაღმა მდგომარებაში. კისრის წინა და გვერდით ზედაპირებზე აღენიშნებოდა სტრანგულაციური ღარი. პულსი არ ესინჯებოდა სხივის და საძილე არტერიებზე, გუგები - არეაქტიული. დაფიქსირდა თვითმკვლელობა ჩამოხრჩობის გზით. სარეანიმაციო ღონისძიებების ჩატარება მორიგე ექიმმა საჭიროდ აღარ ჩათვალა. ექსპერტიზის ბიუროდან მიღებული N003157915 დასკვნის თანახმად, ბრალდებულ ი.ს.-ს გარდაცვალების მიზეზია მექანიკური ასფიქსია განვითარებული კისრის ორგანოებზე მარყუჟით ზეწოლის შედეგად. ბრალდებულის გვამს აღენიშნებოდა სიცოცხლის დროინდელი დაზიანებები: მრავლობითი ნაჭდევები წვივის წინა ზედაპირზე შუა მესამედში და მარცხენა ტერფის გარეთა გოჯის მიდამოში, რომლებიც მკვრივი-ბლაგვი საგნის ზემოქმედების შედეგად სიკვდილამდე წინა უახლოეს პერიოდში განვითარდა, ცოცხალ პირთა ექსპერტიზის შემთხვევაში, აღნიშნული დაზიანებები მსუბუქი ხარისხისაა და დამდგარ შედეგს არ უკავშირდება. მნიშვნელოვანია, რომ სუიციდის თითოეულ ფაქტზე ჩატარდეს ეფექტური გამოძიება და გაირკვეს, ხომ არ ჰქონდა ადგილი ამ პატიმართა თვითმკვლელობამდე მიყვანას. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • უზრუნველყოს პატიმრების ჯანმრთელობის მდგომარეობის სკრინინგი და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრებს მიეწოდოთ დროული და • ადეკვატური ფსიქიატრიული დახმარება უზრუნველყოს მწვავე ფსიქოზის მქონე პაციენტების მკურნალობა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და დაინერგოს ადეკვატური ამბულატორიული სერვისები • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა თავიდან იყოს აცილებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმართა სამარტოო საკანში მოთავსება • დაინერგოს ოპიოიდური მკურნალობა 157 დამოკიდებულების საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩანაცვლებითი შემანარჩუნებელი • დაინერგოს სუიციდის პრევენციის პროგრამა სასჯელაღსრულების ყველა დაწესებულებაში • ნორმატიულ დონეზე განისაზღვროს სუიციდის პრევენციის პროგრამაში ჩართვის კრიტერიუმები და პროგრამაში ჩართული მულტიდისციპლინური გუნდის საქმიანობის წესი წინადადება საქართველოს მთავარ პროკურორს • უზრუნველყოს სუიციდის ყველა შემთხვევის დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი გამოძიება საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის საქმიანობის თავისებურებები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის საქმიანობის წესი განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონეა იმ პატიმართთვის, რომლებიც დაავადებულნი არიან განუკურნებელი სენით 194 ან არიან ხანდაზმული მქონენი195. კომისია შედგება საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს წარმომადგენლებისგან. კომისიის ამოცანებს, დაკომპლექტებისა და უფლებამოსილების წესს კი განსაზღვრავს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრისა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2012 წლის 18 დეკემბრის N181/N01-72/ნ ერთობლივი ბრძანებით დამტკიცებული დებულება. წინამდებარე თავში ყურადღება გამახვილებული იქნება მძიმე და განუკურნებელ დაავადებათა გამო მსჯავრდებულთა გათავისუფლების პროცესზე და მის შედეგებზე. იმ მძიმე და განუკურნებელ დაავადებათა წრეს, რომელიც წარმოადგენს სასჯელის მოხდისაგან გათავისუფლების საფუძველს, განსაზღვრავს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2013 წლის 15 თებერვლის N01-6/ნ ბრძანება. 195 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის დებულების მე-4 მუხლის მე-11 პუნქტის მიხედვით, კომისია განიხილავს განცხადებებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მსჯავრდებულის ასაკია ქალის შემთხვევაში - 65 წელი და მეტი, ხოლო მამაკაცის - 70 წელი და მეტი, თუ მისჯილი არა აქვს უვადო თავისუფლების აღკვეთა და მოხდილი აქვს სასჯელის არანაკლებ ნახევარი. 194 158 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ კომისია და დოკუმენტაციას 196 განიხილავს ჯანმრთელობის დამოუკიდებლად იღებს მდგომარეობის საბოლოო ამსახველ გადაწყვეტილებას მსჯავრდებულის გათავისუფლების თაობაზე. კომისიის თავმჯდომარის მოთხოვნით, კომისიის სამდივნო უზრუნველყოფს სამედიცინო პროფესიული ასოციაციების მეშვეობით და დიაგნოსტიკური ჯგუფის გათვალისწინებით შესაბამისი პროფილის კვალიფიციური ექიმ-სპეციალისტ(ებ)ის მოწვევას მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეისწავლის მსჯავრდებულის სამედიცინო შესწავლის მიზნით. 197 მოწვეული ექიმ-სპეციალისტ(ებ)ი დოკუმენტაციას, საჭიროების შემთხვევაში ახდენს პაციენტის კლინიკურ შემოწმებას და ნიშნავს პარაკლინიკურ მსჯავრდებულის გამოკვლევებს. ჯანმრთელობის მოწვეული მდგომარეობის ექიმ-სპეციალისტ(ებ)ის შესწავლის და მიერ მსჯავრდებულის დიაგნოზის, დაავადების მიმდინარეობისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის სიმძიმის შესახებ მეორე სამედიცინო აზრის წარდგენის შემდეგ კომისია იღებს გადაწყვეტილებას. 198 განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია კომისიის გადაწყვეტილების (დასკვნის) სამართლებრივი ბუნება, მისი მიღებისა და აღსრულების წესები. 199 კომისიის გადაწყვეტილება (დასკვნა) არის ინდივიდუალური სამართლებრივი აქტი, რომელიც უნდა იყოს დასაბუთებული და ეფუძნებოდეს:  მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეფასებას;  მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესაბამისობას მძიმე და განუკურნებელ დაავადებათა სპეციალურ ჩამონათვალთან, რომლებიც წარმოადგენს სასჯელის მოხდისგან გათავისუფლების საფუძველს;  დარჩენილი სასჯელის მოხდის მიზანშეწონილობას. ამრიგად, გარდა იმისა, რომ კომისიის შეფასების საგანს წარმოადგენს კონკრეტული მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობა, კომისია აფასებს მსჯავრდებულისთვის საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის დებულების მე-4 მუხლის მე-6 პუნქტი. 197 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის დებულების მე-4 მუხლის მე-7 პუნქტი. 198 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის დებულების მე-4 მუხლის მე-8 პუნქტი. 199 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის დებულების მე-6 მუხლი. 196 159 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დარჩენილი სასჯელის მოხდის მიზანშეწონილობის საკითხსაც. ამრიგად, კომისია სარგებლობს დისკრეციით 200 ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო პატიმრის სასჯელის მოხდისგან გათავისუფლების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. საქართველოს სახალხო დამცველი საანგარიშო პერიოდში დაინტერესდა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის საქმიანობის გარკვეული დეტალებით და საკითხის შესწავლის მიზნით, 2015 წლის 24 დეკემბერსა და 2016 წლის 18 იანვარს ინფორმაცია გამოითხოვა კომისიიდან. კერძოდ, რამდენი მსჯავრდებული გათავისუფლდა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის მიერ 2013, 2014 და 2015 წელს, მძიმე და განუკურნებელი სენით დაავადების გამო (მსჯავრდებულთა გათავისუფლების თარიღებისა და მაიდენტიფიცირებელი მონაცემების მითითებით). 2016 წლის 20 და 28 იანვრის წერილებით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს მიეწოდა ინფორმაცია, რომ 2012-2015 წლებში კომისიის დადებითი დასკვნა გაიცა 155 მსჯავრდებულთან დაკავშირებით, მათ შორის, 107 შემთხვევაში ავადმყოფობის გამო. 2016 წლის 29 იანვარს საქართველოს სახალხო დამცველმა აღნიშნულ 107 პირზე ინფორმაცია გამოითხოვა სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოდან. 2016 წლის 10 თებერვლის სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს წერილით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ 55 პირი ამ დროისთვის უკვე გარდაცვლილია, ხოლო დანარჩენი პირების გარდაცვალების შესახებ ინფორმაცია, სააგენტოს მონაცემთა ელექტრონულ ბაზაში არ მოიძებნა, გარდაცვალების აქტის სავარაუდო თარიღისა და ადგილის შესახებ ინფორმაციის უქონლობის გამო. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეადარა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის მიერ მძიმე და განუკურნებელი სენით დაავადების გამო პატიმრის გათავისუფლების შესახებ დადებითი დასკვნის გაცემისა და გარდაცვალების თარიღები. ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ არაერთ შემთხვევაში პირის გარდაცვალების ფაქტი დაფიქსირდა კომისიის მიერ საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის „ლ“ ქვეპუნქტის თანახმად, დისკრეციული უფლებამოსილება არის - „უფლებამოსილება, რომელიც ადმინისტრაციულ ორგანოს ან თანამდებობის პირს ანიჭებს თავისუფლებას საჯარო და კერძო ინტერესების დაცვის საფუძველზე კანონმდებლობის შესაბამისი რამდენიმე გადაწყვეტილებიდან შეარჩიოს ყველაზე მისაღები გადაწყვეტილება.“ 200 160 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გათავისუფლების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებიდან ერთი თვის ვადაში, ან უფრო მეტი, რამდენიმე დღის შუალედში, რიგ შემთხვევაში კი - გათავისუფლების მეორე დღესვე. საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ერთობლივი მუდმივმოქმედი კომისიის საქმიანობა უნდა იყოს მაქსიმალურად გამჭვირვალე, მისი გადაწყვეტილება კი, ნათლად დასაბუთებული. მიუხედავად იმისა, რომ კომისია პატიმრის გათავისუფლების საკითხის გადაწყვეტისას იყენებს დისკრეციულ უფლებამოსილებას და მსჯელობს დარჩენილი სასჯელის მოხდის მიზანშეწონილობაზე, მისი გადაწყვეტილებები არ უნდა ტოვებდნენ უსამართლობის განცდასა და საზოგადოებაში არ უნდა აღიქმებოდეს, როგორც პენიტენციურ სისტემაში პატიმართა გარდაცვალების მაჩვენებლის/სტატისტიკური მონაცემების შემცირების ხერხი. განსაკუთრებით საშიში გადამდები დაავადებების მართვა და პრევენცია სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული მონაცემების შესაბამისად, 2015 წელს ტუბერკულოზზე სკრინინგი ჩატარდა 58208 შემთხვევაში (2014 წელს 64 672). გამოვლინდა ტუბერკულოზით დაავადების 56 ახალი და 72 განმეორებითი შემთხვევა. 2015 წელს მულტირეზისტენტული ტუბერკულოზით დაავადებული იყო 38 პატიმარი (2014 წელს 36 პატიმარი). გამოვლინდა შეწყვეტილი მკურნალობის 16 შემთხვევა (2014 წელს 18 შემთხვევა). ამავე წელს 9 პაციენტმა განაგრძო შეწყვეტილი მკურნალობა. დადებითად უნდა შეფასდეს 2015 წელს თანმხლები დაავადების გამოკვლევის/მკურნალობის მიზნით 152 პაციენტის რეფერირება სამოქალაქო სექტორის საავადმყოფოში, მაშინ როცა 2014 წელს აღნიშნული ციფრი შეადგენდა 10-ს, რაც საკმაოდ დაბალი მაჩვენებელია. ზემოაღნიშნული მონაცემებიდან ირკვევა, რომ ტუბერკულოზის კონტროლის მხრივ არსებული პროგრესი გრძელდება. 2014 წელს სახალხო დამცველმა საპარლამენტო ანგარიშში ყურადღება გაამახვილა N19 დაწესებულებაში არსებული ინფექციის კონტროლის ღონისძიებებსა და თანმხლები დაავადებების მკურნალობასთან დაკავშირებულ პრობლემებზე. აღნიშნულთან დაკავშირებით გაიცა რეკომენდაცია. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული პასუხის თანახმად, ტუბერკულოზის მართვის სახელმწიფო სახელმძღვანელო პრინციპების მიხედვით ინფექციის კონტროლის სწორად წარმართვისთვის აუცილებელია ერთჯერადი სამედიცინო საგნებით უწყვეტი უზრუნველყოფა. რესპირატორებით დაწესებულება მარაგდება ტუბერკულოზისა და ფილტვის ეროვნული ცენტრიდან, ხოლო ერთჯერადი ხელთათმანებითა და ნიღბებით მას უზრუნველყოფს სამინისტრო. 161 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014 წელს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, რათა ტუბერკულოზით დაავადებული ყველა პატიმარი მოთავსებულიყო ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრში. სამედიცინო დეპარტამენტიდან მიღებული პასუხის თანახმად, პენიტენციურ სისტემაში ბოლო მონაცემებით განთავსებულია და მკურნალობს ტუბერკულოზით ბრალდებული/მსჯავრდებული. აქედან პაციენტთა დაავადებული 80 ძირითადი ნაწილი (73 ბრალდებული/მსჯავრდებული) განთავსებულია №19 ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრში, დანარჩენი პაციენტები უსაფრთხოების წესების დაცვის აუცილებლობიდან გამომდინარე, განთავსებულნი არიან სხვადასხვა დაწესებულებებში, სადაც მათ სამკურნალოდ შექმნილია შესაბამისი პირობები და ტუბერკულოზით დაავადებულ მსჯავრდებულთა/ბრალდებულთა ანტიტუბერკულოზური ხორციელდება სახელმწიფო პროგრამის გაიდლაინის შესაბამისად მკურნალობა სათანადო პროფილის ექიმ-სპეციალისტთა მეთვალყურეობის ქვეშ. შესაბამისად აღნიშნული რეკომენდაცია არ გაუზიარებიათ. „პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში ვირუსული C ჰეპატიტის პრევენციის, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის პროგრამის დამტკიცებისა და განხორციელების წესის“ დამტკიცების შესახებ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 31 იანვრის №01-5/ნ ბრძანება არეგულირებს მსჯავრდებულთა ინტერფერონით მკურნალობის საკითხებს. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2015 წელს ჰეპატიტებზე გამოკვლევები ჩაუტარდა 5500 პატიმარს, (2014 წელს - 8711). წლის განმავლობაში მკურნალობა ჩაუტარდა 308 მსჯავრდებულს. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა გასცა რეკომენდაცია, რომლის თანახმადაც, შესაბამისი ცვლილება უნდა შესულიყო „პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში ვირუსული „C“ ჰეპატიტის პრევენციის, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის პროგრამის დამტკიცებისა და განხორციელების წესის“ დამტკიცების შესახებ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 31 იანვრის №01-5/ნ ბრძანებაში, რათა მკურნალობის აუცილებლობაზე სამედიცინო ჩვენების არსებობის შემთხვევაში, ნებისმიერი ბრალდებული/მსჯავრდებული უზრუნველყოფილი ყოფილიყო ანტივირუსული მკურნალობით. სამწუხაროდ აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა, რადგან ბრალდებულებს კვლავაც არ მიუწვდებათ ხელი ანტივირუსულ მკურნალობაზე. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებულ უცხო ქვეყნის მოქალაქე და მოქალაქეობის არმქონე პატიმრებს ხელი არ მიუწვდებათ „C“ ჰეპატიტის სოფოსბუვირით მკურნალობაზე, რომელიც უზრუნველყოფილია სახელმწიფო „C“ ჰეპატიტის მართვის 162 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირველი ეტაპის ღონისძიებების უზრუნველყოფის თაობაზე სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში. საქართველოს მთავარობის 2015 წლის 20 აპრილის N169 დადგენილების მე-2 მუხლის თანახმად, C ჰეპატიტის მართვის პროგრამით მოსარგებლეები არიან საქართველოს მოქალაქეობის დამადასტურებელი დოკუმენტის მქონე პირები. სახალხო დამცველმა 2015 წლის 9 დეკემბერს პენიტენციური დეპარტამენტის N17 ნახევრად ღია და დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში დამამცირებელი მოპყრობისა და მოქალაქეობის ნიშნით დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის შესახებ N13-2/1446 რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს მთავარობას. მნიშვნელოვანია, რომ საქართველოს მოქალაქეობის მქონე პირების მსგავსად, „C“ ჰეპატიტის სოფოსბუვირით მკურნალობა ხელმისაწვდომი იყოს პენიტენციურ სისტემაში მოთავსებული, შესაბამისი მკურნალობის საჭიროების მქონე, უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისა და მოქალაქეობის არმქონე პირებისთვისაც. 2016 წლის 1 მარტს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული MOC91600170588 პასუხის თანახმად, „C ჰეპატიტის მართვის პროგრამის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 20 აპრილის N169 დადგენილების თანახმად, პროგრამის მოსარგებლე პირი არის პენიტენციურ დაწესებულებაში განთავსებული ყველა ბრალდებული/მსჯავრდებული, თუმცა გარკვეული ტექნიკური მიზეზების გამო უცხო ქვეყნის მოქალაქეები ვერ ახერხებენ აღნიშნულ პროგრამაში ჩართვას. სამინისტროდან მიღებული პასუხიდან ირკვევა, რომ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს აღნიშნული პრობლემის გადასაჭრელად აქტიური კომუნიკაცია აქვს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან. 2015 წელს შემცირებულია აივ ინფექცია/შიდსზე გამოკვლეული პატიმრების რაოდენობა. 2015 წელს აივ ინფექცია/შიდსზე გამოკვლეული იქნა 5 500 პატიმარი, 2014 წელს კი 9 081. მიმდინარე წლის განმავლობაში აივ ინფექციის 17 ახალი შემთხვევა გამოვლინდა. აივ/ინფექცია/შიდსის ანტირეტროვირუსულ მკურნალობაში წლის განმავლობაში ჩართული იყო 75 პაციენტი, მათ შორის, 12 ახალი შემთხვევა. პენიტენციურ სისტემაში კვლავ პრობლემურია ინფექციის კონტროლის მოთხოვნების ზედმიწევნით სრულად დაცვა, კანონმდებლობის შესაბამისად ცივი ჯაჭვის უზრუნველყოფა, მრავალჯერადი გამოყენების სამედიცინო იარაღების, საგნებისა და მასალების დეზინფექცია და სტერილიზაცია, ბასრი საგნებისა და გამოყენებული შპრიცების მოსაგროვებლად უსაფრთხო ყუთების და სათანადო კონტეინერების გამოყოფის საკითხი. სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს მიერ 2015 წელს განხორციელებული შემოწმების საფუძველზე დადგინდა, რომ პენიტენციური დეპარტამენტის N5, N6, N16 და N18 დაწესებულებებში დეზინფექცია-სტერილიზაციის პროცესი მიმდინარეობს გარკვეული ხარვეზებით, რომელთა აღმოფხვრაც საჭირო და აუცილებელია აღნიშნული პროცესის სრულყოფილად წარმართვისათვის. არცერთ ზემოთ ხსენებულ დაწესებულებაში არ ჰყავთ 163 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კადრი, რომელსაც გავლილი აქვს სპეციალური კურსი ინფექციის კონტროლის საკითხებზე; ოთახში, სადაც ტარდება პროცედურა, არ იყო ანტიბაქტერიული საპონი, ანტისეპტიკური ხსნარი დისპენსერით, არ აქვთ ხელის გასამშრალებელი ქაღალდი; არ ხორციელდება იარაღების დაყოფა კრიტიკულ, ნახევრად კრიტიკულ და არაკრიტიკულ კატეგორიებად, გამომდინარე იქიდან, რომ არ აქვთ გავლილი შესაბამისი ტრენინგი, არც ინფორმაცია აქვთ აღნიშნული პროცესის საჭიროების შესახებ, არ ხორციელდება იარაღების წინა სასტერილიზაციო დამუშავების კონტროლი; არ აქვთ ე.წ. სტერილიზაციის ინდიკატორები, შესაბამისად, სტერილიზაციის პროცესი ხორციელდება ინდიკატორებით კონტროლის გარეშე. სტერილიზაციამდე არ გამოიყენება ე.წ. იარაღების დაპაკეტება, რისი მიზეზიც, პერსონალის თქმით, შესაბამისი შესაფუთი მასალის არქონაა; სტომატოლოგიურ კაბინეტებში არ აქვთ სტერილური ინსტრუმენტების შესანახი კარადა/მაგიდა, ხოლო N5 და N6 დაწესებულებებში სტომატოლოგიურ კაბინეტში არ აქვთ ბაქტერიოციდული ნათურა. N5, N6, N16 დაწესებულებებში არ აქვთ ორთქლის სტერილიზატორი, ე.წ. ავტოკლავი, თუმცა, ავტოკლავები შესყიდულია და უახლოეს პერიოდში უნდა შეიტანონ ყველა დაწესებულებაში საჭიროებისამებრ, N18 დაწესებულებაში ცენტრალურ სასტერილიზაციოში აქვთ ორთქლის სტერილიზატორი, ე.წ. ავტოკლავი, რომელსაც იყენებენ სამუშაო პროცესში, თუმცა, მთავარი ექიმის და მოადგილის თქმით, აღნიშნული სტერილიზატორი ნაწილობრივ გამოსულია მწყობრიდან და შეკეთებას საჭიროებს. N16 და N18 დაწესებულებებში დასაბეჭდი და შესატანია ე.წ. სტერილიზაციის პროცესის აღმრიცხველი ჟურნალი, რომელიც ამ ეტაპზეც იწარმოება, თუმცა, არა დადგენილი წესების შესაბამისად. N6, N16 და N18 დაწესებულებებში მნიშვნელოვანი ხარვეზებია ინფრასტრუქტურული კუთხით - არ არის გამოყოფილი შესაბამისი ფართი იარაღების წინასასტერილიზაციო დამუშავებისთვის, რომელიც, თავის მხრივ, აღჭურვილი უნდა იყოს სარეცხი ჩანით, მაგიდით, თაროებით და ა.შ. არა აქვთ გაწერილი ინსტრუქცია სადეზინფექციო ხსნარების დამზადება/გამოყენების შესახებ; თვალშისაცემია პრევენციულ ჯანდაცვასთან დაკავშირებული, პატიმრებისათვის ხელმისაწვდომი ინფორმაციის ნაკლებობა. სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, პატიმრებისთვის ხელმისაწვდომია სამედიცინო დეპარატმენტის მიერ 2013 წელს დაბეჭდილი ბროშურა „პენიტენციური ჯანდაცვის ABC“, რომელიც მოიცავს პენიტენციური ჯანდაცვის შესახებ ინფორმაციას 10 ენაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი ბროშურა არსებობს, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიზიტის დროს დადგინდა, რომ აღნიშნული ბროშურები არ არის ხელმისაწვდომი ყველა პატიმრისთვის. 164 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრში, ტუბერკულოზის მართვის გაიდლაინის შესაბამისად, სრულად დაიცვან ინფექციის კონტროლის ღონისძიებები • ტუბერკულოზით დაავადებული ყველა პატიმარი, ტუბერკულოზის შემთხვევათა სათანადო მართვის მიზნით, სარეაბილიტაციო ცენტრში • შეისწავლონ გვერდითი მოთავსდეს მოვლენების ტუბერკულოზის გამო და სამკურნალო თანმხლები და დაავადებების მკურნალობის მოთხოვნით ანტიტუბერკულოზური მედიკამენტების მიღებაზე უარის თქმის შემთხვევები და მოთხოვნის საფუძვლიანობის შემთხვევაში, სამედიცინო ჩვენებიდან გამომდინარე, უზრუნველყონ ტუბერკულოზით • პატიმართა თანმხლები დაავადებების დროული მკურნალობა უზრუნველყოს ინფექციის კონტროლის მოთხოვნების სრული დაცვა • უზრუნველყოს პრევენციულ ჯანდაცვასთან დაკავშირებული დაავადებულ ინფორმაციის პატიმრებისათვის ხელმისაწვდომობა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს • შევიდეს შესაბამისი ცვლილება „პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში ვირუსული „C“ ჰეპატიტის პრევენციის, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის პროგრამის დამტკიცებისა და განხორციელების წესის“ დამტკიცების შესახებ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 31 იანვრის №01-5/ნ ბრძანებაში, რათა შესაბამისი სამედიცინო ჩვენების არსებობის შემთხვევაში ბრალდებულებისთვის ხელმისაწვდომი გახდეს ანტივირუსული მკურნალობა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრებს • უზრუნველყონ პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული, შესაბამისი მკურნალობის საჭიროების მქონე, უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისა და მოქალაქეობის არმქონე პირების მკურნალობა სოფოსბუვირით. განსაკუთრებული კატეგორიები არასრულწლოვანი პატიმრები 165 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საანგარიშო პერიოდში სპეციალური პრევენციული ჯგუფი და სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებათა ცენტრი მუდმივად სწავლობდა არასრულწლოვანი ბრალდებულების/მსჯავრდებულების უფლებრივ მდგომარეობას. არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის 79-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, არასრულწლოვანი ბრალდებული, რომლის მიმართაც აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა იქნა გამოყენებული, თავსდება პატიმრობის დაწესებულების არასრულწლოვანთა განყოფილებაში, ხოლო არასრულწლოვანი მსჯავრდებული, რომელსაც სასჯელად თავისუფლების აღკვეთა დაენიშნა − არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში. პატიმრობის დაწესებულების/თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების მომსახურება, სადაც მოთავსებულია არასრულწლოვანი ბრალდებული/მსჯავრდებული, უნდა აკმაყოფილებდეს მისი ჯანმრთელობის დაცვის და ღირსების პატივისცემის მოთხოვნებს. პეკინის წესების მე-19 წესის კომენტარში მითითებულია, რომ პატიმრობაში მყოფი არასრულწლოვნის მოთავსების დროს უპირატესობა უნდა მიენიჭოს ღია ტიპის დაწესებულებას დახურული ტიპის დაწესებულებასთან შედარებით. ამასთან, თითოეული დაწესებულება უნდა იყოს გამოსასწორებელი ან საგანმანათლებლო ხასიათის და არა ციხის ტიპის. 201 მსჯავრდებული, რომელსაც დაწესებულებაში მოთავსების მომენტისათვის არ შესრულებია 18 წელი, თავსდება N11 არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში. 202 არასრულწლოვანი ბრალდებულები/მსჯავრდებულები ასევე თავსებიდან პენიტენციური დეპარტამენტის N2 და N8 დაწესებულებებში. 2015 წლის იანვრის თვეში პენიტენციურ სისტემაში მოთავსებული იყო 80 პატიმარი, 203 დადებითად უნდა აღინიშნოს 2015 წლის ბოლოსთვის პატიმართა რაოდენობის შემცირება. 2015 წლის დეკემბრის ბოლოსთვის პენიტენციურ სისტემაში იმყოფებოდა 35 პატიმარი, ამათგან 15 ბრალდებული და 20 მსჯავრდებული. 204 დადებითად უნდა აღინიშნოს 2015 წელს საქართველოს კანონის „არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის“ ძალაში შესვლა. კოდექსი ადგენს არასრულწლოვნის ადმინისტრაციული და სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის, არასრულწლოვნის მონაწილეობით ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების და სისხლის გაეროს მინიმალური სტანდარტული წესები არასრულწლოვანთა მიმართ მართლმსაჯულების ადმინისტრირების შესახებ, წესი 19, იხ. ბმული http://www.un.org/documents/ga/res/40/a40r033.htm [ბოლოს ნანახია 11.03.2016]. 202 პატიმრობის კოდექსი, მუხლი 68, პირველი ნაწილი. 203 33 ბრალდებული და 43 მსჯავრდებული. 204 სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ ვებ გვერდზე გამოქვეყნებული სტატისტიკა, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://moc.gov.ge/ka/saqarthvelos-sasjelaghsrulebisada-probaciis-saministros-sistemis-statistikis-2015-tslis-angarishi [ბოლოს ნანახია 11.03.2016]. 201 166 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამართლის პროცესის თავისებურებებს, სასჯელისა და სხვა ზომების აღსრულების სპეციალურ წესებს. კოდექსის მიზანია არასრულწლოვნის საუკეთესო ინტერესების დაცვა, კანონთან კონფლიქტში მყოფი არასრულწლოვნის რესოციალიზაცია-რეაბილიტაცია, ახალი დანაშაულის თავიდან აცილება და მართლწესრიგის დაცვა. გაეროს მინიმალური სტანდარტული წესები არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების ადმინისტრირების შესახებ (პეკინის წესები), 21–ე მუხლით განსაზღვრავს საპატიმრო დაწესებულებაში არასრულწლოვანთა მიღება–განთავსების წესებს, ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციით 205 კი არასრულწლოვნის დაწესებულებაში განთავსებისას, მისთვის უზრუნველყოფილი უნდა იყოს მოთხოვნების შესაბამისი მოვლა, რომელიც შეესაბამება არასრულწლოვნის კეთილდღეობის დაცვას. არასრულწლოვანი განცალკევებით. ფიზიკური პატიმართა პატიმრები და ფსიქიკური მოპყრობის უნდა ხელშეუხებლობისა მინიმალური განთავსდნენ წესების სრულწლოვანი და თანახმად, პატიმრებისგან 206 მიუხედავად იმისა, რომ N2 და N8 დაწესებულებებში არასრულწლოვანი პატიმრები იზოლირებულ საცხოვრებელ კორპუსში არიან განთავსებულები, მათ მაინც აქვთ სრულწლოვან პატიმრებთან კომუნიკაციის საშუალება. მაგალითად, როდესაც ხდება არასრულწლოვანი ბრალდებულის/მსჯავრდებულის გაყვანა ადვოკატთან ან კანონიერ წარმომადგენელთან შესახვედრად. ასევე, სტომატოლოგ კაბინეტში ვიზიტის დროს, რომელიც ორივე დაწესებულებაში სრულწლოვანებისთვისაც და არასრულწლოვანებისთვისაც საერთოა. ამასთან, სამეურნეო ნაწილში დასაქმებული სრულწლოვანი მსჯავრდებულები არიგებენ საკვებს თითოეულ საკანში, მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნულ საქმიანობას ახორციელებენ რეჟიმის თანამშრომლის ზედამხედველობით. არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების დაწესებულებაში/თავისუფლების არასრულწლოვან 94-ე მუხლის აღკვეთის ბრალდებულს/მსჯავრდებულს შესაბამისად, პატიმრობის დაწესებულებაში მოთავსებულ დაწესებულების ადმინისტრაციამ დაუყოვნებლივ უნდა მისცეს საშუალება, წერილობით გაეცნოს ინფორმაციას თავისი უფლებებისა და მოვალეობების შესახებ, მათ შორის, საჩივრის შეტანის უფლებისა და გასაჩივრების კანონით დადგენილი წესის თაობაზე. არასრულწლოვან ბრალდებულს/მსჯავრდებულს ინფორმაცია მისთვის გასაგები ფორმით უნდა მიეწოდოს. ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია (2008) 11 „წევრი სახელმწიფოებისადმი სანქციებს ან ზომებს დაქვემდებარებული არასრულწლოვანი სამართალდამრღვევების ევროპის წესების შესახებ“, მუხლი 54; იხილეთ ინგლისურ ენაზე: https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1367113&Site=CM [ბოლოს ნანახია 15.03.2016]. 206 გაეროს პატიმრებთან მოპყრობის მინიმალური სტანდარტული წესები, მე–8 მუხლი, „დ“ ქვეპუნქტი. 205 167 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პენიტენციურ დაწესებულებებში უფლება–მოვალეობებს არასრულწლოვანს სოციალური მუშაკი აცნობს. შემუშავებულია წერილობითი ფორმა, სადაც გაწერილია ბრალდებულების უფლება–მოვალეობები და არასრულწლოვანი ხელმოწერით ადასტურებს მისი გაცნობის ფაქტს. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, მიღებული პასუხის თანახმად, ევროკავშირის ფინანსური დახმარებით განახლდა და დაიბეჭდა არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა უფლებების შესახებ სახელმძღვანელო. დაწესებულების სოციალურმა მუშაკებმა N11 დაწესებულებაში მოთავსებულ არასრულწლოვან პატიმრებს ორჯერ ჩაუტარეს ტრენინგი „არასრულწლოვან მსჯავრდებულთა უფლებების“ თემაზე. მიუხედავად ამისა, კვლავ პრობლემად რჩება ბრალდებულებისთვის/მსჯავრდებულებისთვის მათი უფლება-მოვალეობების გაცნობა. აუცილებელია, რომ არასრულწლოვან პატიმრებისთვის უფლება-მოვალეობების განმარტება მოხდეს მათთვის გასაგებ ენაზე. არასრულწლოვანი ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დროებით გადაყვანა სხვა დაწესებულებაში დასაშვებია პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის ბრძანების საფუძველზე, მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს აუცილებელია მისი ან სხვა არასრულწლოვანთა უსაფრთხოებისათვის. 207 2015 წელს უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, დაწესებულების დირექტორის საიდუმლო წერილის საფუძველზე, N2 და N8 დაწესებულებებში 12 არასრულწლოვანი მსჯავრდებული გადაიყვანეს. ამასთან აღსანიშნავია, რომ არცერთ მსჯავრდებულს არ ჰქონდა დაკისრებული დისციპლინური სახდელი. არასრულწლოვანმა მსჯავრდებულებმა სახალხო დამცველის რწმუნებულებთან საუბრისას არაერთხელ აღნიშნეს, რომ მათთვის არ არის ცნობილი მათი გადაყვანის მიზეზის შესახებ. ამასთან, არც არასრულწლოვანი მსჯავრდებულების გადაყვანის კონკრეტული ვადაა განსაზღვრული. აღსანიშნავია, რომ N2 დაწესებულებაში უსაფრთხოების მიზნით გადაყვანილი ყველა მსჯავრდებული ირიცხებოდა სკოლაში და ჩართული იყვნენ სასწავლო პროცესში. ერთ– ერთი არასრულწლოვანი დარეგისტრირებული იყო სკოლის გამოსაშვები (CAT) გამოცდების ჩასაბარებლად, თუმცა სასჯელაღსრულების მე–2 დაწესებულების არასრულწლოვანთა განყოფილება არ იყო ინფორმირებული აღნიშნულთან დაკავშირებით, შესაბამისად მსჯავრდებულს არ მიეცა საშუალება ჩაებარებინა გამოცდები. უნდა აღინიშნოს, რომ N2 და N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანა მნიშვნელოვანად აფერხებს მსჯავრდებულთა რეაბილიტაციის პროცესს. არასრულწლოვანი მსჯავრდებულების რეაბილიტაციის პროცესში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სარეაბილიტაციო და საგანმანათლებლო აქტივობებში ჩართვას. N2 და N8 207 არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის 89-ე მუხლი. 168 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებებში სასწავლო პროცესი მხოლოდ განათლების უწყვეტობას უზრუნველყოფს, სარეაბილიტაციო აქტივობები კი არ არის ისეთი მრავალფეროვანი, როგორც არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წელს არასრულწლოვანი მსჯავრდებულების მიმართ დისციპლინური სახდელი გამოყენებული არ ყოფილა. რაც შეეხება წახალისებას, კარგი ქცევისა და სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩართულობისთვის მადლობა გამოუცხადეს 42 მსჯავრდებულს, რაც დადებით პრაქტიკას წარმოადგენს და მნიშვნელოვანია, რომ მომავალშიც გაგრძელდეს და გაძლიერდეს. არასრულწლოვანმა უნდა დაიცვას პირადი ჰიგიენა, ხოლო დაწესებულებამ კი უნდა უზრუნველყოს იგი აუცილებელი საშუალებებით. 208 გაეროს წესები თავისუფლებააღკვეთილ არასრულწლოვანთა უზრუნველყოს დასაცავად თითოეული განსაზღვრავს დაწესებულების არასრულწლოვანი ამინდის ვალდებულებას შესაბამისი და ჯანმრთელობისთვის საჭირო პირადი ტანსაცმლით, ხოლო ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციით 209 კი „არასრულწლოვნებს, რომელთაც არ გააჩნიათ საკმარისი და შესაფერისი ტანსაცმელი, ასეთი ტანსაცმლით დაწესებულება მოამარაგებს“. 2014 წელს სახალხო დამცველმა საპარლამენტო ანგარიშში რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, რომ N11 დაწესებულებაში ყველა არასრულწლოვანი პატიმარი უზრუნველყოფილიყო საჭირო რაოდენობის ჰიგიენის ნივთებით, 2016 წლის 16 თებერვალს სამინისტროდან მიღებული MOC11600111071 პასუხის თანახმად, N11 დაწესებულებაში მოთავსებული არასრულწლოვან მსჯავრდებულებს ჰიგიენისთვის საჭირო ნივთები, კვირაში ორჯერ, საჭიროების შემთხვევაში კი დამატებითაც მიეწოდებათ. დადებითად უნდა შეფასდეს არასრულწლოვანთა ჰიგიენისთვის საჭირო ნივთებით მომარაგების საკითხი, მნიშვნელოვანია მომავალშიც შენარჩუნებული იქნას აღნიშნული პრაქტიკა. არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის 82-ე მუხლის თანახმად, „არასრულწლოვანი ბრალდებული/მსჯავრდებული უზრუნველყოფილია რეგულარული სამედიცინო შემოწმებით, საჭირო მკურნალობით, პრევენციული სამედიცინო მომსახურებითა და სპეციალური სამედიცინო ინვენტარით.“ საანგარიშო პერიოდში N11 ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია (2008) 11, „წევრი სახელმწიფოებისადმი სანქციებს ან ზომებს დაქვემდებარებული არასრულწლოვანი სამართალდამრღვევების ევროპის წესების შესახებ“, მუხლი 65. 4; იხილეთ ინგლისურ ენაზე: https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1367113&Site=CM [ბოლოს ნანახია 15.03.2016]. 209 ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია (2008) 11, „წევრი სახელმწიფოებისადმი სანქციებს ან ზომებს დაქვემდებარებული არასრულწლოვანი სამართალდამრღვევების ევროპის წესების შესახებ“, მუხლი 66.2; იხილეთ ინგლისურ ენაზე: https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1367113&Site=CM [ბოლოს ნანახია 15.03.2016]. 208 169 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებიდან სამკურნალო რომელთაგან გაყვანილი 13 დაწესებულებებში იქნა გადაიყვანეს სასჯელაღსრულების N18 21 მსჯავრდებული, ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებაში, ხოლო 8 - სამოქალაქო სექტორის საავადმყოფოებში. 2015 წელს N11 დაწესებულებაში ტუბერკულოზის შემთხვევა არ დაფიქსირებულა. არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის 79-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, „არასრულწლოვნის საუკეთესო ინტერესების დასაცავად პატიმრობის ან თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში უნდა იყოს საკმარისი რაოდენობის კვალიფიციური და გადამზადებული პერსონალი (პედიატრი, ექიმი, ექთანი, ფსიქოლოგი, ფსიქიატრი, სოციალური მუშაკი და სხვა).“ 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, რათა დაწესებულებაში უზრუნველყოფილიყო ფსიქოლოგთა სათანადო რაოდენობა, დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წელს დაწესებულებაში იყო 2 ფსიქოლოგი. არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის 90-ე მუხლის მე-3 ნაწილის 210 შესაბამისად, განცხადების საფუძველზე, არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში დატოვებული იქნა 3 მსჯავრდებული, რომელთაც შეუსრულდა 18 წელი. აქედან ერთი მსჯავრდებული სასჯელის მოხდის შემდეგ, 2015 წელს, კალენდრულად გათავისუფლდა. ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციით 211 თავისუფლებააღკვეთილი არასრულწლოვნებისთვის გარანტირებული უნდა იყოს სხვადასხვა აქტივობა და ღონისძიება ინდივიდუალური გეგმის მიხედვით, რომელიც მიზნად ისახავს ნაკლებად შემზღუდავი რეჟიმის გზით გათავისუფლებისა და საზოგადოებაში რეინტეგრაციისათვის მომზადებას. აღსანიშნავია, რომ N11 დაწესებულებაში სარეაბილიტაციო პროგრამები ხორციელდება როგორც დაწესებულების სოციალური სამსახურის, ისე არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ. უნდა ითქვას, რომ საანგარიშო პერიოდში პატიმრების უმეტესობა არაერთ პროგრამაში იყო ჩართული. გარდა აღნიშნულისა, არასრულწლოვანი პატიმრები ჩართულები იყვნენ სხვა სახელობო კურსებშიც. 18 წელს მიღწეული მსჯავრდებული რესოციალიზაციის, ზოგადი განათლების მიღების და პროფესიული მომზადების მიზნით, პირადი განცხადებით შესაძლებელია სასჯელის მოსახდელად იმავე დაწესებულებაში იქნეს დატოვებული, რომელშიც სრულწლოვანების მიღწევამდე იხდიდა სასჯელს. ამის შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორი აღნიშნული დაწესებულების დირექტორის შუამდგომლობის საფუძველზე. 211ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია (2008) 11, „წევრი სახელმწიფოებისადმი სანქციებს ან ზომებს დაქვემდებარებული არასრულწლოვანი სამართალდამრღვევების ევროპის წესების შესახებ“, მუხლი 79.1; 79.2; იხილეთ ინგლისურ ენაზე: https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1367113&Site=CM [ბოლოს ნანახია 16.03.2016]. 210 170 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის 2008 წლის რეკომენდაციით 212 განსაზღვრულია სარეჟიმო საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები, კერძოდ, სკოლაში სწავლა, პროფესიული მომზადება, შრომითი და დასაქმების თერაპია, სამოქალაქო განათლება, სოციალური ჩვევების დანერგვა და ინტელექტუალური მომზადება, აგრესიის მართვა, დამოკიდებულებების მკურნალობა, ინდივიდუალური ან ჯგუფური თერაპია, ფიზკულტურა და სპორტი. საქართველოს კონსტიტუციის 35–ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „ყველას აქვს განათლების მიღებისა და მისი ფორმის არჩევის უფლება“. ზოგადი განათლების შესახებ საქართველოს კანონის მე–7 მუხლის მე–4 პუნქტის მიხედვით, „სახელმწიფო უზრუნველყოფს ზოგადი განათლების მიღებას თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში პატიმრობის კოდექსით დადგენილი წესის შესაბამისად. პატიმრობის კოდექსის მე–14 მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად კი, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს, მიიღოს ზოგადი და პროფესიული განათლება“. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 27 აგვისტოს N118 ბრძანების „არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულების დებულების დამტკიცების შესახებ“ 49-ე მუხლის თანახმად, დაწესებულება ვალდებულია შექმნას პირობები, რათა მსჯავრდებულებმა მიიღონ ზოგადი და პროფესიული განათლება. დაწესებულებაში ზოგადი განათლების მიწოდება ხორციელდება საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის მიერ დამტკიცებული პროგრამით, რომელიც უნდა უზრუნველყოფდეს ეროვნული სასწავლო გეგმით დასახული მიზნების მიღწევას. ამ საგანმანათლებლო პროგრამაზე არ ვრცელდება ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული სასწავლო გარემოს ორგანიზების პირობები და საათობრივი ბადე. არასრულწლოვანთა N11 სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში ფუნქციონირებს სკოლა, რომელიც თბილისის ერთ-ერთ საჯარო სკოლასთან არის მიერთებული. სკოლაში ხორცილდება არასრულწლოვანთა ზოგადი განათლების უზრუნველყოფის ქვეპროგრამა. აღნიშნული უზრუნველყოფს არასრულწლოვნების მიერ როგორც ექსტერნის ფორმით პროგრამის დაძლევის შესაძლებლობას და შემდეგ საფეხურზე გადასვლას, ასევე საატესტატო გამოცდების ჩაბარების შემდეგ ატესტატის მიღებას. სკოლა განთავსებულია ცალკე შენობაში, სადაც ასევე არის ბიბლიოთეკა და სოციალური მუშაკების სამუშაო ოთახები. სწავლება მიმდინარეობს მე-8-დან მე-12 კლასის ჩათვლით, ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია (2008)11 „წევრი სახელმწიფოებისადმი სანქციებს ან ზომებს დაქვემდებარებული არასრულწლოვანი სამართალდამრღვევების ევროპის წესების შესახებ“, მუხლი 77, იხილეთ ინგლისურ ენაზე: https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1367113&Site=CM [ბოლოს ნანახია 16.03.2016]. 212 171 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაბამისად, პატიმრები რომლებიც მე-7 ან უფრო დაბალ კლასში არიან, სრულყოფილად ვერ ერთვებიან სასწავლო პროცესში. ზოგადი განათლების შესახებ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის „ო“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, საქართველოში სრულ ზოგად განათლებას აქვს სამი საფეხური: დაწყებითი (6 წელი), საბაზო (3 წელი) და საშუალო (3 წელი). ამავე კანონის მე-9 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, დაწყებითი და საბაზო განათლების მიღება სავალდებულოა. ამასთან, არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის 84-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, არასრულწლოვანი ბრალდებულისათვის/მსჯავრდებულისათვის დაწყებითი განათლებისა და საბაზო განათლების მიცემა სავალდებულოა. მიუხედავად კანონში არსებული ჩანაწერისა, სკოლაში სიარული ნებაყოფლობითია. დაწესებულება ცდილობს, დააწესოს გარკვეული შეღავათები, რათა მსჯავრდებულებს გაუჩნდეთ სკოლაში სიარულის სურვილი. გაკვეთილების მაქსიმალური ხანგრძლივობა 30 წუთია და დღეში მაქსიმუმ 5 გაკვეთილი უტარდებათ, 5 წუთიანი შესვენებით. აღნიშნული განსხვავება გამართლებულია იმით, რომ არ მოხდეს მსჯავრდებულთა გადატვირთა, გადაღლა სწავლების პროცესით. მასწავლებლები მაქსიმალურად ორიენტირებულები არიან გაკვეთილებზე ძირითადი დავალებების შესრულებაზე, ხოლო დამოუკიდებლად კლასგარეშე სავარჯიშოები არ ეძლევათ. საანგარიშო პერიოდის ბოლოს სკოლაში ოფიციალურად ირიცხებოდა 12 მოსწავლე. N11 დაწესებულებისგან განსხვავებით, N8 და N2 დაწესებულებებში სასწავლო პროგრამა არ არის მიერთებული არცერთ საჯარო სკოლასთან, შესაბამისად, ზოგადი განათლების მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტი არ გაიცემა. ზემოაღნიშნული სპეციალური სასწავლო პროგრამის მიზანია განათლების უწყვეტობის უზრუნველყოფა, სანამ არასრულწლოვანი ბრალდებულის სტატუსით იმყოფება დაწესებულებაში. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უმეტესად პატიმრები დიდ ინტერესს არ იჩენენ სასწავლო პროცესის მიმართ და ხშირად არ ესწრებიან გაკვეთილებს. საყურადღებოა, რომ არასრულწლოვანი პატიმრების სკოლაში ჩარიცხვა მთელ რიგ პროცედურებთანაა დაკავშირებული და აუცილებელია მშობლის აქტიური მონაწილეობა. ხშირ შემთხვევაში კი მშობლები ვერ ახერხებენ თბილისში ჩასვლას სკოლაში ჩარიცხვის განცხადებაზე ხელმოსაწერად. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ გარკვეულ შემთხვევებში ის სკოლები, სადაც დაწესებულებაში მოხვედრამდე სწავლობდნენ მსჯავრდებულები, პროცესს აჭიანურებენ და არ თანამშრომლობენ სკოლასთან, რომელთანაც მიერთებულია N11 დაწესებულება. პატიმრებთან მოპყრობის მინიმალური სტანდარტული წესები განსაზღვრავს, რომ არასრულწლოვანთა განათლება სავალდებულო უნდა იყოს და ციხის მართვის ორგანოებმა ამას განსაკუთრებული 172 ყურადღება უნდა მიაქციონ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნული წესის მიხედვით, „პატიმრების განათლება შეძლებისდაგვარად დაკავშირებული უნდა იყოს ქვეყანაში არსებულ განათლების სისტემასთან იმ მიზნით, რომ მომავალში ამ პატიმრებმა დაუბრკოლებლად შეძლონ სწავლის გაგრძელება.“ 213 პენიტენციურ სისტემაში მოთავსებულ არასრულწლოვან ბრალდებულებს/მსჯავრდებულებს პრობლემები ექმნებათ ეროვნულ გამოცდებზე დარეგისტრირების დროს. კერძოდ, არასრულწლოვანი პირი მისმა მშობელმა უნდა დაარეგისტრიროს, თუმცა არის შემთხვევები როდესაც ოჯახი ამას ვერ ახერხებს, ამიტომ მნიშვნელოვანია სოციალური სამსახურის როლი მსგავს საკითხებში. 2015 წელს დაწესებულებაში მოთავსებული იყო 2 აბიტურიენტი და ორივეს სურდა ერთიანი ეროვნული გამოცდების ჩაბარება. თუმცა, გამოცდებზე არ იყვნენ დარეგისტრირებული. ასე, რომ მნიშვნელოვანია დაწესებულებაში მომუშავე პედაგოგები და სოციალური სამსახურის წარმომადგენლები აქტიურად იყვნენ ჩართული აღნიშნულ პროცესში. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წესები, თავისუფლებააღკვეთილ არასრულწლოვანთა დასაცავად, ხაზს უსვამს არასრულწლოვანთა გარე სამყაროსთან კონტაქტის მნიშვნელობას და განმარტავს: „ყველა საშუალებით უნდა იქნეს უზრუნველყოფილი ის, რომ არასრულწლოვანი სათანადო კონტაქტში იყოს გარესამყაროსთან, რაც სამართლიანი და ჰუმანური მოპყრობის არსებით ნაწილს შეადგენს და მნიშვნელოვანია არასრულწლოვანთა კანონმდებლობის არასრულწლოვანის N11 საზოგადოებისაკენ სარეაბილიტაციო შესაბამისად აქვთ მოსაბრუნებლად“. 214 დაწესებულებაში ხანმოკლე და მსჯავრდებულებს ხანგრძლივი პაემნებით, ვიდეოპაემნებითა და ტელეფონით სარგებლობის უფლება. დაწესებულებაში მდებარეობს ხანგრძლივი პაემნებისთვის განკუთვნილი ორი კეთილმოწყობილი ოთახი. მსჯავრდებულების მიერ ხანგრძლივი და ვიდეოპაემნით სარგებლობისას დაბრკოლებას ქმნის პაემნისთვის დაწესებული საფასური. 215 2014 წელს N11 დაწესებულებაში განხორციელდა 909 ხანმოკლე და 19 ხანგრძლივი პაემანი. 2015 წელს მოიკლო ხანმოკლე პაემნების რაოდენობამ, საანგარიშო პერიოდში თუმცა N11 მომატებულია დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემნების მსჯავრდებულებმა 653 რაოდენობა. შემთხვევაში ისარგებლეს ხანმოკლე პაემნით, ხოლო 29 შემთხვევაში ხანგრძლივი პაემნით. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: პატიმრებთან მოპყრობის მინიმალური სტანდარტული წესები, წესი 77. გაეროს მინიმალური სტანდარტული წესები არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების ადმინისტრირების შესახებ (პეკინის წესები) მუხლი 59. 215 „მსჯავრდებულთა მიერ ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის წესის შესახებ“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 22 ივლისის N132 ბრძანების მე-4 მუხლის პირველი ნაწილი. 213 214 173 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უზრუნველყოფილ იქნას ყველა არასრულწლოვანი პატიმარი სეზონის შესაბამისი • ტანსაცმლით • უზრუნველყოფილ იქნას ყველა არასრულწლოვანი ჰიგიენისთვის აუცილებელი ნივთებით • გატარდეს შესაბამისი ღონისძიებები, რათა ყველა არასრულწლოვანი პატიმარი მოთავსებული იქნას არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში • უზრუნველყოფილი იქნეს არასრულწლოვანი მსჯავრდებულის თავისუფლების აღკვეთის სხვა დაწესებულებაში უსაფრთხოების მიზნით გადაყვანის გამოყენება, როგორც უკიდურესი და დროებითი ღონისძიება. • ყველა არასრულწლოვანი უზრუნველყოფილი იქნას სათანადო განათლების, მათ შორის უმაღლესი განათლების, მიღების შესაძლებლობით. ქალი პატიმრების უფლებრივი მდგომარეობა ქალი პატიმრები გარდა N5 პენიტენციური დაწესებულებისა მოთავსებული არიან N2 და N3 დაწესებულებებში. საანგარიშო პერიოდის ბოლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული იყო 52 ბრალდებული და 257 მსჯავრდებული ქალი. ამათგან N5 დაწესებულებაში იმყოფებოდა 294 პატიმარი (46 ბრალდებული, 248 მსჯავრდებული), N2 დაწესებულებაში მოთავსებული იყო 9 პატიმარი (2 ბრალდებული, 7 მსჯავრდებული), N3 დაწესებულებაში 3 ბრალდებული, N18 სამკურნალო დაწესებულებაში კი 3 პატიმარი (1 ბრალდებული, 2 მსჯავრდებული). 2015 წელს საქართველოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ფარგლებში სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტთან ერთად განხორციელდა N5 დაწესებულების მონიტორინგი. მონიტორინგის მიზანს ქალ პატიმართა საჭიროებების გამოვლენა და შეფასებაზე დაყრდნობით რეკომენდაციების მომზადება წარმოადგენდა. აღნიშნული მიზნის კანონმდებლობით, მისაღწევად ასევე ქალ მონიტორინგი პატიმართა დაეყრდნო მოპყრობისა როგორც და ქვეყნის მსჯავრდებულ შიდა ქალთა არასაპატიმრო ღონისძიებების შესახებ გაეროს წესებით (ბანგკოკის წესები) დადგენილ სტანდარტებს. შედეგებზე დაყრდნობით მომზადდა რეკომენდაციები, რომლებიც საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროში მონიტორინგის სპეციალურ ანგარიშთან ერთად გადაიგზავნა შემდგომი რეაგირებისთვის. რიგი რეკომენდაციებისა გათვალისწინებულ იქნა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ, რაც დადებითად აისახა ბრალდებულ/მსჯავრდებულ ქალთა მდგომარეობაზე დაწესებულებაში. 174 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიუხედავად იმისა, რომ N5 პენიტენციურ დაწესებულებაში ზოგადი მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია, კვლავ არის რამდენიმე არსებითი ხასიათის პრობლემა. N5 კვლავ პრობლემად რჩება დაწესებულებაში პატიმრების მიღებისას სრული შემოწმების 216 პროცედურა, რა დროსაც პატიმრების სრულად გაშიშვლება ხდება, ამასთან, პატიმრებს სთხოვენ გააკეთონ ბუქნები, რაც მორალურ ზიანს აყენებს მათ. აღსანიშნავია, რომ ასეთი სახის შემოწმება ტარდება პატიმრის მიერ პენიტენციური დაწესებულების დატოვებისას და დაბრუნებისას. არის შემთხვევები, როდესაც აღნიშნული პროცედურის გამო პატიმრები უარს აცხადებენ დაწესებულების გარეთ სამედიცინო მომსახურების მიღებასა და სასამართლო პროცესზე გაყვანაზე. 217 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში საქართველოს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, რათა ქალ პატიმართა მიღება მომხდარიყო მათი ღირსების შელახვის გარეშე. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან 2016 წლის 11 იანვარს მიღებული MOC31600018644 პასუხის შესაბამისად, აღნიშნული პროცედურა ხორციელდება პატიმრის დაწესებულებაში შესახლების დროს, ასევე, იმ შემთხვევაში თუ ბრალდებულმა/მსჯავრდებულმა დროებით დატოვა პენიტენციური დაწესებულება კანონმდებლობით დადგენილი საფუძვლების არსებობისას და ხდება მისი უკან დაწესებულებაში დაბრუნება. ამასთან სამინისტროდან მიღებული პასუხიდან ირკვევა, რომ ქალთა შემოწმების საკითხი გადაიხედა და 2015 წლის 1 სექტემბრიდან სრული შემოწმების ჩატარებისას, საჭიროების შემთხვევაში დებულებით გათვალისწინებული იქნება ექიმი სპეციალისტის მოწვევის საკითხი. შეიძლება ითქვას, რომ სახალხო დამცველის რეკომენდაცია არ შესრულებულა. მნიშვნელოვანია, რომ სრული შემოწმება და სხეულის აგრესიული (ინვაზიური) ჩხრეკა ჩაანაცვლოს შემოწმების საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის 2011 წლის 30 მაისის ბრძანება N97 „პატიმრობის, თავისუფლების აღკვეთის, შერეული ტიპის ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა დაწესებულებების, ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებისა და ტუბერკულოზით დაავადებულ მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულების დებულებების დამტკიცების შესახებ“ მუხ. 32, ნაწ. 9. 217 ქალ პატიმართა მოპყრობისა და მსჯავრდებულ ქალთა არასაპატიმრო ღონისძიებების შესახებ გაეროს წესების (ბანგკოკის წესები) მე-19 და მე-20 წესების შესაბამისად, ქმედითი ზომები უნდა იქნას მიღებული რათა ჩხრეკის დროს დაცული იყოს პატიმარი ქალის ღირსება და პატივი. ჩხრეკა უნდა ჩატარდეს მხოლოდ ქალი თანამშრომლის მიერ, რომელიც სათანადოდ იქნება მომზადებული ჩხრეკის შესაბამის მეთოდებში და დადგენილი პროცედურების მიხედვით განახორციელებს მას. შემოწმების ალტერნატიულმა მეთოდებმა, როგორიცაა სკანირება, უნდა ჩაანაცვლოს შიშველი ჩხრეკა და სხეულის აგრესიული (ინვაზიური) ჩხრეკა, რადგან თავიდან იქნეს აცილებული მათგან მიღებული საზიანო ფსიქოლოგიური და შესაძლო ფიზიკური გავლენა. 216 175 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ალტერნატიულმა მეთოდებმა, როგორიცაა სკანირება, რათა თავიდან იქნას აცილებული მათგან მიღებული საზიანო ფსიქოლოგიური და შესაძლო ფიზიკური გავლენა 218 დადებითად უნდა აღინიშნოს დისციპლინური სახდელის სახით სამარტოო საკანში მოთავსების შემცირებული პრაქტიკა, თუმცა გაზრდილია საკნის ტიპის სადგომში გადაყვანის შემთხვევები 219. 2015 წლის იანვრიდან დეკემბრის ჩათვლით დისციპლინური სახდელი 67 პატიმარს დაეკისრა, 1 შემთხვევაში პატიმარი სამარტოო საკანში მოთავსდა, 14 შემთხვევაში საკნის ტიპის სადგომში გადაიყვანეს, 2 შემთხვევაში - გარე სამყაროსთან კონტაქტი შეეზღუდა (ხანმოკლე პაემნის შეზღუდვა - 1, სატელეფონო საუბრის შეზღუდვა 1). სხვა შემთხვევებში კი გამოყენებული იყო საყვედური და გაფრთხილება. საანგარიშო პერიოდში N5 დაწესებულებიდან სხვადასხვა სამკურნალო დაწესებულებაში გადაყვანილი იყო 219 პატიმარი, რომელთაგან 37 გაყვანილი იქნა N18 და N19 სამკურნალო დაწესებულებებში, ხოლო 182 - სამოქალაქო სექტორის საავადმყოფოში. N5 დაწესებულების საექიმო-სამედიცინო პუნქტში არის საორდინატორო, სამანიპულაციო, ქირურგის, გინეკოლოგის, სტომატოლოგის და ინტენსიური დაკვირვების ოთახები. ამასთან, ადგილზე შესაძლებელია საკვლევი მასალის აღება ტუბერკულოზსა და აივ ინფექცია/შიდსზე გამოკვლევების ჩასატარებლად. ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში კვლავ პრობლემას წარმოადგენს გეგმიური სამედიცინო მომსახურების დროული მიღების საკითხი. საყურადღებოა ქალი პატიმრებისათვის გეგმიური ოპერაციული მკურნალობის ჩატარების საკითხი. მამაკაცი პატიმრების მსგავსად, ქალი პატიმრები დარეგისტრირებულნი არიან საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტის ერთიან ელექტრონულ ბაზაში. ხშირია შემთხვევები, როდესაც ოპერაციული მკურნალობის ჩასატარებლად პაციენტს რამდენიმე თვე უწევს ლოდინი, რაც ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებას იწვევს. უნდა აღინიშნოს, რომ თუ პატიმარს რიგმა მენსტრუალური ციკლის დროს მოუწია, იგი არ გაჰყავთ ოპერაციული მკურნალობის ჩასატარებლად და მას განმეორებით უწევს დარეგისტრირება. აუცილებელია, ქალი ბრალდებულების/მსჯავრდებულებისთვის შეიქმნას სამედიცინო რეფერალის ცალკე რიგი. ბანგკოკის წესების მე-6 წესის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, პატიმარ ქალებს უნდა ჩაუტარდეთ სამედიცინო გამოკვლევა, პირველადი საჭიროებების გამოსავლენად და ასევე შემდეგი ფაქტორების განსასაზღვრად: ქალი პატიმრების რეპროდუქციული ჯანმრთელობის ქალ პატიმართა მოპყრობისა და მსჯავრდებულ ქალთა არასაპატიმრო ღონისძიებების შესახებ გაეროს წესები (ბანგკოკის წესები) წესი 20. 219 2014 წელს N5 დაწესებულებაში სამარტოო საკანში მოთავსებული იქნა 3 პატიმარი, საკნის ტიპის სადგომში კი გადაყვანილი იქნა 8. 218 176 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ისტორია, მიმდინარე ან წინა (ბოლო) ორსულობა, მშობიარობა და რეპროდუქციულ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული სხვა საკითხები. ქალთა რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით მნიშვნელოვანი პრობლემებია N2 დაწესებულებაში პრობლემები ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით. კერძოდ, დაწესებულებას არ ჰყავს გინეკოლოგი, შესაბამიდას პრობლემურია ამ დაწესებულებაში მოთავსებული პატიმრებისთის გინეკოლოგის კონსულტაციის ჩატარების საკითხი. საჭიროების შემთხვევაში ხორციელდება ქალი პატიმრების გაყვანა სამოქალაქო კლინიკებში, რაც გარკვეულ პროცედურებთან და ლოდინთან არის დაკავშირებული. კვლავ პრობლემად რჩება ქალი პატიმრების მიერ ჰიგიენური პროცედურების ჩატარების საკითხი. ქალი პატიმრები განსაკუთრებულ კატეგორიას წარმოადგენენ, რომელთაც გააჩნიათ სპეციალური საჭიროებები. მნიშვნელოვანია ამ საჭიროებების მუდმივი შეფასება და სათანადო პროგრამების შემუშავება. პატიმრებს შხაპით სარგებლობა შეუძლიათ 11:00 საათიდან 20:00 საათამდე. დაწესებულების საცხოვრებელი საკნები სათანადოდ ვერ თბება, ასევე არ აქვთ ცხელი წყალი საკანში მიუხედავად იმისა, რომ ხშირ შემთხვევაში მსჯავრდებულებს უწევთ ჭურჭლის და ტანსაცმლის რეცხვა, საღამოს კი ინტიმური ჰიგიენის პროცედურების შესრულება. ცივ წყალთან მუდმივი კონტაქტი უარყოფითად აისახება ქალის ჯანმრთელობაზე. აღსანიშნავია, რომ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრომ არ გაიზიარა საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაცია, საკნების ცხელი წყლით უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით. დადებითად უნდა აღინიშნოს ჰიგიენის დაცვის საშუალებებით მომარაგების საკითხი. აღსანიშნავია, რომ დაწესებულება არ უზრუნველყოფდა ქალ პატიმრებს ჰიგიენური საფენებით და მათ, ვისაც ყიდვის საშუალება არ ჰქონდათ, უწევდათ სხვა, ხშირად არაჰიგიენური მასალის გამოყენება. აღნიშნული საკითხი მოწესრიგდა და დაწესებულებამ უზრუნველყო ჰიგიენური საფენების დარიგება იმ პატიმართათვის, რომელთაც ასეთი საჭიროება აქვთ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიშში ყურადღება იყო გამახვილებული N5 დაწესებულებაში განთავსებული სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის გაუმჯობესებულიყო დედათა და დედათა და ბავშვთა მდგომარეობაზე. მინისტრის მიმართ ბავშვთა ტრანსპორტირების გაიცა რეკომენდაცია პირობები. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული პასუხის, თანახმად 2015 წლის ივლისში გაიხსნა დასავლური სტანდარტების შესაბამისი საბადრაგო სამსახურის ავტოპარკი და ოფისი. ავტოპარკში განთავსებული მანქანები კატეგორიების მიხედვითაა დიფერენცირებული და განკუთვნილია არასრულწლოვანი, ქალი და ყველა რისკის სრულწლოვანი მამაკაცი მსჯავრდებულისათვის. 177 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 N5 დაწესებულების დედათა და ბავშვთა საცხოვრებელ განყოფილებაში არის 12 ოთახი და 1 ბავშვთა საერთო გასართობი ოთახი. 2015 წელს დაწესებულებაში იმყოფებოდა 4 დედა და 4 ბავშვი. კვლავ პრობლემად რჩება დედისა და ბავშვის დაშორება, მას შემდეგ რაც ბავშვი 3 წლის ასაკს მიაღწევს. 220 ამჟამად არსებული პროცედურები ძალიან მტკივნეულია როგორც ბავშვისთვის, ასევე დედისთვის. ბავშვის საუკეთესო ინტერესებიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, დაინერგოს ისეთი სისტემა, რომელიც გაამარტივებს როგორც დედისათვის, ასევე ბავშვისთვის 3 წლის ასაკის მიღწევის შემდეგ დაწესებულების დატოვების პროცედურას. უმჯობესია განშორება მოხდეს საჭიროებიდან გამომდინარე, შესაბამისი ადაპტირების პროცედურების გავლით, ვიდრე ხისტად, კანონით გათვალისწინებული ასაკის მიღწევის დროს, რადგან ბავშვის საუკეთესო ინტერესები უნდა იყოს ამოსავალი წერტილი ასეთი ტიპის გადაწყვეტილებების მიღებისას. 221 კვლავ პრობლემას დაწესებულებაში წარმოადგენდა ვიზიტის დროს ბავშვთა ტანსაცმლით შვილებთან ერთად მომარაგების განთავსებულ საკითხი. დედებთან გასაუბრებისას აღინიშნა, რომ ბავშვებს არ აქვთ საკმარისი ტანსაცმელი და განსაკუთრებით ფეხსაცმელი, ამიტომ ბავშვები ცივ ამინდში გარეთ არ გაჰყავთ. განსაკუთრებულ საჭიროებას წარმოადგენს თბილი ფეხსაცმელი და ქურთუკები. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრომ მითითება გააკეთა საპატრიარქოს მიერ აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებულ დახმარებასა და სხვა ერთჯერად ღონისძიებებზე, თუმცა არ განიხილა პრობლემის გადაჭრის უფრო ეფექტური და მდგრადი გზები. ქალ პატიმრებს უნდა მიეცეთ შესაძლებლობა, რომ განახორციელონ სხვადასხვა ღონისძიება მეურვეობის უზრუნველსაყოფად. ამ შემთხვევაში ბანგკოკის წესები იძლევა პატიმართა დროებითი გათავისუფლების შესაძლებლობასაც გონივრული ვადით. ნებისმიერი გადაწყვეტილების მიღების დროს მხედველობაში უნდა იყოს მიღებული ბავშვის საუკეთესო ინტერესები, რომელიც უნდა დაბალანსდეს სასჯელაღსრულების სისტემისთვის დამახასიათებელი საჯარო ინტერესებით. 222 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში საქართველოს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს, რათა დაიხვეწოს და გადაიხედოს ბავშვთა მიერ დაწესებულების დატოვების სტანდარტები ბავშვთა საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით. აღნიშნულთან დაკავშირებით სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული პასუხის თანახმად, დაწესებულების სოციალური მუშაკი და ფსიქოლოგი ხვდებიან ბავშვს და დედას, მეურვის მოძიების მიზნით საქართველოს კანონი „პატიმრობის კოდექსი“, მუხ. 72. ბავშვის უფლებათა კონვენცია მუხ. 3. 222 წესები ქალ პატიმართა მოპყრობისა და მსჯავრდებულ ქალთა არასაპატიმრო ღონისძიებების შესახებ (ბანგკოკის წესები), წესი 52(2)(3). 220 221 178 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უკავშირდებიან სოციალური მომსახურების სააგენტოს. მიღებული პასუხის შესაბამისად 2015 წლის ოქტომბერში გაეროს ბავშვთა ფონდის მხარდაჭერით შედგა შეხვედრა, რომელსაც ესწრებოდნენ როგორც სამთავრობო, ისე არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომდგენლები. მათივე განმარტებით, კვლავ იგეგმება ასეთი შეხვედრის ჩატარება მოცემული საკითხის საერთაშორისო სტანდარტებსა და საუკეთესო პრაქტიკის რეგულაციის მიზნით. უნდა აღინიშნოს, ეს არ არის საკმარისი და ქმედითი ნაბიჯების გადადგმაა აუცილებელი. სახალხო დამცველის აპარატი შემდგომშიც დააკვირდება ბავშვთა დაწესებულებიდან გაყვანის პროცესს და მის შესაბამისობას საერთაშორისო რეგულაციებთან მიმართებაში. N5 დაწესებულებაში კვლავ პრობლემად რჩება დედათა საცხოვრებელ კორპუსში განთავსებული მსჯავრდებულების გამოყოფილი პროდუქტის რაოდენობა, რომელიც არასაკმარისია იმისთვის, რომ სრულფასოვანი საკვები მოამზადონ როგორც თავისთვის, ისე ბავშვებისათვის. არის შემთხვევები, როდესაც ისინი იღებენ სხვა მსჯავრდებულებისთვის განკუთვნილ საკვებს. მნიშვნელოვანია, რომ ბავშვთა კვების საკითხი მოგვარდეს ქვეყანაში არსებული სტანდარტების შესაბამისად, რადგან სახელმწიფო ვალდებულია იზრუნოს ბავშვებზე, რომლებიც მოთავსებულები არიან მის დაქვემდებარებაში მყოფ ინსტიტუციაში. აღნიშნულთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს. სამინისტროდან 2015 წლის 9 თებერვალს მიღებული MOC11600111071 პასუხის თანახმად, დედის მოთხოვნის შემთხვევაში, დამატებითი გაიცემა ბავშვთა საკვები პროდუქცია. ამასთან, დედებს ეძლევათ საკვები პროდუქტები მოსამზადებლად. გარდა აღნიშნულისა გაეროს ფონდის და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ერთად საქართველოში პირველად მუშავდება 3 წლამდე ბავშვის კვებისა და სანიტარულ-ჰიგიენური პირობების სტანდარტი, რომელიც დამტკიცდება უახლოეს მომავალში. მნიშვნელოვანია ბავშვებთან ერთად განთავსებული დედების სხვადასხვა პროგრამებსა და ღონისძიებებში ჩართვის საკითხი. გამომდინარე იქიდან, რომ მათ არ ჰყავთ საჭიროების შემთხვევაში ბავშვის დამტოვებელი, პრობლემა იქმნება მათი მონაწილეობის ანდა ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებისას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ქალი პატიმრების კონტაქტი გარესამყაროსთან მაქსიმალურად იყოს უზრუნველყოფილი. დადებითად უნდა აღინიშნოს N5 დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობისთვის შესაბამისი ინფრასტრუქტურის შექმნა. ქალ პატიმართა მოპყრობისა და მსჯავრდებულ ქალთა არასაპატიმრო ღონისძიებების შესახებ გაეროს წესების (ბანგკოკის წესები) თანახმად, ციხის ადმინისტრაციამ უნდა 179 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გააცნობიეროს, რომ სხვადასხვა რელიგიისა და კულტურის წარმომადგენელ პატიმარ ქალებს განსხვავებული გააჩნიათ 223. საჭიროებები აუცილებელია, რომ დაწესებულებაში განვითარდეს ისეთი პროგრამები და სერვისები, რომელიც შეესაბამება მათ მოთხოვნებს. მათი შედგენისას თავად ქალი პატიმრები და შესაბამისი დაინტერესებული ჯგუფები უნდა იყვნენ ჩართულნი. ქალი პატიმრების მიმართ ციხის ატმოსფერო უნდა იყოს კომფორტული და არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს მათ რელიგიასა და მსოფლმხედველობას. ციხე შეიძლება ზოგადად იწვევდეს დისკომფორტს, მაგრამ ამან არ უნდა მოახდინოს რელიგიური ან სხვა საკითხების ხელყოფა და იმაზე მეტად შეზღუდვა, ვიდრე ეს აუცილებელია. ამ დროს ქალი პატიმრები მხოლოდ გენდერულად სპეციფიკური საჭიროებების წინაშე არ დგანან და აუცილებელია ყველა იმ ინდივიდუალური მახასიათებლის მხედველობაში მიღება, რომელიც მათ განსაკუთრებულობას უფლებებიდან უსვამს ხაზს. განსაკუთრებით უცხო ქვეყნის მნიშვნელოვანია მოქალაქეებთან საკონსულო დაკავშირებული წარმომადგენლობებთან კომუნიკაციის უფლება და რელიგიური მრწამსის განხორციელების შესაძლებლობა. განსაკუთრებით საყურადღებოა ლბტ პატიმრების მდგომარეობა. აღსანიშნავია, რომ ლბტ პატიმარი ქალების მდგომარეობა მკვეთრად განსხვავდება გბტ პატიმარი კაცების მდგომარეობისაგან. ერთ–ერთი მთავარი განსხვავება განთავსების საკითხსა და პატიმართა შორის მიმღებლობას უკავშირდება. გბტ პატიმრები მოთავსებულნი არიან განცალკევებით და მათთან კომუნიკაცია შეზღუდული აქვთ სხვა პატიმრებს, ხოლო ქალთა დაწესებულებაში მათი გამიჯვნა არ ხდება, რადგან უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად არ საჭიროებენ ასეთი ტიპის ჩარევას. უნდა აღინიშნოს, რომ არც პატიმრები და არც ციხის ადმინისტრაცია არ მიუთითებს ლბტ პატიმრებთან გენდერული იდენტობისა და სექსუალური ორიენტაციის გამო მომხდარ კონფლიქტზე, დისკრიმინაციისა თუ არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე, თუმცა ადმინისტრაცია არ ფლობს საკმარის ინფორმაციას რისკების შესაფასებლად. სოციალური მუშაკი არ მუშაობს ლბტ პატიმრებთან სპეციფიკური დახმარების ორგანიზებისათვის. როგორც მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, მაღალია თვითდაზიანების რისკი ლბტ პატიმარ ქალებში, თუმცა ფსიქოლოგის სპეციალიზებული მუშაობა მათთან არ ხორციელდება. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს ქალ პატიმართა მოპყრობისა და მსჯავრდებულ ქალთა არასაპატიმრო ღონისძიებების შესახებ გაეროს წესები (ბანგკოკის წესები), წესი 54. 223 180 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დაწესებულებაში მიღების დროს ქალი პატიმრების შემოწმება მოხდეს ისე, რომ არ შეილახოს მათი ღირსება • • მოხდეს ქალთა საკნების უზრუნველყოფა გათბობითა და ცხელი წყლით უზრუნველყოფილი იქნას პატიმარი ქალებისთვის ცალკე ელექტრონული ბაზის შექმნა გეგმიური სამედიცინო მომსახურების დროული და ეფექტური განხორციელებისთვის • მოხდეს დაწესებულებაში მცხოვრები ბავშვების სათანადო ტანსაცმლითა და ფეხსაცმლით უზრუნველყოფა • გადაიხედოს და დაიხვეწოს ბავშვთა მიერ დაწესებულების დატოვების პროცედურები იმგვარად, რომ პროცესი ითვალისწინებდეს ბავშვის საუკეთესო ინტერესებს, მოხდეს მათი გარე სამყაროსთან შეგუება, რათა დედასთან განშორების დროს მინიმუმამდე იქნას დაყვანილი ბავშვთა ტრავმირება • გადაიხედოს დედათა და ბავშვთა საკვებით მომარაგების სტანდარტი და მოხდეს მათი იმგვარად დანერგვა, რომ საკვები საკმარისი რაოდენობით და საჭირო კალორიულობით მიეწოდოთ • საჭიროების წარმოქმნის დროს, რაც შეიძლება დედის სხვადასხვა აქტივობებში ჩართვით ან მისი ავადმყოფობით იყოს განპირობებული, უზრუნველყოფილი იქნას ბავშვის მომვლელის ან დამხმარე პირის მომსახურება • გატარდეს სპეციალური ღონისძიებები დაწესებულების თანამშრომელთა ცნობიერების ამაღლებისათვის ლბტ პირთა უფლებების, საერთაშორისო სტანდარტებისა და დახურული ტიპის დაწესებულებაში განთავსებისას შესაძლო რისკების შესახებ • გაძლიერდეს ფსიქოლოგის და სოციალური მუშაკის მუშაობა ლბტ პატიმრებთან და სხვა ქალ პატიმრებთან, რათა გაიზარდოს პატიმართა შორის მიმღებლობა, ასევე მოხდეს თვითიზოლაციისა და თვითდაზიანების რისკების პრევენცია. უვადო თავისუფლებააღკვეთილი პირები უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი პირები განსაკუთრებულად მოწყვლად ჯგუფს წარმოადგენენ. შესაბამისად, აღნიშნული პატიმრების მიმართ მოპყრობა უნდა იყოს ისეთი, რომ ხელი შეუწყოს სამუდამო პატიმრობაში მყოფი პირების თავმოყვარეობისა და პასუხისმგებლობის გრძნობის გაზრდას. 224 სახალხო დამცველმა თავის არაერთ ანგარიშში აღნიშნა, რომ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში არსებული პირობები ვერ გაეროს მინიმალური სტანდარტული წესები პატიმართა მოპყრობის შესახებ (ნელსონ მანდელას წესები) , წესი 65 და 66. 224 181 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უზრუნველყოფს უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი პირების ადეკვატურ რესოციალიზაციასა და რეინტეგრაციას საზოგადოებაში. უვადო თავისუფლებააღკვეთილი პირები მოთავსებული არიან პენიტენციური დეპარტამენტის N3, N6, N7 და N8 დაწესებულებებში. დადებითად უნდა აღინიშნოს საანგარიშო პერიოდში პრეზიდენტის მიერ უვადო თავისუფლება აღკვეთილი 3 ქალი მსჯავრდებულის შეწყალება. ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციის თანახმად, სასჯელაღსრულების დაწესებულების ადმინისტრაციამ უნდა გააცნოს უვადო თავისუფლება აღკვეთილ პირს დაწესებულებაში მოქმედი წესები, მისი უფლებები და მოვალეობები, პირის უფლება გააკეთოს საკუთარი არჩევანი ციხის ყოველდღიურ ცხოვრებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე; უვადო პატიმარს უნდა შეექმნას ადეკვატური მატერიალური პირობები და მიეცეს შესაძლებლობა, იზრუნოს საკუთარ ფიზიკურ, ინტელექტუალურ და ემოციურ სტიმულირებაზე და მაქსიმალურად უზრუნველყოფილი ჰქონდეს კონტაქტი გარე სამყაროსთან. 225 აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში, სადაც უვადო თავისუფლება აღკვეთილი პირები არიან მოთავსებული, არ ხორციელდება მრავალფეროვანი და სისტემატიური ხასიათის სარეაბილიტაციო აქტივობები. N7 დაწესებულებაში საანგარიშო წლის მანძილზე საერთოდ არ განხორციელებულა სარეაბილიტაციო პროგრამები. N6 დაწესებულებაში ერთხელ ჩატარდა შაშის ტურნირი. ამასთან, უვადო პატიმრებს არ ეძლევათ დასაქმების შესაძლებლობა. წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი და დამამცირებელი მოპყრობის საკითხებზე გაეროს სპეციალური მომხსენებელი თავის 2015 წლის ანგარიშში ყურადღებას ამახვილებს თავისუფლებააღკვეთილი პირებისათვის, განსაკუთრებით უვადო პატიმრებისთვის, ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის შენარჩუნების ხელშეწყობის მიზნით დასაქმებისა და სხვადასხვა აქტივობების მნიშვნელობაზე. 226 აღსანიშნავია, რომ ხანგრძლივი პატიმრობა, განსაკუთრებით სამუდამო პატიმრობა, ვერ უზრუნველყოფს დასახული მიზნების მიღწევას მანამ, სანამ არ იქნება გატარებული ადეკვატური ზომები მსჯავრდებულის საზოგადოებრივი ცხოვრების ძირითად Management by Prison Administrations of Life-sentence and Other Long-term Prisoners, Recommendation REC (2003) 23 adopted by the Committee of Ministers of the Council of Europe on 9 October 2003, Para. 21-25. 226 წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი და დამამცირებელი მოპყრობის საკითხებზე გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში საქართველოში ვიზიტის თაობაზე, 6 ნოემბერი 2015, A/HRC/31/57/Add.3. 225 182 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმართულებებსა და საფეხურზე კანონმდებლობა არ გადასაყვანად. 227 ხაზგასასმელია, რომ საქართველოს ითვალისწინებს უვადო პატიმრების რესოციალიზაციისა და საზოგადოებაში რეინტეგრაციისათვის აუცილებელ განსაკუთრებულ მიდგომას. შესაბამისად, არ არსებობს უვადო პატიმრის ინდივიდუალური სამოქმედო გეგმა და ამ კუთხით პროგრესის შემოწმების მექანიზმები. ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციის შესაბამისად, განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, რომ შემუშავდეს სასჯელის მოხდის ინდივიდუალური გეგმა უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი პირებისა და გრძელვადიანი პატიმრებისათვის. 228 2014 წელს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს, რათა უვადო თავისუფლება აღკვეთილი პატიმრებისთვის უზრუნველყოფილი ყოფილიყო სასჯელის მოხდის ინდივიდუალური გეგმა. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული პასუხის თანახმად, პენიტენციურ სისტემაში დაიწყო სასჯელის მოხდის ინდივიდუალური დაგეგმვის იმპლემენტაცია. საშიშროების რისკის მიხედვით მსჯავრდებულთა კლასიფიკაციისა და სასჯელის მოხდის ინდივიდუალური დაგეგმვის დაწყების შემთხვევაში კი გეგმა განხორციელდება თანაბრად, ქცევაზე დაფუძნებული რისკის და არა სასჯელის სიდიდის მიხედვით. საქართველოს პატიმრობის კოდექსის 64-ე მუხლის შესაბამისად, უვადო თავისუფლება აღკვეთილი პირი სასჯელს იხდის დახურული ტიპის დაწესებულებაში. მნიშვნელოვანია, რომ უვადო პატიმრებს მიეცეთ საშუალება შესაბამისი ზედამხედველობის პირობებში, რეგულარული ინტერვალებით ჰქონდეთ კომუნიკაცია საკუთარი ოჯახის წევრებსა და მეგობრებთან, როგორც მიმოწერით, ასევე ვიზიტების მეშვეობით. საქართველოს პატიმრობის კოდექსი ითვალისწინებს უვადო თავისუფლებააღკვეთილ მსჯავრდებულთათვის 1 წლის განმავლობაში 2 ხანგრძლივ პაემანს, ხოლო წახალისების ფორმით წელიწადში დამატებითი 2 ხანგრძლივი პაემნის შესაძლებლობას. 229 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი თავის ანგარიშში 230 მიუთითებს, რომ პაემნების რაოდენობა არ უნდა იყოს დამოკიდებული დაწესებულების ტიპზე და ჩადენილ დანაშაულზე. მნიშვნელოვანია, რომ უვადო The Economic and Social Council, in its resolution 1992/1 of 6 February decided to dissolve the committee on crime prevention and control and to establish the Commission on Crime prevention and criminal justice as a functional commission of the Council, as requested by the General Assembly in its resolution 46/152 of 18th December 1991. The commission held its first session from 21 to 30 April 1992. 228 მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია Rec (2006), 2, წევრი სახელმწიფოებისადმი ევროპულ ციხის წესებთან დაკავშირებით (მიღებულია მინისტრთა კომიტეტის მიერ 2006 წლის 11 იანვარს, ხელმისაწვდომია: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/1/1225.pdf [ნანახია 17.03.2016]. 229 პატიმრობის კოდექსის 65-ე მუხლის პირველ ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტი. 230 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ვიზიტი საქართველოში, CPT/Inf (2015) ხელმისაწვდომია: http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2015-42-inf-eng.pdf [ბოლოს ნანახია: 14.03.2016]. 227 183 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თავისუფლება აღკვეთილ პირებს მიეცეთ მეტი ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემანი, რაც ხელს შეუწყობს ოჯახის წევრებთან მყარი კავშირის შენარჩუნებას და რეაბილიტაციას. აღსანიშნავია, რომ სასჯელაღსრულების ხანგრძლივი პაემნისთვის ზოგიერთ აუცილებელი დაწესებულებაში ინფრასტრუქტურა, რის არ არსებობს გამოც ხდება მსჯავრდებულების ტრანსპორტირება სხვა დაწესებულებაში. თუმცა, იყო შემთხვევები, როდესაც ხანგრძლივი პაემნის მოთხოვნის დაკმაყოფილება ინფრასტრუქტურული პრობლემების გამო არ მოხდა.231 რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს შემუშავდეს • უვადო პატიმრების რესოციალიზაციისა რეინტეგრაციისათვის აუცილებელი, ინდივიდუალურ და საზოგადოებაში პატიმარზე მორგებული სამოქმედო გეგმა უვადო • პატიმრებს მიეცეთ შესაძლებლობა მონაწილეობა მიიღონ რეაბილიტაციისათვის აუცილებელ სხვადასხვა მიზანმიმართულ და მრავალფეროვან აქტივობაში პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებულ უვადო თავისუფლება აღკვეთილ • მსჯავრდებულებს, მათი სურვილის შემთხვევაში, მიეცეთ დასაქმების შესაძლებლობა მაქსიმალურად შეუწყოს ხელი უვადო პატიმარს, შეინარჩუნოს ურთიერთობა ოჯახის • წევრებთან წინადადება საქართველოს პარლამენტს • შევიდეს ცვლილება პატიმრობის კოდექსში და უვადოდ თავისუფლება აღკვეთილი პატიმრებისთვის გაიზარდოს ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემნების რაოდენობა. პატიმრობაში მყოფი ბრალდებულები საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის მე-19 ნაწილის შესაბამისად, ბრალდებული არის პირი, რომლის მიმართაც არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მან ჩაიდინა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული დანაშაული. პატიმრობაში მყოფი ბრალდებული თავსდება პატიმრობის დაწესებულებაში გარდა საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემთხვევებისა ან/და შერეული ტიპის 231 აღნიშნული დეტალურად მიმოხილულია თავში, რომელიც ეძღვნება კონტაქტს გარე სამყაროსთან. 184 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულების არსებობის შემთხვევისა. შერეული ტიპის დაწესებულებაში ბრალდებულები იზოლირებული უნდა იყვნენ მსჯავრდებულებისაგან, როგორც მინიმუმი, ერთმანეთისაგან განცალკევებული საცხოვრებელი ფართობებით. 232 საანგარიშო პერიოდში ბრალდებულები მოთავსებული იყვნენ პენიტენციური დეპარტამენტის N2, N3, N5, N6, N7, N8 და N9 დაწესებულებებში. 2015 წლის დეკემბერში პატიმრობაში იმყოფებოდა 1 316 ბრალდებული, რომელთაგან 52 ბრალდებული ქალი იყო. პატიმრობის კოდექსით განისაზღვრება დაწესებულების პასუხისმგებელი პირის მიერ პატიმრობაში მყოფი ბრალდებულისთვის მისი უფლებებისა და მოვალეობების გაცნობის ვალდებულება. 233 გაეროს პატიმართა მოპყრობის მინიმალური სტანდარტული წესების 119-ე პუნქტის შესაბამისად, აუცილებელია ყველა პატიმარს დაწესებულებაში მოთავსებისას გააცნონ მისი უფლებები. საყურადღებოა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებული პატიმრების უმეტესობა არ ფლობს ინფორმაციას მათი უფლებების თაობაზე, მათ შორის ბრალდებულები. ბრალდებული პირები უნდა მოთავსდნენ მსჯავრდებულებისგან განცალკევებით. 234 აღსანიშნავია, რომ მსჯავრდებულთა და ბრალდებულთა ერთად მოთავსება პრობლემას წარმოადგენს N2, N3 და N8 პენიტენციურ დაწესებულებებში, სადაც სპეციალური პრევენციული ჯგუფის ვიზიტების მოთავსებული იყვნენ ერთად. დროს გარდა ბრალდებულები ამისა, პენიტენციური და მსჯავრდებულები დეპარტამენტის N2 დაწესებულებაში დაფიქსირებული იქნა დაპირისპირების შემთხვევები. ერთ შემთხვევაში მოხდა ბრალდებულისა და მსჯავრდებულის დაპირისპირება, რაც საყურადღებოა, ვინაიდან კანონის თანახმად, ბრალდებული და განსაკუთრებით მსჯავრდებული დაწესებულებაში თავსდებიან განცალკევებით და გაურკვეველია, თუ სად და როგორ შეხვდნენ ისინი ერთმანეთს და რა გარემოებებში მოხდა დაპირისპირება. პატიმრობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, ერთ ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა პატიმრობის დაწესებულებაში არ უნდა იყოს 3 კვ. მეტრზე ნაკლები. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის რეკომენდაციით ყველა პატიმარი უზრუნველყოფილი უნდა იყოს 4 კვ.მ. ფართობით. 235 სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მნიშვნელოვანია თითოეული ბრალდებული უზრუნველყოფილი იყოს არანაკლებ 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართით. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის რეკომენდაციით, აუცილებლია გადაიდგას გადამწყვეტი ნაბიჯები პატიმრობაში მყოფი ბრალდებულებისა და მსჯავრდებულებისთვის მრავალფეროვანი აქტივობების და სარეაბილიტაციო პროგრამების პატიმრობის კოდექსი, მუხლი 9. პატიმრობის კოდექსი, მუხლი 97, ნაწილი 1. 234 ნელსონ მანდელას წესები, წესი 119. 235 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ვიზიტი საქართველოში, პარაგრაფი 119, CPT/Inf (2015) ხელმისაწვდომია: http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2015-42-inf-eng.pdf [ბოლოს ნანახია: 02.03.2016]. 232 233 185 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შექმნის მიზნით. აღსანიშნავია, ბრალდებულებისთვის არ არის რომ პენიტენციურ დაწესებულებაში გათვალისწინებული მოთავსებული სარეაბილიტაციო აქტივობები. პატიმრობაში მყოფ ბრალდებულებს უფლება აქვთ დღის განმავლობაში ისარგებლონ გასეირნების უფლებით არანაკლებ 1 საათისა. 236 სხვა აქტივობა პატიმრობაში მყოფი ბრალდებულებისთვის გათვალისწინებული არა არის. საკანში ყოფნის დროს ბრალდებულებს არ აქვთ შესაძლებლობა დაკავდნენ მათთვის საინტერესო აქტივობებით. მნიშვნელოვანია, ბრალდებულები ჩაერთონ სარეაბილიტაციო აქტივობებში, რაც დადებით გავლენას მოახდენს მათ ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობაზე. ევროპული ციხის წესების 99-ე წესის შესაბამისად, ბრალდებულებს უნდა ჰქონდეთ ვიზიტები და იყვნენ უფლებამოსილნი იკონტაქტონ საკუთარ ოჯახთან და სხვა პირებთან ისეთივე წესების დაცვით, როგორც მსჯავრდებულებმა, უნდა გააჩნდეთ დამატებითი ვიზიტები და დამატებითი ხელმისაწვდომობა სხვა სახის კომუნიკაციაზე. ბრალდებული ხვდება დახურული ტიპის დაწესებულებაში, სადაც განსაკუთრებით მაღალია სტრესის დონე და ასეთ დროს დიდი მნიშვნელობა აქვს ოჯახთან მჭიდრო კავშირის შენარჩუნებას. გაეროს სპეციალური მომხსენებელი თავის 2015 წლის ანგარიშში საქართველოში ვიზიტის შესახებ, ყურადღებას ამახვილებს პატიმრობაში მყოფი პირების უდანაშაულობის პრეზუმფციაზე და ხაზს უსვამს ბრალდებულის ოჯახთან კონტაქტის მნიშვნელობას.237 საქართველოს კანონის პატიმრობის კოდექსის 123-ე მუხლის თანახმად, ბრალდებული 2016 წლის 1 იანვრამდე სარგებლობს 1 თვის განმავლობაში არაუმეტეს 4 ხანმოკლე პაემნის უფლებით, პროკურორის ან გამომძიებლის ნებართვის საფუძველზე. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2016 წლის 1 იანვრიდან პატიმრობაში მყოფი ბრალდებული ისარგებლებს თვეში 4 ხანმოკლე პაემნით, აღნიშნული უფლების შეზღუდვა კი შესაძლებელი იქნება გამომძიებლის ან პროკურორის დადგენილების საფუძველზე. ბრალდებულის ოჯახთან მყარი კავშირის შენარჩუნებისთვის მნიშვნელოვანია გაიზარდოს ხანმოკლე პაემნების რაოდენობა. გარდა ხანმოკლე პაემნისა, მნიშვნელოვანია, რომ საქართველოს კანონმდებლობაში განხორციელდეს ცვლილებები და პატიმრობაში მყოფ ბრალდებულებს მიეცეთ უფლება ისარგებლონ ხანგრძლივი პაემნით. რეკომენდაციები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: პატიმრობის კოდექსი, მუხლი 14, I ნაწილი, „ზ“ პუნქტი. გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ვიზიტის ანგარიში, 6 ნომებერი 2015, [ბოლოს ნანახია: 2.03.2016]. 236 237 186 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • გაიზარდოს პატიმრობაში მყოფი ბრალდებულების ყოველდღიურად სუფთა ჰაერზე ყოფნის დრო • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა უზრუნველყოფილი იქნას ბრალდებულთა სხვადასხვა, ღირებულ, მათთვის საინტერესო აქტივობებში ჩართვა წინადადება საქართველოს პარლამენტს: • შევიდეს ცვლილება პატიმრობის კოდექსში და ბრალდებულებისთვის მინიმალურ საცხოვრებელ ფართად განისაზღვროს 4 კვ.მ. • შევიდეს შესაბამისი ცვლილება პატიმრობის კოდექსში და გამოძიების ინტერესების გათვალისწინებით, პატიმრობაში მყოფ ბრალდებულებს მიეცეთ ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის შესაძლებლობა განსაკუთრებით მოწყვლადი ჯგუფები როგორც ცნობილია, გბტ პირები განსაკუთრებული საჭიროების მქონე ჯგუფს წარმოადგენენ. პენიტენციურ დაწესებულებებში მაღალია დისკრიმინაციის, მათ მიმართ ძალადობრივი მოპყრობისა და სტიგმატიზაციის საფრთხეები. 2015 წლის მანძილზე განხორციელებული ვიზიტების ფარგლებში 238 განხორციელდა პენიტენციურ ჯგუფების 240 დაწესებულებებში მყოფი გბტ 239 და განსაკუთრებული მოწყვლადი ზოგადი მდგომარეობის შესწავლა და ამ ჯგუფში არსებული რისკებისა და შესაძლო შევიწროების ფაქტების გამოვლენა. თავისუფლებააღკვეთილი პირები იმყოფებიან სახელმწიფოს სრული კონტროლის ქვეშ, შესაბამისად, წარმოადგენენ ერთ-ერთ ყველაზე მოწყვლად კატეგორიას და სახელმწიფო ვალდებულია დაიცვას ისინი. კერძოდ, დაიცვას მათი ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა. 241 238 სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებთან ერთად მონიტორინგებში მონაწილეობას იღებდნენ სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების, გენდერული თანასწორობისა და თანასწორობის დეპარტამენტების თანამშრომლები. გეი, ბისექსუალი და ტრანსგენდერი პირები. 239 იგულისხმება 240 სამეურნეო ნაწილის პატიმრები, რომლებიც დაწესებულების დალაგება- დასუფთავებაზე არიან პასუხისმგებელნი. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2011 წლის 22 ნოემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე მახარაძე და სიხარულიძე საქართველოს წინააღმდეგ (Makharadze and Sikharulidze v. Georgia), პარ. 7172; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2008 წლის 16 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე რენოლდი საფრანგეთის წინააღმდეგ (Renolde v. France), პარ. 83. 241 187 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელმწიფოები ვალდებულნი არიან დაიცვან პატიმრების უსაფრთხოება და ღირსება, მათ შორის, ლესბოსელი, გეი, ბისექსუალი და ტრანსგენდერი ადამიანების დასაცავად გაატარონ სპეციალური ღონისძიებები; იზრუნონ, რომ ისინი არ გახდნენ გაუპატიურების ან სხვაგვარი ძალადობის მსხვერპლნი, არც პატიმრების და არც მომსახურე პერსონალის მხრიდან. 242 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, დისკრიმინაციის აკრძალვას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მაშინ, როდესაც განსხვავებული მოპყრობა დაკავშირებულია პატიმრობაში მყოფ პირთან; სახელმწიფოს ამ შემთხვევაში აქვს ვიწრო შეფასების ზღვარი და პროპორციულობის პრინციპი არა მხოლოდ მოითხოვს, რომ გამოყენებული საშუალება იყოს მიღწეული მიზნის თანაზომიერი, არამედ სახელმწიფოს ავალდებულებს კიდეც ცხადყოს, რომ გამოყენებული საშუალებები აუცილებელი იყო კონკრეტულ შემთხვევებში. 243 როდესაც განსხვავების მიზეზი ხდება ადამიანის პირადი ცხოვრების მეტად ინტიმური სფერო, გასაკუთრებით წონადი არგუმენტებია საჭიროა, რათა გამართლებული იყოს ეს განსხვავებული მოპყრობა. 244 ამას გარდა, სასამართლო მიუთითებს, რომ თუ პატიმარი უნდა განცალკევდეს სხვა პატიმრებისგან, იგი უნდა მოთავსდეს ისეთ ადგილას, რომელიც შეესაბამება მის სამედიცინო საჭიროებებსა და კეთილდღეობას. 245 სახელმწიფოებს, კონვენციის მე-14 და მე-3 მუხლებიდან გამომდინარე, აკისრიათ პოზიტიური ვალდებულება, გამოიკვლიონ დისკრიმინაციული დამოკიდებულება ხომ არ უდევს საფუძვლად იმ ზომების მიღებას, რომელთა მიხედვითაც მოხდა პატიმრის სრული განცალკევება ციხის ცხოვრებიდან. 246 2006 წლის 6–9 ნოემბერს, ინდონეზიაში გამართული შეხვედრისას ექსპერტთა ჯგუფმა შეიმუშავა „ჯაკარტას პრინციპები“, რომელიც წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის, სექსუალურ ორიენტაციასა და გენდერულ იდენტობასთან დაკავშირებულ სარეკომენდაციო ხასიათის წესებს. 247 მიუხედავად იმისა, რომ წესები არ არის სავალდებულო ძალის მქონე, მაინც განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მათ Council of Europe, Recommendation CM/Rec(2010)5 of the Committee of Ministers to member states on measures to combat discrimination on grounds of sexual orientation or gender identity, Marich 31, 2010, § 4; 243 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2013 წლის 27 მაისის განჩინება საქმეზე X თურქეთის წინააღმდეგ ( X v. Turkey), პარ. 57. 244 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2013 წლის 27 მაისის განჩინება საქმეზე X თურქეთის წინააღმდეგ (X v. Turkey), პარ. 50; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2010 წლის 21 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსეევი რუსეთის წინააღმდეგ (Alekseyev v. Russia), პარ. 108; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2010 წლის 2 მარტის გადაწყვეტილება საქმეზე კოზაკი პოლონეთის წინააღმდეგ (Kozak v. Poland), პარ. 83. 245 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2015 წლის 9 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე მარტზაკლისი და სხვები საბერძნეთის წინააღმდეგ (Martzaklis and others v. Greece), პარ. 71. 246 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2013 წლის 27 მაისის განჩინება საქმეზე X 242 თურქეთის წინააღმდეგ, (X v. Turkey), პარ. 55. 247 ხელმისაწვდომია ვებ-გვერდზე:< http://www.yogyakartaprinciples.org/principles_en.htm> 188 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პრაქტიკაში გამოყენებას, დისკრიმინაციის აღმოფხვრის ხელშეწყობისა და ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების დაცვის. თვალსაზრისით. პრინციპებში წარმოდგენილი მე–9 წესი უკავშირდება ლგბტ პატიმრებთან მოპყრობას, რომლის თანახმად, სახელმწიფო ვალდებულია თავისუფლებააღკვეთილი პირი დაიცვას მარგინალიზაციისა და ნებისმიერი სახის ძალადობისგან- მისი სექსუალური ორიენტაციის გამო. მონიტორინგის ფარგლებში დეტალურად იქნა შესწავლილი პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომელთა მეთოდიკა და მიდგომა სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმრებთან დაკავშირებით. უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე ხდება აღნიშნული პირების განცალკევება და ე.წ სამეურნეო ნაწილში მოთავსება. უკვე ათწლეულებია პენიტენციურ დაწესებულებებში კრიმინალური სუბკულტურა და არაფორმალური წესები არსებობს. დაწესებულებებში 248 სამეურნეო ნაწილი ორად არის გაყოფილი, ერთი ნაწილი საკვების დარიგებასა და დაწესებულების მაღაზიიდან პატიმრების პროდუქტებით მომარაგებაზეა პასუხისმგებელი, ხოლო მეორე დალაგება-დასუფთავებაზე, ისინი განცალკევებით თავსდებიან. სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პირები ალაგებენ დაწესებულების ეზოებს, დერეფნებს, სანიტარულ კვანძებსა და საშხაპეებს, რისთვისაც იღებენ შესაბამის ანაზღაურებას 200 ლარის სახით. 249 სამეურნეო ნაწილში პატიმრების მოთავსება გარკვეულწილად იზოლაციის საშუალებაა, რომლითაც დაწესებულების ადმინისტრაცია პატიმრებს შორის დაძაბულობის თავიდან აცილებას ცდილობს, სწორედ ამიტომ დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრები განსაკუთრებულ მოწყვლად ჯგუფს წარმოადგენენ და აქ განთავსება შემდეგნაირად ხდება: ადმინისტრაციას დაწესებულებაში გადმოყვანამდე აქვს ინფორმაცია პატიმრების შესახებ და როდესაც არის თუნდაც ეჭვი, რომ პირი შესაძლოა წარსულში ნებით ან ძალით იყო სექსუალურ კავშირში მისივე სქესის პირთან, მისი განთავსება აუცილებლად უნდა მოხდეს სხვა პატიმრებისგან განცალკევებით - სამეურნეო ნაწილში, ან დახურული ტიპის დაწესებულებაში, წინააღმდეგ შემთხვევაში მას სერიოზული საფრთხე ემუქრება პატიმრების მხრიდან. აქვე, ასევე შესაძლოა მოთავსდნენ პირები, რომლებმაც ჩაიდინეს ძალმომრეობითი სექსუალური ხასიათის დანაშაული. ყურადსაღებია იმ პირთა განთავსებაც, რომლებიც სხვადასხვა მიზეზების გამო, პატიმრების მხრიდან გახდნენ ძალადობის მსხვერპლნი, მათ ენაზე ამას „გაფუჭებას“ ეძახიან. აღნიშნული პირები, სასჯელის მოხდის მანძილზე და შეიძლება ითქვას, მთელი ცხოვრება არიან სტიგმატიზირებულები და სხვა ზემოთ ჩამოთვლილ ჯგუფებთან ერთად, გარიყულნი საზოგადოებიდან, როგორც სისტემაში ასევე მის გარეთ. 248 გარდა N5, N11, N16 და N18 დაწესებულებებისა. 249 ამ თანხიდან ეჭრებათ საშემოსავლო გადასახადი, 20%. 189 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ციხის დაუწერელი (არაფორმალური) წესებიდან გამომდინარე, განცალკევებით მოთავსებულ, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმრებს არავითარი ფიზიკური შეხება თუ ვერბალური კომუნიკაცია არ უნდა ჰქონდეთ დანარჩენ მსჯავრდებულებთან. დამკვიდრებული წესების თანახმად, აკრძალულია მათთან საუბარი, მათ მიერ მიწოდებული ნივთის ხელიდან ხელში გამორთმევა, ხელის ჩამორთმევა ან რაიმე სახის მისალმება, მათ მიერ გამოყენებული ინვენტარით სარგებლობა და ზოგადად, მათთან ერთ სივრცეში ყოფნა. შესაბამისად, აღნიშნული პირები ვერ ერთვებიან დაწესებულებაში არსებულ სარეაბილიტაციო თუ სხვა სახის ღონისძიებებში. დაწესებულების ადმინისტრაციის მხრიდან ასეთი კლასიფიცირება აიხსნება უსაფრთხოების მიზნებით და მიჩნეულია, რომ ეს ერთადერთი გზაა, რათა დაცული იყოს პატიმართა ინტერესები და ზოგადი რეჟიმი დაწესებულებაში. დაწესებულებაში ასეთ პატიმრებს აქვთ განმასხვავებელი ნიშანი - მათ აცვიათ სპეციალური სამეურნეო ფორმა, რომელსაც შარვლის ტოტებზე შემორტყმული აქვს ორი ნაცრისფერი ზოლი, ამით დანარჩენი პატიმრები ცნობენ მათ და იციან, რომ ახლოს არ უნდა გაეკარონ. შემოწმების შედეგების მიხედვით ირკვევა, რომ სამურნეო სამსახურში ჩარიცხული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრები, ხშირ შემთხვევაში, არ წარმოადგენენ თვით იდენტიფიცირებულ გბტ პირებს, თუმცა სხვა პატიმრების მიერ ისინი ასოცირებულნი არიან გბტ პირებთან და კრიმინალური სუბკულტურის გავლენის გამო სწორედ ამ ნიშნით ხდება მათ მიმართ დისკრიმინაციული მოპყრობა. დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმრებს სხვა პატიმრები შეურაცხმყოფელი ტერმინებით მოიხსენიებენ. სამწუხაროდ, უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ დაწესებულებების ადმინისტრაციის ზოგიერთი თანამშრომელიც ხსენებულ პატიმრებს მსგავსი ტერმინებით მოიხსენიებს, რაც სპეციალური პრევენციული ჯგუფის დაკვირვებით, გამოწვეულია პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული კრიმინალური სუბკულტურის ზეგავლენით. დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმრებთან გასაუბრებისას, მათ გულახდილობას ხელს უშლიდა სტიგმატიზაცია და თვითცენზურა. მონიტორინგის ჯგუფის წევრებს დარჩათ შთაბეჭდილება, რომ დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმრებს არ სურდათ ესაუბრათ იმ შეურაცხმყოფელ გარემოებებზე, რომელშიც უწევთ ცხოვრება. ასევე იქმნება შთაბეჭდილება, რომ არსებულ წესებს ყველა შეგუებულია და არავის არა აქვს მათთან შებრძოლების სურვილი, იმედი ან უნარი. აღსანიშნავია, რომ დაწესებულებაში მოთავსების დროს, თუ პატიმარს სურვილი აქვს იცხოვროს სხვა რომელიმე პატიმართან ერთად საკანში, ადმინისტრაციის მიერ ხდება აღნიშნულის გათვალისწინება, თუკი არ არსებობს მისი უსაფრთხოების დაცვის პრობლემები. თუმცა, თუ პატიმარი ამ დაწესებულებაში განთავსებამდე ირიცხებოდა სხვა 190 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულების სამეურნეო ნაწილში, მას, ყველა შემთხვევაში, ათავსებენ იმ პატიმრებისგან განცალკევებით, რომლებიც არ ირიცხებიან სამეურნეო სამსახურში. 2015 წლის ივლისში N16 დაბალი რისკის დაწესებულება გაიხსნა. აღნიშნულ დაწესებულებაში, სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 9 ივლისის N70 ბრძანების თანახმად 250, თავსდებიან მსჯავრდებულები, რომლებსაც დაბალი რისკის დაწესებულებაში განესაზღვრებათ სასჯელის მოხდა. დაწესებულების დირექტორის მოადგილის განმარტებით, აღნიშნული დაწესებულების ფუნქციონირების პრინციპია ყველა პატიმრის თანასწორ მდგომარეობაში ჩაყენება, რათა „არ მოხდეს მათი კასტებად და სხვადასხვა ჯგუფებად დაყოფა“. ყველა პატიმარი პასუხისმგებელია საცხოვრებლის დალაგებასა და მოვლაზე. დაწესებულება მათ სთავაზობს სხვადასხვა გადამზადების კურსებსა და სამუშაოს, რომლის შესრულებაც თანაბრად სავალდებულოა ყველასთვის. ამიტომაც დაწესებულებაში არ არის სამეურნეო ნაწილი. ასეთი მოწყობის უზრუნველსაყოფად, დაწესებულებაში გადმოყვანამდე, ზემოთ მითითებული ბრძანების საფუძველზე, ხდება პატიმრების შეფასება. ხოლო თუ რომელიმე პატიმარი უარს განაცხადებს დაწესებულებაში არსებული წესების შესრულებაზე, მას დაუყოვნებლივ გადაიყვანენ სხვა დაწესებულებაში. როგორც ცნობილია, პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფი პატიმრები, კრიმინალური სუბკულტურიდან გამომდინარე, დაყოფილები არიან რამდენიმე ჯგუფად. ამ ჯგუფების სათავეში არიან ისეთი პირები, რომლებიც ავტორიტეტით სარგებლობენ და ამ ავტორიტეტის შესანარჩუნებლად უარს აცხადებენ სხვადასხვა სამუშაოს შესრულებაზე. ასეთი პატიმრები N16 დაწესებულებაში არ განთავსდებიან, რადგან, როგორც დაწესებულების დირექტორის მოადგილემ განმარტა: არის რისკი, რომ ისინი ცუდ ზეგავლენას მოახდენენ სხვა პატიმრებზე; თანაბრად არ გაინაწილებენ სამუშაოს და შეეცდებიან კრიმინალური სუბკულტურის პრინციპები დაამყარონ, სხვათა დაჩაგვრით და კატეგორიებად დაყოფით, რაც არსებითად ეწინააღმდეგება დაწესებულების მიზნებს. მისი თქმით, ამ დაწესებულებაში ასევე ვერ მოთავსდებიან სხვა დაწესებულებების სამეურნეო სამსახურში დასაქმებული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი და გბტ პირები, რადგან მათთან ერთ სივრცეში ცხოვრებაზე, მუშაობასა და სწავლაზე არ დათანხმდებიან N16 დაწესებულებაში მყოფი პატიმრები, ისევ ზემოხსენებული სუბკულტურის წესებიდან გამომდინარე. 250 მიუხედავად იმისა რომ, შესაძლოა, ზემოთ მითითებული პირები მსჯავრდებულის რისკის სახეების, რისკის შეფასების კრიტერიუმების, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესის, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესისა და პირობების, აგრეთვე მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობისა და უფლებამოსილების განსაზღვრის წესის დამტკიცების თაობაზე. 191 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებაში განთავსების კრიტერიუმებს სრულად აკმაყოფილებდნენ, 251 მათ მაინც უარი ეთქვათ დაბალი რისკის დაწესებულებაში გადაყვანაზე. სამეურნეო ნაწილში განთავსებულ, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმრებს, ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულებებში, ციხის არაფორმალური წესებიდან გამომდინარე, არ შეუძლიათ დღის მანძილზე თავისუფლად ისეირნონ ეზოში, ისარგებლონ სპორტული მოედნით, შევიდნენ ეკლესიაში ან ივარჯიშონ სხვებთან ერთად. ზოგიერთ დაწესებულებაში, საცხოვრებელ კორპუსთან მათ გამოყოფილი აქვთ პატარა ტერიტორია, ადმინისტრაციას კი მათთვის შემუშავებული აქვს ეზოთი სარგებლობის (გასეირნების) სპეციალური წესი. ასე მაგალითად, N12 დაწესებულებაში ეზოში თავისუფლად გადაადგილების საათები დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმრებს გამოყოფილი აქვთ ცალკე, მათი კორპუსი სხვებთან შედარებით ერთი საათით გვიან იკეტება და ერთი საათით ადრე იღება, მხოლოდ ამ დროს არის შესაძლებელი სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული პატიმრებისთვის დაწესებულების ეზოში უსაფრთხოდ გადაადგილება. დღის განმავლობაში, დანარჩენ დროს, გასეირნება მათთვის მათივე საცხოვრებელი კორპუსის წინ მდებარე მცირე ტერიტორიაზე არის ნებადართული, სადაც არ არის დასვენებისთვის (რეკრეაციისთვის) საჭირო პირობები. სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პირებს სამეურნეო სამსახურიდან ამორიცხვის შემთხვევაში, აღარ აქვთ უფლება დარჩნენ ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულებებში, მიუხედავად იმისა, რომ სწორედ აღნიშნული ტიპის დაწესებულებაში აქვთ განსაზღვრული სასჯელის მოხდა. აღნიშნული ვითარება განპირობებულია ზემოთ ხსენებული, ციხის არაფორმალური წესებით, რომელთა მიხედვითაც მათ არავითარი ფიზიკური შეხება თუ ვერბალური კომუნიკაცია არ უნდა ჰქონდეთ დანარჩენ მსჯავრდებულებთან. აღსანიშნავია, რომ N12 დაწესებულებაში არის დალაქი, თუმცა მისი მომსახურება დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრებისთვის არ არის ხელმისაწვდომი, ვინაიდან დალაქი მათთან ფიზიკური შეხების შემდეგ ვეღარ შეძლებს სხვა პატიმრების მომსახურებას ზემოთ ხსენებული სუბკულტურის გავლენის გამო. გამოყოფილია მაღაზიით სარგებლობის საათებიც, დაწესებულია დროის შუალედები, როდესაც სამეურნეო ნაწილში განთავსებულ პირებს ეძლევათ შესაძლებლობა იყიდონ სასურველი ნივთები. პენიტენციურ დაწესებულებებში მათთვის ცალკეა გამოყოფილი ხანგრძლივი პაემნების ოთახებიც, რათა სხვა პატიმრები შემთხვევით მათ მიერ გამოყენებულ ოთახებში არ აღმოჩდნენ, რაც თავისთავად, ზემოთ აღწერილი კრიმინალური სუბკულტურის წესებიდან გამომდინარე, 251 პატიმრებისათვის დაუშვებელია. განსხვავებით დახურული ტიპის იგულისხმება სხვა დაწესებულებების სამეურნეო სამსახურში დასაქმებული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი და გბტ პირები. 192 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებებიდან, ნახევრად ღია ტიპის პასუხისმგებელ პირებს არა აქვთ უფლება დღის დაწესებულებებში, დასუფთავებაზე განმავლობაში ისარგებლონ საერთო საშხაპით, ვინაიდან აღნიშნულ დროს სხვა პატიმრები სარგებლობენ დაბანის უფლებით, მართალია სამუშაოს სპეციფიკიდან გამომდინარე მათ სჭირდებათ დღის განმავლობაში დაბანა, მაგრამ უხდებათ საღამომდე დაცდა, რაც, რასაკვირველია, დისკომფორტს უქმნით. 2015 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფი, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრები ნაკლებად იყვნენ ჩართული სოციალურ-კულტურულ ღონისძიებებში. ერთ- ერთი დაწესებულების სოციალური განყოფილების უფროსმა ეს გარემოება შემდეგნაირად ახსნა: დანარჩენი პატიმრები მათთან ერთად არ მიიღებდნენ ჯგუფურ აქტივობებში მონაწილეობას, ხოლო სამეურნეო ნაწილში ცალკე ჯგუფი არ შედგა დაბალი ინტერესის გამო, თორემ ადმინისტრაცია მზად იყო მათთვის ცალკე დაეგეგმა სპორტული ღონისძიებები თუ სხვადასხვა ტრენინგები. თუმცა, თავად პატიმართა განმარტებით მათ ასეთი შემოთავაზება დაწესებულების ადმინისტრაციისგან არ მიუღიათ, თორემ, რომ ჰქონოდათ შესაძლებლობა დიდი სიამოვნებით მიიღებდნენ მონაწილეობას სხვადასხვა აქტივობებში. ყველა ადგილი, რომლითაც სარგებლობენ პატიმრები, განსაკუთრებით, ყველა საძინებელი ოთახი, სრულად უნდა პასუხობდეს სანიტარულ მოთხოვნებს. ამასთან, სათანადო ყურადღება უნდა მიექცეს კლიმატურ პირობებს, განსაკუთრებით ჰაერის კუბურ მოცულობას, მინიმალურ ფართობს, განათებას, გათბობას და ვენტილაციას. ყველა 252 დაწესებულებაში, სადაც ცხოვრობენ და მუშაობენ პატიმრები: ფანჯრები უნდა იყოს საკმარისი ზომის იმისათვის, რომ პატიმრებს შეეძლოთ კითხვა და მუშაობა დღის შუქზე და უნდა იყოს ისე კონტრუირებული, რომ უზრუნველყოს სუფთა ჰაერის მიწოდება იმისდა მიუხედავად არსებობს თუ არა ვენტილაციის ხელოვნური სისტემა; ხელოვნური განათება საკმარისი უნდა იყოს იმისათვის, რომ პატიმრებს შეეძლოთ კითხვა და მუშაობა მხედველობის გაუარესების საფრთხის გარეშე. 253 N12 დაწესებულებაში, სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ პატიმართა საცხოვრებელი შენობა მოძველებულია და საჭიროებს კაპიტალურ სარემონტო სამუშაოებს. პატიმრები თავიანთი სახსრებით ყიდულობენ ვენტილატორებს, რომ ოთახი გააგრილონ. ზამთარში კი გასათბობად იყენებენ ელექტრო გამათბობლებს. ოთახებს არ აქვთ სველი წერტილები, საკნებში არ არის წყალი. სამეურნეო ნაწილის კორპუსში ერთი საშხაპე და საპირფარეშოა განთავსებული, რომელიც 24 საათის განმავლობაში ხელმისაწვდომია პატიმართათვის, რადგან საკნები არ იკეტება. რამდენიმე მსჯავრდებულმა აღნიშნა, რომ სველი წერტილები არასაკმარისია პატიმრებისთვის და ხშირად პირადი ჰიგიენის მოსაწესრიგებლად რიგში დგომა უწევთ. ერთ–ერთ საკანში, რომელის ფართობი შეადგენდა 6.29 მ -ს, ცხოვრობდა 2 2 252 ნელსონ მანდელას წესები, წესი 13 253 იხ. იქვე წესი 14 193 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პატიმარი. ამასთან, ოთახი ფაქტობრივად არ ნიავდება, რადგან სარკმელი ძალიან პატარაა. თვითონ მსჯავრდებულებმა განმარტეს, რომ ახალი გადმოყვანილები არიან დაწესებულებაში და ამიტომ განათავსეს ამ საკანში დროებით. მათივე განცხადებით, იგეგმება ერთ-ერთი მათგანის სხვა საკანში გადაყვანა. N6 დაწესებულებაში, სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრების საცხოვრებლად ამორტიზებულია, თუმცა გამოყოფილია საცხოვრებელი ორი ბარაკი. გარემო-პირობები შენობები საკმაოდ დამაკმაყოფილებელია. დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრები სხვა პატიმრებთან შედარებით უკეთეს პირობებში არიან, ვინაიდან დაწესებულება დახურული ტიპისაა და დანარჩენი პატიმრები მხოლოდ გასეირნების დროს გამოჰყავთ საკნებიდან. სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმრებს კი გადაადგილება ფაქტობრივად არ ეზღუდებათ. N7 დაწესებულებაში ერთ საკანში ცხოვრობენ სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრები. საკანი განთავსებულია დაწესებულების პირველ სართულზე, რომელიც ერთი მხრიდან მიწის საფარშია მოქცეული. აღნიშნულ საკანში არ არის არც ბუნებრივი და არც ხელოვნური ვენტილაცია, განათებაც მხოლოდ ხელოვნურია. საკანში არ არის სანიტარული კვანძი. საკანი ნესტიანი და მოძველებულია, ფაქტიურად შეუთავსებელია ადამიანის საცხოვრებლად. N6 დაწესებულებაში განხორციელებული მონიტორინგის დროს ასევე შემოწმდა სამეურნეო სამსახურიდან ამორიცხულ, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელ პატიმართა საცხოვრებელი პირობები. გაუსაძლისი მდგომარეობაა საკანში, სადაც სამი პირია განთავსებული, რომლებმაც მუშაობა არ ისურვეს, თუმცა ადმინისტრაცია მათაც მარგინალიზებულ ჯგუფად მიიჩნევს. საკანში არსებული სანიტარული კვანძის კარი სრულად ვერ ახდენს საკნიდან მის იზოლირებას, რის გამო საკანში დგას სპეციფიური სუნი. საკანში ბუნებრივი ვენტილაცია არასაკმარისია, ხოლო ხელოვნური საერთოდ არ ფუნქციონირებს. N12 დაწესებულების ადმინისტრაციის წარმომადგენლებმა მონიტორინგის ჯგუფის წევრებს განუმარტეს, რომ მათ მხოლოდ ერთხელ ჩაუტარდათ ტრენინგი, რომელიც მოწყვლადი ჯგუფების თემატიკას მოიცავდა და მათ შორის გბტ პატიმრების საკითსაც ეხებოდა. სახელმძღვანელო პრინციპები, რომელიც აღნიშნული პირების მიპყრობის წესებს მოიცავს, დაწესებულებას არა აქვს, თუმცა კი მიზანშეწონილად მიაჩნიათ ასეთი დოკუმენტის არსებობა. პატიმრებთან გასაუბრებისას მონიტორინგის ჯგუფის წევრებმა მიიღეს ინფორმაცია, რომ თვითდაზიანების რისკების თავიდან ასაცილებლად პატიმრებს ადმინისტრაცია სხვა დაწესებულებაში გადაყვანით ემუქრება. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი ამგვარ მუქარას 194 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაუშვებლად მიიჩნევს, ვინაიდან სხვა დაწესებულებაში გადაყვანა თვითდაზიანების მიზეზებს ვერ აღმოფხვრის. მეტიც, ის ატარებს ერთგვარად სადამსჯელო ხასიათს და შეუძლია გამოიწვიოს ვითარების შემდგომი ესკალაცია. თვითდაზიანების მიყენებას შეიძლება მრავალი ფაქტორი განაპირობებდეს, მათ შორის: პროტესტის გრძნობა, ქცევითი ან ფსიქიკური აშლილობები, მძიმე ფსიქოლოგიური მდგომარეობა და სხვ. ასეთ შემთხვევებში მნიშვნელოვანია დაწესებულების სამედიცინო პერსონალის, სოციალური მუშაკის და ფსიქოლოგის დროული და ადეკვატური ინტერვენცია. აღსანიშნავია, რომ N12 დაწესებულებაში დაწესებულების ფსიქოლოგმა გასაუბრებისას განმარტა, რომ სამეურნეო ნაწილში განთავსებული პატიმრები არ საჭიროებენ რაიმე განსაკუთრებულ მოპყრობას და ისინი, სხვების მსგავსად სარგებლობენ ფსიქოლოგიური მომსახურებით. აღსანიშნავია, რომ გბტ პატიმრებს, როდესაც ხდება მათი გარიყვა და შეურაცხყოფის ფაქტები, განსაკუთრებული ფსიქო-სოციალური სარეაბილიტაციო ღონისძიებების საჭიროება მაღალი აქვთ. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია N12 დაწესებულების ადმინისტრაციამ სწორად შეაფასოს მოწყვლადი პატიმრების საჭიროებები და მეტად ორიენტირდეს მათი ფსიქოლოგიური მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებაზე. ყველა პატიმრისადმი მოპყრობა უნდა ეფუძნებოდეს მისი, როგორც ადამიანის, თანდაყოლილი ღირსებისა და ფასეულობის პატივისცემას. ნებისმიერი პატიმარი უნდა იყოს დაცული წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობისა ან დასჯისაგან, რომელსაც არ შეიძლება ჰქონდეს გამართლება არც ერთ შემთხვევაში. 254 ერთ-ერთ დაწესებულებაში 255 ვიზიტის დროს განხორციელდა განცალკევებით მოთავსებულ ტრანსგენდერ პატიმართან 256 გასაუბრება. აღნიშნული პირი ჩაცმულობით ან ვარცხნილობით არ გამოირჩეოდა სხვა პატიმრებისაგან. მისი თქმით, სხვა პატიმრების მხრიდან აგრესია რომ აერიდებინა, თმა შეურაცხმყოფელი, ძალადობის მოკლედ შეიჭრა, დისკრიმინაციული შემთხვევაც. ზემოთ თუმცა პატიმრები ხშირად მიმართავენ სიტყვებით; პატიმრების მხრიდან ხსენებული მსჯავრდებულის მას ყოფილა გადმოცემით, დაწესებულებაში ირღვევა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის კონფიდენციალურობა, რადგან ექთანი სხვა პირების გასაგონად ეძახის მას „შიდსიანს“. ამასთან, პატიმარმა აღნიშნა, რომ არ სიამოვნებს, როდესაც ადმინისტრაცია მეტსახელით მიმართავს. მართალია მან საკუთარ თავს შეურჩია ქალის სახელი, მაგრამ არ სურს ადმინისტრაციამ ამ სახელით მიმართოს. თვლის, რომ ადმინისტრაცია ვალდებულია პატივი 254 ნელსონ მანდელას წესები, წესი 1 255 კონფიდენციალობის დაცვის მიზნით დაწესებულების დაკონკრეტება მიზანშეწონილი არ არის. 256 აღნიშნული პატიმარი არ იყო სამეურნეო სამსახურში დასაქმებული, ის იყო იდენტიფიცირებული ლგბტ პირი. 195 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სცეს მის სურვილს და მასთან ურთიერთობისას გამოიყენოს ის სახელი და გვარი, რომელიც მისი პირადობის დამადასტურებელ დოკუმენტებშია მითითებული. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეიძლება გაკეთდეს დასკვნა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში შექმნილია ვითარება, როდესაც სამეურნეო ნაწილში დასაქმებული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პატიმრები არიან იზოლირებულები, გარიყულნი ციხის საერთო ცხოვრებიდან, სტიგმატიზირებულნი და ამავდროულად არსებობს მათ მიმართ ძალადობის მაღალი რისკი. იქმნება შთაბეჭდილება, რომ დაწესებულების თანამშრომლები ანგარიშს უწევენ ციხის არაფორმალურ წესებს და ამით ავლენენ შემგუებლურ დამოკიდებულებას შექმნილი მდგომარეობისადმი. ასეთ პირობებში კი არსებული პრობლემის მოგვარება ძნელი წარმოსადგენია. შესაბამისად, პირველ რიგში აუცილებელია პრობლემის დროულად აღიარება და მისი მოგვარების გზების ძიება. მნიშვნელოვანია, თანმიმდევრულად გადაიდგას გადამწყვეტი ნაბიჯები ციხეში არსებული არაფორმალური წესების აღმოსაფხვრელად და ციხის მართვის ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომის დასამკვიდრებლად. რეკომენდაციები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • შემუშავდეს სტრატეგია და სახელმძღვანელო პრინციპები რომლებიც უზრუნველყოფს გბტ პატიმრების მიმართ სექსუალური ორიენტაციისა და გენდერული იდენტობის ნიშნით დისკრიმინაციული მიდგომების პრევენციასა და დისკრიმინაციული დაყოფის აღმოფხვრას • • გატარდეს სპეციალური ღონისძიებები თანამშრომელთა ცნობიერების საერთაშორისო სტანდარტებისა პენიტენციური ამაღლებისათვის და - დახურული გბტ დაწესებულებების პირთა ტიპის უფლებების, დაწესებულებაში განთავსებისას შესაძლო რისკების შესახებ მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, მათ შორის თანამშრომელთა მიმართ მათივე უფლებამოვალეობების კეთილსინდისიერად შესრულების კონტროლის გაძლიერებითა და დისციპლინური სანქციების გამოყენებით, რათა თავიდან იქნას აცილებული დაწესებულებაში მყოფი მოწყვლადი ჯგუფების მიმართ დისკრიმინაციული, მასტიგმატიზირებელი და ღირსების შემლახველი მოპყრობა • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა გბტ და სამეურნეო ნაწილში დასაქმებული, დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი სხვა პატიმრები, უსაფრთხო პირობებში, ჩართული იყვნენ დაწესებულებებში დაგეგმილ სხვადასხვა სარეაბილიტაციო, საგანმანათლებლო, სპორტულ, კულტურულ და სხვა ღონისძიებებში 196 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • უზრუნველყოფილ იქნას გბტ საკითხებზე მომუშავე არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და სხვა სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენელი ჯგუფების • ჩართვა სპეციალური პროგრამების შემუშავებისა და დანერგვის პროცესში მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა გაძლიერდეს ფსიქოლოგის და სოციალური მუშაკის მუშაობა სამეურნეო ნაწილში დასაქმებულ პატიმრებთან, პატიმართა შორის მიმღებლობის გაზრდის, ასევე თვითიზოლაციისა და თვითდაზიანების პრევენციის მიზნით. მნიშვნელოვანია პატიმრებთან სპეციფიკურად ციხის იმ არაფორმალური წესების მავნე ზეგავლენის შესახებ საუბარი, რომელიც განაპირობებს პატიმართა • მიმართ ძალადობას, მათ შეურაცხყოფას, სტიგმატიზირებას და გარიყვას მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა სასეირნო ეზოთი თანაბრად სარგებლობდეს ყველა მსჯავრდებული • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა სამეურნეო სამსახურში ჩარიცხულ და გბტ პატიმართა სარეაბილიტაციო პროგრამებში ჩასართავად. ეთნიკური და რელიგიური უმცირესობების წარმომადგენლები, უცხო ქვეყნის მოქალაქეები და მოქალაქეობის არმქონე პირები განსაკუთრებით მოწყვლად კატეგორიას წარმოადგენს პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებული უცხო ქვეყნის მოქალაქეები უმცირესობების წარმომადგენლები. და სხვა ეთნიკური ასეთი ტიპის თავისუფლება თუ რელიგიური აღკვეთილ პირებთან განსაკუთრებულ პრობლემას წარმოადგენს ენის ბარიერი, რის გამოც პატიმართა უმეტესობამ არაფერი იცის მათთვის კანონით მინიჭებული უფლებების შესახებ. ევროპული ციხის წესების 38.3 წესის თანახმად, ენასთან დაკავშირებული საჭიროებების დაკმაყოფილება უნდა მოხდეს კომპეტენტური თარჯიმნების გამოყენებით და კონკრეტულ ციხეში გამოყენებული სხვადასხვა ენაზე შესრულებული წერილობითი ინფორმაციის მიწოდებით. 2015 წლის ბოლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული იყო 368 უცხო ქვეყნის მოქალაქე და მოქალაქეობის არმქონე ბრალდებული/მსჯავრდებული. თვეების მიხედვით უცხო ქვეყნის მოქალაქეების და მოქალაქეობის არმქონე პირთა რაოდენობა, მოცემულია ქვემოთ, ცხრილში. თვე ბრალდებული/ მსჯავრდებული 197 იანვარი 265 თებერვალი 287 მარტი 260 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აპრილი 271 მაისი 269 ივნისი 276 ივლისი 276 აგვისტო 311 სექტემბერი 307 ოქტომბერი 338 ნოემბერი 383 დეკემბერი 368 ნელსონ მანდელას წესების 54-ე პუნქტის შესაბამისად, მიღებისას, ნებისმიერ პატიმარს დაუყოვნებლივ უნდა მიეწოდოს შემდეგი სახის წერილობითი ინფორმაცია: მისი უფლებები, ინფორმაციის მოძიების კანონიერი გზები, სამართლებრივ დახმარებაზე წვდომა, მათ შორის უფასო იურიდიული დახმარების გზით და განცხადების ან საჩივრის წარდგენის პროცედურები. ამავე წესების, 61-ე პუნქტის შესაბამისად, ნებისმიერი პატიმარი უზრუნველყოფილი უნდა იქნას შესაბამისი შესაძლებლობით, დროითა და ადგილით, მიიღოს და ნებისმიერ საკითხზე კომუნიკაცია და კონსულტაციები იქონიოს დამცველთან დაყოვნების, მოსმენისა და ცენზურის გარეშე, სრული კონფიდენციალობის დაცვით და მოქმედი ეროვნული კანონმდებლობის შესაბამისად. იმ შემთხვევებში კი, როდესაც პატიმარი არ ლაპარაკობს ადგილობრივ ენაზე, ციხის ადმინისტრაცია ვალდებულია, უზრუნველყოს დამოუკიდებელი და კომპეტენტური თარჯიმნის მომსახურება. 2015 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში თარჯიმნის მომსახურებით ისარგებლეს 435 შემთხვევაში . 257 აღსანიშნავია, რომ უცხო ენოვანი პატიმრების უმეტესობა არ ფლობს ინფორმაციას მათი უფლებების შესახებ. ხშირ შემთხვევაში არ ხდება პატიმართათვის მათი უფლებების გაცნობა, რადგან დაწესებულების სოციალური სამსახურის თანამშრომლებმა არ იციან ენა, ასევე, გართულებულია კომუნიკაცია დაწესებულების სხვა თანამშრომლებთანაც. პატიმრობის კოდექსის მე-14 მუხლის ა.გ. ქვეპუნქტით განისაზღვრება პატიმართათვის ახლო ნათესავებთან, დიპლომატიურ წარმომადგენლებთან, საკონსულოსთან და დამცველთან შეხვედრის უფლება. მანდელას წესების 62-ე მუხლის შესაბამისად, უცხოელ პატიმრებს უნდა შეექმნათ პირობები მათი ქვეყნის დიპლომატიურ ან საკონსულო წარმომადგენლებთან ურთიერთობისათვის; ციხის ევროპული წესების 37.1 პუნქტის თანახმად, უცხო ქვეყნის მოქალაქე პატიმრებს დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოთ, რომ აქვთ უფლება მოითხოვონ კონტაქტი და სათანადო საშუალებები თავიანთი სახელმწიფოს მოცემულ რაოდენობაში არ არის N14 და N17 დაწესებულებების მონაცემები, რადგან აღნიშნული დაწესებულებებიდან არ იქნა მოწოდებული შესაბამისი ინფორმაცია. 257 198 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დიპლომატიურ ან საკონსულო წარმომადგენლებთან. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში მოთავსებულმა პატიმრებმა სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებთან საუბრისას, განმარტეს, რომ ხშირ შემთხვევაში მათ არ აქვთ საშუალება მიმართონ მათი ქვეყნის საკონსულოს ან დიპლომატიურ წარმომადგენლებს, რადგან ხშირ შემთხვევაში გართულებულია სოციალურ მუშაკთან შეხვედრა, ამასთან ვერ სარგებლობენ ტელეფონით. მანდელას წესების 68-ე პუნქტის შესაბამისად, ნებისმიერ პატიმარს აქვს უფლება და უნდა მიეცეს შესაძლებლობა და საშუალება, დაუყოვნებლივ შეატყობინოს ოჯახს ან ნებისმიერ სხვა საკონტაქტო პირს, დაპატიმრების შესახებ, ასევე სხვა დაწესებულებაში გადაყვანის, რაიმე სერიოზული დაავადების ან დაშავების შესახებ. აღსანიშნავია, რომ სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული მონიტორინგის დროს N8 დაწესებულებაში მოთავსებულმა უცხო ქვეყნის მოქალაქე პატიმრებმა განაცხადეს, რომ ისინი არ ფლობდნენ ინფორმაციას იმის თაობაზე, მათი ოჯახის წევრებმა იცოდნენ თუ არა მათი დაკავების შესახებ. პატიმრებს უნდა ჰქონდეთ იმის საშუალება, რომ რეგულარულად გაეცნონ ახალი ამბების ყველაზე მნიშვნელოვან სეგმენტს, გაზეთების, პერიოდული ან სპეციალური საუწყებო პუბლიკაციების, რადიოს, ლექციების ან სხვა ისეთი საშუალებებით, რომლებიც ნებადართული და კონტროლირებადია ადმინისტრაციის მიერ. 258 უცხოენოვანი პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე საინფორმაციო გადაცემები, გაზეთები და სხვა საინფორმაციო საშუალებები ხელმისაწვდომი არ არის. მაგალითად, N8 დაწესებულებაში განთავსებული უცხოენოვანი ბრალდებულების განმარტებით, საინფორმაციო იზოლაციაში იმყოფებიან, რადგან ტელევიზორში მხოლოდ ერთი გასართობი არხია თურქულ ენაზე, სხვა თურქულენოვანი და აზერბაიჯანულენოვანი არხები გამორთულია. ევროპული ციხის წესების 259 თანახმად, პატიმრები უნდა იყვნენ უზრუნველყოფილი სათანადო საკვებით, მათი ასაკის, ჯანმრთელობის და ფიზიკური მდგომარეობის, რელიგიის, კულტურის და მუშაობის ხასიათის გათვალისწინებით. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებთან საუბრისას, N8 დაწესებულებაში მოთავსებულმა მსჯავრდებულებმა, რომლებიც არ არიან მართლმადიდებლები განაცხადეს, რომ ხშირ შემთხვევაში ერიდებიან ხორცის პროდუქტით დამზადებულ საკვებს, რადგან არ იციან, რისგან მზადდება. მნიშვნელოვანია, რომ გათვალისწინებული იქნას სხვადასხვა რელიგიური კონფესიებისა წარმომადგენელთა საჭიროებები. ყველა ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს, ისარგებლოს საჭირო სამედიცინო მომსახურებით. საჭიროების შემთხვევაში ბრალდებულისათვის/მსჯავრდებულისათვის 258 259 მანდელას წესები, წესი 63. წესი 22.1. 199 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხელმისაწვდომი უნდა იყოს პენიტენციურ დაწესებულებაში ნებადართული სამკურნალო საშუალებები. 260 პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებულ უცხო ქვეყნის მოქალაქეებსა და ქართული ენის არმცოდნე პირებს პრობლემები ექმნებათ სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობის კუთხით. ქვეყნის მოქალაქე მაგალითად, N8 დაწესებულებაში ვიზიტის დროს, უცხო მსჯავრდებულებმა სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებს განუცხადეს, რომ მიუხედავად არაერთგზის მოთხოვნისა ექიმთან შეხვედრას ვერ ახერხებენ, აქედან გამომდინარე, ვერ იღებენ სათანადო სამედიცინო მომსახურებას. ციხის ევროპული წესების თანახმად, პატიმრებს ხელი უნდა მიუწვდებოდეთ ქვეყანაში არსებულ ჯანდაცვაზე, მათი სამართლებრივი სტატუსის გამო დისკრიმინაციის გარეშე. 261 მანდელას წესებით დაზუსტებულია, რომ პატიმართა ჯანმრთელობაზე ზრუნვა სახელმწიფოს პასუხისმგებლობაა და პატიმართა ჯანდაცვა უნდა ხორციელდებოდეს იმავე სტანდარტით, რაც კონკრეტული ქვეყნის მოსახლეობისთვის არის ხელმისაწვდომი. 262 უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს და მოქალაქეობის არმქონე პირებს პრობლემები ექმნებათ „C“ ჰეპატიტის სოფოსბუვირით მკურნალობის კურსში ჩართვასთან დაკავშირებით. ამის მაგალითს წარმოადგენს პენიტენციური დეპარტამენტის N17 დაწესებულებაში მოთავსებულ მსჯავრდებულ კ.ყ.-ს საქმე. მსჯავრდებული დაავადებულია ვირუსული „C“ ჰეპატიტით (I გენოტიპი), აქვს ღვიძლის ფიბროზი F4, ციროზის სტადია K74, ასევე შაქრიანი დიაბეტის მე-2 სტადია. ექიმის რეკომენდაციით მას ესაჭიროება სოფოსბუვირით მკურნალობა, რომელიც ხელმისაწვდომია სახელმწიფო „C ჰეპატიტის მართვის პირველი ეტაპის ღონისძიებების უზრუნველყოფის თაობაზე სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში. თუმცა, „სოფოსბუვირით“ მკურნალობაზე უარს ეუბნებიან, რადგან არ არის საქართველოს მოქალაქე. ამ შემთხვევაში ირღვევა ბრალდებულის უფლება უზრუნველყოფილი იყოს სათანადო სამედიცინო მომსახურებით, რაც წარმოადგენს დისკრიმინაციას. აღნიშნულთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს მთავარობას, რათა საქართველოს მოქალაქეობის მქონე პირების მსგავსად, სოფოსბუვირით მკურნალობა ხელმისაწვდომი იყოს პენიტენციურ სისტემაში მოთავსებული, ამგვარი მკურნალობის საჭიროების მქონე, უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისა და მოქალაქეობის არმქონე პირებისათვის. რეკომენდაციები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: პატიმრობის კოდექსი, მუხლი 24. ციხის ევროპული წესები, წესი 40.3; 262მანდელას წესები, წესი 24; 260 261 200 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა მოხდეს ყველა პატიმრისთვის უფლებების განმარტება მისთვის გასაგებ ენაზე • ყველა უცხო ენოვანი პატიმარი უზრუნველყოფილი იქნას თარჯიმნის უფასო მომსახურებით • უზრუნველყოს სხვადასხვა უცხო ენოვანი სატელევიზიო არხებისა და სხვა საინფორმაციო საშუალებების ხელმისაწვდომობა • საკვების მომზადებისას გათვალისწინებულ იქნას კულტურული და რელიგიური თავისებურებები • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა უცხო ქვეყნის მოქალაქე და მოქალაქეობის არმქონე პატიმრებისთვის თანაბრად, სრულად იყოს ხელმისაწვდომი პენიტენციური ჯანდაცვის სერვისები. ამასთან, უზრუნველყოფილ იქნას პენიტენციური ჯანდაცვის სერვისების შესახებ მათთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაციის მიწოდება და სამედიცინო მომსახურების პროცესში ენობრივი ბარიერის აღმოფხვრა. კონტაქტი გარე სამყაროსთან წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი რეკომენდაციებში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს თითოეული პირისთვის, რომელსაც აღკვეთილი აქვს თავისუფლება, გარე სამყაროსთან მყარი კავშირის არსებობას. „აქ სახელმძღვანელო პრინციპად გვევლინება გარე სამყაროსთან კონტაქტების შენარჩუნების მხარდაჭერა; ასეთი კონტაქტის ნებისმიერი სახით შეზღუდვა უნდა ეფუძნებოდეს სერიოზული ხასიათის უსაფრთხოების მოსაზრებებს ან არსებულ მატერიალურ რესურსებთან დაკავშირებულ პრობლემებს“. 263 გაეროს მინიმალური სტანდარტული წესების პატიმრებთან მოპყრობის შესახებ (ნელსონ მანდელას წესები) 88-ე პუნქტი ეხება პატიმრის საზოგადოებასთან ურთიერთობის შენარჩუნების საკითხს. კერძოდ, პატიმრებთან ურთიერთობა მიზნად უნდა ისახავდეს მათი საზოგადოებასთან ინტეგრირების მცდელობას. თემის განვითარების სააგენტოებმა უნდა გამოთქვან სურვილი და შესაძლებლობა, რათა დაეხმარონ დაწესებულების თანამშრომლებს პატიმართა სოციალურ რეაბილიტაციაში. ყოველ დაწესებულებას უნდა ჰყავდეს სოციალური მუშაკი, რომელთა ვალდებულებაა, უზრუნველყონ პატიმართა ახლო კავშირი ოჯახის წევრებთან და შესაბამის სოციალურ სააგენტოებთან. გარკვეული ქმედებები უნდა განხორციელდეს იმ მიზნით, რომ დაცული იყოს სამოქალაქო, სოციალური დაცვისა და პატიმართა სხვა სოციალური ინტერესები. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის (CPT) საერთო ანგარიშების „სარეზოლუციო“ ნაწილები. სტრასბურგი, 18 აგვისტო 2000 წ. გვ. 37. 263 201 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნელსონ მანდელას წესების 106-ე პუნქტი ეხება პატიმრის ოჯახის წევრებთან ურთიერთობის შენარჩუნების საკითხს, კერძოდ, განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს პატიმარსა და მის ოჯახს შორის კავშირების შენარჩუნებას და განმტკიცებას, რაც სასურველადაა მიჩნეული და ემსახურება ორივე მხარის ინტერესებს. ევროპული ციხის წესების 24.4. პუნქტის თანახმად, პაემნის ორგანიზება იმგვარად უნდა მოხდეს, რომ პატიმრებს საშუალება მიეცეთ, შეინარჩუნონ და განავითარონ ოჯახური ურთიერთობები შეძლებისდაგვარად ნორმალურ გარემოში. პატიმრობის კოდექსის 46-ე მუხლის მესამე ნაწილის თანახმად, მსჯავრდებული სასჯელს იხდის მისი ან მისი ახლო ნათესავის საცხოვრებელი ადგილიდან ყველაზე ახლოს მდებარე, შესაბამისი ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მისი იქ განთავსება შეუძლებელია დაწესებულების გადატვირთულობის გამო. გამონაკლის შემთხვევაში, მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის გამო, პირადი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად ან/და მისი თანხმობის შემთხვევაში შეიძლება ან გადაიყვანონ სხვა თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში. საანგარიშო პერიოდში სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად დადგინდა, პენიტენციურ რომ ოჯახის წევრებთან პაემნის უფლების განხორციელებას ხელს უშლის რამდენიმე ფაქტორი, კერძოდ, ხანმოკლე პაემნის ოთახებში მინის ბარიერის არსებობა, ასევე, ოჯახის ვიზიტის დროს კონფიდენციალური გარემოს უზრუნველყოფა. აგრეთვე, მნიშვნელოვანია, ხაზი გაესვას პატიმართა განთავსების დროს ოჯახის საცხოვრებელი ადგილის გაუთვალისწინებლობის პრობლემას. ხანმოკლე პაემანი პატიმრის კეთილდღეობა და სასჯელის მოხდის შემდეგ საზოგადოებაში რეინტეგრაცია მნიშვნელოვნად დამოკიდებულია პატიმრობის დროს მსჯავრდებულის/ბრალდებულის ოჯახის წევრებთან და მეგობრებთან ურთიერთობის რეაბილიტაციისთვის მნიშვნელოვანია, რომ მას შენარჩუნებაზე. პატიმრის ოჯახის წევრებთან ჰქონდეს უშუალო კონტაქტი და კომუნიკაცია. პატიმრობის კოდექსის მე-17 მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით განსაზღვრულია იმ პირთა შეზღუდული წრე, რომლებთანაც შესაძლებელია განხორციელდეს ხანმოკლე პაემანი. კერძოდ, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს მისი წერილობითი თხოვნის საფუძველზე შეიძლება მიეცეს თავის ახლო ნათესავებთან (შვილი, მეუღლე, პირი, რომელთანაც საერთო შვილი ჰყავს, მშობელი (მშვილებელი), დედინაცვალი, მამინაცვალი, მეუღლის მშობელი, 202 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გერი, ნაშვილები და მისი შთამომავალი, შვილიშვილი, და, ძმა, დისწული, ძმისწული და მათი შვილები, ბებია, პაპა, ბებიის დედ-მამა, პაპის დედ-მამა (როგორც დედის, ისე მამის მხრიდან), ბიძა (დედის ძმა, მამის ძმა), დეიდა, მამიდა, ბიძაშვილი, დეიდაშვილი, მამიდაშვილი, აგრეთვე პირი, რომელთანაც ცხოვრობდა და საერთო მეურნეობას ეწეოდა პენიტენციურ დაწესებულებაში მოხვედრამდე ბოლო 1 წლის განმავლობაში) ხანმოკლე პაემნის უფლება. ამავე მუხლის 21 ნაწილის თანახმად, პენიტენციური დაწესებულების დირექტორის შუამდგომლობით, წახალისების ფორმით, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს დეპარტამენტის დირექტორის თანხმობით შეიძლება მიეცეს იმ პირთან ხანმოკლე პაემნის უფლება, რომელიც გათვალისწინებული არ არის ამ მუხლის მე-2 ნაწილით. საქართველოს პატიმრობის კოდექსი განსაზღვრავს მსჯავრდებულთა მიერ ხანმოკლე პაემნით სარგებლობის საკითხებს. კერძოდ, მე-602 მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, დაბალი რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულს უფლება აქვს 1 თვის განმავლობაში ჰქონდეს 4 ხანმოკლე პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით – თვეში 2 დამატებითი ხანმოკლე პაემანი. ამავე კანონის 62-ე მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად მსჯავრდებულს, რომელიც სასჯელს იხდის ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში უფლება აქვს 1 თვის განმავლობაში ჰქონდეს 2 ხანმოკლე პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით – თვეში 1 დამატებითი ხანმოკლე პაემანი. რაც შეეხება ქალ პატიმრებს, პატიმრობის კოდექსის 72-ე მუხლის მე-5 ნაწილის შესაბამისად, ქალ მსჯავრდებულს უფლება აქვს 1 თვის განმავლობაში ჰქონდეს 3 ხანმოკლე პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით - თვეში 1 დამატებითი პაემანი. პატიმრობის კოდექსი ასევე განსაზღვრავს ხანმოკლე პაემნით სარგებლობის საკითხებს დახურული და განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში მოთავსებული პატიმრებისთვის. 65-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად მსჯავრდებულს, რომელიც სასჯელს იხდის დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში 1 თვის განმავლობაში შეიძლება ჰქონდეს 1 ხანმოკლე პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით – თვეში 1 დამატებითი ხანმოკლე პაემანი. ამავე კანონის 663-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში მოთავსებულ პატიმარს უფლება აქვს 1 თვის განმავლობაში ჰქონდეს 1 ხანმოკლე პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით – თვეში 1 დამატებითი ხანმოკლე პაემანი. საქართველოს პატიმრობის კოდექსის მე-17 მუხლის მე-7 ნაწილის თანახმად, ხანმოკლე პაემანი ეწყობა 1-დან 2 საათამდე ვადით. ხანმოკლე პაემანი მიმდინარეობს ადმინისტრაციის წარმომადგენლის მხოლოდ ვიზუალური კონტროლით, კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემთხვევებისა. 203 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გარდა საქართველოს არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის 87-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, არასრულწლოვან მსჯავრდებულს უფლება აქვს ჰქონდეს თვეში 4 ხანმოკლე პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით – თვეში 2 დამატებითი ხანმოკლე პაემანი. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციური დაწესებულების უმეტესობაში ხანმოკლე პაემანი დგება შუშით გადატიხრულ ოთახში. ასეთ შემთხვევაში პატიმარი მოკლებულია ოჯახის წევრებთან ყოველგვარი ფიზიკური ურთიერთობის საშუალებას. თუმცა, გამონაკლის შემთხვევებში, ისეთი, როგორიცაა მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობა, მცირეწლოვან შვილთან შეხვედრა და ა.შ. ოჯახის წევრებთან უშუალო ფორმის ხანმოკლე პაემანი ხორციელდება დაწესებულების დირექტორის ნებართვით. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში აუცილებელია ფიზიკური გამყოფი ბარიერები, მნიშვნელოვანია, რომ ფიზიკური ურთიერთობის საშუალება იყოს აღიარებული ნორმა. გარდა ამისა, ნებისმიერი გადაწყვეტილება, რომლითაც ხდება ფიზიკური ურთიერთობის შეზღუდვა უნდა იყოს გონივრული, დასაბუთებული და პროპორციული იმ მიზნის მიღწევისა, რისთვისაც მსგავსი შეზღუდვა წესდება. გარდა ამისა, ფიზიკური ურთიერთობის შეზღუდვის შესახებ გადაწყვეტილება უნდა დაექვემდებაროს რეგულარულ გადახედვას. სხვა შემთხვევაში, მსგავსი ჩარევა პატიმართა პირად და ოჯახურ ცხოვრებაში, გამართლებული არ იქნება. ამ საკითხზე იმსჯელა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში მესინა იტალიის წინააღმდეგ.264 საქმეს საფუძვლად დაედო იტალიის მოქალაქე ბატონ ანტონიო მესინას განაცხადი. განმცხადებელი ამტკიცებდა, რომ მის მიმართ დაირღვა ოჯახის პატივისცემის უფლება, რადგან განმცხადებლის პატიმრობაში ყოფნის დროს მის ოჯახის წევრებს შეეზღუდათ ვიზიტის უფლება. არ იყო დაცული პატიმრის მიმოწერა, რადგან იგი დააყოვნა ციხის ადმინისტრაციამ. მოცემულ საქმეში განმცხადებელი დაექვემდებარა ციხის სპეციალურ რეჟიმს, რომელიც გულისხმობდა ოჯახის წევრების ვიზიტების რაოდენობის შეზღუდვას (ერთი თვის განმავლობაში არაუმეტეს 2 ვიზიტისა) და აწესებდა ზედამხედველობას ასეთ ვიზიტებზე (პატიმრები მნახველებისგან გამოყოფილი იყვნენ მინის ბარიერით). სასამართლო მიიჩნევს, რომ ეს შეზღუდვები წარმოადგენს ჩარევას განმცხადებლის ოჯახური ცხოვრების უფლებაში, რომელიც გარანტირებულია კონვენციის მე–8 მუხლის პირველი ნაწილით. სასამართლო აღნიშნავს, რომ 41 bis პარაგრაფი მიზნად ისახავს პატიმარსა და მის წარმომშობ დანაშაულებრივ გარემოს შორის კავშირის გაწყვეტას იმისათვის, რომ შემცირდეს დანაშაულებრივ ორგანიზაციებთან კავშირის რისკი. კონკრეტულად, სასამართლო მიუთითებს, რომ როგორც მთავრობამ აღნიშნა სპეციალური რეჟიმის შემოღებამდე მაფიის დაპატიმრებულ წევრებს შესაძლებლობა ჰქონდათ, შეენარჩუნებინათ პოზიციები დანაშაულებრივ ორგანიზაციაში, გაეცვალათ ინფორმაცია სხვა პატიმრებთან და ციხის გარეთ და ორგანიზება გაეკეთებინათ სერიოზული დანაშაულის 264 მესინა იტალიის წინააღმდეგ (Messina v Italy) განჩინება, 2000 წლის 28 სექტემბერი. 204 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩადენისათვის ციხის გარეთ და შიგნით. ამ კუთხით სასამართლო მხედველობაში იღებს ორგანიზებული დანაშაულის სპეციფიკურ ბუნებას, განსაკუთრებით, მაფიასთან დაკავშირებულ დანაშაულებს, რომლებშიც ოჯახის წევრებმა შეიძლება გადამწყვეტი როლი შეასრულონ. უფრო მეტიც, კონვენციის წევრ რამდენიმე სახელმწიფოს საშიში პატიმრებისთვის უსაფრთხოების უმაღლესი რეჟიმი აქვს. ეს რეჟიმი გულისხმობს ციხის საზოგადოებისგან პატიმრის განცალკევებას და მკაცრ ზედამხედველობას. სასამართლო თავის განჩინებაში მიუთითებს, რომ გონივრულია იტალიის სასამართლოების მიჩნევა, რომ ასეთი ზომები აუცილებელია მიზნის მისაღწევად. ეს შეეხება იმ კრიტიკულ შემთხვევებს, როდესაც იტალიის ხელისუფლება იძიებს მაფიასთან დაკავშირებულ საქმეს. თუმცა, სასამართლო კვალავ მიიჩნევს, რომ სპეციალური რეჟიმის გაგრძელებამ დაარღვია განმცხადებლის, კონვენციის მე–8 მუხლით გარანტირებული უფლება. ადამიანის ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ ოჯახის წევრების ვიზიტების შეზღუდვასთან დაკავშირებით მსჯავრდებულის მიმართ არ დარღვეულა კონვენციის მე–8 მუხლი. თუმცა, ამავდროულად დაადგინა, რომ აღნიშნული მუხლი დაირღვა მიმოწერაზე მონიტორინგის განხორციელებით. საქართველოს პატიმრობის კოდექსის 123-ე მუხლის თანახმად, ბრალდებული 2016 წლის 1 იანვრამდე სარგებლობს 1 თვის განმავლობაში არაუმეტეს 4 ხანმოკლე პაემნის უფლებით, პროკურორის ან გამომძიებლის ნებართვის საფუძველზე. დადებითად უნდა აღინიშნოს პატიმრობის კოდექსში შესული ცვლილება „ბრალდებული 2016 წლის 1 იანვრიდან სარგებლობს 1 თვის განმავლობაში არა უმეტეს 4 ხანმოკლე პაემნის უფლებით265. ბრალდებულის აღნიშნული უფლება შეიძლება შეიზღუდოს გამომძიებლის ან პროკურორის დადგენილების საფუძველზე. გამოძიებისა და უსაფრთხოების ინტერესებიდან გამომდინარე, პატიმრობის დაწესებულების თანამშრომელს, რომელიც ვიზუალურად აკვირდება ბრალდებულის ხანმოკლე პაემანს, შეუძლია დაუყოვნებლივ შეწყვიტოს მისი მსვლელობა“. აღნიშნული ცვლილება დადებით გავლენას მოახდენს პატიმრობაში მყოფ პირებსა და მათ ოჯახებს შორის მჭიდრო კავშირის შენარჩუნებაზე. საქართველოს კანონის პატიმრობის კოდექსის 1211 მუხლის მე-3 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის ახლო ნათესავებს (შვილი, მეუღლე, პირი, რომელთანაც საერთო შვილი ჰყავს, მშობელი (მშვილებელი), დედინაცვალი, მამინაცვალი, მეუღლის მშობელი, ნაშვილები, გერი და მისი შთამომავალი, შვილიშვილი, და, ძმა, დისწული, ძმისწული და მათი შვილები, ბებია, პაპა, ბიძა (დედის ძმა, მამის ძმა), დეიდა, მამიდა, ბიძაშვილი, დეიდაშვილი, მამიდაშვილი, აგრეთვე პირი, რომელთანაც ცხოვრობდა და საერთო მეურნეობას ეწეოდა პატიმრობის/თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მოხვედრამდე ბოლო 1 წლის განმავლობაში) მკურნალი ექიმის რეკომენდაციითა და 265 პატიმრობის კოდექსი, მუხლი 77 205 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დეპარტამენტის თავმჯდომარის თანხმობით, შეიძლება მიეცეთ ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მინისტრის მიერ დადგენილი წესითა და ოდენობით მონახულების უფლება. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში საქართველოს სახალხო დამცველმა ხაზი გაუსვა მსჯავრდებულ ტ.ფ.-ს მიერ ხანმოკლე პაემნით სარგებლობის საკითხს, კერძოდ, მსჯავრდებული ტ.ფ. 2013 წლის 22 ოქტომბრიდან მოთავსებულია შპს „უჯრედული ტექნოლოგიებისა და თერაპიის ცენტრში“ (კ. მარდალეიშვილის სამედიცინო ცენტრი). წარმოდგენილი სამედიცინო დოკუმენტაციის მიხედვით, იგი დაავადებულია მძიმე და განუკურნებელი სენით. მიუხედავად ამისა, პატიმარს არ ეძლეოდა ოჯახის წევრებთან შეხვედრის უფლება, თუმცა დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წლის ბოლოს, მსჯავრდებულ ტ.ფ.-ს შვილიშვილებთან შეხვედრის უფლება მიეცა. საქართველოს პატიმრობის კოდექსის 46-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, მსჯავრდებული როგორც წესი, სასჯელს იხდის მისი ან მისი ახლო ნათესავის საცხოვრებელი ადგილიდან ყველაზე ახლოს მდებარე, შესაბამისი ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში, გარდა ამ მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული შემთხვევებისა. ოჯახის წევრებთან პაემნის უფლების განხორციელებას ხელს უშლის პატიმართა განთავსების დროს ოჯახის საცხოვრებელი ადგილის გაუთვალისწინებლობა. დასავლეთ საქართველოში მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებებში პაემნის უფლებით სარგებლობასთან დაკავშირებული პრობლემები ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოდან გადაყვანილ პატიმრებს აქვთ. აღმოსავლეთ საქართველოდან გადმოყვანილ პატიმრებს პრობლემები ექმნებათ ასევე ადვოკატთან შეხვედრის კუთხით. ევროპული ციხის წესების 24.1 პუნქტის თანახმად, პატიმრებს ნებართვა უნდა მიეცეთ რაც შეიძლება ხშირად ჰქონდეთ ურთიერთობა წერილით, ტელეფონით თუ კომუნიკაციის სხვა საშუალებით თავიანთ ოჯახებთან, სხვა პირებთან და გარე წარმომადგენლებთან, ასევე დაენიშნოთ პაემნები ამ ადამიანებთან. ორგანიზაციების ამავე წესების 24.5 პუნქტის შესაბამისად, ციხის ადმინისტრაცია უნდა დაეხმაროს პატიმრებს გარე სამყაროსთან ადეკვატური კონტაქტის შენარჩუნებაში და უნდა უზრუნველყოს ისინი შესაბამისი მხარდაჭერით. აღსანიშნავია, რომ მსჯავრდებულები N8 და N9 დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში, ინფრასტრუქტურის არ არსებობის გამო, ვერ სარგებლობენ ხანგრძლივი პაემნით, ამასთან ხანგრძლივი პაემანი განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში მოთავსებულ პატიმრებს. 206 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არ ეძლევათ წამების წინააღმდეგ ევროპული კომიტეტი თავის ანგარიშში266 მიუთითებს, რომ ყველა მსჯავრდებულს უნდა ჰქონდეს თანაბარი შესაძლებლობა იკონტაქტოს ოჯახთან, მიუხედავად იმისა თუ რა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში იხდის სასჯელს. თვის განმავლობაში ერთი ხანმოკლე პაემანი ვერ უზრუნველყოფს მსჯავრდებულის მიერ ოჯახთან მყარი კავშირის შენარჩუნებას, ამიტომ მნიშვნელოვანია, შევიდეს ცვლილებები და დახურული ტიპის, ასევე განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულებს მიეცეთ დამატებით ხანმოკლე პაემანი. 2015 წლის განმავლობაში პენიტენციურ დაწესებულებებში სულ განხორციელდა 40 897 ხანმოკლე პაემანი. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს 2014 წელთან შედარებით ხანმოკლე პაემნით სარგებლობა შემცირებულია. ხანმოკლე პაემნების რაოდენობა დაწესებულებების მიხედვით მოცემულია ქვემოთ, ცხრილში. პაემნების რაოდენობა 2014 წ. პაემნების რაოდენობა 2015 წ. N2 დაწესებულება 6020 5859 N3 დაწესებულება 276 450 N5 დაწესებულება 1374 1593 N6 დაწესებულება 2077 453 N7 დაწესებულება 345 507 N8 დაწესებულება 7950 8935 N9 დაწესებულება 552 426 N11 დაწესებულება 909 653 N12 დაწესებულება 1690 1575 N14 დაწესებულება 2940 3286 N15 დაწესებულება 7863 7545 N16 დაწესებულება - 167 N17 დაწესებულება 12067 8791 N18 დაწესებულება 35 245 N19 დაწესებულება 533 412 სულ 44631 40897 პენიტენციური დაწესებულება წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ვიზიტი საქართველოში, CPT/Inf (2015) ხელმისაწვდომია: http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2015-42-inf-eng.pdf [ბოლოს ნანახია: 02.03.2016]. 266 207 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხანგრძლივი პაემანი ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ყველას აქვს უფლება, რომ დაცული იყოს მისი პირადი და ოჯახური ცხოვრება. „სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ“ საერთაშორისო პაქტის 23-ე მუხლის მიხედვით, ოჯახი საზოგადოების ბუნებრივი და ძირითადი უჯრედია და უფლება აქვს, დაცული იყოს საზოგადოების და სახელმწიფოს მიერ. აღნიშნულის დაცვას ემსახურება მსჯავრდებულთა მიერ ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის უფლება, რომელიც ხელს უწყობს პატიმრის ოჯახთან ახლო ურთიერთობის შენარჩუნებას, რაც ხელს უწყობს სასჯელის მოხდის შემდეგ მსჯავრდებულის ოჯახთან და საზოგადოებასთან რეინტეგრაციის პროცესს. საქართველოს კანონის პატიმრობის კოდექსის 172 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ხანგრძლივი პაემანი არის მსჯავრდებულის ამ მუხლის მე-2 ნაწილით 267 განსაზღვრულ პირებთან ერთად ცხოვრება თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების ტერიტორიაზე, ამისთვის სპეციალურად გამოყოფილ ოთახში. პატიმრობის კოდექსის მე-602 მუხლის მე-2 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, მსჯავრდებულს რომელიც მოთავსებულია დაბალი რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში უფლება აქვს 1 წლის განმავლობაში ჰქონდეს 6 ხანგრძლივი პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით – წელიწადში 3 დამატებითი ხანგრძლივი პაემანი. ამავე კანონის 62-ე მუხლის მეორე პუნქტის „ე“ პუნქტის მიხედვით მსჯავრდებულს, რომელიც სასჯელს იხდის ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში უფლება აქვს 1 წლის განმავლობაში ჰქონდეს 3 ხანგრძლივი პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით - წელიწადში 2 დამატებითი ხანგრძლივი პაემანი. საქართველოს პატიმრობის კოდექსის 65-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად მსჯავრდებულს, რომელიც სასჯელს იხდის დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში უფლება აქვს 1 წლის განმავლობაში ჰქონდეს 2 ხანგრძლივი პაემანი, ხოლო წახალისების ფორმით - წელიწადში 1 დამატებითი ხანგრძლივი პაემანი. პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში არ არსებობს ხანგრძლივი პაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა. ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობენ მხოლოდ უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი მსჯავრდებულები. როგორც წესი, პატიმრების ოჯახის წევრებთან წინასწარი შეთანხმებით, თვეში ერთხელ ხდება უვადო მსჯავრდებულების ტრანსპორტირება N6 დაწესებულებაში, სადაც ეწყობა ხანგრძლივი პაემანი. „მსჯავრდებულს მისი წერილობითი თხოვნის საფუძველზე შეიძლება მიეცეს შვილთან, ნაშვილებთან, გერთან, შვილიშვილთან, მეუღლესთან, პირთან, რომელთანაც საერთო შვილი ჰყავს, მშობელთან (მშვილებელთან), ბებიასთან, პაპასთან, დასთან და ძმასთან ხანგრძლივი პაემნის უფლება“. 267 208 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულების მსგავსად, ხანგრძლივი პაემნის განხორციელებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა არ არის N7 დაწესებულებაში. უნდა აღინიშნოს, რომ N7 პენიტენციურ დაწესებულებაში განთავსებული უვადოდ თავისუფლება აღკვეთილი მსჯავრდებულები ვერ სარგებლობენ ხანგრძლივი პაემნის რეალიზაციის უფლებით. ხანგრძლივი პაემნით მნიშვნელოვანია უვადო სარგებლობის უფლების დარღვევასთან თავისუფლება აღკვეთილი მსჯავრდებულის დაკავშირებით ვ.ა.-ს საქმე. მსჯავრდებულს 2012 წლის შემდეგ არ უსარგებლია მისთვის კანონით მინიჭებული ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის უფლებით. აღნიშნულთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა არაერთი წერილით 268 და რეკომენდაციით 269 მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსა და პენიტენციურ დეპარტამენტს, თუმცა რეკომენდაცია არ შესრულებულა და მსჯავრდებულს კვლავ არ უსარგებლია ხანგრძლივი პაემნის უფლებით. საქართველოს სახალხო დამცველმა 2014 წლის საპარლამეტო ანგარიშში რეკომენდაციით მიმართა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, რათა ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში უზრუნველეყო ხანგრძლივი პაემნის განხორციელებისთვის შესაბამისი ინფრასტრუქტურა. აღნიშნული პრობლემა კვლავ რჩება დახურული ტიპის პენიტენციურ დაწესებულებებში270, დაწესებულებაში თუმცა დადებითად ხანგრძლივი უნდა პაემნის აღინიშნოს N5 პენიტენციურ განხორციელებისთვის შესაბამისი ინფრასტრუქტურის შექმნა. ევროპული ციხის წესები ძალიან დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს პატიმრების უფლებას, პაემნების საშუალებით ხშირი ურთიერთობა იქონიონ ოჯახის წევრებთან. 271 აღნიშნული წესები ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ პაემნების ორგანიზაცია ისე უნდა განხორციელდეს, რომ საშუალება მიეცეთ პატიმრებს შეინარჩუნონ და განავითარონ ოჯახური ურთიერთობები შეძლებისდაგვარად ნორმალურ გარემოში. 272 ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის უფლება წარმოადგენს მნიშნელოვან შესაძლებლობას პატიმარსა და მის ოჯახს შორის კავშირის შენარჩუნებისა და განმტკიცებისათვის და ემსახურება ორივე მხარის ინტერესებს. ოჯახთან კონტაქტი წარმოადგენს ადამიანის ფუნდამენტალურ უფლებას. ეს იმას ნიშნავს, რომ პატიმრებისა და მისი ოჯახის წევრების ვიზიტი არ უნდა ჩაითვალოს, როგორც სახალხო დამცველის აპარატიდან გაიგზავნა 2014 წლის 10 ივლისს 03-3/9073 წერილი და 2014 წლის 28 ივლისის 03-3/9788 წერილი. 269 სახალხო დამცველია აპარატიდან გაიგზავნა 2014 წლის 29 სექტემბერის N03-3/12102 რეკომენდაცია; 270 პენიტენციური დეპარტამენტის N7, N8, N9 დაწესებულებები. 271 ევროპის ციხის წესები, წესი 24.1 272 ევროპული ციხის წესები, წესი 24.4 268 209 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პრივილეგია. მანდელას წესების 43-ე წესის მესამე პუნქტში აღნიშულია, რომ ოჯახთან კონტაქტის შეზღუდვა დაშვებულია მხოლოდ შეზღუდული პერიოდით და იმ შემთხვევაში, თუ ამას მკაცრად მოითხოვს უსაფრთხოებისა და წესრიგის შენარჩუნების ინტერესები. პატიმრობის კოდექსის მე-172 მუხლის მე-6 ნაწილის თანახმად, ხანგრძლივი პაემანი არ ეძლევა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულს. პატიმრობის კოდექსის დათქმა, რომელიც განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულებს უკრძალავს ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის უფლებას, წარმოადგენს ბლანკეტური ხასიათის პირდაპირ შეზღუდვას, რომელიც არ იძლევა ლეგიტიმური მიზნის გათვალისწინების შესაძლებლობას. პირდაპირი კონტაქტის ხანგრძლივი პერიოდით აკრძალვა შესაძლებელია გამართლებული იყოს, როდესაც არსებობს უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რეალური და განგრძობადი რისკი. 273 სახელმწიფოს არ აქვს თავისუფალი შესაძლებლობა დააწესოს ზოგადი ხასიათის შეზღუდვები, იმის დადგენის გარეშე, არის თუ არა კონკრეტულ შემთხვევებში შეზღუდვები შესაბამისი ან აუცილებელი. 274 საქმეში ტროსინი უკრაინის წინააღმდეგ შიდა კანონმდებლობა აწესებდა ავტომატურ შეზღუდვებს უვადო პატიმრების ვიზიტების ხანგრძლივობასთან დაკავშირებით და არ სთავაზობდა რაიმე მოქნილ სისტემას იმის დასადგენად თუ რამდენად აუცილებელი და შესაბამისი იყო აღნიშნული შეზღუდვები თითოეულ კონკრეტულ საქმესთან მიმართებაში. სასამართლომ აღნიშნა, რომ წინამდებარე რეგულაციები არ შეიძლება, რომ წარმოადგენდნენ მოუქნელ შეზღუდვებს, შესაბამისად, სახელმწიფოებმა უნდა შეიმუშაონ პროპორციულობის შეფასების ტექნიკა, რათა საშუალება მისცენ ხელისუფლებას თითოეულ შემთხვევაში დააბალანსოს და გაითვალისწინოს ინდივიდუალური და საზოგადოებრივი ინტერესის ცალკეული ასპექტები. 275 საქმეში ხოროშენკო რუსეთის წინააღმდეგ სასამართლომ დაადგინა, რომ ციხის რეჟიმი, რომელიც აწესებდა მხოლოდ ორი ხანმოკლე პაემანის უფლებას ათი წლის განმავლობაში, არღვევდა პატიმრის პირადი და ოჯახური ცხოვრების პატივისცემის უფლებას. სასამართლომ ხაზი გაუსვა იმას, რომ მისი საქმეების ანალიზისას, ის თანმიმდევრულად იკავებს პოზიციას, რომ პატიმრები ზოგადად აგრძელებენ კონვენციით გარანტირებული ყველა ფუნდამენტალური უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობას - გარდა თავისუფლების უფლებისა. პროპორციულობის პრინციპი მოითხოვს იმას, რომ იქ სადაც კონვენციის მკაცრი ზომები მოითხოვს კონვენციის უფლებების შეზღუდვას, აუცილებელია ადამიანის უფლებათა სასამართლოს 2012 წლის 17 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე ჰორიჩი 273 პოლონეთს წინააღმდეგ ( Horych v. Poland); პარ 117-132; საქმე N13621/08 ადამიანის უფლებათა სასამართლოს 2008 წლის 8 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე მოისეევი რუსეთის წინააღმდეგ (Moiseyev v. Russia); საქმე N62936/00 275 ადამიანის უფლებათა სასამართლოს 2012 წლის 23 თებერვლის გადაწყვეტილება საქმეზე ტროსინი უკრაინის წინააღმდეგ (Trosin v. Ukraine); საქმის N39758/05 274 210 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იყოს საფუძვლიანი კავშირი აღნიშნული ზომების გამოყენებასა და ინდივიდის ქცევას შორის. პატიმრობის კოდექსში არსებული აკრძალვა უფრო დამატებითი სასჯელის ხასიათს ატარებს, ვიდრე უსაფრთხოების ზომას. წამების წინააღმდეგ ევროპული კომიტეტის საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შემდგომ ანგარიშში აღინიშნა, რომ რაიმე სახის შეზღუდვების ოჯახის კონტაქტთან მიმართებაში, როგორც დასჯის ფორმის გამოყენება უნდა მოხდეს მხოლოდ მაშინ, როდესაც დანაშაული უკავშირდება ასეთ კონტაქტებს და მხოლოდ უმოკლეს დროში (უფრო დღეების ვიდრე კვირის ან თვის განმავლობაში). 276 გაეროს სპეციალურმა მომხსენებელმა შეშფოთებით აღნიშნა იმ ფაქტის შესახებ, რომ ხანგრძლივი პაემანის უფლებით სარგებლობა შესაძლებელია შეიზღუდოს დისციპლინური სახდელის გამოყენებისას. 277 აღნიშნულიდან გამომდინარე, ყველა ტიპის დაწესებულების პატიმრისათვის ნორმას უნდა წარმოადგენდეს ოჯახთან კონტაქტის, მათ შორის ხანგრძლივი პაემანის განხორციელების შესაძლებლობა. გამონაკლისს წარმოადგენს თუ ასეთი კონტაქტი უკავშირდება დანაშაულს ან აღნიშნული შეზღუდვა კონკრეტულ შემთხევაში აუცილებელია უსაფრთხოებისა და უშიშროების უზრუნველსაყოფად. შესაბამისად, აუცილებელია ცვლილებები შევიდეს პატიმრობის კოდექსში და მოხდეს აღნიშნული პრინციპების სრულფასოვანი ასახვა. პატიმრობის კოდექსის 172 მუხლის მე-6 ნაწილი ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის უფლებას უზღუდავს იმ მსჯავრდებულს, რომელიც არის საკარანტინო რეჟიმში, დაკისრებული აქვს დისციპლინური სახდელი ან/და შეფარდებული აქვს ადმინისტრაციული პატიმრობა. ამ პუნქტში საუბარია იმ შემთხვევაზე, როდესაც მსჯავრდებულს შეფარდებული აქვს დისციპლინური სახდელი, დისციპლინური სახდელის ვადა კი გასული არ არის. ხანგრძლივი პაემნის შეზღუდვა არ უნდა გავრცელდეს იმ შემთხვევაზე, როდესაც გასულია დისციპლინური სახდელის ვადა, თუნდაც მსჯავრდებული სახდელდადებულად ითვლებოდეს. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს კვლავ პრობლემად რჩება აღნიშნული პუნქტის არასწორი ინტერპრეტაცია, რა დროსაც დისციპლინური სახდელის სახით სამარტოო საკანში მოთავსებულ მსჯავრდებულს უფლება არ ჰქონდა ერთი წლის განმავლობაში ესარგებლა ხანგრძლივი პაემნის უფლებით. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 22 ივლისი N132 ბრძანების მე-4 პუნქტის თანახმად, ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობა ხორციელდება მსჯავრდებულის ან სტუმრის ხარჯზე უნაღდო ანგარიშსწორებით, თითოეული ხანგრძლივი წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ვიზიტი საქართველოში, პარაგრაფი 119, CPT/Inf (2015) ხელმისაწვდომია: http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2015-42-inf-eng.pdf [ბოლოს ნანახია: 02.03.2016] 277 გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ვიზიტის ანგარიში, 6 ნოემბერი 2015, პარაგრაფი 97, [ბოლოს ნანახია: 02.03.2016] 276 211 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პაემნის საფასურის ოდენობა განისაზღვრება 60 ლარით, ხოლო არასრულწლოვანი მსჯავრდებულის შემთხვევაში - 30 ლარით. ამავე ბრძანების მე-4 პუნქტის მე-4 ნაწილის შესაბამისად, ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობისათვის დაწესებული საფასურის გადახდისაგან თავისუფლდებიან სტუმრები, რომლებიც რეგისტრირებულნი არიან სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში. მიუხედავად იმისა, რომ სოციალურად დაუცველი ოჯახები სარგებლობენ შეღავათებით პატიმრების ნაწილს ოჯახის მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობა აბრკოლებს ისარგებლოს მისთვის კანონით მინიჭებული ხანგრძლივი პაემნის უფლებით, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ოჯახთან მჭიდრო კავშირის შესანარჩუნებლად. 2015 წელს განხორციელებული ხანგრძლივი პაემნების რაოდენობა დაწესებულებების მიხედვით მოცემულია ქვემოთ, ცხრილში 278 N პენიტენციური ხანგრძლივი დაწესებულება პაემნების რაოდენობა პატიმართა რაოდენობა 2015 წელს (საშუალო მაჩვენებელი) 1. N2 დაწესებულება 963 1487 2. N3 დაწესებულება 279 43 161 3. N5 დაწესებულება 280 2 275 4. N6 დაწესებულება 281 163 123 5. N11 დაწესებულება 29 37 6. N12 დაწესებულება 208 354 7. N14 დაწესებულება 1003 1234 8 N15 დაწესებულება 1712 1808 9. N16 დაწესებულება 28 51 10. N17 დაწესებულება 1808 1949 ხანგრძლივი პაემნის განხორციელებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა არ არის N7; N8; N18 და N19 დაწესებულებებში. 279 სასჯელაღსრულების N3 დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემნის განხორციელება დაიწყო 2014 წლის მაისი თვიდან. 280 N5 დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემნის განხორცილება დაიწყო 2015 წლის 31 დეკემბერს; 281 მათ შორის N8 დაწესებულებიდან ხანგრძლივი პაემნისთვის გაყვანილი უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილი პატიმრები. 278 212 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ციხის ევროპული წესების 99-ე მუხლის თანახმად, პატიმრობაში მყოფ ბრალდებულს, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც არსებობს სასამართლოს სპეციალური გადაწყვეტილება დროის განსაზღვრულ პერიოდზე, მსჯავრდებულ პირებს თანაბრად უნდა შეეძლოთ საკუთარ ოჯახთან კონტაქტი და ასევე უნდა გააჩნდეთ დამატებითი ხელმისაწვდომობა სხვა სახის კომუნიკაციაზე. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პატიმრობის კოდექსში უნდა შევიდეს ცვლილება და გამოძიების ინტერესების გათვალისწინებით, განისაზღვროს პატიმრობაში მყოფ ბრალდებულთათვის ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის წესი. ამ საკითხზე იმსჯელა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში ვარნასი ლიტვის წინააღმდეგ.282 აღნიშნული საქმე შეეხება ლიტვის მოქალაქე ტომას ვარნასის საჩივარს, რომელსაც პატიმრობის პერიოდში ციხის ადმინისტრაციამ უარი განუცხადა ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობაზე, იმ მიზეზით, რომ აღნიშნული უფლებით სარგებლობდნენ მხოლოდ მსჯავრდებულები. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხე მთავრობის არგუმენტი, რომლის თანახმადაც, პატიმრობაში მყოფ ბრალდებულს არ ჰქონდა ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის უფლება გამოძიების ინტერესებიდან გამომდინარე. სასამართლომ მიუთითა, რომ მომჩივნის მეუღლე სისხლის სამართლის საქმეში არ წარმოადგენდა ბრალდებულს, არც მოწმეს და არ არსებობდა ინფორმაცია მის დანაშაულებრივ საქმიანობაში მონაწილეობის შესახებ, შესაბამისად, მომჩივნისა და მისი მეუღლის ხანგრძლივი პაემანი ხელს ვერ შეუშლიდა გამოძიების მიმდინარეობას. სასამართლომ საბოლოოდ დაასკვნა, რომ მომჩივნის მიმართ ადგილი ჰქონდა ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-8 (პირადი და ოჯახური ცხოვრების პატივისცემის უფლება) და მე-14 მუხლების (დისკრიმინაციის აკრძალვა) დარღვევას. საკითხის განხილვისას, სასამართლო ასევე დაეყრდნო წამების საწინააღმდეგო ევროპული კომიტეტის პოზიციას ლიტვაში ხანგრძლივი პაემნების განხორციელების წესთან მიმართებით. საქართველოს კანონის პატიმრობის კოდექსის 72-ე მუხლის თანახმად, ქალ მსჯავრდებულს უფლება აქვს 1 თვის განმავლობაში ჰქონდეს 1 საოჯახო პაემანი. ამავე კანონის 173 მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, ქალი მსჯავრდებულები სარგებლობენ საოჯახო პაემნის უფლებით - შვილთან, ნაშვილებთან, მეუღლესთან, მშობელთან (მშვილებელთან), დასთან და ძმასთან. საოჯახო შეხვედრა მიმდინარეობს თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების ტერიტორიაზე, სპეციალურად გამოყოფილ ოთახში და გრძელდება არა უმეტეს 3 საათისა. საქართველოს სახალხო დამცველის 2015 წლის 31 დეკემბრის N03-1/10778 წერილზე N5 პენიტენციური დაწესებულებიდან მიღებული MOC51600040146 პასუხის თანახმად, დაწესებულებაში არ არის საოჯახო პაემნის განხორციელებისთვის ინფრასტრუქტურა. 282 ვარნასი ლიტვის წინააღმდეგ (Varnas v. Lithuania), განჩინება, 2013 წლის 9 დეკემბერი. 213 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაფერისი 2013 და 2014 წლების საპარლამენტო ანგარიშებში სახალხო დამცველმა ქალ პატიმართა მიერ ხანგრძლივი პაემნის უფლების განხორციელებისათვის საჭირო პირობების შექმნის რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს. დადებითად უნდა აღინიშნოს 2015 წლის 31 დეკემბერს N5 დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემნის განხორციელებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის შექმნა. ვიდეოპაემანი პატიმრობის კოდექსის 171 მუხლის მიხედვით, თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მყოფ მსჯავრდებულს, გარდა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში განთავსებული და ამ კოდექსის 50-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული მსჯავრდებულებისა, უფლება აქვს, ისარგებლოს ვიდეოპაემნით (პირდაპირი ხმოვანი და ვიზუალური ტელეხიდით) ნებისმიერ პირთან. ვიდეოპაემანი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მსჯავრდებულის მიერ ოჯახის წევრებთან და მეგობრებთან ურთიერთობის საკითხში, ამასთან, ვიდეოპაემანი პოზიტიურ გავლენას ახდენს პატიმრის რესოციალიზაციის პროცესში. ვიდეოპაემნით სარგებლობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რადგან მისით არა მხოლოდ მსჯავრდებულის ოჯახის წევრები, არამედ მეგობრები და ახლობლებიც სარგებლობენ. საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის 2011 წლის 5 აპრილის №55 ბრძანების მეორე პუნქტის მიხედვით, მსჯავრდებულთან ვიდეოპაემნის განხორციელება შესაძლებელია ათი კალენდარული დღის განმავლობაში არაუმეტეს ერთხელ, სამუშაო დღეებში 10:00 საათიდან 18:00 საათამდე და მსჯავრდებულთან ერთჯერადი ვიდეოპაემნის ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს 15 წუთს. პატიმრობის კოდექსის მე-171 მუხლის მეოთხე ნაწილის მიხედვით, ვიდეოპაემნით სარგებლობისათვის დაწესებულია საფასური, რომელიც ირიცხება პრობაციის ეროვნული სააგენტოს ანგარიშზე და ხმარდება მისი მიზნების განხორციელებასა და ფუნქციების შესრულებას. მინისტრის გადაწყვეტილებით, შესაძლებელია ვიდეოპაემნით სარგებლობა განხორციელდეს საფასურის გადაუხდელად. თუმცა, ამავე მუხლის 41 ნაწილი აკეთებს დათქმას, რომ ვიდეოპაემნით სარგებლობისათვის დაწესებული საფასურის გადახდისაგან თავისუფლდებიან ამ კოდექსის მე-17 მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული პირები, რომლებიც რეგისტრირებული არიან სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში და რომელთა სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის მაჩვენებელი საარსებო შემწეობის მისაღებად საქართველოს მთავრობის მიერ დადგენილ ზღვრულ ქულაზე ნაკლებია. 214 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ვიდეოპაემნით სარგებლობისათვის დაწესებულ საფასურს იხდის მსჯავრდებულთან ვიდეოპაემნის მსურველი პირი ან მისი კანონიერი წარმომადგენელი. თავისუფლების აღკვეთის იმ დაწესებულებებს, სადაც შესაძლებელია მსჯავრდებულთან ვიდეოპაემნის განხორციელება, ვიდეოპაემნით სარგებლობის რაოდენობას, ხანგრძლივობას, საფასურის ოდენობას და ვიდეოპაემნის განხორციელების პროცედურას განსაზღვრავს მინისტრი. აღსანიშნავია, რომ მხოლოდ 5 პენიტენციურ დაწესებულებაში (N5, N11, N15, N16 და N17 დაწესებულებებში) არის ვიდეოპაემნის განხორციელებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა. 2015 წელს ვიდეოპაემნის განხორციელების შესახებ ინფორმაცია მოცემულია ქვემოთ, ცხრილში. N პენიტენციური დაწესებულება ვიდეოპაემნის რაოდენობა 1. N5 დაწესებულება 11 2. N11 დაწესებულება 0 3. N15 დაწესებულება 122 4. N16 დაწესებულება 0 5. N17 დაწესებულება 210 საქართველოს სახალხო დამცველმა 2013 და 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშებში სასჯელაღსრულების ყველა დაწესებულებაში ვიდეოპაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის უზრუნველყოფის რეკომენდაციით სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, თუმცა მიმართა საქართველოს აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა. სატელეფონო საუბრები სატელეფონო საუბრების უფლება მსჯავრდებულისთვის/ბრალდებულისთვის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს უფლებას წარმოადგენს, რაც ხელს უწყობს პატიმრის ოჯახის წევრებთან და მეგობრებთან მჭიდრო კავშირის შენარჩუნებას. პატიმრობის კოდექსის მე-14 მუხლის პირველი ნაწილის „ა.დ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს ისარგებლოს სატელეფონო საუბრებით და მიმოწერით. 215 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს კანონის პატიმრობის კოდექსის მე-602 მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, დაბალი რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულს უფლება აქვს 1 თვის განმავლობაში საკუთარი ხარჯით ჰქონდეს შეუზღუდავი რაოდენობის სატელეფონო საუბარი, თითოეული – არაუმეტეს 15 წუთისა, ხოლო წახალისების ფორმით, საკუთარი ხარჯით − ულიმიტო სატელეფონო საუბარი. ამავე კანონის 62-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად მსჯავრდებულს, რომელიც სასჯელს ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში იხდის უფლება აქვს 1 თვის განმავლობაში, საკუთარი ხარჯით ჰქონდეს 4 სატელეფონო საუბარი, თითოეული – არა უმეტეს 15 წუთისა, ხოლო წახალისების ფორმით, საკუთარი ხარჯით − ულიმიტო სატელეფონო საუბარი, თითოეული − არა უმეტეს 15 წუთისა. რაც შეეხება დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულებს პატიმრობის კოდექსის 65-ე მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, უფლება აქვთ 1 თვის განმავლობაში, საკუთარი ხარჯით ჰქონდეს 3 სატელეფონო საუბარი, თითოეული - არა უმეტეს 15 წუთისა, ხოლო წახალისების ფორმით, საკუთარი ხარჯით - ულიმიტო სატელეფონო საუბარი, თითოეული - არა უმეტეს 15 წუთისა. პატიმრობის კოდექსი ასევე განსაზღვრავს განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში მოთავსებული მსჯავრდებულის მიერ სატელეფონო საუბრით სარგებლობის წესს, კერძოდ, პატიმრობის კოდექსის 663-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად მსჯავრდებულს, რომელიც სასჯელს იხდის განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში, უფლება აქვს 1 თვის განმავლობაში, საკუთარი ხარჯით ჰქონდეს 1 სატელეფონო საუბარი არაუმეტეს 10 წუთისა, ხოლო წახალისების ფორმით, საკუთარი ხარჯით − 1 სატელეფონო საუბარი − არაუმეტეს 10 წუთისა. სატელეფონო ზარების განხორციელების დროს პატიმრებს პრობლემები ექმნებათ სასაუბრო ლიმიტთან დაკავშირებით, კერძოდ, თუ პატიმარი ერთ სატელეფონო ბარათზე ვერ ამოწურავს სასაუბრო ლიმიტს, მას დარჩენილი ლიმიტი ებლოკება, შესაბამისად, აღარ აქვს დამატებითი სატელეფონო ზარის განხორციელების საშუალება და იძულებულია შეიძინოს ახალი ბარათი, რაც დამატებით ხარჯებთან არის დაკავშირებული. სატელეფონო ბარათი ასევე იბლოკება თუ პატიმარი ბარათით განხორციელებული სატელეფონო ზარების ფარგლებში ვერ მოახერხებს საუბარს (სატელეფონო კავშირის გაწყვეტის, არასწორი ნომრის აკრეფის ან სხვა მიზეზების გამო). ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში პატიმართა მიერ სატელეფონო ზარების განხორცილების დროს განსაკუთრებულ პრობლემას წარმოადგენს ტელეფონის აპარატების სიმცირე. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებთან საუბრისას პატიმრებმა განაცხადეს, რომ მსჯავრდებულებს უწევთ რიგში დგომა და ხშირად პატიმართა ნაწილი ვერ ახერხებს დროულად ისარგებლოს მისთვის კანონით მინიჭებული 216 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უფლების რეალიზებით. რაც შეეხება დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებს, აქ ტელეფონის აპარატები განთავსებულია დაწესებულების თანამშრომელთა სამორიგეო ოთახში და შეუძლებელია საუბრის კონფიდენციალობის დაცვა. პრაქტიკაში ხშირია შემთხვევები, როდესაც სამარტოო საკანში მოთავსებულ პატიმრებს არ შეუძლიათ სატელეფონო ზარი განახორციელონ სახალხო დამცველის აპარატში. საქართველოს პატიმრობის კოდექსის 88-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „სამარტოო საკანში მოთავსებულ ბრალდებულს/მსჯავრდებულს ეკრძალება ხანმოკლე და ხანგრძლივი პაემნები, სატელეფონო საუბარი, კვების პროდუქტების შეძენა“. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიზიტის დროს პატიმრები მიუთითებდნენ, რომ სატელეფონო საუბრის შეზღუდვა ვრცელდება სახალხო დამცველის აპარატსა და ინსპექტირების სხვა ორგანოებზეც. სახალხო დამცველთან ხელმისაწვდომობა წარმოადგენს არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის მნიშვნელოვან გარანტიას. განსაკუთრებით კი, სამარტოო საკანში მოთავსებული პატიმრებისათვის, რომელთა მთლიანი სოციალური იზოლაციის პირობებში ყოფნა შეიცავს არასათანადო მოპყრობის დიდ რისკს. პატიმრობის კოდექსის 98-ე მუხლის მე-5 ნაწილის დათქმა „ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს, ნებისმიერ დროს მიმართოს საჩივრით საქართველოს სახალხო დამცველს/სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს“. ამავე კანონის 82-ე მუხლის თანახმად კი, დისციპლინური გადაცდომისთვის პირადი კორესპონდენციის შეზღუდვა არ ვრცელდება იმ კორესპონდენციაზე, რომლის ადრესატი ან ადრესანტი არის საქართველოს სახალხო დამცველი. აღსანიშნავია, რომ მსგავსი დათქმა არ არის სატელეფონო ზართან დაკავშირებით. მნიშვნელოვანია, რომ კანონმდებლობაში შევიდეს ცვლილება, იმ მიზნით რომ პატიმარს რომელიც იმყოფება სამარტოო საკანში მიეცეს უფლება სახალხო დამცველთან ნებისმიერი ფორმით, მათ შორის სატელეფონო ზარით დაკავშირების შესაძლებლობა. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 27 აგვისტოს N119; N116; N117 ბრძანების მე-17 მუხლის მე-4 ნაწილის შესაბამისად „დეესკალაციის ოთახში მოთავსება არ არის ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისათვის მინიჭებული რომელიმე უფლების ავტომატურად საქართველოს კანონმდებლობით შეზღუდვის საფუძველი“, თუმცა პრაქტიკაში დეესკალაციის ოთახში მოთავსებულ პატიმარს გარე სამყაროსთან კონტაქტი სრულად ეზღუდება. პრევენციული ჯგუფის მაგალითად, წევრებთან N8 დაწესებულებაში საუბრის დროს ვიზიტისას პატიმრებმა სპეციალური განაცხადეს, რომ დეესკალაციის ოთახში მოთავსების შემთხვევაში მათ არ შეუძლიათ კორესპონდენციის გაგზავნა, ასევე ტელეფონით და პაემნით სარგებლობა, რაც კანონმდებლობის უხეში დარღვევაა. პატიმრობაში მყოფ ბრალდებულს, პატიმრობის კოდექსის 124-ე მუხლის შესაბამისად, 2016 წლის 1 იანვრამდე უფლება აქვს, ადმინისტრაციის კონტროლით, საკუთარი ხარჯით 217 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აწარმოოს მიმოწერა და 1 თვის განმავლობაში 3-ჯერ ჰქონდეს სატელეფონო საუბარი, თითოეული – არაუმეტეს 15 წუთისა, მხოლოდ გამომძიებლის, პროკურორის ან სასამართლოს ნებართვით. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულების და პრობაციის მინისტრს: • უზრუნველყოს ხანმოკლე პაემნის განხორციელება მინის გამყოფი ბარიერის გარეშე • უზრუნველყოს ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ხანგრძლივი პაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის მოწყობა • ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში უზრუნველყოფილი იქნას ვიდეოპაემნისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურის მოწყობა • ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში უზრუნველყოფილი იქნას პატიმრებისთვის კანონმდებლობით მინიჭებული სატელეფონო საუბრებით სრულყოფილად სარგებლობის უფლება • დახურული ტიპის პენიტენციურ დაწესებულებებში ტელეფონების აპარატები განთავსდეს ისეთ ადგილას, სადაც პატიმარს შეეძლება დაწესებულების თანამშრომლის მოსმენის გარეშე განახორციელოს ზარი • ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში დაემატოს ტელეფონის აპარატები, რათა ყველა პატიმარმა ისარგებლოს მისთვის კანონით მინიჭებული უფლების რეალიზებით • პენიტენციურ დაწესებულებაში პატიმრის მოთავსების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას გათვალისწინებულ იქნას პატიმრის ოჯახის წევრების საცხოვრებელი ადგილი, რათა უზრუნველყოფილი იყოს პაემნის უფლებით შეუფერხებელი სარგებლობა • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა კანონმდებლობის შესაბამისად დაცული იყოს კორესპონდენციის კონფიდენციალურობა წინადადება საქართველოს პარლამენტს: 218 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • შევიდეს შესაბამისი ცვლილება პატიმრობის კოდექსში და გამოძიების ინტერესების გათვალისწინებით, პატიმრობაში მყოფ ბრალდებულებს მიეცეთ ხანგრძლივი შევიდეს შესაბამისი ცვლილება პატიმრობის კოდექსში, დახურული ტიპის და პაემნით სარგებლობის შესაძლებლობა • განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში განთავსებული პატიმრებისთვის უზრუნველყოფილი იქნას ხანმოკლე პაემნების რაოდენობის გაზრდა • შევიდეს შესაბამისი ცვლილება პატიმრობის კოდექსში და განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მოთავსებულ პატიმრებს მიეცეთ ხანგრძლივი პაემნით სარგებლობის უფლება • შევიდეს შესაბამისი ცვლილება პატიმრობის კოდექსში იმ მიზნით, რომ სამარტოო საკანში მოთავსებულ პატიმრებს მიეცეთ საშუალება განახორციელონ სატელეფონო ზარი სახალხო დამცველის აპარატში. 219 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის მექანიზმი საქართველოს პენიტენციურ სისტემაში წამების აბსოლუტური აკრძალვა წარმოადგენს საერთაშორისო სამართლით აღიარებულ ჩვეულებითი სამართლის იმპერატიულ (Jus Cogens) ნორმას, რომლისგანაც ყოველგვარი გადახვევა დაუშვებელია. წამების წინააღმდეგ ბრძოლის უმნიშვნელოვანეს კომპონენტს წარმოადგენს ნებისმიერი პირისათვის გარანტირებული სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების წარმომადგენლების წინააღმდეგ საჩივრის სწრაფი და მიუკერძოებელი განხილვის უფლება, ასევე ეფექტიანი შიდა მონიტორინგის სისტემის ფუნქციონირება. აღნიშნული პრინციპების პრაქტიკაში შესაბამისი უსაფრთხო საჩივრის რეალიზება წარდგენისა შეუძლებელია და პატიმრებისათვის განხილვის პროცედურების უზრუნველყოფის გარეშე. სახელმწიფოებს აქვთ ვალდებულება, შექმნან ქმედითი სისტემა, სადაც პატიმრებს შეეძლებათ საჩივრების შეტანა მათდამი მოპყრობისა და პატიმრობის პირობებთან დაკავშირებული ნებისმიერი საკითხის შესახებ. სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში საჩივართა/მოთხოვნათა განხილვისა და მონიტორინგის ეფექტიანი მექანიზმი უზრუნველყოფს პატიმართა უფლებების პატივისცემას და წარმოადგენს ფუნდამენტურ გარანტიას არასათანადო მოპყრობის წინააღმდეგ. ასეთი მექანიზმის არარსებობა უარყოფითად აისახება სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვაზე. მოთხოვნებსა და საჩივრებზე არაჯეროვანი რეაგირების გამო პატიმრები ხშირად მიმართავენ პროტესტის უკიდურეს ზომებს – შიმშილობასა და თვითდაზიანებას. წინამდებარე კვლევის ჩატარების მიზეზი გახდა სახალხო დამცველის აპარატის ხელთ არსებული ინფორმაცია, რომლის მიხედვითაც მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის მექანიზმსა და შიდა მონიტორინგთან დაკავშირებით იკვეთება არსებითი პრობლემები. აღნიშნული კვლევა ჩატარდა ფონდ „ღია საზოგადოება საქართველოს“ ფინანსური მხარდაჭერით, პროექტის „სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში საჩივართა/მოთხოვნათა განხილვის მექანიზმისა და შიდა მონიტორინგის გაძლიერება“ ფარგლებში. საჩივრის/მოთხოვნის განხილვის პროცედურის და ამ პროცედურისადმი პატიმართა ნდობის ხარისხისა და დამოკიდებულების კვლევა საქართველოში პირველად განხორციელდა. აღსანიშნავია, რომ კვლევა მოიცავს სოციოლოგიურ283 და სამართლებრივ კომპონენტებს. კვლევის ფარგლებში სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა 14 პენიტენციურ დაწესებულებაში, წინასწარ შემუშავებული კითხვარების გამოყენებით, განხორციელდა საჩივართა/მოთხოვნათა მონიტორინგის მარეგულირებელი პატიმრების განხილვის ნორმატიული გამოკითხვა პროცედურებისა ბაზის ანალიზი ჩაატარა. და შიდა საერთაშორისო სოციოლოგიური კითხვარი შეიმუშავა და მონაცემების ანალიზი განახორციელა სოციოლოგმა იაგო კაჭკაჭიშვილმა. 283 220 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტანდარტების ჭრილში, წარმომადგენლებთან სასჯელაღსრულების გასაუბრება, შემოწმდა დაწესებულების ადმინისტრაციის დაწესებულებებში რეგისტრირებული კორესპონდენცია და შემთხვევითი შერჩევის პრინციპის შესაბამისად განხორციელდა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროდან მიღებული მასალის შინაარსობრივ ანალიზი. კვლევა მიზნად ისახავდა იმის გარკვევას, თუ რამდენად უზრუნველყოფილია მომჩივანთათვის უსაფრთხო, ხელმისაწვდომი, კონფიდენციალური და მიუკერძოებელი მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის პროცედურები, მოსდევს თუ არა მოთხოვნებს/საჩივრებს დროული რეაგირება და რამდენად დასაბუთებულია რეაგირების შედეგად მიღებული გადაწყვეტილება, ასევე როგორია მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის პროცედურის შესახებ პატიმართა ინფორმირებულობის დონე და ამ პროცედურისადმი პატიმართა დამოკიდებულება. მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის მექანიზმის სანდოობისა და ეფექტიანობის კვლევის შედეგად არაერთი მნიშვნელოვანი საკითხი გამოიკვეთა. 284 გაირკვა, რომ პატიმრების მხრიდან მოთხოვნის/საჩივრის შეტანის უფლებისა და განხილვის პროცედურის ცოდნის თვითშეფასება პატიმართა ობიექტურ ცოდნასთან შედარებით გაცილებით მაღალია. უფლებების შესახებ პატიმართა ინფორმირების არსებული პრაქტიკა ვერ უზრუნველყოფს პატიმართა სათანადო ინფორმირებულობას, როგორც ზოგადად პატიმართა უფლებების, ასევე კონკრეტულად მოთხოვნის/საჩივრის შეტანის უფლებისა და განხილვის პროცედურის შესახებ. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, პატიმრებს რეგულარულად არ მიუწვდებათ ხელი მათ უფლებებსა და გასაჩივრების პროცედურის შესახებ ინფორმაციაზე. პენიტენციურ დაწესებულებებში არც დერეფნებში და არც საცხოვრებელ საკნებში არ არის გამოკრული პატიმართა უფლებების ნუსხა, მათ შორის, მოთხოვნის/საჩივრის შეტანის უფლებისა და განხილვის პროცედურის შესახებ ინფორმაცია. პატიმრებს არ აქვთ საკანში წერილობითი დოკუმენტი, რომელიც შეიცავს მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის პროცედურის შესახებ ინფორმაციას. მისასალმებელია, რომ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს სახალხო დამცველის პოზიციას პატიმართა სათანადო ინფორმირებისათვის ღონისძიებების შესახებ. აღსანიშნავია სამინისტროს მზადყოფნა, გასატარებელი გამოსცეს სხვადასხვა თემატიკის საინფორმაციო ბროშურები რამდენიმე ენაზე, მომზადოს ბანერები და პლაკატები და განათავსოს პენიტენციურ დაწესებულებებში, იხილეთ კვლევის შედეგები სრულად შემდეგ მისამართზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/reports/specialuri-angarishebi/specialuri-angarishi-motxovnissachivrisganxilvis-meqanizmi-saqartvelos-penitenciur-sistemashi.page> [ბოლოს ნანახია 17.03.2016] 284 221 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რათა ბრალდებულებისთვის/მსჯავრდებულებისთვის ხელმისაწვდომი იყოს ინფორმაცია მათი უფლებებისა და მოვალეობების შესახებ. დადებითად უნდა შეფასდეს სახალხო დამცველის რეკომენდაციაზე რეაგირების მიზნით დამატებით გაცემული ინსტრუქცია, რათა სოციალური მუშაკის მიერ მოხდეს პატიმართა სათანადო პერიოდულობით დეტალური ინფორმირება უფლებებისა და დაწესებულებაში მოქმედი პროცედურების შესახებ. ასევე აღსანიშნავია სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მზადყოფნა, პატიმართა ინფორმირების ვალდებულება გათვალისწინებულ იქნას სოციალური სამსახურის მოსამსახურეთა სამუშაო აღწერილობებსა და სასწავლო პროგრამებში. დადებითად უნდა შეფასდეს დაწესებულებებში არსებული ვითარება მოთხოვნის/საჩივრის შეტანის უფლების რეალიზებისათვის აუცილებელი მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებების ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით. მიუხედავად ამისა, კვლავ არის შემთხვევები, როდესაც პატიმრებს ბოლო ორი წლის განმავლობაში სხვადასხვა პერიოდში არ ჰქონდათ მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებები. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს სახალხო დამცველის რეკომენდაციას და აპირებს დამატებითი ზომების გატარებას, რათა პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრები სრულად იყვნენ უზრუნველყოფილი შესაბამისი მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებებით. მოთხოვნის/საჩივრის რეგისტრაციისა და ადრესატისათვის გაგზავნის კუთხით აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ საჩივრების შემტან პატიმართა უმრავლესობას ეცნობა საჩივრის რეგისტრაციის ნომერი. თუმცა, საყურადღებოა, რომ კონფიდენციალური საჩივრის შეტანის შემთხვევაში ყოველი მესამე პატიმარი აღნიშნავს, რომ მათ არ მიუღიათ საჩივრის რეგისტრაციის ნომერი. პატიმრების უმრავლესობის განცხადებით, საჩივრების ყუთთან არ გამოუკრავთ გადაგზავნილი საჩივრის რეგისტრაციის ნომერი და შესაბამისი კონვერტის კოდი. ხაზგასასმელია, რომ სარეგისტრაციო ნომრის შესახებ ინფორმაციას აწვდიან პირდაპირ საკნებში, რითაც შესაძლებელი ხდება კონფიდენციალური საჩივრის ავტორის იდენტიფიცირება. კვლევის დროს დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც საჩივარი განსახილველად იმ პირს გადაეგზავნა, რომლის ქმედებასაც ეხებოდა საჩივარი. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო არ იზიარებს სახალხო დამცველის პოზიციას გაგზავნილი კონფიდენციალური საჩივრის რეგისტრაციის ნომრისა და შესაბამისი კოდის საჩივრის ყუთთან გამოკვრასთან დაკავშირებულ პრობლემებზე. მიუხედავად ამისა, სამინისტრო მზადყოფნას აცხადებს, მიიღოს მონაწილეობა აღნიშნული რეკომენდაციის განხილვაში.. 222 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩატარებული სოციოლოგიური კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ გამოკითხულთა 33,6% მიუთითებს ამ კუთხით არსებულ ნეგატიურ პრაქტიკაზე. 285 ჩატარებული სოციოლოგიური კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ პატიმრების 36,4%-ს სარეგისტრაციო ნომრის შესახებ ინფორმაცია მიაწოდეს პირადად, ხოლო პატიმრების მიაწოდეს საკნებში. აღნიშნული ადასტურებს, 34,6%-ს აღნიშნული ინფორმაცია რომ პატიმრების აბსოლუტური უმრავლესობისათვის სარეგისტრაციო ნომრის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება არ ხდება კონფიდენციალურობის დაცვით. 286 შესაბამისად, სახალხო დამცველი კვლავ მოუწოდებს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს, სათანადოდ შეისწავლოს საკითხი და გადადგას შესაბამისი ნაბიჯები აღნიშული პრაქტიკის აღმოსაფხვრელადსასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს სახალხო დამცველის რეკომენდაციას და გეგმავს დამატებითი ზომების გატარებას, რათა აღმოიფხვრას საჩივრის გადაგზავნის პრაქტიკა იმ პირისათვის, რომლის ქმედებასაც ეხება აღნიშნული საჩივარი. პრობლემას წარმოადგენს დახურული ტიპის დაწესებულებაში მყოფი პატიმრის მიერ თანხმლები პირის გარეშე საჩივრის ყუთით სარგებლობის შეუძლებლობა. ასევე, რიგ დაწესებულებებში საჩივრების ყუთი სათვალთვალო კამერების ხედვის არეალში ხვდება. კონფიდენციალურობა ირღვევა, როდესაც სოციალური სამსახურის თანამშრომლის დახმარებით საჩივრის დაწერისას საკანში უსაფრთხოების თანამშრომელიც იმყოფება. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო ნაწილობრივ იზიარებს სახალხო დამცველის პოზიციას, კონკრეტულად კი აღნიშნავს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში, გარდა N9 პენიტენციური დაწესებულებისა, საჩივრების ყუთები არ ხვდება სათვალთვალო კამერების ხედვის არეალში. სახალხო დამცველი მიესალმება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მხრიდან N9 დაწესებულებაში აღნიშნული პრობლემის მოგვარების მზადყოფნას, თუმცა არ იზიარებს პოზიციას, რომ აღნიშნული პრობლემა მხოლოდ N9 დაწესებულებაში ფიქსირდება. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატის ფარგლებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგებმა აჩვენა, რომ N5 (პატიმრობის განყოფილებაში), N6, N7, N8, N18 დაწესებულებებში არსებული საჩივრების ყუთი ხვდება კამერების ხედვის არეალში. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს სახალხო დამცველის რეკომენდაციას, რომ სოციალური სამსახურის თანამშრომელი პატიმარს კონფიდენციალური საჩივრის შედგენაში უსაფრთოხების დაცვის თანამშრომლის დაუსწრებლად უნდა იხილეთ სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში „მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის მექანიზმი საქართველოს პენიტენციურ სისტემაში“, გვ. 28. 285 იხილეთ სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის მექანიზმი საქართველოს პენიტენციურ სისტემაში, გვ. 29. 286 223 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეხმარებოდეს. სახალხო დამცველი მიესალმება იმ ფაქტს, რომ სამინისტროს მხრიდან გაიცა სიტყვიერი განკარგულება უსაფრთხოების ყველა მოსამსახურის მიმართ, სოციალური სამსახურის თანამშრომლის მიერ პატიმრისათვის კონფიდენციალური საჩივრის შედგენაში დახმარების დროს უზრუნველყონ უსაფრთხოების განყოფილების თანამშრომელთა იმგვარი განლაგება, რომ ბრალდებულ/მსჯავრდებულსა და სოციალურ მუშაკს შორის განხორციელებული საუბრის კონფიდენციალურობა დაცული იყოს. დახურული ტიპის დაწესებულებებში კონფიდენციალური საჩივრის დასაწერად საჭირო კონვერტის მიღება იდენტიფიცირების გარეშე არ ხდება. კონფიდენციალურობის აშკარა დარღვევის პრაქტიკას წარმოადგენს კონვერტის მოთხოვნისას სოციალური სამსახურის თანამშრომლის მიერ კონვერტის ნომრის და პატიმრის სახელისა და გვარის ჩანიშვნა. შემაშფოთებელია სახალხო დამცველის აპარატიდან მსჯავრდებულებისთვის გაგზავნილი კორესპონდენციის გახსნილ მდგომარეობაში დარიგება, აგრეთვე დაწესებულების თანამშრომლების მიერ დახურული კონვერტების პატიმრის თანდასწრებით გახსნა და მათ პირად საქმეში ჩადება. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო არ იზიარებს სახალხო დამცველის რეკომენდაციას და მიიჩნევს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში უზრუნველყოფილია კონფიდენციალური საჩივრის კონვერტების თავისუფალი ხელმისაწვდომობა. სამინისტრო თავის პასუხში აღნიშნავს, რომ კონვერტები განთავსებულია დაწესებულებათა ბიბლიოთეკებში ან/და საჩივრის ყუთებთან, სადაც არ ხდება ელექტრონული საშუალებებით მეთვალყურეობა. გარდა ამისა, პატიმრების მხრიდან მოთხოვნის შემთხვევაში, კონვერტების მიწოდება ხდება სოციალური მუშაკის მიერ, იმგვარად, რომ კონვერტის მიმღები პატიმრის კონფიდენციალურობა დაცულია. სასჯელაღსრულებისა და რეკომენდაციას აპირებს და პრობაციის სამინისტრო დამატებითი იზიარებს ზომების სახალხო გატარებას, რათა დამცველის შეიცვალოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატიდან მსჯავრდებულებისთვის გაგზავნილი კორესპონდენციის გახსნილ მდგომარეობაში დარიგების პრაქტიკა. სახალხო დამცველის მიერ ჩატარებული მონიტორინგების შედეგად დადგინდა, რომ დახურული ტიპის დაწესებულებებში პრაქტიკულად შეუძლებელია კონფიდენციალური საჩივრის დასაწერად საჭირო კონვერტის მიღება ისე, რომ არ მოხდეს პატიმრის იდენტიფიცირება, კერძოდ, საჭიროების შემთხვევაში საჩივრის დაწერის მსურველი პატიმარი მიმართავს სოციალური სამსახურის თანამშრომელს, რომ მიაწოდოს მას კონვერტი (კონვერტები არ რიგდება). პრობლემას წარმოადგენს აგრეთვე ის ფაქტი, რომ პატიმრის მიერ კონფიდენციალური კონვერტის მოთხოვნისას, სოციალური სამსახურის თანამშრომელი ინიშნავს აღნიშნული კონვერტის ნომერს და იმ პატიმრის სახელსა და გვარს, თუ ვის გადასცა 224 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეს კონვერტი. აღნიშნული კონვერტის ნომრით კი საკმაოდ მარტივია საჩივრის ადრესატის იდენტიფიცირება. სოციოლოგიური კვლევის დროს მნიშვნელოვანი ყურადღება დაეთმო საჩივრის შეტანის პრაქტიკის ანალიზს. გამოკითხულ პატიმართა ნახევარზე მეტი აღნიშნავს, რომ ბოლო ორი წლის განმავლობაში შეიტანა საჩივარი/საჩივრები. საჩივრების შეტანის ყველაზე დიდი სიხშირით გამოირჩევიან დახურული ტიპის დაწესებულების პატიმრები. კვლევამ აჩვენა, რომ პატიმრები ძირითადად საჩივრის ღია ფორმას მიმართავენ. მონაცემების მიხედვით, მსჯავრდებულები, ბრალდებულებთან შედარებით, უფრო აქტიურად მიმართავენ საჩივრის შეტანის პრაქტიკას. აგრეთვე მამაკაცებს უფრო ხშირად შეაქვთ საჩივარი, ვიდრე ქალებს. დასანანია, რომ დღეს მოქმედი პატიმრობის კოდექსიდან საერთოდ ამოღებულია ის მუხლი, რომლითაც პენიტენციურ დეპარტამენტს ჰქონდა ვალდებულება, განეხილა და გაეანალიზებინა დაწესებულებებში შემოსული მოთხოვნა/საჩივრები და მოემზადებინა შესაბამისი ანგარიში. აღნიშნული ანალიზი შესაძლებელს გახდიდა დაწესებულებებში არსებული უკმაყოფილების გამოწვევი მიზეზების შეფასებას. საჩივრების, მოთხოვნისა და განცხადების განხილვის სხვადასხვა ვადის გამო პრობლემას წარმოადგენს პენიტენციური სისტემის სხვადასხვა ერთეულის მიერ პატიმრობის კოდექსით გათვალისწინებული მოთხოვნისა და საჩივრის, ასევე ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსიდან გამომდინარე განცხადების დიფერენცირება და დადგენილ ვადაში რეაგირება. პატიმრების მოთხოვნების საპასუხოდ დამკვიდრებულია დროული, მაგრამ შაბლონური პასუხების გაცემის პრაქტიკა. კერძოდ კი, მოთხოვნის/საჩივრის/განცხადების ადრესატი პენიტენციური სისტემის ერთეულები ძალიან მოკლე ვადებში უგზავნიან პატიმარს პასუხს, თუმცა ეს პასუხიც უმეტესწილად წარმოადგენს არა მოთხოვნის/საჩივრის/განცხადების განხილვის შედეგად მიღებულ გადაწყვეტილებას, არამედ უფრო შუალედურ პასუხს, რომელიც ადასტურებს, რომ ადრესატმა მიიღო პატიმრის მოთხოვნა/საჩივარი/განცხადება. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ საჩივრის განხილვის ვადის გაგრძელების შემთხვევაში, არ ხდება მომჩივნის/განმცხადებლის წერილობით, სათანადო ინფორმირება იზიარებს სახალხო ვადის გაგრძელების აუცილებლობის შესახებ. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო რეკომენდაციას. შესაბამისად, მინისტრმა სამინისტროს მოსამსახურეთა მიერ გენერალურ პატიმრობის ინსპექციას კოდექსით მისცა დამცველის მითითება გათვალისწინებულ მოთხოვნა/საჩივრებზე დროული რეაგირებისა და შესაბამისი ვადების დაცვის შესახებ. შაბლონური პასუხების გაცემის პრაქტიკის აღმოფხვრასთან დაკავშირებით გაცემულ რეკომენდაციასთან მიმართებაში, სამინისტრო აღნიშნავს, რომ სამინისტროს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრი ყოველწლიურად უზრუნველყოფს სამინისტროს შესაბამის სტრუქტურულ ერთეულებსა და ქვედანაყოფებში საჭიროებების 225 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კვლევას და წლის განმავლობაში გეგმავს სხვადასხვა თემატიკის ტრენინგებს. სამინისტროს მიერ ასევე , რომ აღნიშნული ღონისძიების ფარგლებში უკვე რამდენჯერმე ჩატარდა ტრენინგი სამართლებრივი მართლწერის მიმართულებით, სადაც ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებას წარმოადგენდა სამართლებრივი დოკუმენტაციის დასაბუთება და ამ კუთხით სამინისტროს თანამშრომელთა შესაძლებლობების ზრდა. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მხოლოდ სხვადასხვა თემატიკის ტრენინგები, მათ შორის ტრენინგი მართლწერაში არ არის საკმარისი აღნიშნული პრობლემის აღმოსაფხვრელად. მნიშვნელოვანია, რომ პენიტენციური სისტემის განხორციელდეს მოთხოვნის/საჩივრის/განცხადების სხვადასხვა საფუძვლიანი ერთეულის შესწავლა მიერ და მომჩივანისთის მიღებული გადაწვეტილების შესაბამისი დასაბუთება. უარყოფითად უნდა შეფასდეს ის გარემოება, რომ სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცინო დეპარტამენტისა და გენერალური ინსპექციის მიერ საჩივრის განხილვის ვადები პატიმრობის კოდექსით განსაზღვრული არ არის. სოციოლოგიური კვლევის შედეგები ცხადყოფს, რომ პატიმრები ხშირ შემთხვევაში საჩივრის შეტანისგან თავს იკავებენ ზეწოლის გამო, რომელიც ძირითადად სასჯელაღსრულების დაწესებულების ადმინისტრაციისგან მოდის, თუმცა ზეწოლას ადგილი ჰქონდა, აგრეთვე, პროკურორის, გამომძიებლის თუ სხვა პატიმრების მხრიდან. პატიმრებმა მნიშვნელოვან ფაქტორად დაასახელეს, აგრეთვე, თვითცენზურა, ანუ განცდა იმისა, რომ საჩივრის დაწერა გაართულებდა მათ მდგომარეობას სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში. არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულებებში ის რესპონდენტები, რომლებსაც, სურვილის მიუხედავად, საჩივარი არ შეუტანიათ, ამის მიზეზად მხოლოდ ერთ ფაქტორს ასახელებენ – განცდას, რომ ეს ნაბიჯი მათ მდგომარეობას დაამძიმებდა. ეს ფაქტორი მნიშვნელოვანია ქალი პატიმრებისა და ბრალდებულების შემთხვევაშიც. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო არ იზიარებს სახალხო დამცველის პოზიციას, რომ პატიმრები ხშირ შემთხვევაში საჩივრის შეტანისაგან თავს იკავებენ ზეწოლის გამო. სამინისტროდან მიღებული პასუხიდან ირკვევა, რომ არსებული რეალობა, მოთხოვნა/საჩივრების რაოდენობა და შინაარსი ცალსახად ცხადყოფს, რომ მათი გაგზავნის გამო პატიმრების მიმართ რაიმე რეპრესია არ ხორციელდება. სამინისტრო თავის პასუხში აღნიშნავს, რომ სასწავლო ცენტრში მოქმედ ყველა სასწავლო პროგრამაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა პატიმრებთან მოპყრობის სტანდარტებსა და პატიმრობის პირობებს ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით. ამავე დროს, სამინისტრო ამგვარი დარღვევების პრევენციის მიზნით, აპირებს თანამშრომელთა პროფესიულ მომზადებასა და თანამშრომელთა სერტიფიცირების პროცესის დასრულებას. 226 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასჯელაღსრულებისა მოწოდებული და პრობაციის სამინისტროს მასალების შესწავლის შედეგად გენერალური გაირკვა, რომ ინსპექციის რიგ მიერ შემთხვევებში გადაწყვეტილება, რომელიც საფუძვლად დაედო საქმის წარმოების შეწყვეტას, არ შეიცავდა დასაბუთებას იმის შესახებ, თუ რატომ არ მიიღეს მხედველობაში პატიმრის მიერ მიწოდებული ინფორმაცია და გაიზიარეს მხოლოდ დაწესებულების თანამშრომლების მიერ მიწოდებული ინფორმაცია. საკითხის სრულად ხშირ შემთხვევაში არც სამედიცინო დეპარტამენტში შეისწავლიან. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს სახალხო დამცველის რეკომენდაციას და აღნიშნავს, რომ რეფორმის შემდგომ გენერალური ინსპექციის ახალი ხელმძღვანელობის მიერ სამინისტროს იურიდიულ დეპარტამენტთან ერთად გაანალიზებულ იქნა სამსახურეობრივი შემოწმების შედეგად მომზადებული დოკუმენტაცია. ასევე, შეისწავლეს ზემოაღნიშნული დასკვნების საფუძველზე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილებები და შემუშავდა კონკრეტული რეკომენდაციები და მითითებები სამსახურეობრივი შემოწმებისას შედგენილი დოკუმენტაციის დახვეწის მიმართულებით. სახალხო დამცველი მიესალმება სამინისტროს პოზიციას და იმედს იტოვებს, რომ პრობლემის მოგვარებისკენ მიმართული ზომები დროულად გატარდება. პრობლემურია გენერალური ინსპექციის მეთოდოლოგია საკითხის შესწავლისას, კერძოდ, ისინი ძირითადად შემოიფარგლებიან მხოლოდ პატიმრისა და ადმინისტრაციის წარმომადგენლების გამოკითხვით. გენერალური ინსპექციის წარმომადგენლები ყველა შემთხვევაში არ სწავლობენ დოკუმენტურ და სხვა მტკიცებულებებს, არ გამოკითხავენ სხვა პატიმრებს და სხვა მოწმეებს. ასევე, გამოკითხვისას ადმინისტრაციის წარმომადგენლებს უსვამენ მისახვედრ კითხვებს და მიღებულ პასუხებს არ ამოწმებენ სხვა წყაროებით. საქმეების წარმოება წყდება იმ არგუმენტით, რომ არ დადასტურდა დარღვევის ფაქტი, მაშინ როდესაც, ჩამოწერის ცნობებში არგუმენტაცია ძირითადად მოიცავს მხოლოდ მიღებული ახსნა-განმარტებების აღწერას და ბოლოს დასკვნას, რომ არ დადასტურდა დარღვევის ფაქტი. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციას გენერალური ინსპექციის სამუშაო მეთოდოლოგიის დახვეწის შესახებ და აღნიშნავს, რომ ამჟამად მეთოდოლოგიის, ინსტრუქციებისა სამუშაო მიმდინარეობს გენერალური ინსპექციის სამუშაო და გაიდლაინების შემუშავება, რაც მისასალმებელია. ჩატარებული კვლევის თანახმად, გამოკითხული რესპონდენტების მხოლოდ 19,2%-მა გასცა სწორი პასუხი კითხვას, თუ გადაწყვეტილების მიღებიდან რამდენ ხანში გადაეცა მსჯავრდებულს საჩივრის განხილვის შედეგები,. რაც საკმაოდ დაბალი მაჩვენებელია პატიმართა ინფორმირებულობის თვალსაზრისით. სტატისტიკური მონაცემების დამუშავების შედეგად ჩანს, რომ საჩივრებზე ადრესატების გამოხმაურების მხრივ, მკვეთრი 227 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განსხვავებაა ღია და კონფიდენციალური საჩივრის ტიპებს შორის : თუ ღია საჩივარზე შემთხვევათა უმეტესობაში (52.6%) პატიმარი პასუხს ყოველთვის იღებს, კონფიდენციალური საჩივრის შემთხვევაში ეს მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად ნაკლებია (37%). მიღებული მონაცემების ანალიზის დროს რიგ შემთხვევებში არ ჩანდა, ეცნობა თუ არა განმცხადებელს მის საჩივარზე რეაგირების შედეგები. აღსანიშნავია, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც პატიმარს ეცნობება მისი მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის შედგები, პასუხი არ არის სრულყოფილი, არ მოიცავს ყველა საკითხს, რის შესახებაც ბრალდებული/მსჯავრდებული ამახვილებდა ყურადღებას. სასჯელაღსრულების დახურული ტიპის დაწესებულებებში პრობლემებია პატიმართათვის განკუთვნილი პასუხების გადაცემის საკითხთან დაკავშირებით, კერძოდ, პატიმარს აცნობენ მისი განცხადების პასუხს, თუმცა არ უტოვებენ საკანში. არის შემთხვევები, როცა პატიმარი ვერ ახერხებს სათანადოდ გაეცნოს მიღებულ პასუხს და განახორციელოს შემდგომი რეაგირება. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს სახალხო დამცველის პოზიციას, პატიმრებს მიეცეთ შესაძლებლობა, საკანში იქონიონ გარკვეული რაოდენობის კონვერტები. სამინისტროდან მიღებული პასუხიდან ირკვევა, რომ სამინისტრო უახლოეს პერიოდში გეგმავს დაწესებულებების დებულებებში არსებული ამკრძალავი ჩანაწერის გადახედვას, საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციისა და დაწესებულების სამართლებრივი რეჟიმის მოთხოვნების გათვალისწინებით. დადებითად უნდა აღინიშნოს პატიმრობის კოდექსიდან იმ ჩანაწერის ამოღება, რომელიც ზღუდავდა პატიმრის მიერ მოთხოვნაზე მიღებული უარის გასაჩივრებას. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სისტემის საქმის წარმოების მასალების თვისებრივი ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ პატიმრებს გაგზავნილ პასუხში არ აცნობენ მათ უფლებას გასაჩივრების შესახებ. ასევე არ ხდება მათი ინფორმირება, თუ სად და რა ვადაში არის შესაძლებელი მიღებული გადაწყვეტილების გასაჩივრება. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს სახალხო დამცველის პოზიციას, რომ პატიმარს მოთხოვნის/საჩივრის/განცხადების განხილვის შედეგებთან ერთად უნდა ეცნობოს, რომ აქვს გადაწყვეტილების გასაჩივრების უფლება, ამასთან მიეთითოს, სად და რა ვადაშია შესაძლებელი გადაწყვეტილების გასაჩივრება. აღნიშნულის შესახებ სამინისტრო გეგმავს სხვადასხვა შინაარსის საინფორმაციო ბროშურებისა და ბუკლეტების მომზადებას. კვლევის ფარგლებში სასჯელაღსრულების და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ პატიმართა საჩივრებზე რეაგირების ანალიზმა აჩვენა, რომ საანგარიშო პერიოდში გენერალური ინსპექციის მიერ განხორციელებული სამსახურეობრივი შემოწმება ფორმალურ ხასიათს ატარებს და ვერ ჩაითვლება ეფექტიან საქმიანობად. იგივე შეიძლება 228 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ითქვას მონიტორინგის სამმართველოს მიერ განხორციელებული საქმიანობაზე. სწორედ გენერალური ინსპექციისა და მონიტორინგის სამმართველოს უფლებამოსილებების ურთიერთკვეთა და მონიტორინგის სამმართველოს არაეფექტიანი მუშაობა გახდა ამ უკანასკნელის სასჯელაღსრულების დეპარტამენტთან ერთად გაუქმების მიზეზი, რაც უდავოდ დადებითად უნდა შეფასდეს. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო იზიარებს სახალხო დამცველის პოზიციას. მინისტრის მიერ გაიცა შესაბამისი განკარგულება, სისტემური მონიტორინგისა თუ სამსახურეობრივი გადაცდომის ფაქტების შესწავლის დროს განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდეს მოთხოვნა/საჩივრების გაგზავნისა და შესწავლის პროცედურებზე. დადებითად უნდა შეფასდეს სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს მიერ მდგომარეობის კრიტიკული შეფასებისა და დარღვევების გამოვლენის პრაქტიკა. მნიშვნელოვანია აღნიშნული სამმართველოს საქმიანობის შემდგომი გაძლიერება და მისი შესაბამისი ადამიანური რესურსით უზრუნველყოფა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის აზრით, მნიშვნელოვანია სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს სამუშაო მეთოდოლოგიის შემდგომი დახვეწა, თანამშრომელთა პროფესიული სწავლება, სამმართველოს უფლებამოსილებების შესახებ პატიმართა სათანადო ინფორმირება და საქმიანობის გამჭვირვალობის უზრუნველყოფა. სახალხო დამცველი მიესალმება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ გადადგმულ ნაბიჯებს, რომელიც სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს საქმიანობის შემდგომი გაძლიერების მიზნით შესაბამისი ადამიანური რესურსებით გაძლიერებას გულისხმობს. ამჟამად სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოში ირიცხება რვა თანამშრომელი, მათგან ერთი დაინიშნა 2015 წლის ბოლოს, ხოლო ერთი – 2016 წლის დასაწყისში. სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პასუხში ასევე აღნიშნულია, რომ მიმდინარე წელს იგეგმება სამმართველოში სტაჟიორების აყვანა. ამავე დროს სამმართველოში დაინერგა ექსპერტების მოწვევის პრაქტიკა, ხოლო სამედიცინო დეპარტამენტში ხელშეკრულებით აყვანილია ჯანდაცვის სპეციალისტი. სასჯელაღსრულებისა რეკომენდაციას და პრობაციის სამედიცინო სამინისტრო საქმიანობის იზიარებს რეგულირების სახალხო დამცველის სამმართველოს სამუშაო მეთოდოლოგიის შემდგომი დახვეწის შესახებ და აღნიშნავს, რომ არსებული პრაქტიკის გათვალისწინებით მიმდინარეობს აღნიშნული სამმართველოს სამუშაო მეთოდოლოგიის დახვეწა. სახალხო დამცველი მიესალმება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს ზოგადად კონსტრუქციულ დამოკიდებულებას კვლევის შედეგებთან მიმართებით, თუმცა მიიჩნევს, რომ აუცილებელია კვლევის შედეგად გამოვლენილი თითოეული საკითხის 229 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამინისტროს მიერ დეტალური შესწავლა და გააზრება. სახალხო დამცველი დადებითად აფასებს, რომ პრობლემების მოგვარებისკენ გარკვეული ნაბიჯები უკვე გადადგმულია და იმედს იტოვებს, რომ დროულად იქნება გატარებული ყველა საჭირო ზომა, რათა გაიზარდოს მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის პროცედურის ეფექტიანობა. რეკომენდაციები სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ყველა პატიმარს ხელზე გადაეცეს მათი უფლებების, მათ შორის, მოთხოვნის/საჩივრის შეტანის უფლებისა და მოთხოვნის/საჩივრის განხილვის პროცედურის შესახებ ინფორმაცია. ამ მიზნით შესაძლებელია შეიქმნას სპეციალური ბროშურა • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ყველა პატიმრისთვის ხელმისაწვდომი იყოს • პატიმრობის კოდექსი, დაწესებულების დებულება და სხვა საკანონმდებლო აქტები მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ყველა დაწესებულებაში პატიმრისათვის ხელმისაწვდომ ადგილებში, მათ შორის საცხოვრებელ საკნებში, გამოეკრას (სხვადასხვა ენაზე) პატიმართა უფლებების/მოვალეობების და მოთხოვნის/საჩივრის შეტანისა და განხილვის პროცედურის შესახებ ინფორმაცია • გაიზარდოს სოციალური მუშაკის როლი; დაწესებულებაში მიღების შემდგომ, უახლოეს რამდენიმე დღეში სოციალურმა მუშაკმა დეტალურად აუხსნას პატიმარს მისი უფლებები და მოვალეობები, ასევე მიაწოდოს ინფორმაცია მოთხოვნის/საჩივრის შეტანისა და განხილვის პროცედურის შესახებ, განუმარტოს სოციალური მუშაკის კომპეტენცია და გადასცეს ყველა საჭირო ძირითადი დოკუმენტი; სათანადო პერიოდულობით ინდივიდუალურად ან ჯგუფურად იმუშაოს პატიმრებთან მათი უფლებებისა და მოვალეობების, მოთხოვნის/ საჩივრის შეტანისა და განხილვის პროცედურის თემატიკაზე • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ყველა პატიმრისთვის უფასოდ ხელმისაწვდომი იყოს მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებები (ფურცელი, კალამი, კონვერტი) • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, კონფიდენციალური საჩივრების კონვერტების თავისუფალი ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად ისეთ ადგილზე და იმგვარად (მაგალითად, ბიბლიოთეკაში), რომ კონვერტის მიღება არ იყოს სასჯელაღსრულების დაწესებულების თანამშრომლებზე დამოკიდებული და არ მოხდეს კონვერტის მიმღები პატიმრის იდენტიფიცირება. ამასთან, მიეცეთ პატიმრებს შესაძლებლობა, საკანში იქონიონ გარკვეული რაოდენობის კონვერტი 230 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა პატიმარს ყველა შემთხვევაში დროულად მიეწოდოს მოთხოვნის/საჩივრის რეგისტრაციის ნომერი. რეპრესიების თავიდან აცილების მიზნით, დაწესებულების სოციალურმა მუშაკმა გამოიჩინოს განსაკუთრებული სიფრთხილე, რომ არ მოხდეს მოთხოვნის/საჩივრის შემტანი პატიმრის იდენტიფიცირება, ამასთან, დაიცვას მოთხოვნის/საჩივრის შინაარსის კონფიდენციალურობა • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა კონფიდენციალური საჩივრების გაგზავნის შემდგომ, ყველა შემთხვევაში გამოიკრას რეგისტრაციის ნომრები საჩივრის ყუთთან; აღნიშნული პროცედურის შესახებ ყველა პატიმარს პერიოდულად მიეწოდოს ინფორმაცია, რათა მათ იცოდნენ და ჰქონდეთ მოლოდინი, რომ მათი მოთხოვნის/საჩივრის რეგისტრაციის ნომერი აუცილებლად გამოიკვრება საჩივრის ყუთთან • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა პატიმრებმა სრულყოფილად შეძლონ მოთხოვნის/საჩივრის შეტანის უფლების რეალიზება; აღნიშნული მიზნის მისაღწევად რეკომენდებულია, გაიზარდოს სოციალური მუშაკის როლი მოთხოვნის/საჩივრის ფორმულირებისა და შესაბამისი ადრესატის შერჩევის პროცესში, ქართული ენის არმცოდნე პატიმრები უზრუნველყოფილი იყვნენ თარჯიმნის მომსახურებით, ასევე სხვადასხვა ენაზე შემუშავდეს და პატიმრებს გადაეცეთ ბროშურა, რომელშიც დეტალურად, • გასაგებ ენაზე ახსნილი იქნება მოთხოვნის/საჩივრის შეტანისა და განხილვის შესახებ პრაქტიკული ინფორმაცია მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, მათ შორის, მკაცრი კონტროლის დაწესებით, რათა საჩივრის განხილვის ვადის მომჩივნის/განმცხადებლის გაგრძელების წერილობით, შემთხვევაში, სათანადო მოხდეს ინფორმირება ვადის გაგრძელების აუცილებლობის შესახებ • მოხდეს თითოეული წერილობითი კორესპონდენციის შესწავლა იმგვარად, რომ შესაძლებელი იყოს კორესპონდენციაში მითითებული თითოეული საკითხის როგორც პატიმრობის კოდექსის 95-ე და 96-ე მუხლებით გათვალისწინებული მოთხოვნის ან საჩივრის, ან ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით განსაზღვრული განცხადების იდენტიფიცირება და კანონმდებლობით განსაზღვრულ შესაბამის ვადებში განხილვა; თუ რომელიმე საკითხის განხილვა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სისტემის სტრუქტურულ ერთეულთა კომპეტენციას აღემატება, ასეთი საკითხი გადაიგზავნოს ქვემდებარეობით შესაბამის ორგანოში, რის შესახებაც დაუყოვნებლივ ეცნობოს მომჩივანს/განმცხადებელს, ქვემდებარეობით გადაგზავნის შემთხვევაში, მომჩივანს/განმცხადებელს სათანადოდ განემარტოს სამართლებრივი საფუძველი • უზრუნველყოფილ გათვალისწინებული 231 იქნას პატიმრობის მოთხოვნებისა საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კოდექსის და 95-ე და საჩივრების, 96-ე მუხლებით ასევე ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით განსაზღვრული განცხადებების სტატისტიკური მონაცემების წარმოება და ანალიზი • მიიღოს ყველა საჭირო აღმოსაფხვრელად ზომა შაბლონური პასუხების გაცემის პრაქტიკის • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მოთავსებისას მოხდეს მათი სრულყოფილი ინფორმირება საჩივრების ყუთებით სარგებლობის შესახებ • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა საჩივრების ყუთები განთავსდეს პატიმრებისათვის ადვილად შესამჩნევ და ხელმისაწვდომ ადგილებში, სადაც არ მიმდინარეობს ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობა და კონტროლი, რათა მაქსიმალურად შესაძლებელი იყოს ყუთის გამოყენება მომჩივანი პატიმრის იდენტიფიცირების გარეშე • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა სოციალური სამსახურის თანამშრომელი პატიმარს კონფიდენციალური საჩივრის შედგენაში უსაფრთხოების დაცვის თანამშრომლის დაუსწრებლად ეხმარებოდეს • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა პენიტენციური დაწესებულების თანამშრომლებს აეკრძალოთ კონფიდენციალური კონვერტის გადაცემისას კონვერტის ნომრისა და პატიმრის სახელისა და გვარის ჩანიშვნა • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა შეიცვალოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატიდან მსჯავრდებულებისთვის მდგომარეობაში დარიგების პრაქტიკა • გაგზავნილი კორესპონდენციის გახსნილ მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა აიკრძალოს კონფიდენციალური საჩივრებზე პასუხის გახსნილ მდგომარეობაში დარიგება • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დახურული კონვერტებით მიღებული პასუხები პატიმრებს • გადაეცეთ კონფიდენციალურად, ისე რომ ადმინისტრაციის თანამშრომლებს არ ჰქონდეთ მათი წაკითხვის შესაძლებლობა მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა აღმოიფხვრას საჩივრის გადაგზავნის პრაქტიკა იმ პირისათვის, რომლის ქმედებასაც ეხება აღნიშნული საჩივარი • მიიღოს ზომები, მათ შორის პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლების სწავლების • გზით, რომ საჩივრების შეტანის განხორციელდეს რეპრესიები ასეთი ფაქტების შესახებ ინფორმაციის გამო მიღების პატიმრების შემთხვევაში მიმართ არ გენერალური ინსპექციის მიერ პრიორიტეტულად მოხდეს საქმის შესწავლა და სათანადოდ დაისაჯონ პასუხისმგებელი პირები • გადაიხედოს გენერალური ინსპექციის მიერ საჩივრის შესწავლის მეთოდოლოგია, შემუშავდეს შესაბამისი გაიდლაინები/ინსტრუქციები 232 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • უზრუნველყოს გენერალური ინსპექციის თანამშრომელთა სწავლება გამოკითხვის (ინტერვიუს) ტექნიკაში და სწავლების შედეგად მიღებული პროფესიული უნარ- • ჩვევების პრაქტიკაში გამოყენებაზე განახორციელოს მკაცრი კონტროლი უზრუნველყოს გენერალური ინსპექციის მიერ საჩივრების შესწავლის შედეგად მიღებული გადაწყვეტილებების სათანადო დასაბუთება • უზრუნველყოს სამედიცინო დეპარტამენტის სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს მიერ სამედიცინო ხასიათის საჩივრების განხილვის დეტალური პროცედურის შემუშავება და დამტკიცება • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ყველა პატიმარს კანონით დადგენილ ვადაში, სრულყოფილად და დასაბუთებულად ეცნობოს მოთხოვნის/საჩივრის/განცხადების განხილვის შედეგები • შევიდეს ცვლილებები დაწესებულების დებულებებში, რათა პატიმრებს მიეცეთ საშუალება, რომ მოთხოვნის/საჩივრის/განცხადების განხილვის შედეგების ამსახველი პასუხი და საქმის წარმოების სხვა ნებისმიერი მასალა იქონიონ საკანში • მიიღოს ყველა ზომა, რათა პატიმარს მოთხოვნის/საჩივრის/განცხადების განხილვის შედეგებთან ერთად ეცნობოს, რომ აქვს გადაწყვეტილების გასაჩივრების უფლება, ამასთან მიეთითოს, სად და რა ვადაშია შესაძლებელი გადაწყვეტილების გასაჩივრება • გენერალურმა ინსპექციამ წლის განმავლობაში, პროაქტიულად, სათანადო სიხშირით განახორციელოს მონიტორინგი სასჯელაღსრულების ყველა დაწესებულებაში • • დაიხვეწოს გენერალური ინსპექციის სამუშაო მეთოდოლოგია უზრუნველყოფილ იქნას გენერალური ინსპექციის თანამშრომელთა პროფესიული სწავლება განხორციელდეს გენერალური ინსპექციის უფლებამოსილებების შესახებ პატიმართა • სათანადო ინფორმირება • უზრუნველყოფილ იქნას გენერალური ინსპექციის მიერ შესრულებული სამუშაოსა და შემოწმების შედეგად მომზადებული ანგარიშების შესახებ საზოგადოების ინფორმირება, მათ შორის, ვებგვერდზე შესაბამისი მასალის რეგულარულად გამოქვეყნების გზით • სამედიცინო რეგულირების განისაზღვროს სამედიცინო სამმართველოს ხასიათის საქმიანობის საჩივრების მთავარ განხილვა ამოცანად და სამედიცინო მომსახურების მიწოდების პროცესისა და მიწოდებული მომსახურების ხარისხის პროაქტიულად შემოწმება • სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველომ წლის განმავლობაში, საკმარისი სიხშირით განახორციელოს მონიტორინგი სასჯელაღსრულების ყველა დაწესებულებაში სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველომ რეგულარულად შეამოწმოს • გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მიმდინარეობა 233 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს ფუნქციების მოცულობის გათვალისწინებით, გაიზარდოს სამმართველოს თანამშრომელთა რაოდენობა და • ამავდროულად გაძლიერდეს ექსპერტების მოწვევის პრაქტიკა უზრუნველყოს სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს სამუშაო მეთოდოლოგიის შემდგომი დახვეწა • უზრუნველყოს სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს თანამშრომელთა პროფესიული სწავლება • გაძლიერდეს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის • სამინისტროს სისტემის შესაბამის ორგანოებთან თანამშრომლობა განხორციელდეს სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს უფლებამოსილებების შესახებ პატიმართა სათანადო ინფორმირება • უზრუნველყოს სამედიცინო საქმიანობის რეგულირების სამმართველოს მიერ შესრულებული სამუშაოსა და შემოწმების შედეგად მომზადებული ანგარიშების შესახებ საზოგადოების ინფორმირება, მათ შორის, ვებგვერდზე შესაბამისი მასალის რეგულარულად გამოქვეყნებით წინადადება საქართველოს პარლამენტს • შევიდეს ცვლილება პატიმრობის კოდექსის 98-ე მუხლში, რათა ყველა პატიმარს ჰქონდეს შესაძლებლობა, პირდაპირ მიმართოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს ყოველგვარი ქვედა ინსტანციების გავლის მოთხოვნის გარეშე • განხორციელდეს ცვლილება პატიმრობის კოდექსში და განისაზღვროს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს ვალდებულება, პატიმრებში უკმაყოფილების გამომწვევი მიზეზების იდენტიფიცირების მიზნით, სათანადო პერიოდულობით, განახორციელოს საჩივრების/მოთხოვნების ანალიზი • პატიმრობის სამინისტროს კოდექსში განისაზღვროს სამედიცინო სასჯელაღსრულებისა დეპარტამენტის მიერ და პრობაციის სამედიცინო ხასიათის საჩივრის/განცხადების განხილვის გონივრული ვადა • პატიმრობის კოდექსში განისაზღვროს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ საჩივრის განხილვის ვადა • განხორციელდეს ცვლილება შესაბამის საკანონმდებლო აქტებში, რათა პატიმრობის კოდექსით დადგენილი სასამართლოსათვის უფლებების მიმართვის შემთხვევაში სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან საქართველოს მთავარ პროკურორს 234 სავარაუდო საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დარღვევის პატიმარი თაობაზე გათავისუფლდეს • საჩივრების შეტანის გამო პატიმრებზე განხორციელებული რეპრესიების სახით დანაშაულის ჩადენის შესახებ ინფორმაციის მიღების შემთხვევაში, საქმეზე გამოძიება ჩატარდეს პრიორიტეტულად და უზრუნველყოფილ იქნას პასუხისმგებელ პირთა სათანადო დასჯა. 235 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულება ზოგადი მიმოხილვა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 39-ე მუხლით 287 განსაზღვრული მიზნების განსახორციელებლად პრობაციის ეროვნულ სააგენტოს აქვს ტერიტორიული ორგანო – თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულება (შემდგომ-დაწესებულება). 288 თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულება შექმნილია „არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულების წესისა და პრობაციის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე და წარმოადგენს საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა სამინისტროს მმართველობის სფეროში მოქმედი საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნული სააგენტოს (შემდგომში – პრობაციის ეროვნული სააგენტო) ტერიტორიულ ორგანოს. 289 2014 წლის 3 ივნისს, თბილისში გაიხსნა პირველი თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულება, რომელიც ამოქმედდა 2015 წლის იანვრიდან. თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში განთავსებულნი არიან მსჯავრდებულები, რომლებსაც პირობით ვადამდე გათავისუფლების ადგილობრივი საბჭოს გადაწყვეტილების საფუძველზე, თავისუფლების აღკვეთა თავისუფლების დაწესებულებაში ასევე შეზღუდვით შეეცვალათ. თავისუფლების განთავსდებიან პირები, ვისაც შეზღუდვის სასამართლო თავისუფლების შეზღუდვას შეუფარდებს. აღნიშნული დაწესებულება ორიენტირებულია მსჯავრდებულთა საზოგადოებაში სრულფასოვან ინტეგრაციაზე. გარესამყაროსთან კონტაქტის შესანარჩუნებლად მსჯავრდებულებს გარანტირებული აქვთ უქმე დღეებში დაწესებულების 287 მუხლი 39 1. სასჯელის მიზანია სამართლიანობის აღდგენა, ახალი დანაშაულის თავიდან აცილება და დამნაშავის რესოციალიზაცია. 2. სასჯელის მიზანი ხორციელდება მსჯავრდებულსა და სხვა პირზე ზემოქმედებით, რათა ისინი განიმსჭვალონ მართლწესრიგის დაცვისა და კანონის წინაშე პასუხისმგებლობის გრძნობით. მსჯავრდებულზე ასეთი ზემოქმედების ფორმები და საშუალებები გათვალისწინებულია თავისუფლების აღკვეთის აღსრულების შესახებ საქართველოს კანონმდებლობით. 3. სასჯელის მიზანი არ არის ადამიანის ფიზიკური ტანჯვა ან მისი ღირსების დამცირება. 288 289 საქართველოს კანონი არასაპატიმრო აღსრულების წესისა და პრობაციის შესახებ, მუხ. 71, პუნ. 1. საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციის და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის N373 ბრძანება, თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ტიპური დებულების დამტკიცების შესახებ. 236 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დატოვების შესაძლებლობა. დაწესებულებაში მისაღებთა ზღვრული ოდენობა შეადგენს 100 მსჯავრდებულს. 290 წამება და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობა გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის განმარტებით, „ადამიანის ღირსების პატივისცემა წარმოადგენს საერთაშორისო სამართლის ნორმას, რომლისგანაც დაუშვებელია ყოველგვარი გადახვევა.“291 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არაერთ განჩინებაში უსვამს ხაზს, რომ კონვენციის მე-3 მუხლის თანახმად, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს პირის მიერ სასჯელის მოხდა ადამიანის ღირსების პატივისცემის პირობებში, რომ სასჯელის აღსრულებამ არ გამოიწვიოს განსაცდელი და ტანჯვა, რომლის ინტენსივობაც გადააჭარბებს პატიმრობის თანმდევ, გარდაუვალ ტანჯვას და რომ პატიმრობის პრაქტიკული მოთხოვნებიდან გამომდინარე, პიროვნების ჯანმრთელობა სათანადოდ უნდა იქნას უზრუნველყოფილი. 292 აღსანიშნავია, რომ ვიზიტის დროს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებს მსჯავრდებულების მიმართ დაწესებულების თანამშრომელთა მხრიდან ფიზიკური ძალადობის ან სიტყვიერი შეურაცხყოფის ფაქტების შესახებ ინფორმაცია არ მიუღიათ. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების დაწესებულებაში ვიზიტის დროს შემოწმდა სხეულის გარეგანი დათვალიერების ჟურნალი, რომელშიც მითითებულია მხოლოდ 3 საყოფაცხოვრებო ტრავმაზე. ერთ შემთხვევაში არ არის აღწერილი თუ რა დაზიანება ჰქონდა მსჯავრდებულს და რა გარემოებაში მიიღო აღნიშნული დაზიანება. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებიდან მიღებული 293 დოკუმენტაციის შესწავლის საფუძველზე, დადგინდა, რომ მსჯავრდებულებს, გარდა ზემოთ მითითებულ ჟურნალში ასახული დაზიანებებისა, აღენიშნებოდათ სხვადასხვა დაზიანებები, რომლებიც დაფიქსირებულია გარეგანი დათვალიერებისა და ზოგადი ჯანმრთელობის მდგომარეობის 290 სასჯელაღსრულების, პრობაციის და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის ბრძანება N373, თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ტიპური დებულების დამტკიცების შესახებ, მუხლი 11. 291 გაეროს ზოგადი კომენტარი No 29, საგანგებო მდგომარეობა (მუხლი 4), CCPR/C/21/Rev.1/Add.11, 31 აგვისტო 2001, პარ. 13ა. 292 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2001 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე ვალასინასი ლიტვის წინააღმდეგ (იხ. Valašinas v. Lithuania), პარ. 102. 293 2016 წლის 5 თებერვალს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ხელმძღვანელის N1557/16 წერილი. 237 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამსახველ სამედიცინო ცნობებსა და აქტებში. 294 ცნობებსა და აქტებში ასახული დაზიანებები არ იყო დაფიქსირებული სხეულის გარეგნული დათვალიერების ჟურნალში. უსაფრთხოება უსაფრთხოება მოიცავს პატიმართა შორის ძალადობის, ხანძრის და სხვა საგანგებო სიტუაციების პრევენციას, პატიმართა და დაწესებულებაში მომუშავე პერსონალისთვის უსაფრთხო სამუშაო გარემოს უზრუნველყოფას, ასევე სუიციდისა და თვითდაზიანების პრევენციას. ვიზიტის მიმდინარეობისას განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო დაწესებულებაში უსაფრთხოების კუთხით არსებულ მდგომარეობას და დაწესებულების უსაფრთხოების სამსახურის საქმიანობის სპეციფიკის შესწავლას. უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, დაწესებულება აღჭურვილია ვიზუალური კონტროლის სათვალთვალო სისტემებით. დაწესებულების შესასვლელები კონტროლდება ტექნიკური საშუალებების გამოყენებით. დაწესებულების ტერიტორიიდან მსჯავრდებულის გასვლა და შემოსვლა ფიქსირდება სპეციალური დაქტილოსკოპის საშუალებით. ვიზიტის დროს დადგინდა, რომ თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში ელექტრონული მეთვალყურეობის სისტემით არ იყო აღჭურვილი არცერთი საცხოვრებელი საკანი. ელექტრონული მეთვალყურეობის სისტემა მხოლოდ სამარტოო საკნებშია დამონტაჟებული. თავისუფლების შეზღუდვის ოფიცრის სპეციალური საშუალებების გაცემისა და გამოყენების წესის დამტკიცების შესახებ, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2014 წლის 21 თებერვლის N17 ბრძანების თანახმად, 295 ოფიცრის მიერ გამოსაყენებელი სპეციალური საშუალებებია ხელბორკილი და რეზინის ხელკეტი, თუმცა მიღებული ინფორმაციის თანახმად, დაწესებულების თანამშრომლებს წლის განმავლობაში სპეციალური საშუალებები არ გამოუყენებიათ. დაწესებულებაში განხორციელებული ვიზიტის დროს მიღებული ინფორმაციის თანახმად, მსჯავრდებულთა შორის კონფლიქტური სიტუაციების აღმოფხვრას დაწესებულების თანამშრომლები მათთან საუბრით ცდილობენ. მიუხედავად ამისა, 2015 წლის განმავლობაში პატიმრებს შორის სიტყვიერი შელაპარაკებისა და ფიზიკური დაპირისპირების 19 შემთხვევა მოხდა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, დაწესებულებაში უსაფრთხოების დაცვის თვალსაზრისით პრობლემებია, კერძოდ, არსებობს მსჯავრდებულთა შორის 294 ასეთი 6 შემთხვევაა. 295 მუხლი 2(2). 238 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ძალადობის და წესრიგის დარღვევის მაღალი რისკი. შესაბამისად, აუცილებელია სათანადო ზომების გატარება, მათ შორის, მსჯავრდებულებზე სათანადო ზედამხედველობის და კონფლიქტების პრევენციის მიზნით, დაწესებულებაში თანამშრომელთა საკმარისი რაოდენობის უზრუნველყოფა და მათი სწავლება დინამიკური უსაფრთხოების პრაქტიკაში განხორციელების საკითხებზე. პატიმრობის პირობები ფიზიკური გარემო, სანიტარიულ-ჰიგიენური მდგომარეობა ციხის ევროპული წესების თანახმად, პატიმრებისათვის უზრუნველყოფილი შენობა, განსაკუთრებით კი, საძინებელი კორპუსი, უნდა პასუხობდეს ადამიანის ღირსების პატივისცემის და შეძლებისდაგვარად ასევე განმარტოების მოთხოვნებს. ასევე დაცული უნდა იყოს ჯანმრთელობისა და ჰიგიენის მოთხოვნები, კლიმატური პირობებისა და განსაკუთრებით ფართის ოდენობის, ჰაერის მოცულობის, განათების და ვენტილაციის პირობების გათვალისწინებით. 296 ყველა შენობაში, სადაც პატიმრები ცხოვრობენ, მუშაობენ ან იკრიბებიან: ფანჯრები უნდა იყოს საკმარისად დიდი, რათა საშუალება მისცეს პატიმრებს იკითხონ ან იმუშაონ ბუნებრივი განათებისას ნორმალურ პირობებში, ასევე სუფთა ჰაერის მოძრაობა მოხდეს, გარდა იმ შემთხვევისა როცა არსებობს ჰაერის კონდიცირების სისტემა; ხელოვნური განათება უნდა აკმაყოფილებდეს მიღებულ ტექნიკურ სტანდარტებს; უნდა არსებობდეს სიგნალიზაციის სისტემა, რომელიც საშუალებას მისცემს პატიმრებს დაუყოვნებლივ დაუკავშირდნენ პერსონალს. 297 დაწესებულებაში არის მსჯავრდებულთა 1 საცხოვრებელი კორპუსი, რომლის მეორე და მესამე სართულებზე განთავსებულია მსჯავრდებულთა 25 საცხოვრებელი ოთახი. სულ არის 12 ორადგილიანი და 13 სამ ადგილიანი ოთახი. დაწესებულებაში მცხოვრები მსჯავრდებულები დღის განმავლობაში თავისუფლად გადაადგილდებიან დაწესებულების ტერიტორიაზე. ორადგილიანი ოთახების ფართობი დაახლოებით 12მ2, ხოლო სამ ადგილიანის დაახლოებით 17მ2-ს შეადგენს. ოთახებში იატაკი ლამინატისაა, კედლები და ჭერი - შეღებილი, ახალგარემონტებული. ოთახებს აქვს თითო ფანჯარა, რომელიც უზრუნველყოფს მათ ბუნებრივ განათებასა და განიავებას. ოთახებში არის 296 ევროპული ციხის წესები, წესი 18.1. 297 წესი 18.2. 239 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხის საწოლები მატრასებითა და ლეიბებით, ხის კარადა, სკამები და ტუმბოები. ყველა ოთახში კედელზე დამონტაჟებულია ტელევიზორი. ოთახშივეა ხელსაბანი. ოთახები თბება ცენტრალური გათბობით. დაწესებულების ტერიტორიაზე არის ხის საამქრო, მაკარონისა და პურის საწარმო. ვიზიტის დროს ხის საამქროში დასაქმებული იყვნენ პრობაციონერები. დაწესებულებაში შესაძლებელია დაეუფლონ დურგლის, ელექტრიკოსის, მინანქრის სპეციალისტის, თაბაშირმუყაოს სპეციალისტისა და სტილისტის პროფესიებს. პროფესიული სწავლების შენობაში არ არის გათბობა. დაწესებულების ეზო იმგვარად არის მოწყობილი, რომ მსჯავრდებულებს შეეძლოთ დღის განმავლობაში დაკავდნენ სხვადასხვა აქტივობებით. დაწესებულების ტერიტორიაზე განთავსებულია ფეხბურთისა და ფრენბურთის მოედნები და სპორტული დარბაზი (77 მ2). სპორტულ დარბაზში არის ფეხბურთისა და ჩოგბურთის სათამაშო მაგიდები და სხვადასხვა ტრენაჟორები. ვიზიტის დროს სპორტულ დარბაზში არ იყო გათბობის სისტემა, რის გამოც საკმაოდ ციოდა. მსჯავრდებულთა საცხოვრებელი კორპუსის პირველ სართულზე მოწყობილია სამზარეულო და სასადილო ოთახი. სასადილოს ფართია 68 მ2. სამზარეულოსა და სასადილოში ფუნქციონირებს ცენტრალური გათბობა, იატაკი მეტლახისაა, კედლები შეღებილი; ბუნებრივი და ხელოვნური განათება საკმარისია. სასადილო ოთახი აღჭურვილია მაგიდებითა და სკამებით. დაწესებულების სამივე სართულზე მოწყობილია სანიტარული კვანძები და საშხაპეები. ვიზიტის დროს მეორე სართულზე არსებულ საშხაპესა და სანიტარულ კვანძში მიმდინარეობდა სარემონტო სამუშაოები. ვიზიტის დროს შემოწმდა პროდუქტის შესანახი საწყობი, რომლის სანიტარული პირობებიც არადამაკმაყოფილებელია. საწყობში კედელზე შეინიშნებოდა სინესტის კვალი. ოთახის კუთხეში იდო თაგვის წამალი. საწყობში არსებული ბოსტნეული არ იყო სათანადო პირობებში შენახული, რის გამოც პროდუქტზე შეინიშნებოდა ლპობის ნიშნები. დაწესებულებაში ფუნქციონირებს მაღაზია, სადაც მსჯავრდებულებს შეუძლიათ შეიძინონ დამატებითი კვების პროდუქტები და სხვა ნივთები. მაღაზიაში არსებულ დახლ-მაცივარს არ აქვს ტემპერატურის მარეგულირებელი, რის გამოც მაცივარში თხევადი პროდუქტი იყინება. ამდენად, პროდუქტი შესაბამის ტემპერატურულ რეჟიმში არ ინახება, რაც უარყოფით გავლენას ახდენს საკვები პროდუქტის თვისებებზე და ხარისხზე და შესაბამისად, შეიძლება საფრთხე შეუქმნას მსჯავრდებულის ჯანმრთელობას. 240 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებაში არის 2 სამარტოო საკანი. ორივე საკანში ხორციელდება ელექტრონული მეთვალყურეობა. სამარტოო საკნებში არის თითო ფანჯარა. ორივე საკანი აღჭურვილია სათანადო ინვენტარით. საკნებში განათება და ვენტილაცია საკმარისია, სანიტარიულჰიგიენური მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელი. დღის განრიგი და სარეაბილიტაციო აქტივობები “არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულების წესისა და პრობაციის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, თავისუფლების შეზღუდვის აღსრულება ხორციელდება დაწესებულების ტერიტორიაზე მსჯავრდებულის ინდივიდუალური გეგმის (პროგრესული გეგმის) მიხედვით, რომლის პირობებსაც განსაზღვრავს დაწესებულების უფროსი. 298 სასჯელის სახით თავისუფლების შეზღუდვის შესახებ სამართლებრივი აქტის აღსასრულებლად მიღების შემდეგ მსჯავრდებულს, საჭიროებიდან გამომდინარე, განესაზღვრება დაწესებულებაში არსებულ სარეაბილიტაციო პროგრამებში მონაწილეობის ვალდებულება, ასევე მისი თანხმობით, ფიზიკური და გონებრივი შესაძლებლობების გათვალისწინებით, შესაბამისი მომზადების გავლის შემდეგ განესაზღვრება შრომითი საქმიანობა პრობაციის ეროვნული სააგენტოს სამეწარმეო ან არასამეწარმეო იურიდიულ პირში.299 თავისუფლებაშეზღუდული პირის შრომითი საქმიანობა ანაზღაურებადია. 300 აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 301 2015 წლის განმავლობაში, დაწესებულების ტერიტორიაზე არსებულ მაკარონის საწარმოში ანაზღაურებად პოზიციაზე მხოლოდ 11 მსჯავრდებული იყო დასაქმებული. დაწესებულების სარეაბილიტაციო და საგანმანათლებო პროგრამების სამსახური შედგება 10 თანამშრომლისგან. სამსახურის უფროსი, 7 თავისუფლების შეზღუდვის ოფიცერი (ამათგან 1 ფსიქოლოგი) და 2 სპეციალისტი. თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში 2015 წლის განმავლობაში განხორციელებულ სარეაბილიტაციო აქტივობების შესახებ ინფორმაცია იხილეთ ქვემოთ, ცხრილში. ფსიქო–სოციალური სარეაბილიტაციო ხანგრძლივობა მონაწილეთა N პროგრამები 1 პიროვნული გაძლიერების პროგრამა 2 თვე 12 2 ბრაზის მართვის სატრენინგო მოდული 1 თვე/1 კვირა 16 რაოდენობა 298 მუხლი 441 , ნაწილი 1. 299 მუხლი 441 , ნაწილი 2. 300 მუხლი 441 , ნაწილი 3. 301 2016 წლის 5 თებერვალს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ხელმძღვანელის N1557/16 წერილი. 241 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 3 4 5 საზოგადოებრივი წესრიგი და ჯანსაღი 1 თვე სოციალური უნარების 3 თვე 12 ურთიერთობები კოგნიტური და 8 სატრენინგო მოდული პიროვნების ინდივიდუალიზმი და როლი 1,5 თვე 15 საზოგადოებაში 6 პროფესიული ეთიკა და ეტიკეტი 1 თვე 9 7 სამოქალაქო ცნობიერების განვითარება 3 თვე 27 8 დასაქმებისთვის საჭირო უნარ-ჩვევები 1 თვე 5 9 ლიტერატურული კლუბი 5 22 თვე/მიმდინარე N სასწავლო/სახელობო კურსები ხანგრძლივობა 1 კომპიუტერის საოფისე პროგრამები 2,5 თვე 16 2 კომპიუტერის საპრეზენტაციო პროგრამა 1 თვე 3 3 ქართული ენა 5 თვე 2 4 ინგლისური ენა - 15 5 მეფილე-მომპირკეთებელი 3 თვე 3 6 ინფორმაციული ტექნოლოგი 3 თვე 7 7 ელექტრიკოსი 3 თვე 6 8 კონდიციონერის მემონტაჟე 3 თვე 6 მონაწილეთა რაოდენობა გარდა ცხრილში არსებული მონაცემებისა, ჩატარდა რელიგიურ-შემეცნებითი ღონისძიებები მართლმადიდებლურ დღესასწაულებთან დაკავშირებით, მხატვრულ-დოკუმენტური ფილმების ჩვენებები, შეხვედრები ცნობილ ადამიანებთან. უნდა აღინიშნოს, რომ სახალხო დამცველი მიესალმება დაწესებულებაში მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო ღონისძიებების განხორციელებას, თუმცა მნიშვნელოვანია მსჯავრდებულებს წლის განმავლობაში მიეცეთ დაწესებულების ტერიტორიაზე არსებულ ანაზღაურებად საწარმოებსა და საამქროებში დასაქმების საშუალება. სამედიცინო მომსახურება სახელმწიფო ვალდებულია იზრუნოს პატიმრების ჯანმრთელობაზე. პატიმრები უნდა სარგებლობდნენ ჯანდაცვის ხელმისაწვდომია ფართო 242 სფეროს იმავე საზოგადოებისთვის. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტანდარტების მათ უნდა მომსახურებით, ჰქონდეთ რაც სამედიცინო მომსახურებაზე წვდომა უფასოდ და სამართლებრივი სტატუსის გამო დისკრიმინაციის გარეშე. 302 „არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულების წესისა და პრობაციის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, 303 თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში განთავსებულია პირველადი სამედიცინო დახმარების პუნქტი, ხოლო ამავე კანონის მე-71-ე მუხლის თანახმად, დაწესებულების სრულად ფუნქციონირებას, მათ შორის, მსჯავრდებულთა სათანადო დაზღვევას, საყოფაცხოვრებო კვებას, პირობებს სამუშაოს სასწავლო, უზრუნველყოფს ჯანმრთელობის პრობაციის დაცვისა ეროვნული და სააგენტო. „თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ტიპური დებულების დამტკიცების შესახებ“ სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის 2013 წლის 30 დეკემბრის N373 ბრძანების თანახმად, მსჯავრდებულს უფლება აქვს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით უზრუნველყოფილი იყოს პირველადი სამედიცინო მსჯავრდებული მომსახურებით. 304 დაწესებულებაში ყოფნის პერიოდში უზრუნველყოფილია დაწესებულების სამედიცინო პუნქტის მომსახურებით, რომელიც მოიცავს პირველად საექიმო და მედიკამენტოზურ დახმარებას. 305 მსჯავრდებულს სათანადო დაზღვევით უზრუნველყოფს პრობაციის ეროვნული სააგენტო. 306 თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების სამედიცინო პერსონალის შემადგენლობაში შედის 1 ექიმი და 4 ექთანი. ადგილზე ასევე შესაძლებელია ექიმ-სპეციალისტების კონსულტაცია და საჭიროების შემთხვევაში მსჯავრდებულების სამოქალაქო სექტორში გაყვანა. ვიზიტის დროს სამედიცინო პუნქტში ინახებოდა 133 დასახელების მედიკამენტი, შპრიცი და სხვა სახარჯი მასალა. 2015 წლის განმავლობაში ექიმ-სპეციალისტთა მიერ ჩატარებული კონსულტაციების შესახებ ინფორმაცია იხილეთ ქვემოთ მოცემულ ცხრილში. ექიმN სპეციალისტი ვიზიტების ნანახი ოდენობა პაციენტები 1 ფსიქიატრი 4 13 2 კარდიოლოგი 2 11 3 ნევროლოგი 1 1 4 სტომატოლოგი 6 42 302 ნელსონ მანდელას წესები, წესი 24.1. 303 მუხლი 44 5 304 მუხლი 21.1(„ა“)(„ბ“). 305 იქვე, მუხლი 19.1. 306 იქვე, მუხლი 19.2. 243 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წლის განმავლობაში სამოქალაქო სექტორის სამკურნალო დაწესებულებებში 15 მსჯავრდებული გაიგზავნა, მათგან 1 გეგმიური წესით, სახელმწიფო ხარჯით, 3 - სასწრაფო წესით, ასევე სახელმწიფოს ხარჯით, ხოლო 11 შემთხვევა გეგმიური წესით, საკუთარი ხარჯით. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მსჯავრდებულთა სამედიცინო ბარათებში არსებული ჩანაწერების საფუძველზე იკვეთება, რომ რიგ შემთხვევებში, მსჯავრდებული საჭიროებს კონკრეტული ექიმ-სპეციალისტის კონსულტაციას, თუმცა მკურნალობა აღნიშნული კონსულტაციის გარეშე, დაწესებულების ექიმის მიერ ენიშნება. ასე, მაგალითად, ერთ-ერთ მსჯავრდებულს დადგენილი აქვს მარჯვენამხრივი ორქოეპიდიდიმიტის დიაგნოზი. 2015 წლის 22 სექტემბერს დაწესებულების ექიმმა გასცა უროლოგის კონსულტაციის და ექოსკოპიური გამოკვლევის რეკომენდაცია, სამედიცინო ბარათში უროლოგის კონსულტაციის და ექოსკოპიური გამოკვლევის შესახებ ჩანაწერი არ არის, თუმცა დაენიშნა ანტიბიოტიკოთერაპია, ტკივილგამაყუჩებელი საშუალებები და კომპრესები. კიდევ ერთი მსჯავრდებული 2015 წლის 3 ნოემბერს დაწესებულებაში შემოვიდა შემდეგი დიაგნოზით: ორგანული პიროვნული აშლილობა (F07.0); ტრავმული ენცეფალოპათია, ეპილეფსია ანამნეზით, ქრონიკული პროსტატიტი. ამ პირს თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში გადმოყვანამდე, პენიტენციურ დაწესებულებაში მრავალჯერ ჩაუტარდა ფსიქიატრის კონსულტაცია, ერთხელ, 2015 წლის 25 აპრილს - ნევროლოგის. მონიტორინგის დროისთვის პაციენტი ფსიქიატრისა და ნევროლოგის კონსულტაციების გარეშე მკურნალობდა ნეიროლეფსინით. რაც შეეხება ქრონიკულ პროსტატიტს, მას ამ დაავადებასთან დაკავშირებით კონსულტაცია არ ჩატარებია. რიგ შემთხვევებში სხვადასხვა სამედიცინო დოკუმენტებში არსებული ინფორმაცია არ არის ასახული მსჯავრდებულის სამედიცინო ბარათში. ასე მაგალითად, ერთ-ერთ მსჯავრდებულს 2015 წლის 8 სექტემბერს ჩაუტარდა დაწესებულების ექიმის კონსულტაცია. ჟურნალის მიხედვით, მას დაესვა დიაგნოზი - ხერხემლის ოსტეოქონდროზი, დაუზუსტებელი. დაენიშნა „იბუჯესიკი“ ორჯერ დღეში (5 დღე) და „ომეპრაზოლი“ ერთი კაფსულა (10 დღე). ეს ინფორმაცია არ არის ასახული სამედიცინო ბარათში. ჟურნალში აღნიშნულია, რომ მსჯავრდებულს ანამნეზში აქვს წყლულოვანი დაავადება, რის შესახებაც ჩანაწერი სამედიცინო ბარათში ვერ მოიძებნა. მსჯავრდებულმა ნ.-მ სამედიცინო პუნქტს ორივე თვალის ქავილის, ცრემლდენის, წვის შეგრძნების, სკლერების შეწითლების ჩივილით მიმართა. დაუსვეს წინასწარი დიაგნოზი კონიუნქტივიტი და დაენიშნა მკურნალობა: გენტამიცინის წვეთები, 2-2 წვეთი ოთხ საათში ერთხელ სამი (დღე). 25.09.15 მსჯავრდებულმა ისევ მიმართა სამედიცინო პუნქტს მარცხენა 244 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თვალის ქვედა ქუთუთოს ჩირქოვანი შეშუპების ჩივილით, დაენიშნა კვლავ გენტამიცინის წვეთები ხუთი დღის განმავლობაში და მიეცა რეკომენდაცია დროებითი დათხოვნის დროს ოფთალმოლოგისთვის მიეკითხა კონსულტაციისთვის. ამით სრულდება ჩანაწერები სამედიცინო ბარათში. კონსულტაციების რეგისტრაციის ჟურნალში მითითებულია, რომ მსჯავრდებულმა კვლავ მიმართა დაწესებულების ექიმს, რომელმაც დასვა დიაგნოზი კატარაქტა და მისცა სამკურნალო რეკომენდაციები. ოფთალმოლოგის კონსულტაცია მსჯავრდებულს არ ჩატარებია. ზემოთ აღწერილი სამედიცინო მომსახურების შემთხვევებიდან ნათლად ჩანს, რომ დაწესებულებაში არ არის უზრუნველყოფილი ექიმ-სპეციალისტთა კონსულტაციები, დაწესებულების მთავარი ექიმი თავის თავზე იღებს ყველა სახის კონსულტაციასა და მკურნალობის დანიშვნას. ამასთან, მსჯავრდებულთა სამედიცინო ბარათები, რიგ შემთხვევებში, არასრულად იწარმოება, რაც ხელს უშლის მსჯავრდებულთა სამედიცინო მომსახურების უწყვეტობას. რეჟიმი, დისციპლინური პასუხისმგებლობა, წახალისება მსჯავრდებულის დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძველს წარმოადგენს დისციპლინური გადაცდომა ანუ თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ტიპური დებულების307 თანახმად და დღის განრიგით დადგენილი წესების არასაპატიო მიზეზით დარღვევა ან მათი შესრულებისათვის თავის არიდება, აგრეთვე მსჯავრდებულის მიერ ისეთი ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩადენა, რისთვისაც შეეფარდა ადმინისტრაციული პატიმრობა. 308 გადაცდომისათვის მსჯავრდებულის დაწესებულების უფროსმა, დისციპლინური მიმართ გამოიყენოს დისციპლინური შეიძლება პასუხისმგებლობის შემდეგი ზომები: ა) გაფრთხილება; ბ) დაწესებულების ტერიტორიის დატოვების აკრძალვა არაუმეტეს 30 დღით; გ) ინტერნეტით, ტელე და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობის უფლების ჩამორთმევა არაუმეტეს 10 დღით; დ) მორიგი კუთვნილი ხანმოკლე პაემნით სარგებლობის უფლების ჩამორთმევა. 309 307 სასჯელაღსრულების, პრობაციის და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის 2013 წლის 30 დეკემბრის ბრძანება N373 „თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ტიპური დებულების დამტკიცების შესახებ“. 308 იხ. იქვე, მუხლი 49.1. 309 იხ. იქვე, მუხლი 49.2 245 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მსჯავრდებულისათვის დისციპლინური პასუხისმგებლობის მრავალჯერადი (სამჯერ და მეტჯერ) დაკისრება შეიძლება გახდეს „არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულების წესისა და პრობაციის შესახებ“ საქართველოს კანონის 21-ე მუხლის მე-5 პუნქტით 310 გათვალისწინებული წარდგინებით სასამართლოსადმი მიმართვის საფუძველი. 2015 წლის განმავლობაში, დაწესებულებაში დისციპლინური სახდელის დაკისრების 48 შემთხვევიდან 24 შემთხვევაში მსჯავრდებულებს აეკრძალათ დაწესებულების ტერიტორიის დატოვება. დისციპლინური სახდელების დაკისრების ძირითადი მიზეზები იყო სხვა პატიმრების ფიზიკური/სიტყვიერი შეურაცხყოფა, დაწესებულებაში ნასვამ მდგომარეობაში ან დაგვიანებით გამოცხადება და დაწესებულების თანამშრომლის შეურაცხყოფა. მსჯავრდებულის სანიმუშო ყოფაქცევის ან/და წარმატებული შრომითი საქმიანობის, სარეაბილიტაციო და საგანმანათლებლო პროგრამების წარმატებით გავლის, სასჯელის აღსრულების ინდივიდუალური (პროგრესული) გეგმის ზედმიწევნით შესრულების, დაკისრებული მოვალეობებისადმი კეთილსინდისიერი დამოკიდებულებისა და სხვა განსაკუთრებულ შემთხვევებში, დაწესებულების უფროსი უფლებამოსილია მსჯავრდებულის მიმართ გამოიყენოს წახალისების შემდეგი ფორმები: ა) მადლობის გამოცხადება; ბ) დისციპლინური სახდელის ვადამდე მოხსნა; გ) დამატებითი ხანმოკლე პაემანი; დ) დაწესებულების გარეთ დამატებითი ხანმოკლე გასვლა; ე) პირადი ტელევიზორით ან რადიომიმღებით სარგებლობა; ვ) ფასიანი საჩუქრის გადაცემა. 311 დაწესებულებაში წლის განმავლობაში მხოლოდ 3 მსჯავრდებული წახალისდა. სამივე მათგანს გამოეცხადა მადლობა სანიმუშო ყოფაქცევის, სარეაბილიტაციო და საგანმანათლებო პროგრამებში ჩართულობისა და დაწესებულების ტერიტორიის დასუფთავების სამუშაოებში მონაწილეობისთვის. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, აუცილებელია, 310 დაწესებულების უფროსი სათანადო საფუძვლის არსებობის შემთხვევაში სასამართლოს მიმართავს ერთ-ერთი შემდეგი წარდგინებით: ა) თავისუფლების შეზღუდვის სახით დანიშნული სასჯელის თავისუფლების აღკვეთით შეცვლის თაობაზე; ბ) თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნული სასჯელის მოუხდელი ნაწილის თავისუფლების შეზღუდვით შეცვლის შემთხვევაში − თავისუფლების შეზღუდვის მოუხდელი ნაწილის თავისუფლების აღკვეთით შეცვლის თაობაზე; გ) თავისუფლების შეზღუდვის სახით დანიშნული/შეცვლილი სასჯელის მოხდისაგან მსჯავრდებულის პირობით ვადამდე გათავისუფლების თაობაზე. 311 სასჯელაღსრულების, პრობაციის და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის 2013 წლის 30 დეკემბრის N373 ბრძანება „თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ტიპური დებულების დამტკიცების შესახებ“, მუხლი 50.1 246 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულების დირექტორმა უფრო აქტიურად გამოიყენოს წახალისების ფორმები, ვინაიდან მსჯავრდებულთა ხშირი წახალისება ხელს შეუწყობს რესოციალიზაციის პროცესს. კონტაქტი გარე სამყაროსთან დაწესებულების დებულების თანახმად, 312 მსჯავრდებულს უფლება აქვს, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით უზრუნველყოფილი იყოს ხანმოკლე პაემნის უფლებით მშობელთან, მშვილებელთან, შვილთან, ნაშვილებთან, მეუღლესთან, დასთან, ძმასთან; მიიღოს ინფორმაცია პრესითა და მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით, ისარგებლოს მხატვრული და სხვა ლიტერატურით; დაწესებულების უფროსის ნებართვით, განსაკუთრებულ, პირად გარემოებებთან დაკავშირებით, დროებით დატოვოს დაწესებულება; დაუბრკოლებლად შეხვდეს ადვოკატს; მსჯავრდებული დამატებით, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით სარგებლობს კანონით დადგენილი უქმე და არასამუშაო დღეებში დაწესებულების გარეთ გასვლის უფლებით, თუ ამ დებულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. დაწესებულების საცხოვრებელ ბლოკში გამოყოფილია სპეციალური ოთახი, სადაც მსჯავრდებულს შეუძლია დღის განრიგით დადგენილ დროს ისარგებლოს ინტერნეტით, ტელეფონითა და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით. სატელეფონო საუბარი ხორციელდება მსჯავრდებულის ხარჯით დღეში არაუმეტეს 10 წუთისა. 313 მსჯავრდებულს დაკისრებული მოვალეობების შესრულებისგან თავისუფალ დროს, თვეში ერთხელ, დაწესებულების უფროსთან წინასწარი შეთანხმებით, უფლება აქვს ისარგებლოს ხანმოკლე პაემნით მშობელთან, მშვილებელთან, შვილთან, ნაშვილებთან, მეუღლესთან, დასთან და ძმასთან.314 ხანმოკლე პაემანი შეიძლება განხორციელდეს დაწესებულების შეხვედრებისა და პაემნებისათვის სათანადოდ მოწყობილ ადგილას (ოთახი, ღია სივრცე) და მისი ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს ერთ საათს. 315 მსჯავრდებულს აქვს პრესის გაცნობისა და 312 313 მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებათა გამოყენების შესაძლებლობა. 316 იხ. იქვე მუხლი 21, ნაწილი 1, ( „ა.გ“), („ბ“), („დ“), („მ“), ნაწილი 2, („ბ“) სასჯელაღსრულების, პრობაციის და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის N373 ბრძანება, თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ტიპური დებულების დამტკიცების შესახებ, მუხლი 23. 314 სასჯელაღსრულების, პრობაციის და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის N373 ბრძანება, თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების ტიპური დებულების დამტკიცების შესახებ, მუხლი 24.1. 315 იქვე, მუხლი 24.2. 316 იქვე, მუხლი 25.1 247 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მსჯავრდებულს ან მსჯავრდებულთა ჯგუფს დაწესებულების ადმინისტრაციის თანხმობით, შეიძლება ჰქონდეს პირადი რადიომიმღები, თუ აღნიშნული ტექნიკის გამოყენება არ არღვევს დაწესებულების დებულების მოთხოვნებს და სხვა მსჯავრდებულთა მსჯავრდებულმა აღნიშნული ტექნიკა შეიძლება შეიძინოს თავისი მსჯავრდებულს, დაწესებულების დღის განრიგით განსაზღვრულ სიმშვიდეს. ხარჯით.317 დროს, შეუძლია ტელევიზორით სარგებლობა სპორტულ-კულტურული ბლოკის სპეციალურად გამოყოფილ ადგილზე დამონტაჟებული მონიტორის საშუალებით. 318 მსჯავრდებულს შეუძლია საკუთარი სახსრებით, გონივრული ოდენობით გამოიწეროს სამეცნიერო, სამეცნიეროპოპულარული, რელიგიური და მხატვრული ლიტერატურა, ჟურნალ-გაზეთები, იქონიოს საწერი საშუალებები, გარდა აკრძალული ნივთებისა. 319 მსჯავრდებულს უფლება აქვს შეუზღუდავი რაოდენობით გაგზავნოს და მიიღოს წერილები, წარადგინოს განცხადებები, მოთხოვნები და საჩივრები ზეპირად ან წერილობით. 320 თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 321 2015 წელს 19 მსჯავრდებულმა ისარგებლა ოჯახთან პაემნის, ხოლო 7 მსჯავრდებულმა ადვოკატთან შეხვედრის უფლებით. მონიტორინგის შედეგად დადგინდა, რომ მსჯავრდებულები უზრუნველყოფილნი არიან კანონით გათვალისწინებული წერილობითი და სატელეფონო კომუნიკაციის საშუალებებით, ოჯახის წევრებთან ხანმოკლე პაემნისა და უქმე დღეებში დაწესებულების დროებით დატოვების უფლებით. თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ გამოიკვეთა ტრანსპორტირებასთან დაკავშირებული სირთულეები, რის გამოც მსჯავრდებულებს უწევთ დაწესებულებიდან უახლოეს სამარშრუტო ტაქსის გაჩერებამდე საცალფეხო ბილიკით მისვლა. ეს გასაკუთრებით რთულია ზამთარში, ცივ და წვიმიან ამინდში. რეკომენდაცია სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • შეისწავლოს თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში არსებულ სხეულის გარეგანი დათვალიერების ჟურნალში დაზიანებების აღწერილობის მიზეზები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა დაზიანებების ჟურნალის სრულყოფილი წარმოებისთვის 317 იქვე, მუხლი 25.2 318 იქვე, მუხლი 25.3. 319 იქვე, მუხლი 25.4. 320 იქვე, მუხლი 26.1. 321 2016 წლის 5 თებერვალს სახალხო დამცველის ოფისში შემოსული N1557/16 თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულების უფროსის წერილობითი პასუხი. 248 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • „სტამბოლის პროტოკოლის“ შესაბამისად შემუშავდეს და დაინერგოს დაზიანებების აღრიცხვის ახალი ფორმა, რომელშიც შესაძლებელი გახდება სხეულის დაზიანების • შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაციის შეტანა შეისწავლოს თავისუფლების შეზღუდვის განყოფილების მუშაობის პრაქტიკა და დაწესებულების მიიღოს ყველა უსაფრთხოების შესაბამისი ზომა დაწესებულებაში უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, მათ შორის, დაწესებულების თანამშრომელთა სათანადო რაოდენობის უზრუნველყოფის, მათი სათანადო სწავლებისა და ძალადობის რისკფაქტორების იდენტიფიცირების შესაძლებლობის • გაძლიერების გზით მიიღოს ყველა საჭირო არსებული ზომა თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში მაღაზიის თანამედროვე დახლ-მაცივრებით მომარაგებისათვის, რათა საკვები პროდუქტები შესაბამის ტემპერატურულ რეჟიმში ინახებოდეს • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა პროდუქტის შესანახი საწყობის გასარემონტებლად და საკვები პროდუქტის სათანადო პირობებში შესანახად • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში არსებულ პროფესიული სწავლების შენობასა და სპორტულ დარბაზში ცენტრალური გათბობის სისტემის დასამონტაჟებლად • • მიიღოს ყველა საჭირო ტერიტორიაზე არსებულ დასაქმებისათვის მიიღოს ყველა საჭირო ზომა თავისუფლების საწარმო/საამქროებში ზომა შეზღუდვის დაწესებულების მსჯავრდებულთა სარეაბილიტაციო აქტივობებში უწყვეტი ჩართულ მსჯავრდებულთა უფრო ხშირი წახალისებისათვის • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა თავისუფლების შეზღუდვის დაწესებულებაში მყოფი მსჯავრდებულების სატრანსპორტო საშუალებით უზრუნველსაყოფად • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ექიმ-სპეციალისტთა მიერ მსჯავრდებულთა დროული • კონსულტაციების უზრუნველსაყოფად მიიღოს ყველა საჭირო ზომა მსჯავრდებულთა სრულყოფილი წარმოებისთვის. 249 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამედიცინო ბარათების მდგომარეობა შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში არსებულ ორგანოებში შესავალი წინამდებარე ანგარიში ასახავს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში არსებულ პოლიციის სამმართველოებსა და დროებითი მოთავსების იზოლატორებში განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებს. 2015 წლის განმავლობაში მონიტორინგი ჩატარდა 59 პოლიციის სამმართველოში და 31 დროებითი მოთავსების იზოლატორში, სადაც გასაუბრება შედგა 54 დაკავებულთან. დადებითად უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ მონიტორინგის მიმდინარეობისას სახალხო დამცველის სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრები დაუბრკოლებლად დაიშვებოდნენ და თავისუფლად გადაადგილდებოდნენ შინაგან საქმეთა სამინისტროს სამმართველოებსა და დროებითი მოთავსების იზოლატორებში. ვიზიტის ფარგლებში ყველა სამმართველოსა და იზოლატორის თანამშრომლები კანონის მოთხოვნის შესაბამისად, სრულად თანამშრომლობდნენ სახალხო დამცველის წარმომადგენლებთან და ხელს უწყობდნენ მათ მონიტორინგის სრულყოფილ განხორციელებაში. მონიტორინგის ჯგუფის წევრებმა შეამოწმეს პოლიციის სამმართველოებში წარმოებული დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნები და საპყრობილეში (დროებითი მოთავსების იზოლატორში) გადაყვანილ პირთა აღრიცხვის ჟურნალები, ვიზუალურად დაათვალიერეს პოლიციის სამმართველოების შენობების ასევე, გაესაუბრნენ სამმართველოს თანამშრომლებს. დროებითი მოთავსების იზოლატორში მონიტორინგის ჯგუფის წევრებმა დაათვალიერეს იზოლატორის ინფრასტრუქტურა, გაესაუბრნენ იზოლატორის თანამშრომლებს, დაკავებულ პირებს, შეამოწმეს დაკავებულ პირთა საქმის მასალები. საქმის მასალებში არსებული საჭირო ინფორმაციის სისტემატიზებული ამოღების მიზნით, მონიტორინგის ჯგუფი იყენებდა სპეციალურად შემუშავებულ ანკეტას. ანგარიშის მომზადების პროცესში დამუშავდა ვიზიტების დროს მოპოვებული მონაცემები. აღსანიშნავია, რომ პირველად განხორციელდა წინასწარ შემუშავებული ანკეტის მეშვეობით ამოღებული ინფორმაციის თვისებრივი ანალიზი სტატისტიკური პროგრამის (SPSS) გამოყენებით. სულ დამუშავდა 740 ანკეტა. მონიტორინგის ჯგუფის წევრები გაეცნენ დროებითი მოთავსების იზოლატორში მონიტორინგის დროისთვის არსებულ ყველა საქმის მასალას. ჯგუფის წევრების მიერ ანკეტა ივსებოდა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც საქმის მასალიდან ირკვეოდა დაკავებული პირის სხეულზე ახალი დაზიანების (გარდა ნაწიბურისა 250 და უმნიშვნელო დაზიანებებისა) საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არსებობა. ასევე აღსანიშნავია, რომ სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა, დროებითი მოთავსების იზოლატორების თანამშრომლების მიერ სხეულის დაზიანების დოკუმენტირების პრაქტიკის შეფასების მიზნით, პენიტენციურ დაწესებულებებში, შემთხვევითი შერჩევის პრინციპის საფუძველზე, მოიპოვა სხეულის დაზიანებებით ბრალდებულთა შესახლების შემთხვევების შესახებ ჩანაწერები და შეადარა ისინი დროებითი მოთავსების იზოლატორში არსებულ ჩანაწერებს. ანგარიშის მომზადების პროცესში ასევე გამოყენებულია 2015 წელს საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ საქართველოს მთავარი პროკურორისთვის გაგზავნილი 11 წინადადება, რომელიც შეეხება პოლიციის თანამშრომლების მიერ დაკავებულ პირებზე განხორციელებული ძალადობის ფაქტებს. ანგარიშში ასევე მოცემულია არასათანადო მოპყრობის იმ სავარაუდო შემთხვევების ფაქტობრივი გარემოებები, რომლებიც მონიტორინგის ჯგუფის წევრებმა გამოავლინეს ვიზიტების მიმდინარეობისას. ანგარიშის მომზადების პროცესში ასევე განხორციელდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან გამოთხოვილი მონაცემების ანალიზი, ასევე საქართველოს კანონმდებლობისა და საერთაშორისო სტანდარტების სამაგიდე კვლევა. განხორციელებული მონიტორინგის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემაში წამებისა და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის კუთხით არსებული მდგომარეობის შეფასება, ასევე წამებისა და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის რისკების შემცირების მიზნით რეკომენდაციების შემუშავება. ზოგადი მიმოხილვა 2014 წელთან შედარებით უმნიშვნელოდ შემცირებულია დროებითი მოთავსების იზოლატორში მყოფ პირთა რაოდენობა. ამასთან, 2015 წელს 2014 წელთან შედარებით სხეულის დაზიანების 916 შემთხვევით ნაკლები დაფიქსირდა. შემცირებულია ასევე პოლიციის მიმართ პრეტენზიით მიმართვის შემთხვევები (30 შემთხვევით ნაკლები). მიუხედავად ამისა, წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო შემთხვევების გათვალისწინებით, სახალხო დამცველი და სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემაში ადამიანის უფლებათა დაცვის მდგომარეობა გაუარესებულია. 2015 წელს 2014 წელთან შედარებით გაიზარდა პოლიციის თანამშრომლების მიერ არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოძიების შესახებ საქართველოს მთავარ პროკურატურაში გაგზავნილი სახალხო დამცველის წინადადებების რაოდენობა. წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის მაღალ რისკებს ასევე ადასტურებს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული კვლევა. 251 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ 2015 წელს მწვავედ დგას პოლიციის მიერ დაკავებული პირების მიმართ არასათანადო მოპყრობის საკითხი და შეშფოთებულია იმ ფაქტით, რომ უმეტეს შემთხვევებში, განმცხადებელთა ახსნა-განმარტებებში იკვეთება ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობისთვის პოლიციის თანამშრომელთა წინასწარი, მიზანმიმართული მზადება და მისი განხორციელება, აღიარებითი ჩვენების მიღების მიზნით, რაც წამების დანაშაულის მაკვალიფიცირებელი ნიშანია. განსაკუთრებით შემაშფოთებელია ზოგიერთი განმცხადებლის სხეულზე არსებული დაზიანებების ლოკალიზაცია და ხასიათი, ასევე ის ფაქტი, რომ მიღებული დაზიანებების გამო აუცილებელი გახდა რამდენიმე მათგანის სამოქალაქო სტაციონარულ სამკურნალო დაწესებულებაში გადაყვანა. განსაკუთრებით საყურადღებოა ის გარემოება, რომ, რიგ შემთხვევებში, დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესახლებამდე დაკავებულ პირებს ღამის გატარება პოლიციის სამმართველოში მოუწიათ. იზოლატორში შესახლებამდე დაკავებული პირების პოლიციის კონტროლის ქვეშ ყოფნის ხანგრძლივობა, შესწავლილ შემთხვევებში, 5 საათიდან 23 საათამდე მერყეობს. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ რიგ შემთხვევებში, დაკავების ოქმში მითითებული დაკავების ფაქტობრივი დრო არ ემთხვევა განმცხადებლის მიერ სახალხო დამცველის რწმუნებულებისათვის დასახელებულ დროს. შემაშფოთებელია ის გარემოება, რომ სახალხო დამცველის მიერ 2015 წელს საქართველოს მთავარი პროკურორისთვის გაგზავნილი 11 წინადადების საფუძველზე გამოძიება დაიწყო სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის საფუძველზე და ეს მაშინ, როცა სახალხო დამცველის წინადადებებში მითითებული გარემოებები შეიცავს წამების და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ნიშნებს. ცალკეულ შემთხვევებში პრობლემური იყო პოლიციის მიერ დაკავებული პირების ისეთი სამართლებრივი დაცვის გარანტიების უგულვებელყოფა, როგორიცაა უფლებების განმარტება, ოჯახთან და ადვოკატთან დაკავშირება. ასევე, განსაკუთრებით საყურადღებოა საანგარიშო პერიოდში, როგორც ეს დაკავების ოქმებშია მითითებული, პოლიციის მიმართ მოქალაქეების აგრესიის გამოვლენის ტენდენცია, რა დროსაც პოლიციის თანამშრომელთა არასაკმარისი კვალიფიკაციის პირობებში, მაღალია მათი მხრიდან ძალის გამოყენების და შესაბამისად ძალის გადამეტების ალბათობაც. წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის მაღალ რისკებს შეიცავს პოლიციის მიერ პირთა გამოხატული და თავისუფალი თანხმობის გარეშე ჩატარებული ე.წ. „გასაუბრების“ პრაქტიკა პოლიციის ავტომანქანაში ან სამმართველოში/განყოფილებაში, რაც ფაქტობრივად წარმოადგენს საპროცესო უფლებების განმარტების გარეშე, თვითნებურ დაკავებას. სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს ყველა დაკავებული პირისათვის პროცესუალური უფლებების დაუყოვნებლივ განმარტებას. ამასთან, დროებითი მოთავსების იზოლატორში მყოფ ყველა პირს მკაფიოდ და მისთვის გასაგებად უნდა განემარტოს არა მხოლოდ 252 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროცესუალური უფლებები, არამედ ყველა ის უფლება და მოვალეობა, რითაც პირს შეუძლია ისარგებლოს უშუალოდ იზოლატორში ყოფნისას. მათ შორის, ყველა დაკავებულს საკანში გასაცნობად გადაეცეს, ან მისთვის მოვალეობების ჩამონათვალის ასლი. სხვაგვარად ხელმისაწვდომი გახდეს უფლებადაკავებული პირისათვის უფლებების გაცნობა განსაკუთრებით პრობლემურია, როდესაც პოლიციის სამმართველოში პირთა შემოყვანის დრო წინ უსწრებს მათი ფაქტობრივი დაკავების დროს, რაც ბადებს ეჭვს, რომ ამ პირთა მიმართ ხდება ფაქტობრივი თავისუფლების აღკვეთა და ამ დროს, დიდი ალბათობით მათ არ უხსნიან თავის უფლებებს. სახალხო დამცველი უარყოფითად აფასებს იმ გარემოებას, რომ არც პოლიციის სამმართველოში და არც დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არ წარმოებს რეესტრი, რომლითაც შესაძლებელი იქნებოდა იმის გარკვევა, თუ რამდენმა პირმა მოითხოვა ოჯახის ინფორმირების ან ადვოკატის მოთხოვნის უფლებით სარგებლობა და რამდენმა ისარგებლა ამ უფლებებით. სახალხო დამცველი დადებითად აღნიშნავს ადვოკატის ხელმისაწვდომობის ზოგადად არსებულ მდგომარეობას და დაკავების ადგილებში კონფიდენციალურად გასაუბრების შესაძლებლობას. მიუხედავად ამისა, მხრივ ადვოკატთან სერიოზულ პრობლემად მიიჩნევს მონიტორინგის დროს დაფიქსირებულ რიგ შემთხვევებს, როცა დაკავებულის მიერ ადვოკატის ხელმისაწვდომობისა თუ სხვა პროცესუალური უფლებით სარგებლობის მოთხოვნის გამო პოლიციის მხრიდან სავარაუდოდ ადგილი ჰქონდა ფიზიკურ და სიტყვიერ შეურაცხყოფას. ადვოკატის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით პრობლემურია ის ფაქტი, რომ ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირები ფინანსური სახსრების არარსებობის თუ სხვა მიზეზის გამო თითქმის არასდროს არ სარგებლობენ ადვოკატის დახმარებით. ამავე დროს, არსებული საკანონმდებლო ბაზა ვერ უზრუნველყოფს უფასო იურიდიული სამართალწარმოების დახმარებით პირველივე მოსარგებლე ეტაპიდან დაკავებული პირებისათვის მომსახურებას. ეს ადვოკატის საკითხი განსაკუთრებით მწვავედ დგას რეგიონებში, სადაც უფასო იურიდიული დახმარების ხელმისაწვდომობის პრობლემურობასთან ერთად არასამთავრობო ორგანიზაციების უფასო სამართლებრივი დახმარების პროგრამებიც ნაკლებად ხელმისაწვდომია. სახალხო დამცველი მიესალმება სასწრაფო დახმარების ექიმის მიერ დაკავებული პირისათვის ჩატარებულ სამედიცინო შემოწმების პრაქტიკას, როგორც ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფის შესაძლებლობას. მიუხედავად ამისა, რეგიონებში არსებული დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, რიგ შემთხვევებში, პრობლემურია სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადის იზოლატორში დროულად გამოცხადება, დაკავებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და დაზიანებების არასრულყოფილი აღწერა 253 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და დოკუმენტირება. არსებით გამოწვევას წარმოადგენს აგრეთვე სამედიცინო შემოწმება კონფიდენციალურად, არასამედიცინო პერსონალის დასწრების გარეშე. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ იზოლატორებში შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ დაქირავებული სამედიცინო პერსონალის განთავსება ერთი მხრივ უზრუნველყოფს სწრაფ და დროულ პირველადი სამედიცინო მომსახურების გაწევას, მაგრამ მეორე მხრივ ამ პერსონალის მიუკერძოებლობის და დამოუკიდებლობის ხარისხი საეჭვოა, რამაც შესაძლოა სამომავლოდ დაკავებულ პირთა მიმართ არასათანადო მოპყრობის ფაქტების იდენტიფიცირებას შეუშალოს ხელი. 2015 წელს კვლავ პრობლემას წარმოადგენდა პოლიციის სამმართველოების უმეტესობაში შიდა პერიმეტრზე ვიდეომეთვალყურეობის არარსებობა, რაც დაუყოვნებლივ უნდა აღმოიფხვრას. ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ სამხრე ვიდეოკამერებით და მანქანის ვიდეო რეგისტრატორებით აღიჭურვონ არა მხოლოდ საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის თანამშრომლები, არამედ დეტექტივ-გამომძიებლები და უბნის ინსპექტორ-გამომძიებლებიც. ასევე, აუცილებელია, პრევენციის ეროვნულ მექანიზმს ჰქონდეს დაუბრკოლებელი წვდომა იზოლატორებში და პოლიციის სამმართველოებში არსებულ ვიდეო-მეთვალყურეობის სისტემებზე. 2015 წლის განმავლობაში განხორციელებული არაერთი მონიტორინგის საფუძველზე დადგინდა, რომ კვლავ ხარვეზებით ივსება დაკავებისა და გარეგნული დათვალიერების ოქმები, პოლიციის სამმართველოებში არსებული ჟურნალები და სამედიცინო ხასიათის დოკუმენტაცია. გარდა ამისა, ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმა არასრულყოფილია. განხორციელებული ვიზიტების დროს, დადგინდა, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს პოლიციის განყოფილებებსა და სამმართველოებში არ წარმოებს შესულ პირთა აღრიცხვის სპეციალური ჟურნალები. მაგალითად, მოწმის სახით პირის პოლიციის სამმართველოში/განყოფილებაში გამოცხადების შემთხვევაში არ ხდება მისი შენობაში შესვლის ფაქტის დაფიქსირება ერთიანი ფორმის ჟურნალში. მნიშვნელოვანია, რომ დეტალურად აღირიცხებოდეს პოლიციის განყოფილებასა და სამმართველოებში შესულ მოქალაქეთა შესვლის თარიღი (დროის მითითებით), მისვლის მიზანი და შენობის დატოვების თარიღი და დრო. იზოლატორის თანამშრომლები დაკავებულ პირებს აცნობენ ინფორმაციას მათი უფლებების შესახებ, რომელიც ასევე, მოიცავს საჩივრით მიმართვის უფლებაზე ინფორმაციას, თუმცა აღსანიშნავია, რომ არ არის გაწერილი შესაბამისი პროცედურა, რომელიც დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მყოფი პირების მიერ კონფიდენციალური საჩივრის წარდგენის შესაძლებლობას უზრუნველყოფს. 254 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იზოლატორში მოთავსებული პირების არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის მნიშვნელოვან სამართლებრივ გარანტიას წარმოადგენს ადმინისტრაციის მიერ დაკავებული პირების სხეულზე არსებული დაზიანებების შესახებ საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების გაგზავნის პროცედურა. აღსანიშნავია, რომ დაკავებული პირების სხეულზე არსებული დაზიანებების შესახებ პროკურორს შეტყობინება იზოლატორის უფროსის შეხედულებისამებრ და ამ პროცედურის მარეგულირებელი კონკრეტული წესი დადგენილი არ არის და გაურკვეველია, კონკრეტულად რა შემთხვევაში ეგზავნება შეტყობინება პროკურორს. პრობლემას წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ პროკურატურის მიერ სათანადოდ არ ხდება დროებითი მოთავსების იზოლატორებიდან გაგზავნილი დაკავებული პირების პრეტენზიების შესწავლა და გამოძიების ჩატარება. უცვლელია სახალხო დამცველის პოზიცია დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის შექმნასთან დაკავშირებით და მიიჩნევს, რომ უაღრესად მნიშვნელოვანია ისეთი მექანიზმის შექმნა, რომლის მანდატიც იქნება სამართალდამცავთა მხრიდან დაკავებულ პირთა წამებისა და არაადამიანური მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების ეფექტიანი გამოძიება. საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვისა და მონიტორინგის დეპარტამენტის მონიტორინგის სამსახურის შემოწმების პრაქტიკა ვერ უზრუნველყოფს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ადამიანის უფლებების დაცვის მდგომარეობის საკითხის სათანადო შესწავლას. შემოწმებისას ყურადღება მახვილდება იზოლატორების საქმიანობის უფრო ადმინისტრაციულ და ტექნიკურ მხარეზე და არა დაკავებული პირების მიმართ პოლიციის მხრიდან შესაძლო არასათანადო მოპყრობის დოკუმენტირების ხარისხზე და ამ მხრივ, მათი უფლებების დაცვის მდგომარეობაზე. მნიშვნელოვანია, რომ დროებითი მოთავსების იზოლატორებში განთავსებული პირების საყოფაცხოვრებო პირობები შეესაბამებოდეს როგორც ეროვნულ, ასევე საერთაშორისო სტანდარტებს. საქართველოს რეგიონებში არსებული დროებითი მოთავსების იზოლატორებში კვლავ პრობლემად რჩება საკნებში ცენტრალური გათბობის, ბუნებრივი განათების და ვენტილაციის, სანიტარული კვანძის სრული იზოლირებისა და ტექნიკური გამართვის საკითხები. სახალხო დამცველი მიესალმება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში განხორციელებულ ცვლილებას, რომლის მიხედვითაც ადმინისტრაციული პატიმრობის ვადა 90 დღიდან შემცირდა 15 დღემდე, რაც პოზიტიურად უნდა შეფასდეს, თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ დროებით მოთავსების იზოლატორებში ამჟამად არსებული მდგომარეობა შეუთავსებელია ადმინისტრაციული პატიმრობა მისჯილი პირების მოსათავსებლად. დროებითი ყოფნის იზოლატორებში მყოფ პირთა სადღეღამისო კვების ნორმების შესაბამისი ბრძანებით განსაზღვრის მიუხედავად, რეგიონებში არსებულ იზოლატორებში დაკავებული 255 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირებისათვის არ არის გათვალისწინებული საკვები სპეციალური კვებითი საჭიროებების მქონე პირთათვის. იზოლატორში განთავსებულ პირებს მიეწოდებათ მხოლოდ დაკონსერვებული საკვები, რისი ყოველდღიური მიღებაც შესაძლებელია უარყოფითად აისახოს პირის ჯამრთელობაზე. არის შემთხვევები, როდესაც იზოლატორის თანამშრომლები იძულებულნი ხდებიან საკუთარი სახსრებით უყიდონ პური დაკავებულებს. დაკავებულები ძირითადად იკვებებიან ამანათით შემოსული საკვებით. იზოლატორში შეიძლება ადმინისტრაციულ პატიმრობა შეფარდებული პირი 15 დღემდე ვადით იმყოფებოდეს. ხანგრძლივად დაკავებული პირისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სათანადო კვება და საცხოვრებელი პირობები. წამება და სხვა არასათანადო მოპყრობა არავინ არ უნდა დაექვემდებაროს წამებას, 322 არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას. 323 სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-10 მუხლის თანახმად, ყველა თავისუფლებააღკვეთილ პირს აქვს უფლება, რომ ჰუმანურად მოექცნენ და პატივი სცენ მის ადამიანის პიროვნებისათვის დამახასიათებელ ღირსებას. გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის განმარტებით, „ადამიანის ღირსების პატივისცემა წარმოადგენს საერთაშორისო სამართლის ნორმას, რომლისგანაც დაუშვებელია ყოველგვარი გადახვევა.“ 324 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით, ფიზიკური ძალის გამოყენება თავისუფლების შეზღუდვის შემდეგ, რომელიც არ არის აუცილებელი, ამცირებს ადამიანურ ღირსებას და წარმოადგენს კონვენციის მე–3 მუხლით აღიარებული უფლების დარღვევას. 325 უფრო მეტიც, სასამართლოს შეფასებით, როდესაც სადაო წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის წინააღმდეგ გაეროს კონვენციის პირველი მუხლის თანახმად, „კონვენციის მიზნებისათვის განსაზღვრება „წამება“ ნიშნავს ნებიერ მოქმედებას, რომლითაც რომელიმე პირს განზრახ აყენებენ ძლიერ ტკივილს ან ტანჯვას, ფიზიკურს და ზნეობრივ, რათა მისგან ან მესამე პირისაგან მიიღონ ცნობები ან აღიარება, დასაჯონ ქმედებისათვის, რომელიც მან ან მესამე პირმა ჩაიდინა ან რომლის ჩადენაშიც იგი ეჭვმიტანილია, აგრეთვე დააშინონ ან აიძულონ იგი ან მესამე პირი ან ნებისმიერი მიზეზით, რომელსაც საფუძვლად უდევს ნებისმიერი ხასიათის დისკრიმინაცია, როცა ასეთ ტკივილსა და ტანჯვას აყენებს სახელმწიფოს თანამდებობის პირი ან სხვა ოფიციალური პირი, ან მათი წაქეზებით, ნებართვით და მდუმარე თანხმობით. ამ განსაზღვრებაში არ იგულისხმება ტკივილი და ტანჯვა, რომლებიც წარმოიშვება მხოლოდ კანონიერ სანქციათა შედეგად, ამ სანქციათა განუყოფელი ნაწილია ან შემთხვევით არის მათგან გამოწვეული. 323 ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენცია, მუხ. 3. 324 გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის N29 ზოგადი კომენტარი, CCPR/C/21/Rev.1/Add.11 (2001), 2001 წლის 31 აგვისტო, პარ. 13a, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე, შემდეგ მისამართზე: <http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CCPR%2fC%2f21%2fRev. 1%2fAdd.11&Lang=en> [ბოლოს ნანახია 29.03.2016] 325 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2000 წლის 6 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე ლაბიტა იტალიის წინააღმდეგ (Labita v. Italy, N26772/95), პარ. 120. 322 256 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შემთხვევები, მთლიანად ან ნაწილობრივ, წარმოადგენს შესაბამის ორგანოთა ექსკლუზიური ინფორმირებულობის სფეროს, როგორც ეს თავისუფლება შეზღუდული პირების შემთხვევაშია, ჩნდება ძლიერი ეჭვები მიღებულ დაზიანებებთან დაკავშირებით და, რასაკვირველია, მტკიცების ტვირთი ეკისრება შესაბამის ორგანოებს, რათა მათ წარმოადგინონ დამაჯერებელი განმარტება აღნიშნულთან დაკავშირებით. 326 მტკიცების ტვირთი სახელმწიფოზე გადადის იმ პირთა საქმეებში, რომლებიც დაზიანებას იღებენ დაკავების პროცესში. ამ შემთხვევაშიც სახელმწიფომ უნდა ამტკიცოს, რომ დაკავების დროს ძალის გამოყენების პროცესი არ მიმდინარეობდა გადაჭარბებული სიმკაცრით 327. ამასთან, პირის დაკავებისას პოლიციელებმა უნდა გამოიყენონ მინიმალური ძალა, რათა დაკავებულს არ მიაყენონ ფიზიკური ზიანი. ეროვნული კანონმდებლობის თანახმად, პოლიციისთვის დაკისრებული ფუნქციების შესრულების უზრუნველსაყოფად პოლიციელი უფლებამოსილია პროპორციულად გამოიყენოს გამოსადეგი იძულების ღონისძიებები მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში, იმ ინტენსივობით, რომელიც უზრუნველყოფს კანონიერი მიზნის მიღწევას. 328 იძულების ღონისძიების სახე და ინტენსიურობა განისაზღვრება კონკრეტული სიტუაციის, სამართალდარღვევის ხასიათისა და სამართალდამრღვევის ინდივიდუალური თავისებურებების გათვალისწინებით. ამასთანავე, იძულების ღონისძიების გამოყენებისას პოლიციელი უნდა შეეცადოს, რომ მიყენებული ზიანი მინიმალური და თანაზომიერი იყოს. 329 სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტის შესწავლის დროს საგულისხმოა ასევე ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული საქმე საქართველოს წინააღმდეგ, რომელშიც სასამართლომ ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლის არსებითი დარღვევა დაადგინა შსს წყალტუბოს პოლიციის თანამშრომლების მიერ მომჩივნის მიმართ განხორციელებულ არასათანადო მოპყრობის ფაქტის გამო და პროცედურული დარღვევა პროკურატურის მხრიდან ეფექტიანი გამოძიების არჩატარების გამო. 330 2014 წელს პოლიციის მხრიდან არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების შესახებ გამოძიების დაწყების თაობაზე, საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ საქართველოს მთავარ პროკურორს 7 წინადადება გაეგზავნა, ხოლო 2015 წელს – 11 წინადადება. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ 2014 წელს ძირითად ტენდენციად გამოიკვეთა პოლიციელების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2000 წლის 27 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე სალმანი თურქეთის წინააღმდეგ (Salman v. Turkey, N21986/93), პარ. 100. 327 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე რეჰბოკი სლოვენიის წინააღმდეგ (Rehbock v. Slovenia, N29462/95), პარ. 72 328 საქართველოს კანონი პოლიციის შესახებ, მუხლი 31, პუნქტი 1. 329 საქართველოს კანონი პოლიციის შესახებ, მუხლი 31, პუნქტი 4. 330 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2012 წლის 18 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე დვალიშვილი საქართველოს წინააღმდეგ (Dvalishvili v. Georgia N19634/07). 326 257 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავებისას ძალის გადამეტების პრაქტიკა, რაზეც მათ შორის, საუბარია სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში. ხოლო, 2015 წელს იკვეთება უკვე დაკავებული პირების მიმართ პოლიციის თანამშრომლების მიერ არასათანადო მოპყრობის ტენდენცია. აღნიშნული და სხვა ქვემოთ განხილული საკითხები ცხადყოფს, რომ 2014 წელთან შედარებით, 2015 წელს პოლიციის მხრიდან დაკავებულ პირთა მიმართ არასათანადო მოპყრობის მხრივ მდგომარეობა გაუარესებულია. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან გამოთხოვილი იქნა სტატისტიკური ინფორმაცია. დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესახლებულ პირთა რაოდენობა, იზოლატორში შესახლებისას დაკავებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების სტატისტიკა და პოლიციის მიმართ პრეტენზიის შემთხვევების ოდენობა წლების მიხედვით მოცემულია ქვემოთ, ცხრილში. მონაცემები წლების მიხედვით 2013 წელი 2014 წელი 2015 წელი 1 შესახლებულ პირთა რაოდენობა 16553 17087 16416 2 დაზიანებით შესახლებული პირები 7095 6908 5992 3 პრეტენზია პოლიციის მიმართ 111 198 168 N 5992 სხეულის დაზიანების შემთხვევათა რაოდენობა 2015 წელს დაკავებამდე 5635 დაკავებისას 243 დაკავების შემდეგ 52 დაკავებამდე - დაკავებისას 47 დაკავებამდე - დაკავების შემდეგ 10 დაკავებისას - დაკავების შემდეგ 4 დაკავებამდე - დაკავებისას - დაკავების შემდეგ 1 პრეტენზია პოლიციის მიმართ 2015 წელს რაოდენობა დაკავებამდე 8 დაკავებისას 90 დაკავების შემდეგ 34 დაკავებამდე-დაკავებისას 23 258 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავებამდე-დაკავების შემდეგ 8 დაკავებისას-დაკავების შემდეგ 4 დაკავებამდე-დაკავებისას-დაკავების შემდეგ 1 სულ: 168 ზემოთ მოცემული ცხრილების ანალიზი ცხადყოფს, რომ 2014 წელთან შედარებით უმნიშვნელოდ შემცირებულია დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსებულ პირთა რაოდენობა. ამასთან, 2014 წელთან შედარებით 2015 წელს სხეულის დაზიანების 916 შემთხვევით ნაკლები დაფიქსირდა. შემცირებულია ასევე პოლიციის მიმართ პრეტენზიის შემთხვევები (30 შემთხვევით ნაკლები). მიუხედავად ამისა, წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის ქვემოთ განხილული, სავარაუდო შემთხვევების გათვალისწინებით, სახალხო დამცველი და სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემაში ადამიანის უფლებათა დაცვის მდგომარეობა გაუარესებულია. წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის მაღალ რისკებს ასევე ადასტურებს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული კვლევა, რომლის შედეგებიც ქვემოთ იქნება მიმოხილული. 2015 წელს 2014 წელთან შედარებით გაიზარდა პოლიციის თანამშრომლების მიერ არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოძიების შესახებ საქართველოს მთავარ პროკურატურაში გაგზავნილი სახალხო დამცველის წინადადებების რაოდენობა. 331 ამ წინადადებებში აღწერილი ფაქტობრივი გარემოებები ქვემოთ მოკლედ იქნება მიმოხილული. სამართალდამცავების სავარაუდო ქმედება დაზიანებები სხვა საყურადღებო გარემოებები შემთხვევა N1 332 331 332 2014 წელს გაიგზავნა 7 წინადადება, ხოლო 2015 წელს - 11 წინადადება. საქართველოს მთავარი პროკურატურის, 2016 წლის 12 იანვრის N13/1869 წერილის თანახმად, 2015 წლის 29 ოქტომბერს, ზესტაფონის რაიონულ პროკურატურაში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N052291015801 საქმეზე, შსს ზესტაფონის რაიონული სამმართველოს მუშაკების მიერ ა.ჯ., ბ.ჯ., ს.ჯ.-სა და მ.ვ.-ს სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობის გზით გადამეტების ფაქტზე, სს კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. სისხლის სამართლებრივი დევნა კონკრეტული პირების მიმართ დაწყებული არ არის, გამოძიება გრძელდება. 259 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ა.ჯ. 1. დაკავებისას უმოწყალოდ სცემეს. 2. შსს ზესტაფონის პოლიციის მთავარ სამმართველოში, ჩვენების მოპოვების მიზნით 8 თანამშრომელი 3 საათის განმავლობაში სცემდა აღიარებითი. 3. ზესტაფონის საავადმყოფოში, რენტგენის ოთახში უცხო პირმა სცემა და სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენა. ს.ჯ. ბ.ჯ. მ.ვ. 333 1. დაკავების შემდეგ წააქცია ასფალტზე ოცზე მეტმა პოლიციელმა და ცემა უმოწყალოდ, რის გამოც გახდა ცუდად, მაგრამ პოლიციელები ცემას აგრძელებდნენ. 2. შსს ზესტაფონის პოლიციის მთავარი სამმართველოში, სადაც ერთ-ერთ ოთახში სამ საათზე მეტი დროის მანძილზე ფიზიკურ ძალადობას ახორციელებდნენ გაშლილი ხელებით და ფეხებით. 1. დაკავებისას სცემეს დაახლოებით ნახევარი საათის განმავლობაში. 2. ცემა და სიტყვიერი შეურაცხყოფა გაგრძელდა შსს ზესტაფონის პოლიციის მთავარ სამმართველოში. 1. შსს ზესტაფონის პოლიციის მთავარ სამმართველოში აიძულებდნენ მიეცა ჩვენება ა.ჯ.-ს, ბ.ჯ.-ს და ს.ჯ.-ს წინააღმდეგ. 1. რწმუნებულთან გასაუბრების დროს: შუბლზე ფუფხით დაფარული ჭრილობა, ცხვირზე ნახეთქი ჭრილობა, ორივე ხელის იდაყვზე ფუფხით დაფარული ესკორაციები, ზურგის ქვედა ნაწილში მთელ არეზე სილურჯეები და ჭრილობები, მარცხენა თვალზე სილურჯე. 2. დმი: ზურგზე, შუბლზე, ორივე მხარზე, ორივე ხელის იდაყვზე და მაჯებზე, ორივე ფეხის მუხლებზე და წვივებზე მრავლობითი ნაკაწრები და ესკორაციები, სახის არეში და ორივე თვალბუდეზე სისხლნაჟღენთი. 2. ა.ჯ.-ს მონათხრობი ემთხვევა მასთან ერთად დაკავებული სხვა პირების მონათხრობს. დაკავების შემდეგ მას ამ პირებთან კომუნიკაციის საშუალება არ ჰქონდა. 3. ინტერვენციული მედიცინის ეროვნულ ცენტრში დაუდგინდა ცხვირის ძვლის ხაზოვანი მოტეხილობა 1. დმი: მარცხენა ლოყაზე სისხლნაჟღენთი, მარცხენა იდაყვზე ფუფხი, ზურგზე სიწითლე. დმი: შუბლზე, მარჯვენა საფეთქლის არეში სილურჯე, მარჯვენა მხარზე ნაკაწრები, ორივე მუხლზე სიწითლე. 1. ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობის 333 თანახმად, 07 ოქტომბერს ჩატარებული ფორმა-100; 260 1. მრავლობითი დაზიანებების გამო დროებითი მოთავსების იზოლატორმა უარი განაცხადა ა.ჯ.-ს მიღებაზე, რის შემდეგაც გადაიყვანეს ზესტაფონის საავადმყოფოში საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 1. მ.ვ. აღწერს დაკავების ადგილზე ა.ჯ.-ს, ბ.ჯ.-ს და ს.ჯ.-ს ცემის ფაქტს, რაც ამ უკანასკნელთა მონაყოლს 2. ჩვენებაზე უარის მიცემის გამო სცემეს და სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენეს. გამოკვლევებით, პაციენტს დაუდგინდა ქალა ტვინის დახურული ტრავმა, თავის ტვინის შერყევა, ინტრაკრანიალური ჰიპერტენზია. ემთხვევა. 2. მ.ვ.-ს დაკავების შესაბამისი დოკუმენტაცია პოლიციის თანამშრომლებს არ შეუდგენიათ. 3. მ.ვ. რამდენიმე საათის შემდეგ გაუშვეს პოლიციის მთავარი სამმართველოს შენობიდან. შემთხვევა N2 334 ბ.რ. 1. ძალის გამოყენებით ჩასვეს მანქანაში, თვალებზე ჩამოაფარეს ქუდი და წაიყვანეს გაურკვეველი მიმართულებით, ტყეში. 1. დმი: ექსკორიაციები მარჯვენა ყურზე და მუცლის მარჯვენა მხარეს, ასევე მცირე ზომის ჭრილობა ზედა ტუჩზე შიდა მხარეს. 2. კითხვები დაუსვეს იარაღთან დაკავშირებით და სცემეს. 3. აღიარებითი ჩვენების მიღების მიზნით, ხელბორკილებით მიაბეს ხეზე და ცემეს ასეთ მდგომარეობაში მყოფი, შემდგომ ასევე თოკის გამოყენებით ჩამოკიდეს ფეხებით დაახლოებით 10-15 წუთით. 1. ბ.რ.-ს მტკიცებით, მისი დაკავება მოხდა 2014 წლის 20 ნოემბერს დაახლოებით 12:00 საათზე, ხოლო ოფიციალური დოკუმენტების მიხედვით დაკავება განხორციელდა 2014 წლის 21 ნოემბერს 04:15 საათზე. 2. დაკავებულის მტკიცებით, ის დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსებამდე პოლიციის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა დაახლოებით 22 საათი და 30 წუთი. 4. ბაღდათის რაიონულ სამმართველოში, პოლიციის თანამშრომლები დაკითხვის პროცესში სიტყვიერ შეურაცხყოფას აყენებდნენ. 3. დაკავების შესახებ დოკუმენტაციით ირკვევა, რომ ბ.რ. დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსებამდე პოლიციელების კონტროლის ქვეშ 6 საათი და 15 წუთი იმყოფებოდა. შემთხვევა N3 335 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 6 აპრილის N13/20964 წერილის თანახმად, 2015 წლის 26 მარტს დასავლეთის საქართველოს საოლქო პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N088260315801 საქმეზე, ბ.რ.-ს მიმართა სამსახურებრივი უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სს კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. 335 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 7 სექტემბრის, N13/56648 წერილის თანახმად, 2015 წლის 7 სექტემბერს, დასავლეთ საქართველოს საოლქო პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში 334 261 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გ.ძ. 1. დაკავებისას არ განუმარტეს უფლებები. 2. დაკავებისას სცემეს და ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენეს. 3. სცემეს პოლიციის ავტომანქანაში. 4. შსს ისანი-სამგორის ერთ-ერთ განყოფილებაში, განყოფილებიდან დაახლოებით 50 მეტრში, სადაც არ იყო ვიდეოთვალი კვლავ სცემეს და სიტყვიერი შეურაცხყოფის მიაყენეს ყაჩაღობის ფაქტის აღიარების მიზნით. 5. შსს იმერეთის, რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის სამხარეო პოლიციაში მიყვანის შემდეგ, აღიარებითი ჩვენების მიღების მიზნით პოლიციის თანამშრომლები სცემდნენ ფეხებით, ხელებით, იარაღის ტარით, ხელბორკილებით და ბოთლით. რამდენიმეჯერ თავი მიარტყმევინეს კედელზე. ის ცემის შედეგად რამდენიმეჯერ გაითიშა. მთელი ღამის მანძილზე დაბმული იყო სკამზე, პოლიციის თანამშრომლები დროგამოშვებით სცემდნენ. 1. სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნა: ცხვირის ზურგზე შუა მესამედში ჭრილობა ზომით 0,6*0,2 სმ - კიდეებში და კედლებში მუქი მოწითალო ფერის სისხლჩაქცევები. მარცხენა სხივ-მაჯის სახსრის წინა ზედაპირზე ნაჭდევი ზომით 0,5*0,3 სმ, გულმკერდის უკანა ზედაპირზე მარჯვნივ ქვედა მესამედში ნაჭდევი ზომით 3,5*0,2 სმ. 2. N2 პენიტენციური დაწესებულება: ორთავე წვივის წინა ზედაპირზე ზედა მესამედში აღენიშნებოდა ფუფხით დაფარული დაჟეჟილი ჭრილობა არასწორი კიდეებით, მარჯვენა ყურის ბიბილოზე მოლურჯო ფერის სისხლნაჟღენთი, ცხვირის ძგიდზე ერთი სმ სიგრძის დაჟეჟილი ჭრილობა ფუფხით დაფარული, ორივე თვალბუდეზე მოლურჯო ფერის სისხლნაჟღენთი. 1. შესწავლილ დოკუმენტებში არ არის მითითება დაკავებულის მიერ პოლიციის წარმომადგენლების მიმართ ფიზიკური წინააღმდეგობის გაწევის შესახებ. 2. დაკავების ოქმში აღნიშნულია, რომ დაკავების დროს დაკავებულს რაიმე სახის დაზიანება არ აღენიშნებოდა. 3. სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, შესამოწმებლის განმარტებით, პოლიციის თანამშრომლებს მისთვის დაზიანებები არ მიუყენებიათ, თუმცა გ.ძ. სახალხო დამცველის რწმუნებულებთან განმარტავს, რომ მას სამართალწარმოების პირველ ეტაპზე არ ჰყავდა ადვოკატი და იმყოფებოდა დაუცველ მდგომარეობაში. 4. გ.ძ. თბილისში, 15:35 საათზე დააკავეს, დაახლოებით 21:00 საათზე შსს იმერეთის, რაჭალეჩხუმის და ქვემო სვანეთის სამხარეო პოლიციაში მიიყვანეს, სადაც მთელი ღამე გაატარა. შემთხვევა N4 336 დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N088070915801 საქმეზე, შსს იმერეთის, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის სამხარეო მთავარი სამმართველოს თანამშრომელთა მიერ გ.ძ.-ს ბრალდებულის სახით დაკავებისას ძალადობით სამსახურებრივი უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. 336 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 4 დეკემბრის, N13/75164 წერილის თანახმად, ამავე წლის 3 დეკემბერს, საქართველოს მთავარი პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში დაიწყო 262 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გ.გ. 1. პოლიციის ავტომანქანაში პოლიციის თანამშრომლები სცემდნენ სახის არეში და აიძულებდნენ დანაშაულის აღიარებას. 2. შსს ქობულეთის პოლიციის მთავარ სამმართველოში მიყვანის შემდეგ, დანაშაულის აღიარების მიზნით, დაახლოებით ერთი საათის განმავლობაში სცემდნენ, ძალის გამოყენებით სვამდნენ იატაკზე, ხდიდნენ შარვალს და ემუქრებოდნენ გაუპატიურებით (აღნიშნული განმეორდა 5-6-ჯერ). ასევე აიძულებდნენ გაეკეთებინა ბუქნები და დასცინოდნენ, აფურთხებდნენ. გ.კ. 1. პოლიციის თანამშრომლებმა ქუჩაში ხელბორკილდადებული სცემეს. 2. ცემა გაგრძელდა პოლიციის ავტომანქანაში. სთხოვდნენ დანაშაულის აღიარებას. თბილისიდან ქობულეთამდე მგზავრობის მანძილზე, პერიოდულად სცემდნენ და აყენებდნენ სიტყვიერ შეურაცხყოფას. 3. შსს ქობულეთის მთავარ სამმართველოში, აღიარებითი ჩვენების მოპოვების მიზნით, რამდენიმე საათის მანძილზე პოლიციელები ახორციელებდა მის მიმართ ფიზიკურ ძალადობას, სცემდნენ ხელებით, ფეხებით, წყლით სავსე პლასტმასის ბოთლებით, ემუქრებოდნენ ძმისთვის ნარკოტიკულ საშუალების ჩადებას. გ.კ. 1. დმი: ზურგის არეში ნაკაწრი ჭრილობები, თავის არეში მცირე ზომის ჰემატომები, ქვედა კიდურები ოდნავ შეშუპებული, სახის არეში სიწითლე, შეშუპება და დაჟეჟილობები. 1. დაკავების შესახებ დოკუმენტაციიდან ირკვევა, რომ გ.გ. დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსებამდე პოლიციის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში. 2. სასწრაფო დახმარების ექიმის რეკომენდაციის საფუძველზე, დაკავებული გადაიყვანეს ქობულეთის რეგიონულ საავადმყოფოში. 1. სამმართველოში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნის თანახმად, დაკავებულს სხეულზე რაიმე დაზიანება არ აღენიშნებოდა. 2. დმი: თავის არეში მცირე ზომის ჰემატომები, ორივე თვალისა და ცხვირის მიდამოში დაჟეჟილობები ოდნავ შეშუპებით, ორივე ყური შეშუპებული, მკრთალი სილურჯით. 1. გ.კ. დაკავებიდან დროებითი მოთავსების იზოლატორში გადაყვანამდე პოლიციის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა 20 საათი და 40 წუთი. 3. სასწრაფო დახმარების ექიმის რეკომენდაციის საფუძველზე, გ.კ. 13:04 სთზე გადაიყვანეს ქ. ქობულეთის რეგიონულ საავადმყოფოში. 3. საავადმყოფოში გაცემული სამედიცინო დოკუმენტაცია: პაციენტს აღენიშნებოდა თავის არეში დეფორმაცია, ტკივილი და ჰემატომა, ხერხემლის არეში დეფორმაცია და ტკივილი. მიენიჭა კოდი S 27, თავისა და ხერხემლის ტრამვული დაზიანება. გამოძიება სისხლის სამართლის N 074031215803 საქმეზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქობულეთის რაიონული სამმართველოს თანამშრომლების მიერ, დაკავებულების- გ.გ.-ს, გ.კ.-ს, რ.ტ.-ს და ბ.მ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მესამე ნაწილის „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. 263 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რ.ტ. ბ.მ. 264 იძულებული იყო ეღიარებინა ქმედება, რაც მას არ ჩაუდენია. 1. შსს ქობულეთის პოლიციის მთავარ სამმართველოში სცემეს, ერთ-ერთმა თანამშრომელმა დააგდო იატაკზე, აფურთხებდა და ფეხსაცმელს იწმენდდა მის სახეზე, სხვა თანამშრომლებმა გამოიტანეს ყინულიანი ბოთლი, რომელიც ურტყეს თავში, ფეხებზე. ძალის გამოყენებით გახადეს შარვალი და ემუქრებოდნენ გაუპატიურებით, ასევე, ოჯახის წევრებისთვის ნარკოტიკული საშუალების ჩადებით. დაკავებულს ხუთი საათის მანძილზე აიძულებდნენ ეღიარებია ყაჩაღობის ფაქტი. თანამშრომლებმა დაამტვრიეს ოთახში არსებული კომპიუტერი, ერთ-ერთ თანამშრომელს შემოახიეს ფორმა და დაემუქრნენ, რომ აღნიშნული ქმედებების გამო გაუშვებდნენ ციხეში. 1. შსს ქობულეთის პოლიციის მთავარი სამმართველოს შენობაში, დანაშაულის აღიარების 1. პოლიციის მთავარ სამმართველოში მიყვანის დროს დაკავებულს სხეულზე რაიმე დაზიანება არ აღენიშნებოდა. 2. დმი: ორივე მხარზე, ზურგის არეში მცირე ზომის სისხლნაჟღენთები, თავის მარჯვენა თხემის არეში კოპი. 1. რ.ტ. ითხოვდა ადვოკატთან ან ოჯახის წევრებთან დაკავშირებას, რაზედაც ცინიკურად პასუხობდნენ და იატაკზე დაგდებულს ცემდნენ ფეხებით. 2. დაკავების შესახებ დოკუმენტაციიდან ირკვევა, რომ რ.ტ. დაკავებიდან დროებითი მოთავსების იზოლატორში გადაყვანამდე პოლიციის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა 5 საათი და 40 წუთი. 3. რ.ტ.-ს განმარტებით, მისი ფაქტობრივი დაკავება განხორციელდა სარფის გამშვებ პუნქტში 2015 წლის 27 ოქტომბერს 20:26 სთ-ზე, მაშინ როდესაც საქმის მასალებში საერთოდ არ ფიქსირდება სარფის ტერიტორია. უბნის ინსპექტორ-გამომძიებლის 27 ოქტომბრის პატაკის თანახმად, რ.ტ. იმყოფებოდა სარფის გამშვებ პუნქტში და აპირებდა საქართველოდან გასვლას, რასაც ეწინააღმდეგება თანამშრომლების ჩვენებები, თითქოს რ.ტ. ღამის საათებში თავად გამოცხადდა პოლიციის სამმართველოში. 1. დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნი: დაკავებულს შუბლის არეში აღენიშნებოდა საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 4. რ.ტ.-ს ადგილსამყოფელის შესახებ მხოლოდ რამდენიმე საათის შემდეგ შეიტყო ოჯახმა და ადვოკატმა. 1. სახალხო დამცველის რწმუნებულები ბ.მ.-ს ქობულეთის რეგიონულ მოთხოვნით ბ.მ.-ს პოლიციის თანამშრომლები სცემდნენ ხელებით, ფეხებით, გაყინული წყლით სავსე ბოთლით, წაქცეულს ფეხსაცმელებს აწმენდდნენ. დაკავებულს 2-3 საათის მანძილზე აიძულებდნენ ყაჩაღობის ფაქტის აღიარებას. ნაჭდევი, თვალთან ნაკაწრები, შუბლის ზემოთ თავზე დაზიანება, ორივე ყურის ქვემოთ კისერთან ნაჭდევი, ზურგზე მცირე ზომის ნაჭდევი. 2. დმი: მრავლობითი დაჟეჟილობები სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში, კერძოდ, ზურგისა და თირკმლების საპროექციო არეში, ორივე თვალის ბუდეების ქვემოთ შეშუპება და სახეზე დაჟეჟილობა, ასევე შუბლის არეში დახურული ტრამვა, თავის არეში მცირე ზომის ჰემატომა. საავადმყოფოში გაესაუბრნენ 2. დმი-ში რამდენიმეჯერ იქნა გამოძახებული სასწრაფო დახმარება, პაციენტი გადაყვანილი იყო ქ. ქობულეთის რეგიონულ საავადმყოფოში. 3. დაკავების შესახებ დოკუმენტაციიდან ირკვევა, რომ ბ.მ. დაკავებიდან დმი-ში გადაყვანამდე პოლიციის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა 5 საათი და 30 წუთი. შემთხვევა N5 337 დ.ფ. 1. მეგობრის საცხოვრებელ სახლში, დაახლოებით 05:00 საათზე, შემოიჭრნენ პოლიციის თანამშრომლები, წააქციეს და წაქცეულ მდგომარეობაში მყოფი, ხელბორკილდადებული სასტიკად სცემეს. 1. წალენჯიხის რაიონული სამმართველოს ჯვრის პოლიციის განყოფილებაში მიყვანისთანავე დ.ფ.-მ ოჯახის წევრებთან დაკავშირება და ადვოკატი მოითხოვა, რაზეც უარი განუცხადეს. ამის შემდეგ ხელბორკილდადებული სცემეს. დმი: შუბლზე აღენიშნებოდა ნახეთქი ჭრილობა და შესიება, ორივე მხარზე სიწითლე, მარჯვენა მუხლზე და წელის არეში გვერდებზე სიწითლე. N2 პენიტენციური დაწესებულება: ფუფხით დაფარული ნაკაწრი ჭრილობა შუბლის არეში, ასევე მოლურჯო ფერის სისხლნაჟღენთი ლავიწის არეში, მოლურჯო ფერის სისხლნაჟღენთი მარჯვენა მხრის არეში, მოლურჯო ფერის სისხლნაჟღენთი საზარდულის არეში ორივე მხარეს, ფუფხით დაფარული დაჟეჟილი ჭრილობა მარჯვენა მუხლის სახსრის არეში. 1. დაკავებულის განმარტებით, დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსებამდე პოლიციის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა დაახლოებით 12 საათი. შემთხვევა N6 338 337 საქართველოს მთავარი პროკურატურის, 2015 წლის 6 აპრილის, N13/20965 წერილის თანახმად, 2015 წლის 24 მარტს, ზუგდიდის რაიონულ პროკურატურაში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N053240315801 საქმეზე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წალენჯიხის რაიონული სამმართველოს პოლიციის თანამშრომლების მიერ დ.ფ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. 265 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დ.ხ. 1. პოლიციის ავტომანქანაში ერთ– ერთმა პოლიციელმა დაარტყა სახის არეში. 2. ადმინისტრაციული წესით დაკავებულ დ.ხ.-ს თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის გლდანი–ნაძალადევის სამმართველოს მე–8 განყოფილებაში პოლიციელებმა სცემეს. 1. დმი: ქვედა ტუჩზე ნახეთქი ჭრილობა, ზედა ტუჩი შესიებული, ნაკაწრები ცხვირისა და მარჯვენა წვივის არეში, მარცხენა თვალბუდის შეწითლება და სისხლნაჟღენთები ყელის არეში. 2. დაკავებული პირის პირველადი სამედიცინო დახმარების ცნობის მიხედვით, დ.ხ. უჩივის ტკივილს წელის არეში, რასაც უკავშირებს ტრავმას. დაუდგინდა დიაგნოზი: პოსტტრამვული სინდრომი. 3. შპს „თბილისის ცენტრალური საავადმყოფოს“ ცნობა: გაუკეთდა ოპერაცია – ლაპატოროტომია, სპლენექტომია, მუცლის ღრუს დრენირება. დიაგნოზი: მუცლის ღრუს დახურული ტრავმა, ელენთის რუპტურა, ჰემოპერიტონიუმი. შემთხვევა N7 339 ვ.ბ. 1. შსს ისანი-სამგორის მთავარ სამმართველოში განყოფილების უფროსმა სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენა. ფიზიკურ 1. სახალხო დამცველის რწმუნებულებთან გასაუბრების დროს აღენიშნებოდა შუბლზე მცირე ზომის ნაკაწრები და ჰიპერემიული უბანი, ორივე საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 24 დეკემბრის N13/79977 წერილის თანახმად, 2015 წლის 24 დეკემბერს საქართველოს მთავარი პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N074241215802 საქმეზე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის გლდანი-ნაძალადევის სამმართველოს მე-8 განყოფილების თანამშრომლების მიერ, მოქალაქე დ.ხ.-ს მიმართ განხორცილებული სამსახურებრივი უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე, სსკ-ის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. საქმე გამოსაძიებლად გადაეცა ქ. თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილს. 338 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 17 აგვისტოს N13/52251 წერილის თანახმად, ქ. თბილისის ისანი-სამგორის რაიონულ პროკურატურაში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N004060815801 საქმეზე, პოლიციის თანამშრომელთა მხრიდან ვ.ბ-ს მიმართ უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. 339 266 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ძალადობას ასევე ადგილი ჰქონდა სამმართველოს უფროსის მოადგილის მხრიდან. 2. ვ.ბ.-ს განმარტებით, ამის შემდეგ გადაიყვანეს ერთ-ერთ განყოფილებაში, სადაც ერთ-ერთმა თანამშრომელი აყენებდა სიტყვიერ შეურაცხყოფას, ახორციელებდა მასზე ფსიქოლოგიურ ზეწოლას ემუქრებოდა ლიკვიდაციით, ცოლის და დის გაუპატიურებით. პოლიციის სხვა თანამშრომლებმაც მიაყენეს სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფა. ზედა კიდურზე ექსკორიაციები, მარცხენა ქვედა კიდურზე მოწითალო ფერის ექსკორიაცია, რომელიც ფუფხით იყო დაფარული. შემთხვევა N8 340 ზ.ხ. გ.გ. გ.ბ. 1. ზ.ხ. განმარტებით, ის საუბრობდა ორ პიროვნებასთან, რა დროსაც დაეჯახა პიკაპის ტიპის ავტომანქანა. ავტომანქანიდან გადმოვიდნენ შსს ქუთაისის პოლიციის მე-4 განყოფილების თანამშრომლები და დაუწყეს ცემა. 2. მისი ცემა განაგრძეს ასევე ავტომანქანაში ჩასმის დროს. 1. ქუთაისის პოლიციის N4 განყოფილების თანამშრომლებმა სცემეს დაკავებისას და დაკავების შემდეგ პოლიციის ამავე განყოფილებაში მიყვანის შემდეგ. აყენებდნენ ასევე სიტყვიერ შეურაცხყოფას. 1. პოლიციის თანამშრომლებმა სცემეს დაკავების დროს 1. დმი: მარჯვენა თვალბუდეზე ჰემატომა, ზედა ტუჩზე ნახეთქი ჭრილობა, მარცხენა მუხლზე მცირე ზომის ექსკორაცია. 1. ზ.ხ. სამედიცინო ჩივილების საფუძველზე გადაიყვანეს იმერეთის რეგიონალურ კლინიკურ საავადმყოფოში, სადაც ჩაუტარდა შესაბამისი გამოკვლევა. დმი: ორივე გვერდის არეში, მარჯვენა ხელის მაჯაზე და მკლავზე აღენიშნებოდა ჰიპერემიული უბნები, მარჯვენა ხელის საჩვენებელ თითზე ესკორაცია. 1. დაკავებული უჩიოდა თავის ტკივილს და ღებინებას. სასწრაფო დახმარების ექიმების გადაწყვეტილებით, გადაიყვანეს იმერეთის სამხარეო კლინიკურ საავადმყოფოში. 1. დმი: დაზიანება არ აღენიშნებოდა შემთხვევა N9 341 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 16 ოქტომბრის N13/64779 წერილის თანახმად, ამავე წლის 30 მარტს ქუთაისის რაიონულ პროკურატურაში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N041300315801 საქმეზე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქუთაისის პოლიციის სამმართველოს მე-4 განყოფილების თანამშრომლების მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. სისხლისამართლებრივი დევნა კონკრეტული პირების მიმართ დაწყებული არ არის. საქმეზე გამოძიება გრძელდება. 341 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 6 ოქტომბრის N13/62690 წერილის თანახმად, 2015 წლის 6 ოქტომბერს აჭარის ა/რ პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში დაიწყო გამოძიება 340 267 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ლ.ჯ . 1. დაკავებისას ერთ-ერთმა პოლიციელმა ორჯერ დაარტყა ხელი სახის არეში, რის შედეგადაც გაუსკდა ტუჩი და ცხვირიდან წამოუვიდა სისხლი. 1. დმი: შუბლის არეში მცირე ზომის ჰემატომა, ტუჩის არეში ესკორაცია. 2. შსს ქობულეთის პოლიციის მთავარ სამმართველოში, პოლიციის თანამშრომლებმა მიაყენეს ფიზიკური და სიტყვიერი შეურაცხყოფა. 1. დაკავების შესახებ დოკუმენტაციის თანახმად, დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსებამდე დაკავებული პოლიციის კონტროლის ქვეშ იყო დაახლოებით 15 საათის განმავლობაში. 3. ნარკოლოგიური შემოწმების დროს ვერ ჩააბარა საკვლევი მასალა (შარდი), რის შემდეგაც ფეხშიშველი ატარეს ცივ მეტლახზე, სადაც ასხამდნენ ცივ წყალს. ამის შემდეგ გაიყვანეს ეზოში, სადაც სიცივეში გააჩერეს რამდენიმე წუთი, ასევე მოსთხოვეს ბუქნების გაკეთება. 3. პოლიციის ერთ-ერთმა თანამშრომელმა სახეში დაარტყა ხელი, მუცელში ფეხი, ასევე, მიაყენა სიტყვიერი შეურაცხყოფა და დაემუქრა ცემაში მოკვლით, თუ არ აღიარებდა დანაშაულს და არ გაივლიდა ნარკოლოგიურ შემოწმებას. შემთხვევა N10 342 ო.რ. 1. თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სამმართველოს N4 პოლიციის განყოფილების თანამშრომლების მიერ ო.რ.-ს მიმართ დაკავების შემდეგ, ავტომანქანაში განხორციელდა 1. დმი: მარცხენა თვალბუდის არე მცირედ შეშუპებული, მარჯვნივ ზურგზე და ფერდქვეშ არეში ექსკორიაცია. სისხლის სამართლის N170061015801 საქმეზე, სსკ-ის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით, ლ.ჯ.-ს დაკავებისას სამართალდამცავი ორგანოს მხრიდან სამსახურებრივი უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე. 342 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 4 ნოემბრის N13/68604 წერილის თანახმად, 2015 წლის 20 ოქტომბერს თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონულ პროკურატურაში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N002201015801 საქმეზე ო.რ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე, სსკ-ის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. მიმდინარეობს გამოძიება. 268 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფიზიკური ძალადობა. შემთხვევა N11 343 343 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 2 მაისის N13/28375 წერილის თანახმად, სქართველოს მთავარი პროკურატურის გენერალურ ინსპექციაში 2015 წლის 15 აპრილს დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N074150415801 საქმეზე, შ.ა.-ს დაკავების შემდეგ მოხელეების მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე, დანაშაული გათვალისწინებული სსკ-ის 333-ე მუხლის მე-3 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით. სისხლის სამართლის საქმეზე მიმდინარეობს სხვადასხვა საგამოძიებო მოქმედებები. 269 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შ.ა. 1. მრავალჯერადი ფიზიკური და სიტყვიერი შეურაცხყოფა განხორციელდა როგორც საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობაში (ორთაჭალა), ისე N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში და სასამართლოდან N7 დაწესებულებაში გადაყვანის დროს. 1. N8 დაწესებულებაში შესახლებისას: შუბლზე, მარჯვნივ მცირე ზომის მოწითალო ფერის ექსკორიაცია, ორივე ხელის მტევანზე, ფალანგებზე მცირე ზომის მოყავისფრო ფერის ექსკორიაციები. ორივე წვივის მიდამოში სხვადასხვა მოწითალო ფერის ექსკორიაციები. მარცხენა თვალბუდის მიდამოში შიგნითა ზედაპირზე მოლურჯო-მოყვითალო ფერის სისხლნაჟღენთები. ორივე სხივმაჯის მიდამოში მოწითალო ფერის ნაჭდევები. მარცხენა მხრის შუა მესამედში დაახლოებით 2,5 სმ. დიამეტრის მოყვითალომოლურჯო ფერის სისხლნაჟღენთი. 2. N7 დაწესებულებაში შესახლებისას: ორივე ყვრიმალის მიდამოში მოწითალო ფერის დაჟეჟილობა; კისრისა და ზურგის მიდამოში, ხერხემლის გასწვრივ მოწითალო ექსკორიაციები; გულ-მკერდის ნაწილის ხერხემლის არეში სისხლნაჟღენთი; გულ-მკერდის მიდამოში მარჯვნივ ლატერალურად სისხლნაჟღენთი; ორივე მუხლის დაჟეჟილობა; მარცხენა მტევნის არათითზე ფრჩხილის დაზიანება; მარჯვენა მტევნის ფალანგებზე - ნახეთქი ჭრილობები. ზემოთ მოცემული 11 შემთხვევის ანალიზის შედეგად იკვეთება გარკვეული, საყურადღებო ტენდენციები. კერძოდ, უმეტეს შემთხვევაში, განმცხადებელთა განმარტებით, ფიზიკურ ძალადობას და სიტყვიერ შეურაცხყოფას ადგილი ჰქონდა, როგორც დაკავებისას, ასევე პოლიციის სამმართველოს შენობაში და რიგ შემთხვევებში, პოლიციის ავტომანქანაში. ამასთან, საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობა, ზემოთ აღწერილ შემთხვევებში რამდენიმე საათის განმავლობაში გრძელდება. 270 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განსაკუთრებით შემაშფოთებელია ზოგიერთი განმცხადებლის სხეულზე არსებული დაზიანებების ლოკალიზაცია და ხასიათი, ასევე ის ფაქტი, რომ მიღებული დაზიანებების გამო აუცილებელი გახდა რამდენიმე მათგანის სამოქალაქო სტაციონარულ სამკურნალო დაწესებულებაში გადაყვანა. ამავდროულად განსაკუთრებით საყურადღებოა ის გარემოება, რომ, რიგ შემთხვევებში, დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესახლებამდე დაკავებულ პირებს ღამის გატარება პოლიციის სამმართველოში მოუწიათ. ზემოთ განხილულ შემთხვევებში, იზოლატორში შესახლებამდე დაკავებული პირების პოლიციის კონტროლის ქვეშ ყოფნის ხანგრძლივობა 5 საათიდან 23 საათამდე მერყეობს. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ რიგ შემთხვევებში, დაკავების ოქმში მითითებული დაკავების ფაქტობრივი დრო არ ემთხვევა განმცხადებლის მიერ სახალხო დამცველის რწმუნებულებისათვის დასახელებულ დროს. ქვემოთ, ცხრილში მოცემულია სპეციალური პრევენციული ჯგუფის პროაქტიული მონიტორინგის დროს, დოკუმენტაციის შემოწმებითა და პოლიციის თანამშრომლებთან გასაუბრების შედეგად გამოვლენილი რამდენიმე საყურადღებო შემთხვევა. გ.ა. 344 გ.გ. 345 344 სამართალდამ ცავების სავარაუდო დანაშაულებრ ივი ქმედება დაზიანებები საყურადღებო გარემოებები ქობულეთის პოლიციის რაიონული სამმართველოს თანამშრომლი ს მიერ ცეცხლსასროლ ი იარაღის გამოყენება კანონმდებლო ბით დადგენილი მოთხოვნების დაცვის გარეშე 1. სამმართველოში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნი: მარჯვენა ხელზე აღენიშნებოდა დაზიანება და ჰქონდა შეხვეული. 1. გარეგნული დათვალიერების ოქმში მითითებულია, რომ სსკ მე-19 და 177-ე მუხლების საფუძველზე დაკავებულ გ.ა.-ს პოლიციის თანამშრომლების მიმართ პრეტენზია არ გააჩნია. დანაშაულის პროვოცირება, 1. დმი: აღენიშნება მარჯვენა ხელის მტევანზე და მარცხენა ხელის 2. დმი: მარჯვენა მხრის სახსრის ზემო მიდამოში აღენიშნება ცეცხლნასროლი ჭრილობა. 3. სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ექიმის ჩანაწერი: მარჯვენა მხრის ქვემო მესამედში აღენიშნება ცეცხლნასროლი ჭრილობა. ესაჭიროება ქირურგის კონსულტაცია. 2. მიუხედავად ამისა, შეტყობინება დაზიანების შესახებ გაეგზავნა პროკურორს. 3. იზოლატორიდან დაკავებული გადაყვანილი იყო სამოქალაქო სექტორის საავადმყოფოში და იზოლატორში დაუბრუნებლად გათავისუფლდა დაკავებიდან. საბოლოოდ გ.ა.-ს და პროკურატურას შორის გაფორმდა საპროცესო შეთანხმება და მას განესაზღვრა 3 წელი პირობითი მსჯავრი. 1. გ.გ. ქობულეთის რაიონული სამმართველოს თანამშრომლებმა დააკავეს სსკ 187-ე და 353-ე საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 7 ოქტომბრის N13/62784 წერილის თანახმად, გამოძიება დაიწყო პოლიციელის მიერ დამნაშავის შეპყრობისათვის აუცილებელი ზომის გადაცილებით ჯანმრთელობის დაზიანების ფაქტზე და საქმეზე შეწყდა გამოძიება სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო. 271 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფიზიკური ძალადობა მაჯაზე მცირე ზომის ექსკორიაციები. 2. სასწრაფო დახმარების ექიმი: მარჯვენა თვალბუდის არეში მოლურჯო სისხლნაჟღენთი, მარცხენა წვივის წინა ზედაპირზე ფუფხიანი ექსკორიაციები, მარჯვენა მტევნის ზედაპირზე ექსკორიაციები მუხლის საფუძველზე. ოპერატიული მორიგის განმარტებით, ადმინისტრაციული წესით დაკავებული გ.გ. სამმართველოდან უნდა გადაეყვანათ დროებითი მოთავსების იზოლატორში, რა დროსაც, როგორც გ.გ.-მ მას სახეში სილა გააწნა, მაისური შემოახია და სამორიგეოს კარის მინა ჩაამტვრია. აღსანიშნავია, რომ ამ დროს დაკავებულს ხელზე ედო ხელბორკილი. პოლიციის თანამშრომლებმა გ.გ. შებოჭეს და იქვე სამმართველოს შემოსასვლელში მდგარ რკინის სკამზე დასვეს. დაკავებული კვლავ გახდა აგრესიული, წამოდგა და წიხლის კვრით სკამი გატეხა. ის კვლავ შებოჭეს. 2. თვალბუდის არეში დაზიანების დოკუმენტირება მხოლოდ სასწრაფო დახმარების ექიმმა მოახდინა. იზოლატორში შესახლებისას გამოძახების გარდა, სასწრაფო კიდევ ორჯერ გამოიძახეს. ბრალდებულს აწუხებდა ტკივილი წელის და მუცლის არეში. 3. დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომლებს პროკურორთან არ გაუგზავნიათ შეტყობინება. ეს იმით ახსნეს, რომ ბრალდებულის განმარტებით, დაზიანებები მიღებული ჰქონდა დაკავებამდე და პრეტენზია არ გააჩნდა. 4. ადვოკატის განმარტებით, გ.გ. გამოიწვიეს და შემდეგ სცემეს. აღნიშნულზე აღმკვეთის ღონისძიების შეფარდების დროს ისაუბრა კიდეც მოსამართლის წინაშე. 5. იზოლატორში შესახლებამდე გ.გ. პოლიციის კონტროლის ქვეშ 9 საათზე მეტ ხანს იმყოფებოდა. ი.ღ. 346 დანაშაულის პროვოცირება, ფიზიკური ძალადობა 1. დაკავების ოქმი: მარჯვენა თვალბუდის არეში აღენიშნება დაზიანება 2. დაკავებულ პირთა აღრიცხვის ჟურნალი: თვალის არეში 345 1. დაკავებული სამმართველოში შეყვანილია 03:00 საათზე, დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესახლებულია 10:20 საათზე, ანუ პოლიციის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა 7 საათი და 20 წუთი. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 13 ოქტომბრის N13/64151 წერილით ირკვევა, რომ დაკავებულის სხეულის დაზიანების ფაქტზე გამოძიება არ დაწყებულა. 346 საქართველოს მთავარი პროკურატურის, 2015 წლის 6 ოქტომბრის, N13/62692 წერილის თანახმად, დაკავებულის სხეულის დაზიანების ფაქტზე გამოძიება არ დაწყებულა. 272 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღენიშნება სისხლჩაქცევა. 3. დმი: მარჯვენა თვალბუდის არეში სისხლნაჟღენთი, მარცხენა მხარეს ქვედა ტუჩის არეში სილურჯე. 2. დაკავების ფაქტობრივ ადგილად დაკავების ოქმში მითითებულია ოზურგეთის სამხარეო მთავარი სამმართველოს ადმინისტრაციული შენობა მაშინ, როცა ი.ღ.-ს დაკავება რეალურად ბიძის სახლთან მოხდა. დაკავების ოქმში ასევე აღნიშნულია, რომ ი.ღ.-მ წინააღმდეგობა გაუწია შსს ოზურგეთის რაიონული სამმართველოს თანამშრომლებს. ფიზიკური წინააღმდეგობის დაძლევისთანავე წარმოდგენილ იქნა შსს გურიის სამხარეო მთავარ სამმართველოში. 3. ოზურგეთის სამხარეო მთავარი სამმართველოს უფროსის მოადგილის განმარტებით, საღამოს საათებში სამმართველოს მიმართა მოქალაქემ, რომელიც აცხადებდა, რომ ი.ღ. ემუქრებოდა მას ტელეფონით. ვინაიდან ი.ღ. არ სარგებლობდა კარგი რეპუტაციით, პოლიციამ მოქალაქის განცხადება რეალურ მუქარად აღიქვა და იმავე დღეს დაიწყო გამოძიება. გამოძიების დაწყებიდან რამდენიმე საათში ოპერატიული თანამშრომლები გაუშვეს ი.ღ.-ს მოწმის სახით დასაკითხად სამმართველოში მოსაყვანად. ი.ღ. ბიძის სახლში იმყოფებოდა. დაძახებაზე გამოვიდა და სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენა პოლიციელებს (სსკ 353ე მუხლი). ამის შემდგომ მის მიმართ გამოიყენეს ძალა, დააკავეს და წარმოადგინეს სამმართველოში. ი.ს. 347 347 საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების დროს ფიზიკური ძალადობა 1. საგამოძიებო მოქმედებაში მონაწილეობის მიზნით დროებითი მოთავსების იზოლატორიდან გაყვანისას დაკავებულს სხეულზე დაზიანება არ აღენიშნებოდა, ხოლო უკან დაბრუნებისას ჰქონდა მას დაზიანება მარცხენა მკლავზე (უფრო ბეჭის არეში, ასე განმარტა იზოლატორის თანამშრომელმა) სისხლნაჟღენთის სახით 4. საბოლოოდ ი.ღ.-სთან შედგა საპროცესო შეთანხმება, რომელიც თავისუფლების აღკვეთას არ ითვალისწინებს. 1. დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომლებს ი.ს.-მ განუცხადა, რომ დაზიანება მიიღო საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების დროს და პრეტენზიები გააჩნდა პოლიციის თანამშრომლების მიმართ. 2. სასამართლო სხდომამდე დაკავებულს ადვოკატი არ ჰყოლია. 3. გამომძიებლის განმარტებით, მან სასჯელაღსრულების N2 დაწესებულებაში შესახლებული ბრალდებული დაკითხა. ბრალდებულმა განაცხადა, რომ დაზიანების შესახებ აღელვების ნიადაგზე განაცხადა და საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 22 ოქტომბრის N13/65936 წერილის თანახმად, დაკავებულის სხეულის დაზიანებების ფაქტზე გამოძიება არ დაწყებულა. 273 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რომ ამჟამად პრეტენზიები არ გააჩნია. მ.ხ. 348 ვ.მ. 349 348 ფიზიკური ძალადობა ფიზიკური ძალადობა, არაადამიანურ ი და დამამცირებელ ი მოპყრობა 1. დაკავების ოქმი: შუბლზე აღენიშნება ნაკაწრი და ცხვირზე აღენიშნება სილურჯე, რომელიც მან მიიღო პოლიციისთვის წინააღმდეგობის გაწევის შედეგად. 2. დმი: 26 მარტი - შუბლზე აღენიშნება მცირე ზომის ნაკაწრი ფუფხით. 27 მარტი - ორივე თვალზე აღენიშნება სისხლნაჟღენთი და მარჯვენა თვალზე შესიება. დაკავებულმა განმარტა, რომ დაზიანება მიიღო დაკავებისას და დროებითი მოთავსების იზოლატორში მიყვანამდე სახეზე იდებდა სველ ტილოს. 1. დაკავების ოქმი: დაზიანება არ აღენიშნება. 4. საბოლოოდ ი.ს. მიმართ შედგა საპროცესო შეთანხმება. 1. დაკავების ოქმში მითითებულია, რომ მ.ხ. პოლიციას წინააღმდეგობა გაუწია (სსკ 353-ე მუხლი). ჩხრეკის შედეგად ამოღებულ იქნა იარაღი ვაზნებით (სსკ 236-ე მუხლი). ოქმში მითითებული არ არის ძალის გამოყენების შესახებ. 1. თავის არეში დაზიანება დაკავებულმა სამმართველოს შენობაში მიიღო, სადაც ის თითქმის 2 საათი იმყოფებოდა. 2. დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნი (სენაკის რაიონული სამმართველო): სამმართველოში მიყვანისას დაზიანება არ აღენიშნება. 2. პოლიციის თანამშრომელთა განცხადებით, დაკავებულმა თავი მიარტყა სეიფს და მიიყენა თვითდაზიანება. დეტალების განმარტებისაგან თავი შეიკავეს. 3. დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნი: ნარკოლოგიურ შემოწმებაზე გაყვანისას დაკავებულს აღენიშნებოდა დაზიანება თავის არეში. 2. მიუხედავად თავზე სერიოზული ნახეთქი ჭრილობისა, ადმინისტრაციული წესით დაკავებული გაიყვანეს ნარკოლოგიურ შემოწმებაზე და მხოლოდ ხუთი საათისა და 30 წუთის შემდე მიიყვანეს საავადმყოფოში. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 22 ოქტომბრის N13/65928 წერილის თანახმად, დაკავებულის სხეულის დაზიანების ფაქტზე გამოძიება არ დაწყებულა. 349 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 22 ოქტომბრის N13/65925 წერილის თანახმად, დაკავებულის სხეულის დაზიანების ფაქტზე სისხლის სამართლის საქმეზე შეწყდა გამოძიება საქართველოს სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო. 274 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გ.ჯ. და გ.გ. 1. დაკავების ოქმი: გ.ჯ.-ს ზურგის არეში აღენიშნება ექსკორიაციები და სიწითლე. 2. დმი: გ.ჯ.-ს ზურგზე აღენიშნება მრავლობითი ექსკორიაციები და სიწითლე, მარცხენა თვალზე სილურჯე და მარჯვენა მაჯაზე სიწითლე. 1. დაკავების საფუძველი: სსკ 353-ე მუხლი. 2. გარეგნული დათვალიერების ოქმის მიხედვით, გ.ჯ.-ს განმარტებით, დაზიანება მიღებული აქვს დაკავებისას პოლიციის განყოფილებაში, თუმცა პოლიციის თანამშრომლების მიმართ პრეტენზია არ გააჩნია. 3. სასწრაფო დახმარების ექიმი: I გამოძახება - გ.ჯ. უჩივის ტკივილს, შეშუპება აქვს მარცხენა თვალის არეში, ასევე ექსკორიაციები აქვს ზურგზე. II გამოძახება - უჩიოდა ტკივილს ზურგის და ბეჭის არეში, ასევე საფეთქლის არეში, აგრეთვე უჩიოდა გულისრევის შეგრძნებას, თავბრუსხვევას. ბეჭის არეში აღენიშნებოდა მრავლობითი ჰემატომები, ასევე მარცხენა თვალბუდის არეში მცირე ზომის ჰემატომა. საჭიროებდა ნევროლოგის კონსულტაციას და სტაციონარულ მკურნალობას. 4. დაკავების ოქმი: გ.გ.-ს დაზიანება არ აღენიშნება. 5. დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნი: გ.გ.-ს დაზიანება არ აღენიშნება. 6. დმი: გ.გ.-ს ორივე თვალზე აღენიშნება სიწითლე ზემოთ, ცხრილში მოცემული შემთხვევებიდან, საქმის სპეციფიკური გარემოებებიდან გამომდინარე, განსაკუთრებით საყურადღებოა რამდენიმე შემთხვევა, მათ შორის გ.ა.-ს საქმე, რომლის მიმართაც მაღალი ალბათობით კანონმდებლობით დადგენილი მოთხოვნების დარღვევით გამოყენებული იყო ცეცხლსასროლი იარაღი. საქართველოს მთავარი პროკურორის მოადგილის 2015 წლის 7 ოქტომბრის N13/62784 წერილის თანახმად, 2015 წლის 13 მარტს, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N170130315801 საქმეზე, დამნაშავის შეპყრობისათვის აუცილებელი ზომის გადაცილებით ჯანმრთელობის დაზიანების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 123-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. საქმეზე ჩატარებული გამოძიებით დადგინდა, რომ დაკავებისას პოლიციის თანამშრომელსა და გ.ა.-ს შორის გამართული ფიზიკური დაპირისპირების დროს, ბრალდებულმა შემთხვევით ხელი აუკრა პოლიციელს, რის შედეგადაც მის ხელში 275 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არსებული სამსახურებრივი იარაღიდან მოხდა შემთხვევითი გასროლა. წერილში აღნიშნულია, რომ ვინაიდან სისხლის სამართლის კოდექსის 123-ე მუხლის თანახმად, დასჯადია დამნაშავის შეპყრობისათვის აუცილებელი ზომის გადაცილებით ჯანმრთელობის მხოლოდ მძიმე ან ნაკლებად მძიმე დაზიანება, ამასთან შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლის ქმედებაში არ გამოიკვეთა სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული სხვა დანაშაულის ნიშნები, საქმეზე შეწყდა გამოძიება სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო. აღსანიშნავია, რომ საავადმყოფოში გადაყვანილი გ.ა. დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაბრუნების გარეშე, გათავისუფლდა დაკავებიდან. ამასთან, გ.ა.-ს და პროკურატურას შორის გაფორმდა საპროცესო შეთანხმება, რის საფუძველზეც სასჯელის სახით განესაზღვრა 3 წლით თავისუფლების აღკვეთა, რაც ჩაეთვალა პირობით. საყურადღებოა ასევე ი.ღ-ს შემთხვევა, სადაც ი.ღ.-ს მოწმის სახით დაკითხვა ოზურგეთის სამხარეო მთავარი სამმართველოს თანამშრომლებმა 03:00 საათზე გადაწყვიტეს, რასაც როგორც პოლიციის თანამშრომლები განმარტავენ, ბიძის სახლში მყოფი ი.ღ.-ს წინააღმდეგობა მოჰყვა. ი.ღ.-ს დაკავება მოხდა სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე მუხლის საფუძველზე. საქართველოს მთავარი პროკურორის მოადგილის 2015 წლის 6 ოქტომბრის N13/62692 წერილის თანახმად, 2015 წლის 15 მარტს, ი.ღ.-მ ოზურგეთის რაიონული პროკურატურის პროკურორთან გასაუბრებისას აღნიშნა, რომ დამკავებელი პოლიციის თანამშრომლების მიმართ რაიმე სახის პრეტენზია არ გააჩნდა. აქედან გამომდინარე, ი.ღ.-ს დაზიანების ფაქტზე გამოძიება არ დაწყებულა. ზემოაღნიშნულ ფაქტთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ფორმალური საჩივრის არარსებობის პირობებშიც პროკურატურამ უნდა დაიწყოს და ჩაატაროს გამოძიება ცალკე წარმოების ფარგლებში არსებულ სისხლის სამართლის საქმეზე. განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია ადმინისტრაციული წესით დაკავებული ვ.მ.-ს შემთხვევა, სადაც ვ.მ.-მ პოლიციის სამმართველოს შენობაში თავის არეში მიიღო ნახეთქი ჭრილობა, ამის შემდეგ ის გადაიყვანეს ნარკოლოგიურ შემოწმებაზე და მხოლოდ 5 საათისა და 30 წუთის შემდეგ მიიყვანეს საავადმყოფოში სამედიცინო დახმარების აღმოსაჩენად. საქართველოს მთავარი პროკურორის მოადგილის 2015 წლის 22 ოქტომბრის N13/65925 წერილის თანახმად, 2015 წლის 6 მარტს, სენაკის რაიონულ პროკურატურაში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის N068060315801 საქმეზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სენაკის რაიონული სამმართველოს მუშაკების მიერ ვ.მ.-ს მიმართ უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. 2015 წლის 19 მარტს, აღნიშნულ სისხლის სამართლის საქმეზე შეწყდა გამოძიება 276 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო. ზემოხსენებულ საქმესთან მიმართებით, საყურადღებოა ის გარემოება, რომ ვ.მ.-ს მიერ დაზიანების მიღების შემდეგ, ის გადაიყვანეს ნარკოლოგიურ შემოწმებაზე, ხოლო, სამედიცინო დახმარება აღმოუჩინეს საკმაოდ ხანგრძლივი პერიოდის, 5 საათისა და 30 წუთის შემდეგ. აღნიშნული გარემოება კი შესაძლოა მიუთითებდეს პოლიციის მხრიდან დაკავებულის უფლებების დაცვის საკითხის მიმართ გულგრილ დამოკიდებულებაზე ან უარეს შემთხვევაში, სამედიცინო დახმარების აღმოუჩენლობა შესაძლოა ყოფილიყო მის მიმართ ზეწოლის განხორციელების საშუალება. ზემოთ აღწერილი შემთხვევების გარდა, საანგარიშო პერიოდში მონიტორინგის დროს შესწავლილი საქმეების სტატისტიკური ანალიზის შედეგად არაერთი მნიშვნელოვანი ტენდენცია გამოიკვეთა. მონიტორინგის ფარგლებში შესწავლილი დაზიანებების შემთხვევები დროებითი იზოლატორების მიხედვით იხილეთ ქვემოთ, ცხრილში. N იზოლატორი დაკავებული ანკეტების 350 მონიტორინგის მონიტორინგის რაოდენობა ჩატარების დრო დროისთვის 1. კახეთის რეგ.დმი (თელავი) 244 36 (14,7 %) 06.2015 2. საგარეჯოს დმი 139 22 (15,8 %) 06.2015 3. სიღნაღის დმი 105 5 (4,8 %) 06.2015 4. ყვარლის დმი 217 21 (9,7 %) 06.2015 5. იმერეთის, რაჭა–ლეჩხუმის და 553 83 (15 %) 06.2015 ქვ. სვანეთის რეგ. დმი (ქუთაისი) 6. ლენტეხის დმი 8 – 06.2015 7. ზესტაფონის დმი 184 19 (10 %) 06.2015 8. ბაღდათის დმი 53 6 (11,3 %) 06.2015 9. ჭიათურის დმი 92 21 (22,8 %) 06.2015 საქმის მასალებში არსებული საჭირო ინფორმაციის სისტემატიზებული ამოღების მიზნით, მონიტორინგის ჯგუფი იყენებდა ინფორმაციის დასაფიქსირებლად სპეციალურად შემუშავებულ ანკეტას. 350 277 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 10. სამტრედიის დმი 166 21 (12,6 %) 06.2015 11. ამბროლაურის დმი 0 – 06.2015 12. სამეგრელოსა 217 24 (11 %) 07.2015 და ზემო სვანეთის რეგ. დმი (ზუგდიდი) 13. ზუგდიდის დმი 359 31 (8,6 %) 07.2015 14. სენაკის დმი 165 11 (6,7 %) 07.2016 15. ფოთის დმი 101 10 (9,9 %) 07.2015 16. ხობის დმი 83 9 (10,8 %) 07.2015 17. ჩხოროწყუს დმი 89 8 (9 %) 07.2015 18. მესტიის დმი 8 – 07.2015 19. თეთრიწყაროს დმი 4 – 06.2015 20. წალკის დმი 11 6 (54,5 %) 06.2015 21. მარნეულის დმი 254 68 (26,8 %) 06.2015 22. აჭარის და გურიის რეგ. დმი 1160 121 (10,4 %) 07.2015 (ბათუმი) 23. ქობულეთის დმი 148 25 (16,9 %) 07.2015 24. ოზურგეთის დმი 77 13 (16,9 %) 07.2015 25. ჩოხატაურის დმი 19 10 (52,6 %) 07.2015 26. ლანჩხუთის დმი 53 0 07.2015 27. შიდა ქართლისა და სამცხე– 361 67 (18,5 %) 08.2015 ჯავახეთის რეგ. დმი (გორი) 28. ხაშურის დმი 242 50 (20,7 %) 08.2015 29. ბორჯომის დმი 63 25 (39,7 %) 08.2015 30. ახალციხის დმი 113 27 (23,9 %) 08.2015 278 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 31. ახალქალაქის დმი 19 1 (5,3 %) 08.2015 ცხრილის ანალიზიდან ჩანს, რომ იმ დროებითი იზოლატორებიდან, სადაც 2015 წლის 1 იანვრიდან მონიტორინგის ჩატარების დროისთვის 50 დაკავებულ პირზე მეტი იმყოფებოდა, ყველაზე მეტი საყურადღებო შემთხვევა მონიტორინგის ჯგუფმა აღმოაჩინა ბორჯომის, მარნეულის, ახალციხის, ჭიათურის და ხაშურის დროებითი მოთავსების იზოლატორებში. ამ იზოლატორებში გამოვლენილი დაზიანების შემთხვევების პროცენტული შეფარდება დაკავებულ პირთა რაოდენობასთან 20%-ს აღემატება. ამის შემდგომ, მცირე პროცენტული სხვაობით მოდის შიდა ქართლისა და სამცხე–ჯავახეთის რეგიონალური (გორის) დროებითი მოთავსების იზოლატორი, ასევე ქობულეთის, ოზურგეთის, საგარეჯოს, იმერეთის, რაჭა– ლეჩხუმის და ქვ. სვანეთის რეგიონალური (ქუთაისი) და კახეთის რეგიონალური (თელავი) დროებითი მოთავსების იზოლატორები. შეგროვებული ინფორმაციის დამუშავების შედეგად აღმოჩნდა, რომ დაკავების ოქმში 419 შემთხვევაში არის სხეულის დაზიანების შესახებ მითითება, ხოლო გარეგნული დათვალიერების ოქმში - 716 შემთხვევაში. შესაბამისად, 297 შემთხვევაში დაკავების ოქმში არ არის მითითებული დაზიანება, რომელიც აღწერილია გარეგნული დათვალიერების ოქმში. ეს შეიძლება გამოწვეული იყოს დაკავებისას სხეულის დათვალიერებისა და დაზიანებათა დოკუმენტირების ხარვეზებით, თუმცა ამავდროულად ჩნდება მყარი ვარაუდი, რომ შესაძლოა დაკავებულმა დაზიანება პოლიციის კონტროლის ქვეშ მიიღო. ანალოგიურად, კვლევამ აჩვენა, რომ 418 შემთხვევაში გარეგნული დათვალიერების ოქმში სხეულის უფრო მეტი დაზიანებაა აღწერილი, ვიდრე დაკავების ოქმში და დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნშია. პოლიციის თანამშრომელთა განმარტებით, დაკავების ოქმში დაზიანების სრულყოფილად აღწერაზე უარყოფითად მოქმედებს საკმარისი განათების არარსებობა და სხეულის დათვალიერების წესი. შესაბამისად, კვლევის ფარგლებში გაანალიზებული იყო, თუ რა გავლენას ახდენდა საკმარისი განათების არსებობა/არარსებობა დაკავების ოქმში დაზიანების აღწერაზე. დადგინდა, რომ მხოლოდ შემთხვევათა ერთ მესამედში მოხდა პირის დაკავება დღის შუქზე. ასევე გაირკვა, რომ იმ შემთხვევების ერთ მესამედში, სადაც დაზიანების შესახებ მითითებულია მხოლოდ გარეგნული დათვალიერების ოქმში, პირის დაკავება მოხდა დღის შუქზე. აღსანიშნავია, რომ კვლევამ გამოავლინა 50 შემთხვევა, როდესაც პირის დაკავება მოხდა დღის შუქზე, ხოლო თავის, სახის და თვალბუდის არეში დაზიანებები მითითებულია მხოლოდ იზოლატორის თანამშრომლების მიერ შედგენილ გარეგნული დათვალიერების ოქმში. ამ 50 შემთხვევაში, თუ პირს დაკავებისას აღენიშნებოდა დაზიანება, ის აუცილებლად უნდა დაეფიქსირებინა დამკავებელ პოლიციელს. 279 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კვლევა აჩვენებს, რომ იმ 297 შემთხვევიდან, სადაც დაკავების ოქმში დაზიანება მითითებული არ არის, 236 შემთხვევაში (79,5 %) პირის დაკავება მოხდა ადმინისტრაციული წესით, ხოლო 61 შემთხვევაში (20,5 %) ადმინისტრაციული წესით დაკავების შესახებ სისხლის სამართლის წესით, რაც დამუშავებული ანკეტების საერთო რაოდენობის 52,2 %-ს, ხოლო სისხლის სამართლის წესით დაკავების შესახებ დამუშავებული ანკეტების 20,8 %-ს ადმინისტრაციული შეადგენს. წესით სამართლიანობა დაკავების შემთხვევებში მოითხოვს, დაკავების აღინიშნოს, ოქმში რომ დაზიანების არაღწერის ასეთი მაღალი მაჩვენებლის ერთ-ერთ მიზეზს ადმინისტრაციული დაკავების ოქმში სხეულის დაზიანების შესახებ შესაბამისი გრაფის არარსებობა წარმოადგენს. იმ შემთხვევებში, სადაც ადმინისტრაციული დაკავების ოქმში მითითებულია სხეულის დაზიანების შესახებ, როგორც წესი, ასეთი ჩანაწერი განხორციელებულია შენიშვნის გრაფაში. კვლევის ფარგლებში შესწავლილ იქნა დაზიანებათა ლოკალიზაცია. მონაცემები 351 იზოლატორებში შედგენილი გარეგნული დათვალიერების ოქმის მიხედვით იხილეთ, ქვემოთ ცხრილში: N % თავის არეში 14 1,9 სახის არეში 82 11,4 თვალბუდის არეში 39 5,4 სხეულის სხვადასხვა ნაწილში (თავის, სახისა და თვალბუდის არის 263 36,7 თავისა და სახის არეში 7 1 თავისა და თვალბუდის არეში 4 0,5 თავის არეში და სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში (სახის და 20 2,8 თავის, სახის და თვალბუდის არეში 2 0,3 თავისა და სახის არეში, ასევე სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში 12 1,7 თავისა და თვალბუდის არეში, ასევე სხეულის სხვადასხვა ნაწ. 1 0,1 სახისა და თვალბუდის არეში, ასევე სხეულის სხვადასხვა ნაწ. 51 7,1 სახისა და თვალბუდის არეში 31 4,3 ლოკალიზაცია გარდა) თვალბუდის არის გარდა) კვლევის მიზნებისთვის მოხდა დაზიანებათა ლოკალიზაციის განზოგადება და დაჯგუფება. ვინაიდან კვლევის განსაკუთრებულ ფოკუსს თავის, სახის და თვალბუდის არეში დაზიანება წარმოადგენდა, ეს ნაწილები ცალკე გამოიყო. 351 280 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახის არეში და სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში (თავის და 136 19 41 5,7 13 1,8 თვალბუდის არის გარდა) თვალბუდის არეში და სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში (თავისა და სახის არის გარდა) თავის, სახის და თვალბუდის არეში, ასევე სხეული სხვადასხვა ნაწილებში სულ: 716 ცხრილში მოცემული მონაცემების ანალიზი აჩვენებს, რომ შემთხვევათა 63,3 %-ში, დაკავებულ პირს დაზიანება აღენიშნება, ცალ-ცალკე და ერთად, თავის, სახის და თვალბუდის მიდამოში. თავის არეში დაზიანება (ცალკე და სხვა დაზიანებებთან ერთად) 63 შემთხვევაში ფიქსირდება. სახის არეში დაზიანება (ცალკე და სხვა დაზიანებებთან ერთად) გვხვდება 334 შემთხვევაში. თვალბუდის არეში დაზიანება (ცალკე და სხვა დაზიანებებთან ერთად) ფიქსირდება 182 შემთხვევაში. აღსანიშნავია, რომ დაზიანება თავის არეში (ცალკე და სხვა დაზიანებებთან ერთად) დაკავებისას დაკავებულმა პირმა, მისივე განმარტებით, მიიღო 16 შემთხვევაში, სახის არეში - 59 შემთხვევაში, თვალბუდის არეში - 31 შემთხვევაში. კვლევის ფარგლებში შემოწმდა, ხდება თუ არა გარეგნული დათვალიერების ოქმში დაზიანების წარმოშობის დროის შესახებ მითითება. იხ. ქვემოთ, ცხრილი: დაზიანების მიღების დრო დაკავებამდე 581 დაკავებისას 116 დაკავების შემდეგ 11 ჩანაწერი არ არის 32 სულ: 740 კვლევის ფარგლებში შემოწმდა 740 შემთხვევიდან, რამდენ შემთხვევაში გააჩნდა დაკავებულ პირს პრეტენზია პოლიციის მიმართ და რამდენ შემთხვევაში არ იყო ჩანაწერი პრეტენზიის არსებობა-არარსებობასთან დაკავშირებით. აღმოჩნდა, რომ პოლიციის მიმართ პრეტენზია დაკავებულმა პირმა გამოთქვა 69 შემთხვევაში, დაკავებულს პრეტენზია არ ჰქონდა 626 შემთხვევაში, ხოლო 45 შემთხვევაში იზოლატორებში შედგენილი გარეგნული დათვალიერების ოქმი არ შეიცავდა ჩანაწერს პოლიციის მიმართ პრეტენზიის შესახებ. პრეტენზია პოლიციის მიმართ დაზიანების მიღების დრო გააჩნია 281 არ გააჩნია საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩანაწერი არ არის ჯამი დაკავებამდე 9 543 29 581 დაკავებისას 50 57 9 116 დაკავების შემდეგ 8 3 0 11 ჩანაწერი არ არის 2 23 7 32 ჯამი 69 626 45 740 სხეულის დაზიანების ლოკალიზაციის, დაზიანების მიღების დროისა და პოლიციის მიმართ პრეტენზიის შესახებ მონაცემების კროსტაბულაციის შედეგად აღმოჩნდა, რომ 8 შემთხვევაში პირს დაზიანებები აღენიშნება სხეულის სხვადასხვა ნაწილში და აღნიშნავს, რომ პოლიციის მიმართ პრეტენზია გააჩნია, მაგრამ დაზიანებები მიიღო დაკავებამდე. დაზიანების დაკავებისას მიღების შემთხვევაში, დაზიანების ლოკალიზაცია და დაკავებული პირის მიერ პრეტენზიის გამოთქმის შესახებ ინფორმაცია (გარეგნული დათვალიერების ოქმის მიხედვით) იხილეთ, ქვემოთ ცხრილში: პრეტენზია პრეტენზია მითითებული გააჩნია არ გააჩნია არ არის თავის არეში 1 2 0 3 სახის არეში 4 6 0 10 თვალბუდის არეში 3 3 0 6 სხეულის სხვა ნაწ. (თავის, 15 15 4 34 0 1 0 1 თავის არეში და სხეულის 2 2 1 5 დაზიანების ლოკალიზაცია ჯამი სახის და თვალბუდის გარდა) თავისა და თვალბუდის არეში სხვა ნაწ. (სახის და თვალბუდის გარდა) 282 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თავის და სახის არეში, ასევე 1 2 0 3 1 0 1 6 1 10 2 3 0 5 სახის არეში და სხეულის სხვა 16 10 2 28 და 1 3 1 5 თავის, სახის და თვალბუდის 2 1 0 3 სულ: 55 სულ: 9 სულ:114 სხეულის სხვა ნაწილებში თავის და თვალბუდის არეში, 0 ასევე სხეულის სხვა ნაწ. სახის და თვალბუდის არეში, 3 ასევე სხეულის სხვა ნაწ. სახის და თვალბუდის არეში ნაწილებში თვალბუდის არეში სხეულის სხვა ნაწილებში არეში, ასევე სხეულის სხვა ნაწილებში სულ: 50 ზემოთ მოცემული ცხრილის ანალიზი ცხადყოფს, რომ 55 შემთხვევაში პირს სხეულზე არაერთი დაზიანება აღენიშნება, რომელიც მისი განმარტებით, დაკავებისას მიიღო, თუმცა მას პოლიციის მიმართ პრეტენზია არ გააჩნია. ცხრილიდან ასევე ირკვევა, რომ დაკავებისას დაზიანების მიღების 9 შემთხვევაში, გარეგნული დათვალიერების ოქმში მითითებული არ არის, აქვს თუ არა დაკავებულს პოლიციის მიმართ პრეტენზია. აღსანიშნავია, რომ შემოწმების დროს დაფიქსირდა 11 შემთხვევა, როდესაც დაკავებული პირები დაზიანების წარმომავლობის დროდ მიუთითებდნენ დაკავების შემდგომ პერიოდს. მათგან 9 დაკავებულს დაზიანებები მიყენებული ჰქონდათ თავის, სახისა და თვალბუდის არეში, ხოლო, 2 დაკავებულს – სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში. აღნიშნული პირებიდან მხოლოდ 8 დაკავებულმა განაცხადა, რომ პრეტენზია გააჩნდა პოლიციის მიმართ, ხოლო, 3მა დაკავებულმა პოლიციის მიმართ პრეტენზია არ დააფიქსირა. ზემოთ მითითებული მონაცემების მიხედვით, მიუხედავად იმისა, რომ დაკავებულებს, მათივე განმარტებით, 3 შემთხვევაში დაზიანება მიყენებული აქვთ დაკავების შემდგომ, ხოლო 55 შემთხვევაში – დაკავებისას, სახის და თვალბუდის არეში, ასევე სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში, მათ პოლიციის მიმართ პრეტენზია არ გააჩნია. ასეთი განმარტება ნაკლებ დამაჯერებელია. სავარაუდოდ ხსენებულ შემთხვევებში სახეზეა თვითცენზურა 283 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შიშის, სტრესისა და გაურკვევლობის გამო, რადგან თავისუფლების პირველ ეტაპზე დაშინების, ზეწოლის, შეურაცხყოფის, სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის საფრთხე ყველაზე მაღალია და ამ დროს პირი განსაკუთრებით მოწყვლად მდგომარეობაში იმყოფება. კვლევის ფარგლებში ასევე შემოწმდა დაკავების გარემოებები. ამ შემოწმების მიზანს წარმოადგენდა, დადგენილიყო შესწავლილ შემთხვევებში პირის დაკავებას ხომ არ უსწრებდა ამ პირის მხრიდან დაპირისპირება, ასევე მოქალაქეების პოლიციის შეურაცხყოფა, თანამშრომლების მათთან კანონიერი ფიზიკური მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობა ან ფიზიკური წინააღმდეგობის გაწევა, მათი სიტყვიერი შეურაცხყოფა და ხომ არ გამოიყენა პოლიციამ ძალა. კვლევამ, დაკავების ოქმებზე დაყრდნობით, სხვა მოქალაქეებთან ფიზიკური დაპირისპირების მხოლოდ 11 შემთხვევა გამოავლინა. დაკავებულის მხრიდან მოქალაქეების სიტყვიერ შეურაცხყოფას 44 შემთხვევაში ჰქონდა ადგილი, პოლიციის შეურაცხყოფას კი 171 შემთხვევაში. მონაცემების ანალიზიდან პოლიციის მიმართ მოქალაქეების აგრესიის გამოვლენის ტენდენცია იკვეთება. უმისამართო გინების 209 შემთხვევა დაფიქსირდა. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე და 173-ე მუხლის საფუძველზე დაკავების შესწავლილი 179 შემთხვევიდან მხოლოდ 5 შემთხვევაში იკვეთება სხვა მოქალაქესთან ფიზიკურად დაპირისპირების შედეგად დაზიანების მიღების მაღალი ალბათობა. 15 შემთხვევაშიც შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ მოქალაქეების სიტყვიერ შეურაცხყოფას წინ უსწრებდა ფიზიკური დაპირისპირება, რაც ოქმში არ არის მითითებული. პოლიციის შეურაცხყოფის 51 შემთხვევაში, ვინაიდან დაკავების ოქმი არ მიუთითებს ისეთ გარემოებაზე, რამაც შეიძლება წარმოშვას დაზიანების დაკავებამდე მიღების ალბათობა, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ დაზიანების მიყენება მოხდა პოლიციის თანამშრომლებთან კონტაქტის შემდეგ. პოლიციის თანამშრომლის კანონიერი მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობის და პოლიციის თანამშრომლისათვის წინააღმდეგობის გაწევის 227 შემთხვევიდან, დაკავების ოქმის თანახმად, პოლიციის თანამშრომელს დაკავებულმა სიტყვიერი შეურაცხყოფა 74 შემთხვევაში მიაყენა. ამ შემთხვევებში პოლიციის მხრიდან ძალის გამოყენების და შესაბამისად ძალის გადამეტების ალბათობაც მაღალია. აქვე აღსანიშნავია, რომ მონიტორინგის დროს ინტერვიუირებული პოლიციელები მწვავედ განიცდიდნენ იმ ფაქტს, რომ სამართალდამრღვევები მათ სიტყვიერ შეურაცხყოფას აყენებდნენ. ისინი აცხადებდნენ, რომ დედის გინება ქართველი კაცისთვის ძნელი ასატანია, მათ ამ ყოველივეს თმენა უწევდათ. კვლევის ფარგლებში შემოწმდა, თუ რა დაზიანებები აღენიშნებოდა დაკავებულ პირს უმისამართო გინების, პოლიციის თანამშრომლებისთვის შეურაცხყოფის მიყენების და 284 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პოლიციის მიერ ძალის გამოყენების შემთხვევებში. მონაცემები გარეგნული დათვალიერების ოქმის მიხედვით იხილეთ ქვემოთ, ცხრილში: დაზიანების ლოკალიზაცია უმისამართო გინება პოლიციის თანამშრომლების შეურაცხყოფა თვალბუდის არეში 4 1 სახის არეში 0 1 თავისა და თვალბუდის არეში 0 1 თავის, სახის და თვალბუდის არეში 0 1 სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში (გარდა 3 5 1 1 1 1 5 3 თვალბუდისა და სახის არეში 2 1 სახის არეში და სხეულის სხვადასხვა 4 2 1 2 0 1 თავის, სახის და თვალბუდის არისა) თავის არეში და სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში (სახისა და თვალბუდის არის გარდა) თავის და სახის არეში, ასევე სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში თვალბუდის და სახის არეში, ასევე სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში ნაწილებში (თავისა და თვალბუდის არის გარდა) თვალბუდისა და სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში (გარდა თავისა და სახის არისა) სხეულის სხვადასხვა ნაწილებში, მათ შორის თავის, სახისა და თვალბუდის არეში როგორც ზემოთ მოცემული ცხრილის ანალიზი აჩვენებს, უმისამართო გინების, პოლიციის თანამშრომლების შეურაცხყოფის და ძალის გამოყენების შემთხვევების აბსოლუტურ უმრავლესობაში დაკავებულებს დაზიანებები აღენიშნებათ თავის, სახისა და თვალბუდის არეში. ამასთან, უმისამართო გინების და პოლიციის მიერ ძალის გამოყენების 21 შემთხვევიდან დაკავების ოქმში დაზიანება მითითებული არ არის 10 შემთხვევაში, ხოლო პოლიციის თანამშრომლების შეურაცხყოფის 20 შემთხვევიდან - 9 შემთხვევაში. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ჩნდება ვარაუდი, რომ შესაძლოა თანამშრომლების მხრიდან ადგილი ჰქონოდა არასათანადო მოპყრობას. 285 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პოლიციის კვლევის ფარგლებში შემოწმდა დამუშავებული 740 შემთხვევიდან, დაკავების ოქმის თანახმად, რამდენ შემთხვევაში ჰქონდა დაკავებული პირის მხრიდან დაუმორჩილებლობის ან პოლიციისთვის წინააღმდეგობის გაწევას ადგილი. კვლევამ დაუმორჩილებლობის/წინააღმდეგობის გაწევის 227 შემთხვევა (30,7 %) გამოავლინა, ხოლო ასეთის მითითებას არ შეიცავს შესწავლილი დაუმორჩილებლობის/წინააღმდეგობის გაწევის 513 შესახებ ოქმი (69,3 მითითება %). დაკავების აქედან ოქმში ყველაზე ხშირად გვხვდება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე და 173-ე მუხლების (80 შემთხვევა - 35,2 %) და სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე მუხლის საფუძველზე პირის დაკავების შემთხვევებში (43 შემთხვევა - 18,9 %). ეს მაჩვენებელი ასევე მაღალია ცალკე 173-ე მუხლის შესაბამისად დაკავების შემთხვევაშიც (69 შემთხვევა - 30,4 %). კვლევის თანახმად, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე და 173-ე მუხლების საფუძველზე პირის დაკავების 177 შემთხვევიდან 80 შემთხვევაში (45,2 %) დაკავების ოქმში აღნიშნულია დაუმორჩილებლობის/წინააღმდეგობის გაწევის შესახებ. ცალკე 173-ე მუხლის საფუძველზე პირის დაკავების 160 შემთხვევიდან - 69 შემთხვევაში (43,1 %), ხოლო სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე მუხლის საფუძველზე პირის დაკავების 50 შემთხვევიდან - 43 შემთხვევაში (86 %). კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ დაუმორჩილებლობის/წინააღმდეგობის გაწევის შესახებ დაკავების ოქმში მითითების 227 შემთხვევიდან 3 შემთხვევაში (1,3 %) არის სრული აღწერა, თუ რაში გამოიხატა დაუმორჩილებლობა/წინააღმდეგობის გაწევა, 4 შემთხვევაში ოქმი შეიცავს ნაწილობრივ აღწერას (1,8 %), შემთხვევათა 96,9 %-ში პოლიციის თანამშრომლები ასეთ აღწერას არ ახდენენ. 740 შემთხვევიდან ძალის გამოყენების ფაქტის შესახებ მითითებულია მხოლოდ 46 შემთხვევაში (6,2 %), 27 შემთხვევაში (3,6 %) აღნიშნულია, რომ ძალის გამოყენებას ადგილი არ ჰქონია, ხოლო 667 შემთხვევაში (90,2 %) ძალის გამოყენების შესახებ დაკავების ოქმში მითითება არ არის. ძალის გამოყენების შესახებ მითითების 46 შემთხვევიდან, დაკავების ოქმში ძალის გამოყენების მეთოდი სრულად აღწერილია მხოლოდ 2 შემთხვევაში (4,3 %), 3 შემთხვევაში (6,5 %) ოქმი შეიცავს ნაწილობრივ აღწერას, ხოლო 41 შემთხვევაში (89,2 %) ოქმში არაფერია ნათქვამი ძალის გამოყენების მეთოდის შესახებ. იმ შემთხვევათა რაოდენობა, როდესაც დაკავების ოქმში მითითებულია დაუმორჩილებლობის/წინააღმდეგობის და ძალის გამოყენების შესახებ, 37-ს (16,3 %) შეადგენს, ხოლო იმ შემთხვევათა რაოდენობა, სადაც აღნიშნულია დაუმორჩილებლობის/წინააღმდეგობის თაობაზე, მაგრამ ძალის გამოყენების ფაქტი დაკავების ოქმიდან არ ირკვევა - 189-ს (83,3 %). 1 შემთხვევაში პოლიცია უთითებს, რომ ადგილი ჰქონდა დაუმორჩილებლობას/წინააღმდეგობას, მაგრამ ძალა არ გამოუყენებია. საყურადღებოა ასევე ის ფაქტი, რომ სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე მუხლის 286 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საფუძველზე პირის დაკავების 50 შემთხვევიდან 44 შემთხვევაში (88 %) დაკავების ოქმში ძალის გამოყენების შესახებ მითითება არ არის. ამ შემთხვევებში ძალის გამოყენების ალბათობა მაღალია, თუმცა, როგორც ჩანს, პოლიციის თანამშრომლები ძალის გამოყენების შესახებ მითითებას ერიდებიან. აღნიშნულის საპირისპიროდ, დაფიქსირდა 9 შემთხვევა, როდესაც დაკავების ოქმში აღნიშნულია, რომ დაუმორჩილებლობას/წინააღმდეგობას ადგილი არ ჰქონია, მაგრამ ოქმი შეიცავს მითითებას ძალის გამოყენების შესახებ. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ 2015 წელს მწვავედ დგას პოლიციის მიერ დაკავებული პირების მიმართ არასათანადო მოპყრობის საკითხი და შეშფოთებულია იმ ფაქტით, რომ უმეტეს შემთხვევებში, იკვეთება ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობისთვის პოლიციის თანამშრომელთა წინასწარი, მიზანმიმართული მზადება და მისი განხორციელება, აღიარებითი ჩვენების მიღების მიზნით, რაც წამების დანაშაულის მაკვალიფიცირებელი ნიშანია. ასევე შემაშფოთებელია ის გარემოება, რომ სახალხო დამცველის მიერ 2015 წელს საქართველოს მთავარი პროკურორისთვის გაგზავნილი 11 წინადადების საფუძველზე გამოძიება დაიწყო სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის საფუძველზე და ეს მაშინ, როცა სახალხო დამცველის წინადადებებში მითითებული გარემოებები შეიცავს წამების და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ნიშნებს. სახალხო დამცველი მოუწოდებს საქართველოს პროკურატურას, რომ მსგავს შემთხვევებში გამოძიება დაიწყოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 და 1443 მუხლებით. მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს პოლიციის მიერ დაკავებული პირების ისეთი სამართლებრივი დაცვის გარანტიების უგულებელყოფა, როგორიცაა უფლებების განმარტება, ოჯახთან და ადვოკატთან დაკავშირება. ასევე განსაკუთრებით საყურადღებოა საანგარიშო პერიოდში, როგორც ეს დაკავების ოქმებშია მითითებული, პოლიციის მიმართ მოქალაქეების აგრესიის გამოვლენის ტენდენცია, რა დროსაც პოლიციის თანამშრომელთა არასაკმარისი კვალიფიკაციის პირობებში, მაღალია მათი მხრიდან ძალის გამოყენების და შესაბამისად ძალის გადამეტების ალბათობაც. რეკომენდაციები საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან წამების, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის, ასევე, ადამიანის უფლებათა დარღვევის თავიდან ასაცილებლად, მათ შორის, სათანადო ანგარიშვალდებულების გაზრდის და მკაცრი ზედამხედველობის გზით რეკომენდაციები საქართველოს მთავარ პროკურორს 287 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სწავლების, • უზრუნველყოს პოლიციის მხრიდან დაკავებული პირების მიმართ წამებისა და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების ეფექტური • გამოძიება, რაც გულისხმობს საქმის ყოველმხრივ და სრულყოფილ შესწავლას პოლიციის მხრიდან დაკავებულ პირთა მიმართ წამების და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ნიშნების გამოვლენის შემთხვევაში, გამოძიება დაიწყოს და ჩატარდეს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 და 1443 მუხლებით არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის ძირითადი გარანტიები დაკავებულის ინფორმირება უფლებების შესახებ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 5(2) მუხლის მიხედვით, ყველა დაკავებულ პირს დაკავებისთანავე მისთვის გასაგებ ენაზე უნდა ეცნობოს დაკავების საფუძვლები და მის წინააღმდეგ წარდგენილი ბრალდებები. აქედან გამომდინარე, დაკავებულს უნდა მიეწოდოს კონკრეტული ინფორმაცია ზუსტი დეტალებით, იმისათვის რომ მას შეეძლოს თავისი დაკავების კანონიერების საკითხი სადავო გახადოს შესაბამის ორგანოში კონვენციის 5(4) მუხლის საფუძველზე. ამ მუხლის მიზნებისათვის დაკავებულს ინფორმაცია უნდა მიეწოდოს მარტივი, არატექნიკური ენით, რათა მისთვის გასაგები იყოს დაკავების საფუძვლები და წარდგენილი ბრალდებები. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის პოზიციის თანახმად, პოლიციის მიერ დაკავებისას პირებს დაუყოვნებლივ და ნათლად, მათთვის გასაგებ ენაზე უნდა განემარტოთ მათი უფლებების შესახებ. ზემოაღნიშნულის უზრუნველსაყოფად, დაკავების პირველსავე ეტაპზე პოლიციის მიერ დაკავებულ პირებს სისტემატურად უნდა დაურიგდეთ სტანდარტული ფორმა, რომელშიც გასაგებად იქნება აღწერილი მათი ყველა უფლება. გარდა ამისა, დაკავებულ პირებს უნდა ეთხოვოთ, ხელი მოაწერონ უფლებების გაცნობის დამადასტურებელ დოკუმენტს. 352 საქართველოს კანონმდებლობით გარანტირებულია დაკავებული პირისათვის მისი უფლებების შესახებ ინფორმაციის მიღების უფლება 353, თუმცა საანგარიშო პერიოდში გამოვლინდა ქუჩიდან პირთა თანხმობის გარეშე პოლიციის ავტომობილში ან პოლიციის განყოფილებაში „გასაუბრების“ შემთხვევები, რა დროსაც მათ არ მიეწოდებოდათ არანაირი წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 16, პუნქტი 44, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016] 353 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხ. 38(1-2); საქართველოს ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსი, მუხლ. 245(1) 352 288 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფორმაცია საკუთარი ჩასატარებლად, უფლებების საქართველოს შესახებ. თუკი კანონმდებლობით ეს ხდებოდა „გამოკითხვის“ გათვალისწინებულია, რომ ასეთ შემთხვევაში ინფორმაციის გაცემა ხდება ნებაყოფლობით და გამოკითხვის დაწყებამდე პირს უნდა განემარტოს თავისი უფლებები. 354 წამების საკითხებში გაერო-ს სპეციალურმა მომხსენებელმა მიიჩნია, რომ პირის გადაყვანა „გასაუბრებისთვის“ მისი გამოხატული და თავისუფალი თანხმობის გარეშე არა მხოლოდ ზღუდავს პირის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლებას, არამედ ზრდის წამებისა და არასათანადო მოპყრობის რისკსაც. 355 სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ პირის „გასაუბრებისთვის“ პოლიციის ავტომობილსა თუ განყოფილებაში გადაყვანის პრაქტიკა ქმნის უკანონო დაკავებისა და არასათანადო მოპყრობის მაღალ რისკს. პირისათვის თავისუფლების აღკვეთის ნებისმიერ შემთხვევაში მას დაუყოვნებლივ და გასაგებად უნდა ეცნობოს უფლებების შესახებ. 356 სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული შემოწმების შედეგად დადგინდა, რომ ზოგიერთი პოლიციის სამმართველოში პირთა შემოყვანის დრო წინ უსწრებს მათი ფაქტობრივი დაკავების დროს, რაც ბადებს ეჭვს, რომ ამ პირთა მიმართ მოხდა თავისუფლების უკანონო აღკვეთა, რადგან სამმართველოში შემოყვანისას ისინი ოფიციალურად დაკავებული არ ყოფილან და დიდი ალბათობით მათთვის არ განუმარტავთ არანაირი უფლება. კახეთის სამხარეო სამმართველოში პოლიციის თანამშრომლებმა განმარტეს, რომ სამმართველოში შემოსვლის დროის წინსწრება დაკავების დროსთან, გამოწვეულია იმ ფაქტით, რომ პირი სამმართველოში მოიყვანეს ნებაყოფლობით, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 45-ე 357 მუხლის შესაბამისად საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხ. 113(1-2) წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის საკითხებში გაერო-ს ადამიანის უფლებათა საბჭოს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ, 2015, პარ. 43, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?si=A/HRC/31/57/Add.3 [ბოლოს ნანახია 26.03.2016]. 356 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 6, პუნქტი 37, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016]. 357 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მუხლი 45: ნარკოტიკული საშუალების გასაღების მიზნის გარეშე, მცირე ოდენობით უკანონოდ შეძენა ან შენახვა ანდა ნარკოტიკული საშუალების ექიმის დანიშნულების გარეშე მოხმარება. 354 355 289 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გადამოწმების მიზნით, ხოლო მათი გადაყვანა ნარკოლოგიურ შემოწმებაზე მოხდა მხოლოდ დაკავების ოქმის შედგენის შემდეგ. 358 უკანონო დაკავების შესახებ გაეროს სამუშაო ჯგუფი მიიჩნევს, რომ ნებისმიერი სახის შეზღუდვა თუ დაკავება, რომელიც პირს უზღუდავს თავისუფალ გადაადგილებას თუნდაც შედარებით მცირე პერიოდით, განიხილება თავისუფლების აღკვეთად. 359 აქედან გამომდინარე, თუკი პირი მოექცევა სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლების კონტროლის ქვეშ, რომელთაც იგი მიჰყავთ პოლიციის შენობაში, ეს უკვე განიხილება თავისუფლების აღკვეთად და აუცილებელია პირს თავიდანვე განემარტოს, თუ რა პროცედურული უფლებებით სარგებლობა შეუძლია მას. საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, იზოლატორში წარმოდგენილი პირების პირადი დათვალიერების, გამოკითხვისა და სანიტარული დამუშავების შემდეგ პასუხიმგებელი მორიგე ან მისი დავალებით სხვა მორიგე მათ აცნობებს და შესაძლებლობის შემთხვევაში ხელზე გადასცემს იზოლატორში მოქმედ შინაგანაწესს, ასევე მათ საპროცესო უფლებამოვალეობების ნუსხას, რის შემდეგაც მათ ათავსებენ საკნებში.360 მიუხედავად იმისა, რომ დაკავებული პირისათვის საპროცესო უფლება-მოვალეობების ნუსხის ასლის გადაცემა იზოლატორის თანამშრომელთა აბსოლუტური ვალდებულება არაა, მონიტორინგის ჯგუფთან საუბრისას იზოლატორების ადმინისტრაციამ აღნიშნა, რომ პირის საკანში განთავსებამდე მას აცნობენ უფლება-მოვალეობებს გასაგებ ენაზე, აწერინებენ ხელს და ერთ ასლს აძლევენ საკანში შესატანად. ჯგუფის წევრებმა რამდენიმე იზოლატორში დააფიქსირეს, რომ დაკავებული პირისათვის გადასაცემი უფლება-მოვალეობების ჩამონათვალი არასრული იყო და არ შეიცავდა იმ უფლებებს, რომლითაც პირმა უნდა ისარგებლოს უშუალოდ იზოლატორში ყოფნის დროს. რიგ შემთხვევებში, დაკავებული პირები ამბობდნენ, რომ მათთვის არავის განუმარტავს გასეირნებისა და შხაპის მიღების უფლება, რის გამოც მათ ვერ ისარგებლეს ამ უფლებით. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ იზოლატორში მიყვანილ ყველა პირს მკაფიოდ და მისთვის გასაგებად უნდა განემარტოს არა მხოლოდ პროცესუალური უფლებები, არამედ ყველა ის უფლება და ასევე მოვალეობები, რაც მას უშუალოდ იზოლატორში ყოფნისას აქვს. ვინაიდან ამ უფლებების განმარტება, როგორც წესი, ხდება დაკავებულის იზოლატორში ამ საკითხზე იხ. ასევე ამ ანგარიშის „თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლების“ თავი გაერო-ს ადამიანის უფლებათა საბჭოს უკანონო დაკავების შესახებ სამუშაო ჯგუფის ანგარიში (2012 წლის 24 დეკემბერი) პარ. 55, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session22/A.HRC.22.44_en.pdf [ბოლოს ნანახია 26.03.2016]. 360 შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 1 თებერვლის N108 ბრძანება; დანართი N3; მუხ. 3(4). 358 359 290 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მისვლისთანავე, როდესაც პირი აღელვებულია და შესაძლოა სიღრმისეულად ვერ აღიქვამდეს მის უფლებებს და ისე მოაწეროს ხელი, ამიტომ მნიშვნელოვანია ამ უფლებების ჩამონათვალი მას გადაეცეს საკანში შესატანადაც, რათა მან შემდგომ შედარებით მშვიდ გარემოში შეძლოს საკუთარი უფლება-მოვალეობების ხელახლა გაცნობა. ოჯახის ინფორმირება დაკავების შესახებ, ადვოკატისა და ექიმის ხელმისაწვდომობა ოჯახის ინფორმირება წამების წინააღმდეგ კომიტეტის ხაზს უსვამს ოჯახის ინფორმირების უფლების მნიშვნელობას. 361 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტიც მიუთითებს დაკავებული პირის მიერ თავისი დაკავების შესახებ ინფორმაციის მესამე პირთათვის დაუყოვნებლივ მიწოდების უფლებაზე. კომიტეტი ასევე აღნიშნავს, რომ ეს უფლება შეიძლება გარკვეულ შეზღუდვებს დაექვემდებაროს პოლიციის მიერ გამოძიების წარმოების კანონიერი ინტერესებიდან გამომდინარე, თუმცა, ამგვარი გამონაკლისები ნათლად უნდა განიმარტოს, მკაცრად განისაზღვროს დროში და მათი დაშვებისას შესაბამისი დაცვის გარანტიები უნდა იქნას გათვალისწინებული (მაგ.: დაკავების შესახებ შეტყობინების ნებისმიერი დაგვიანების ფაქტი, მიზეზების მითითებით, წერილობითი სახით უნდა იქნას აღრიცხული, და საჭიროებს დასტურს პოლიციის ზემდგომი პირისგან ან პროკურორისგან, რომელიც არ არის დაკავშირებული კონკრეტულ საქმესთან). 362 აღსანიშნავია, რომ საერთაშორისო სამართალი არ მოითხოვს დაკავებულის მიერ თავისი ოჯახის წევრების ან მესამე პირთათვის ინფორმაციის მიწოდებას პირადად (თუკი ამან შეიძლება დააბრკოლოს საქმის გამოძიება), არამედ შესაძლებელია ეს პოლიციელმა გააკეთოს.363 მოცემული უფლების მიზანია, დაკავებული პირის ოჯახი (ან მესამე მხარე) დროულად იყოს ინფორმირებული დაკავების ფაქტისა და დაკავებული პირის ადგილსამყოფელის შესახებ. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 177-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, პირის დაკავებიდან არა უგვიანეს 3 საათისა პროკურორმა ან მისი დავალებით გამომძიებელმა უნდა შეატყობინოს დაკავებული პირის ოჯახის წევრებს ან მესამე პირებს დაკავების შესახებ. საქართველოს ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის 245ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულია დაკავებული პირის გაერო-ს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტის ზოგადი კომენტარი #2, პარ.13, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/CAT.C.GC.2.CRP.1.Rev.4_en.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016] 362 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 15, პუნქტი 43, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016]. 363 Monitoring Police Custody: A Practical Guide(Association for the Prevention of Torture,2013) გვ.127. 361 291 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უფლება, სურვილის შემთხვევაში, მისი დაკავების ფაქტი და ადგილსამყოფელი ეცნობოს მის მიერ დასახელებულ ახლობელს. პოლიცია, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 2-3 საათში ბრალდებულს აძლევს ოჯახის წევრებთან ან ადვოკატთან დაკავშირების უფლებას. პოლიციის მიერ ოჯახის წევრების ან ადვოკატისთვის დაკავების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების პრაქტიკა განსხვავებულია. ზოგიერთ შემთხვევებში, პოლიციის თანამშრომელი ბრალდებულს უფლებას აძლევს, ოჯახის წევრს მისი საკუთარი ტელეფონით (მხოლოდ მას შემდეგ, რაც გადაამოწმებს, რომ პირი, რომელსაც ბრალდებული ურეკავს, ნამდვილად მისი ოჯახის წევრია) დაუკავშირდეს, ანდა პოლიციის თანამშრომელი თავად რეკავს ბრალდებულის მიერ მითითებულ ტელეფონის ნომერზე და აცნობებს ოჯახს. დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, როგორც წესი, იზოლატორის მორიგე თანამშრომელი ატყობინებს გამომძიებელს და ის ურეკავს დაკავებულის ოჯახის წევრს და აწვდის ინფორმაციას, რაზეც დგება სატელეფონო შეტყობინების ოქმი, თუმცა, მონიტორინგისას გამოვლინდა, რომ ზუგდიდის რეგიონულ და ჩხოროწყუს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მორიგე თანამშრომლებმა არ იცოდნენ ამ ვალდებულების შესახებ. ზუგდიდის მორიგე თანამშრომლის განცხადებით, თუკი პირი 2-3 დღე იმყოფება იზოლატორში მხოლოდ ასეთ შემთხვევაში ატყობინებენ ოჯახს, ხოლო ჩხოროწყუს დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომელი აცხადებდა, რომ მათ ოჯახისათვის შეტყობინების ვალდებულება არ აქვთ. საანგარიშო პერიოდში შსს ქობულეთის მთავარ სამმართველოში დაფიქსირდა რ.ტ.-თვის ადვოკატთან და ოჯახის წევრებთან დაკავშირების უფლების სავარაუდო შეზღუდვა. რ.ტ.სათვის არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტის გამოძიების მოთხოვნით სახალხო დამცველმა წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას. მსგავს შემთხვევას ჰქონდა ადგილი ასევე წალენჯიხის რაიონული სამმართველოს ჯვრის პოლიციის განყოფილებაში, სადაც დაკავებული პირი დ.ფ. სავარაუდოდ დაექვემდებარა არასათანადო მოპყრობას, რაც მოიცავდა ოჯახის წევრებისათვის დაკავშირების უფლების შეზღუდვასაც. აღნიშნულ ფაქტთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა ასევე წინადადებით მიმართა მთავარ პროკურატურას. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი მიიჩნევს, რომ პოლიციის განყოფილებებში, დაკავებულთათვის მინიჭებული დაცვის ფუნდამენტური გარანტიები, გამყარებული იქნება თუ თითოეული დაკავებულისთვის ცალ-ცალკე იწარმოება ერთიანი და ზედმიწევნითი ჩანაწერი, რომელშიც აისახება მისი პატიმრობის ყველა ასპექტი და მათთან დაკავშირებით განხორციელებული ქმედებები (თავისუფლების აღკვეთის დრო და საფუძვლები, როდის განემარტა უფლებები, თუ როდის დაუკავშირდა ოჯახს/საკონსულოს და ადვოკატს და 292 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 როდის მოინახულეს მათ). გარდა ამისა, ადვოკატს უნდა ხელი მიუწვდებოდეს აღნიშნულ ჩანაწერებზე. 364 აღსანიშნავია, რომ არც პოლიციის სამმართველოში და არც დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არ წარმოებს ინფორმირების უფლებით რეესტრი, სარგებლობა, თუ რამდენმა რამდენმა პირმა ისარგებლა, მოითხოვა ვინ ოჯახის დაუკავშირდა დაკავებული პირის ახლობლებს, რა ინფორმაცია მიაწოდა და ა.შ. რაც ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ მაშინაც კი როდესაც დაკავებული პირი ითხოვს, რომ მის ოჯახის წევრებს ეცნობოთ დაკავების შესახებ, ეს პოლიციის კეთილ ნებაზე იქნება დამოკიდებული, რადგან ამ უფლებით სარგებლობის დოკუმენტირება არ ხდება რაიმე ერთიანი, სისტემატიზებული რეესტრის სახით, აქედან გამომდინარე ისეთ შემთხვევებში, როდესაც დაკავებული პირი ვერ სარგებლობს აღნიშნული უფლებით, რადგან მისი ოჯახის წევრები ან ახლობლები სატელეფონო კავშირით ხელმისაწვდომი არ იყვნენ, ძნელია დადგენა, პოლიციის თანამშრომლებმა რეალურად განახორციელეს ზარი და ვერ დაუკავშირდნენ დაკავებულის ახლობლებს თუ მათი მხრიდან თვითნებურად მოხდა პირისათვის ამ უფლების შეზღუდვა. დროებით მოთავსების იზოლატორებში, პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში აღრიცხვიანობის სისტემის გაუმჯობესება შესაბამისი რეესტრების დახვეწის გზით გათვალისწინებულია ადამიანთა წამების, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის წინააღმდეგ ბრძოლის 2015-2016 წლების სამოქმედო გეგმით, 365 შესაბამისად სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ რეესტრების დახვეწა უნდა მოიცავდეს ასევე დაკავებული პირის მხრიდან ოჯახისა თუ ადვოკატის ინფორმირების მოთხოვნის სათანადო დოკუმენტირებასაც. ადვოკატის ხელმისაწვდომობა წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის განმარტებით, ადვოკატზე ხელმისაწვდომობის უფლება ვრცელდება არა მხოლოდ სისხლის სამართლებრივი ბრალდებით დაკავებულ პირებზე, არამედ ნებისმიერ პირზე, რომელიც ვალდებულია პოლიციის განყოფილებაში გამოცხადდეს ან დარჩეს. 366 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 7, პუნქტი 40, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016]. 365 ადამიანთა წამების, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის წინააღმდეგ ბრძოლის 2015-2016 წლების სამოქმედო გეგმა, პარ. 1.2.8. 366 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 6, პუნქტი 37, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016]. გვ. 13, პარ. 41 364 293 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წამების საკითხებში გაეროს სპეციალური მომხსენებელი, 2015 წლის მარტში, საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ ანგარიშში აღნიშნავს, რომ ზოგადად ადვოკატის ხელმისაწვდომობის მხრივ დამაკმაყოფილებელი მდგომარეობაა და დაკავების ადგილებში პირებს ეძლევათ ადვოკატთან კონფიდენციალურად გასაუბრების შესაძლებლობა. 367 თუმცა მიუთითებს, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში დაკავებულის მხრიდან ადვოკატის ხელმისაწვდომობის თუ სხვა პროცესუალური უფლებით სარგებლობის მოთხოვნის გამო პოლიციის მხრიდან ადგილი ჰქონდა ფიზიკურ და სიტყვიერ შეურაცხყოფას. 368 პოლიციის განყოფილებაში ადვოკატის ყოფნა დაკავებული პირის მიმართ არასათანადო მოპყრობის პრევენციის ერთ-ერთი ეფექტიანი საშუალებაა, განსაკუთრებით დაკავების პირველ საათებში, რათა არასათანადო მოპყრობის დაფიქსირების შემთხვევაში, მან დაკავებულ პირს განუმარტოს საჩივრის წარდგენისა და უფლების დაცვის სხვა მექანიზმების შესახებ.369 ადვოკატი უნდა ესწრებოდეს დაკავებულის მიმართ განხორციელებულ ყველა საგამოძიებო მოქმედებას. ეს ერთის მხრივ, საგრძნობლად შეამცირებს რისკს, რომ დაკავებული პირი დაექვემდებაროს არსათანადო მოპყრობას, ხოლო მეორეს მხრივ, მისი დასწრება დაკითხვისას თუ სხვა მნიშვნელოვანია იმ შემთხვევაში, საგამოძიებო მოქმედებებზე პოლიციისთვისაც თუკი პოლიციის წინააღმდეგ გაჟღერდება დაუსაბუთებელი ბრალდება არასათანადო მოპყრობის შესახებ. ასევე მნიშვნელოვანია, რომ დაკავებულის და ადვოკატის შეხვედრა სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლების გარეშე მიმდინარეობდეს, ისე, რომ მათ არ მიეცეთ საუბრის მიყურადების შესაძლებლობა. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანების მიხედვით დამცველთან შეხვედრა ხდება იზოლატორის საგამოძიებო ოთახში დამცველისა და მისი დაცვის ქვეშ მყოფი პირის სურვილის მიხედვით. შეხვედრა შეიძლება ჩატარდეს სხვების დაუსწრებლად, შეხვედრის რაოდენობისა და დროის განუსაზღვრელად. 370 სახალხო დამცველს აქამდეც აღუნიშნავს, 371 რომ ადვოკატის ხელმისაწვდომობა უზრუნველყოფილი უნდა იყოს დაკავების მომენტიდან უმოკლეს ვადაში, რადგან დაშინების, ზეწოლის, შეურაცხყოფისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის საფრთხე წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის საკითხებში გაერო-ს ადამიანის უფლებათა საბჭოს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ, 2015, პარ. 71, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?si=A/HRC/31/57/Add.3 [ბოლოს ნანახია 26.03.2016]. 368 იქვე, პარ. 42 369 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 13; პუნქტი 41, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016]. 370 შსს მინისტრის 2010 წლის 01 თებერვლის N108 ბრძანება,, დანართი #3, მუხ.8(2) 371 სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში; გვ. 208; იხ. ბმული http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf [ბოლოს ნანახია 26.03.2016] 367 294 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ყველაზე მაღალია სწორედ თავისუფლების აღკვეთის პირველ ეტაპზე, როდესაც პირი განსაკუთრებულად მოწყვლადია. მონიტორინგის ჯგუფმა შსს-ს დროებითი მოთავსების იზოლატორების შემოწმებისას აღმოაჩინა, რომ თელავის დმი-ში დაკავებულ გ.მ.-მ სიღნაღის რაიონულ სამმართველოში მოითხოვა ადვოკატი და ოჯახის წევრებთან დაკავშირება, რასაც პოლიციელთა მხრიდან რეაგირება არ მოჰყოლია, ხოლო მასთან ერთად დაკავებული ნ.ა. სავარაუდოდ დაექვემდებარა არასათანადო მოპყრობას და მან ვერ ისარგებლა ადვოკატის ყოლის უფლებით. ჯგუფის მიერ თელავის დროებითი მოთავსების იზოლატორში მონახულებულმა ხუთმა პირმა განაცხადა, რომ პოლიციაში ყოფნის დროს მათ არ მისცემიათ ექიმის და ადვოკატის მომსახურებით სარგებლობის უფლება. სახალხო დამცველის მიერ შესწავლილ გ.ძ.-ს საქმეზე დადგინდა, რომ იგი ქ. თბილისში დაკავების მომენტიდანვე სავარაუდოდ დაექვემდებარა არასათანადო მოპყრობას, კერძოდ ცემას, შემდეგ იგი გადაიყვანეს ქუთაისის დროებითი მოთავსების იზოლატორში, მისთვის არ განუმარტავთ უფლებები, სამართალწარმოების პირველ ეტაპზე მან ვერ ისარგებლა ადვოკატის დახმარებით და იმყოფებოდა დაუცველ მდგომარეობაში. აღნიშნულ საქმეზე გამოძიების დაწყების მოთხოვნით სახალხო დამცველმა წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას. მიუხედავად იმისა, რომ ადვოკატის ხელმისაწვდომობის უფლება გარანტირებულია, როგორც ადმინისტრაციულ 372 ისე სისხლის სამართალის 373 პროცესში, მონიტორინგის დროს გამოვლინდა ტენდენცია, რომ ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირები თითქმის არასოდეს სარგებლობენ ადვოკატის დახმარებით. დაკავებული პირის მიერ ადვოკატის დახმარებაზე უარის თქმის ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზი ფინანსური სახსრებია. დაკავებულები ფიქრობენ, რომ ადვოკატის დაუყოვნებლივ აყვანა დამატებით დიდი ხარჯი იქნება მათი ოჯახებისათვის და ხშირ შემთხვევაში ადვოკატის დახმარებით მხოლოდ სასამართლო პროცესზე სარგებლობენ. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ სახელმწიფოს ეკისრება ვალდებულება არა თუ უზრუნველყოს დაკავებული პირი ადვოკატზე ხელმისაწვდომობით, არამედ თუკი პირის მიერ არჩეული ან სახაზინო წესით დანიშნული ადვოკატი ვერ შეძლებს ეფექტიანი წარმომადგენლობის განხორციელებას, ჩაერიოს და უზრუნველყოს დაკავებული პირის მიერ ადვოკატის ხელმისაწვდომობის უფლების ეფექტიანი სარგებლობა. 374 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი; მუხ. 255 სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი; მუხ. 38(5) 374 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2009 წლის 20 იანვრის განჩინება საქმეზე გუვეჩი თურქეთის წინააღმდეგ (Güveç v. Turkey), N70337/01, პარ. 130-131 372 373 295 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „იურიდიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონით პირისათვის უფასო იურიდიული დახმარების გაწევა ხდება მხოლოდ კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, აგრეთვე ამ კანონით დადგენილი წესით, თუ ბრალდებული, მსჯავრდებული ან/და გამართლებული გადახდისუუნაროა. 375 ამავე კანონით იურიდიული დახმარების ადვოკატის დასანიშნად განსაზღვრულია მაქსიმუმ ორ დღიანი ვადა, თუკი პირი ან მისი ახლობელი ადვოკატის გამოყოფის თხოვნით მიმართავს იურიდიული დახმარების სამსახურს. იგივე ორ დღიანი ვადა ვრცელდება იმ შემთხვევებზეც, როდესაც ბრალდებულის ფულის უქონლობის გამო, საგამოძიებო უწყება ადვოკატის დანიშვნის მოთხოვნით იურიდიული დახმარების სამსახურს მიმართავს. იურიდიული კონსულტაციისა და დახმარების სწრაფი ხელმისაწვდომობა, განსაკუთრებით პირის დაკავების მომენტში, სამართლიანი სასამართლოს და კანონის უზენაესობის დაცვის მთავარი გარანტიაა. ადვოკატის ადრეულ ეტაპზევე ჩართვა უზრუნველყოფს ამ უფლებების დაცვას და წამებისა და არასათანადო მოპყრობის სხვა ფორმებისაგან დაცვის მნიშვნელოვან მექანიზმს წარმოადგენს. ადვოკატზე დროული ხელმისაწვდომობის საერთაშორისო სტანდარტების დანერგვა ასევე გათვალისწინებულია ადამიანთა წამების, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის წინააღმდეგ ბრძოლის 2015-2016 წლების სამოქმედო გეგმით.376 სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ არსებული რეგულაციების, კერძოდ ორ დღიანი ვადის, პირობებში ფაქტობრივად გამოირიცხება დაკავებული პირის მიერ დაკავების მომენტიდან უმოკლეს ვადაში ადვოკატის უფლებით სარგებლობა, თუკი მას საკუთარი სახსრებით არ შეუძლია დაიქირავოს დამცველი. გარდა სახელმწიფოს ხარჯით დანიშნული ადვოკატისა, რიგი არასამთავრობო ორგანიზაციები დაკავებულ პირებს უწევენ pro bono იურიდიულ დახმარებას, მაგრამ ძირითადად თბილისსა და დიდ ქალაქებში, შესაბამისად რეგიონებში ამ კუთხით პრობლემურია არასამთავრობო ორგანიზაციებისაგან უფასო იურიდიული დახმარების მიღება. დამატებით, პრობლემურია დაკავებულის მიერ ადვოკატის მოთხოვნის ფაქტის დოკუმენტირება. როდესაც დაკავებული პირი ითხოვს ადვოკატთან დაკავშირებას, არ არსებობს რაიმე მექანიზმი, რომელიც საოქმო ჩანაწერის ან სხვა რეგისტრირებული დოკუმენტის სახით აღწერდა ნამდვილად დააკავშირეს პირი ადვოკატს, თუ პოლიციის მხრიდან თვითნებურად ეთქვა უარი ამ უფლებით სარგებლობაზე რაიმე გამოგონილი საქართველოს კანონი „იურიდიული დახმარების შესახებ“, მუხ. 21(1) ადამიანთა წამების, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის წინააღმდეგ ბრძოლის 2015-2016 წლების სამოქმედო გეგმა, პარ. 1.2.1. 375 376 296 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოტივით. აქედან გამომდინარე, სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია, რომ ადვოკატის უფლებით სარგებლობის ყოველი მოთხოვნა იყოს დოკუმენტირებული და წარმოებდეს რაიმე სახის რეესტრი, რომელშიც ყოველი ასეთი მოთხოვნა და მასზე რეაგირება აღინიშნება. ექიმის ხელმისაწვდომობა პირს დაკავებისთანავე უნდა აღმოეჩინოს საჭირო სამედიცინო დახმარება, რაც გულისხმობს კვალიფიციური ექიმის მომსახურებას ყოველგვარი დაყოვნების გარეშე. დამოუკიდებელი სამედიცინო მომსახურების მიღების უფლება განმტკიცებულია გაერო-ს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტისა 377 და ადამიანის უფლებათა კომიტეტის მიერ. 378 როდესაც პირი ითხოვს ექიმის მომსახურებას, პოლიციის მხრიდან არ უნდა მოხდეს ამ მოთხოვნის უგულვებელყოფა. დაკავებულ პირს უნდა მიეცეს საკუთარი სურვილით ექიმის არჩევის უფლება, დამატებით იმ სამედიცინო დაწესებულებაში მისვლისას ჩაუტარდება. შემოწმებისა, რომელიც მას პოლიციის 379 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, კონვენციის მესამე მუხლი გულისხმობს დაკავებულის ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის უზრუნველყოფას, მათ შორის ავალდებულებს სახელმწიფოს უზრუნველყოს დაკავებული ადეკვატური სამედიცინო დახმარებით. 380 მნიშვნელოვანია, რომ დაკავებულ პირს დაკავების მომენტიდანვე შეეძლოს სამედიცინო მომსახურებით სარგებლობა, რაც ამცირებს არასათანადო მოპყრობის რისკს. ასევე, სამედიცინო შემოწმებისას პირის ჯანმრთელობის მდგომარეობა უნდა აღიწეროს დეტალურად და შემოწმების შედეგები ხელმისაწვდომი უნდა გახდეს დაკავებული პირისა ან მისი ადვოკატისათვის. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში არსებულ დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებული პირის მიყვანისთანავე ხდება მისი გარეგნული დათვალიერება, რომელიც ხორციელდება ცალკე ოთახში მხოლოდ იზოლატორის უფლებამოსილი პირის მიერ სხვა პირების თანდასწრების გარეშე. დათვალიერების დროს გაერო-ს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N2, პარ.13, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/CAT.C.GC.2.CRP.1.Rev.4_en.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016] 378 გაერო-ს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N20, პარ. 11 379 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 15; პუნქტი 42, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016] 380 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2000 წლის 26 ოქტომბრის განჩინება საქმეზე კუდვა პოლონეთის წინააღმდეგ (Kudła v. Poland) N30210/96 (დიდი პალატა) პარ. 94; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2002 წლის 15 ოქტომბრის განჩინება საქმეზე კალაშნიკოვი რუსეთის წინააღმდეგ (Kalashnikov v. Russia), N47095/99, პარ. 95 377 297 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავებულ პირს გამოკითხავენ ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ, ასევე შეისწავლიან მის სხეულზე არსებულ გარეგან დაზიანებებს (ასეთის არსებობის შემთხვევაში). თუკი დაკავებული პირი უჩივის ჯანმრთელობას ან მას აღენიშნება აშკარა ავადმყოფობის ნიშნები, დაუყოვნებლივ მოხდება სამედიცინო ბრიგადის გამოძახება, რომელიც დაადგენს არის თუ არა შესაძლებელი პირის განთავსება საკანში. თუკი სამედიცინო პერსონალის დასკვნით, დაკავებული პირის იზოლატორში მოთავსება არ შეიძლება, მაშინ პირი დაუყოვნებლივ იგზავნება სამკურნალო დაწესებულებაში. 381 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული სტატისტიკური ინფორმაციის მიხედვით, საანგარიშო პერიოდში სულ 241 პირი იქნა დაკავების შემდეგ ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო სამედიცინო დაწესებულებაში გადაყვანილი. 2015 წელს დაკავებულთა მხრიდან, შიდა ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონალური დროებითი მოთავსების იზოლატორში (სამსახური) (ქ. გორი), ადგილი ჰქონდა სუიციდის ერთ მცდელობას, რაც იზოლატორის თანამშრომლების მხრიდან დროულად იქნა აღკვეთილი, ადგილზე გამოძახებულ იქნა სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადა, მაგრამ მისი სტაციონარში გადაყვანის საჭიროება არ დამდგარა. დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაკავებული პირის შესახლებისას ხდება სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადის გამოძახება. სასწრაფო დახმარების ექიმი დაკავებულ პირს უტარებს სამედიცინო შემოწმებას. სახალხო დამცველი მიესალმება ამ პრაქტიკას, ვინაიდან თვლის, რომ სასწრაფო დახმარების ექიმი არ ექვემდებარება შინაგან საქმეთა სამინისტროს და თავის საქმიანობაში მისგან დამოუკიდებელია. მიუხედავად აღნიშნულისა, მონიტორინგის ჯგუფის მიერ დროებითი მოთავსების იზოლატორების შემოწმებისას გამოიკვეთა შემდეგი არსებითი ხასიათის პრობლემები: • რიგ შემთხვევებში (ძირითადად რეგიონებში) სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადა აგვიანებს მოსვლას, ხოლო დაკავებული პირი არ შეჰყავთ იზოლატორში • მანამ, სანამ ექიმი არ მოვა. ხშირ შემთხვევაში სასწრაფოს დახმარების ექიმები არასრულყოფილად აღწერენ დაკავებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობას. მათი ჩანაწერები ხშირად არაინფორმაციულია და არ ასახავს რეალობას. • დაკავებულის პირველადი სამედიცინო შემოწმება, როგორც წესი, ხდება დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომელთა თანდასწრებით იმ მიზეზით, რომ სასწრაფოს ექიმს ეშინია დაკავებულთან მარტო დარჩენა. ფიქსირდება შემთხვევები, როდესაც ამ დროს დამკავებელი და პირის იზოლატორში წარმომდგენი პირი იქვე შორიახლოს 381 იმყოფება, რაც ექიმთან გასაუბრებისას დაკავებული პირის შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 1 თებერვლის N108 ბრძანება, დანართი N3, მუხლი 3(1-3). 298 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გახსნილობაზე (დაზიანების წარმოშობის რეალური მიზეზის დასახელებაზე, პოლიციის მიმართ პრეტენზიის დაფიქსირებაზე) უარყოფით ზეგავლენას ახდენს. • დაკავებულის სამედიცინო შემოწმების დოკუმენტირებისას არ არსებობს ერთიანი სტანდარტიზებული ფორმა, რომელიც დეტალურად აღწერს დაკავებულის ჯანმრთელობის მდგომარეობას, შესაბამისად ექიმების მხრიდან არ ხდება დაზიანებების სრული აღწერა. • ხშირ შემთხვევაში, დროებითი მოთავსების იზოლატორში შედგენილი გარეგნული დათვალიერების ოქმისა და სასწრაფო დახმარების ექიმის ჩანაწერები არ ემთხვევა ერთმანეთს. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ყველა სამედიცინო შემოწმება უნდა ტარდებოდეს სამართალდამცავი ორგანოების მუშაკებისა და სხვა არასამედიცინო პერსონალის მოსმენისა და ვიზუალური დაკვირვების გარეშე, გარდა იმ ცალკეული შემთხვევებისა, როდესაც ექიმი თავად ითხოვს გამონაკლისის დაშვებას, თუმცა ეს არ უნდა იქცეს მუდმივ პრაქტიკად და იმ შემთხვევაში როდესაც ექიმს ეშინია მარტო შესვლა დაკავებულთან, საჭიროა შემუშავდეს უსაფრთხოების სხვა ალტერნატიული ზომები, რადგან დაკავებული პირის დათვალიერებისას პოლიციის თანამშრომლის ადგილზე ყოფნა შესაძლოა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის, ისევე როგორც დაზიანების წარმოშობის არასრული დოკუმენტირების მიზეზი გახდეს. ასევე სახალხო დამცველი ხაზს უსვამს დაზიანების დოკუმენტირებისას ყოვლისმომცველი და ერთიანი სტანდარტის გამოყენების მნიშვნელობას, რომელიც შესაბამისობაში იქნება წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობისა და დასჯის ეფექტური გამოძიებისა და დოკუმენტირების სახელმძღვანელოსთან (ე.წ. სტამბოლის პროტოკოლი). წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის რეკომენდაციის თანახმად, დახურულ დაწესებულებაში პირის სამედიცინო შემოწმებისას შედგენილი დოკუმენტაცია უნდა შეიცავდეს: • შემოწმებული პირის მიერ მიწოდებულ ყველა ინფორმაციას, რომელიც საჭიროა სამედიცინო შემოწმებისთვის (მათ შორის, მის მიერ საკუთარი ჯანმრთელობის მდგომარეობის აღწერას და არასათანადო მოპყრობასთან დაკავშირებულ ყველა განცხადებას) • სამედიცინო გამოკვლევაზე დაფუძნებული ობიექტური სამედიცინო დასკვნების სრულ აღწერას • ექიმის დასკვნებს ზემოაღნიშნულ პუნქტებთან მიმართებით, რომელიც უნდა მიანიშნებდეს პირის მიერ გამოთქმული პრეტენზიების ობიექტურ სამედიცინო დასკვნებთან შესაბამისობის ხარისხზე. 299 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მითითებული ჩანაწერები ასევე უნდა შეიცავდეს ინფორმაციას ყველა დამატებითი გამოკვლევის, გაკეთებული დასკვნების და გაწეული სამედიცინო დახმარების შესახებ. სხეულის დაზიანების დოკუმენტირებისთვის უნდა არსებობდეს სპეციალური ფორმები, რომელიც საშუალებას იძლევა ანატომიური ილუსტრაციების მეშვეობით დაფიქსირდეს ინფორმაცია დაზიანების შესახებ. ამასთან, სასურველია დაზიანებების დაფიქსირება ფოტოგადაღების მეთოდით.382 სასწრაფო დახმარების ბრიგადის ექიმების მიერ დაზიანებების დოკუმენტირებასთან დაკავშირებით შესწავლილ 740 საქმიდან, კვლევის შედეგად გამოვლინდა 264 შემთხვევა, როდესაც გარეგნული დათვალიერების ოქმში მითითებულია დაზიანება, ხოლო სასწრაფო დახმარების ბრიგადის ექიმი დაზიანების შესახებ არ უთითებს; 67 შემთხვევა, როდესაც გარეგნული დათვალიერების ოქმში მითითებულია დაზიანება, ხოლო ექიმი აცხადებს, რომ დაკავებულ პირს დაზიანება არ აღენიშნება; 3 შემთხვევაში ექიმი აღწერს დაზიანებას, ხოლო გარეგნული დათვალიერების ოქმში აღნიშნულია, რომ დაკავებულ პირს დაზიანება არ აღენიშნება; 91 შემთხვევაში გარეგნული დათვალიერების ოქმში და ექიმის ჩანაწერებში დაზიანების ლოკალიზაცია არ ემთხვევა. კვლევამ აჩვენა, რომ იმ შემთხვევებიდან, სადაც ექიმი არ უთითებს დაზიანების შესახებ 21 შემთხვევაში, გარეგნული დათვალიერების ოქმის თანახმად, დაკავებულ პირს დაზიანება აღენიშნებოდა თავის არეში, 123 შემთხვევაში - სახის არეში, ხოლო 59 შემთხვევაში თვალბუდის არეში (ცალ-ცალკე და ერთად). თუნდაც დაკავებულს ტანზე არ გაეხადა, რაც სრულყოფილი შემოწმების აუცილებელი კომპონენტია, ექიმს ნებისმიერ შემთხვევაში უნდა აღმოეჩინა დაზიანებები თავის, სახისა და თვალბუდის არეში. იმ შემთხვევებიდან, სადაც ექიმი აღნიშნავს, რომ დაკავებულ პირს დაზიანება არ აღენიშნება, გარეგნული დათვალიერების ოქმის თანახმად, 5 შემთხვევაში დაკავებულ პირს დაზიანება აღენიშნება თავის არეში, 25 შემთხვევაში - სახის არეში, 22 შემთხვევაში - თვალბუდის არეში. ქვემოთ ცხრილში მოცემულია შემთხვევები დროებითი მოთავსების იზოლატორების მიხედვით, როდესაც სასწრაფო დახმარების ექიმი საერთოდ არ უთითებს დაზიანებების არსებობა-არარსებობის შესახებ (არ არის ჩანაწერი), მაშინ როცა გარეგნული დათვალიერების ოქმში მითითებულია დაზიანება და მეორე შემთხვევაში, როდესაც გარეგნული დათვალიერების ოქმში აღწერილია დაზიანება, თუმცა სასწრაფო დახმარების ექიმი უთითებს, რომ დაკავებულს დაზიანება რომ არ აღენიშნება. იზოლატორი 382 არ არის ჩანაწერი არ აღენიშნება წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 23-ე ზოგადი მოხსენება, 2013 წ. პარ. 74. 300 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საგარეჯოს დმი 4 1 წალკის დმი 2 2 მარნეული დმი 52 0 ქუთაისის დმი 22 9 ჭიათურის დმი 4 1 ზესტაფონის დმი 6 2 სამტრედიის დმი 4 0 ბათუმის დმი 34 9 ქობულეთის დმი 7 2 ოზურგეთის დმი 3 1 ჩოხატაურის დმი 9 0 ზუგდიდის დმი 15 3 ზუგდიდის რეგიონალური დმი 4 4 სენაკის დმი 3 1 ხობის დმი 1 1 ფოთის დმი 0 3 ჩხოროწყუს დმი 2 2 გორის დმი 45 6 ხაშურის დმი 13 9 ბორჯომის დმი 7 6 ახალქალაქის დმი 1 0 ახალციხის დმი 11 1 ყვარლის დმი 7 1 სიღნაღის დმი 2 2 301 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თელავის დმი 6 1 სულ 264 67 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, სახალხო დამცველის 2015 წლის რეკომენდაციების 383 საპასუხოდ, დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულ პირთათვის დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების გაუმჯობესების მიზნით, 2015 წლის ოქტომბერში, შსს ადამიანის უფლებათა დაცვისა და მონიტორინგის დეპარტამენტში შეიქმნა სამედიცინო მომსახურების სამსახური, სადაც ჯამში დასაქმდება 27 ექიმი, რომლებიც მოვალეობას შეასრულებენ დეპარტამენტის ყველაზე დატვირთულ 8 იზოლატორში. (6 რეგიონული და 2 თბილისის). საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციიდან ირკვევა, რომ სამედიცინო მომსახურების გაუმჯობესების მიზნით მუშაობს რამდენიმე სპეციალური ჯგუფი: • სამუშაო ჯგუფი, რომელიც მუშაობს დაწესებულებაში მიღებისას პიროვნების • სამედიცინო პერსონალის მხრიდან დათვალიერების ფორმის შემუშავებაზე; სამუშაო ჯგუფი, რომელიც მუშაობს ორი სამართლებრივი აქტის პროექტზე: (1) ერთი ეხება შიმშილობის მართვას დროებითი მოთავსების იზოლატორებში და (2) მეორე, იზოლატორში პირის არსებული ჯანმრთელობის ამსახველი დოკუმენტების ასლების, მისი გადაყვანის შემთხვევაში, შესაბამისი პენიტენციური დაწესებულებისათვის გადაცემის ვალდებულებას; • სამუშაო ჯგუფი, რომელიც ადგილობრივი ექსპერტის ჩართულობით მუშაობს იზოლატორების სამედიცინო პერსონალის საქმიანობის ინსტრუქციების შემუშავებაზე; საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო ასევე გეგმავს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასაქმებული სამედიცინო პერსონალისათვის ტრენინგების ჩატარებას შემდეგ თემებზე: სტამბულის პროტოკოლის მიხედვით დაზიანებების დოკუმენტირება, დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ჯანსაღი გარემოს შექმნა და დაავადებათა პრევენცია, ასევე ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხებზე.384 აღსანიშნავია, რომ სახალხო დამცველის ადრინდელი რეკომენდაციების მიზანი იყო დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულ პირთათვის ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების გაწევა დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი ექიმის მიერ, რაც დაკავებულ სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში; გვ. http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf [ბოლოს ნანახია 26.03.2016] 384 შსს სამინისტროს წერილი 15.01.2016 383 302 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 218; იხ. ბმული პირს მისცემდა საშუალებას ექიმისათვის ღიად და შიშის გარეშე დაეფიქსირებინა ყველა დაზიანება ან ჩივილი, რაც მას დაკავების ან მის შემდეგ პერიოდში შეიძლება ჰქონოდა. აქედან გამომდინარე, იზოლატორებში შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ დასაქმებული ექიმების ყოფნა ამ მიზნის მიღწევას ეჭვის ქვეშ აყენებს, რადგან სამედიცინო მომსახურების გაწევისას იზოლატორში მყოფი ყველა პირი (როგორც იზოლატორის თანამშრომლები, ასევე ექიმიც) შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარება, რამაც დაკავებულ პირში შესაძლოა გამოიწვიოს შიშისა და უიმედობის განცდა, რომ მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა არაჯეროვნად იქნება აღწერილი და პოლიციის მხრიდან შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტი რეაგირების გარეშე დარჩება. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ იზოლატორებში შსს-ს სამედიცინო პერსონალის განთავსება ერთის მხრივ უზრუნველყოფს სწრაფ და დროულ სამედიცინო მომსახურების გაწევას, მაგრამ მეორეს მხრივ ამ პერსონალის მიუკერძოებლობის და დამოუკიდებლობის ხარისხი საეჭვოა, რამაც შესაძლოა სამომავლოდ დაკავებულ პირთა მიმართ არასათანადო მოპყრობის ფაქტების იდენტიფიცირებას ხელი შეუშალოს. ამ მოცემულობის გათვალისწინებით, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის განსაკუთრებული შესწავლის საგანი მომავალში სწორედ შსს-ს სამედიცინო პერსონალის საქმიანობა და მათი დამოუკიდებლობის ხარისხის განსაზღვრა იქნება. რეკომენდაციები საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: • შეწყდეს მოქალაქეებთან ე.წ. „გასაუბრების“ პრაქტიკა, როდესაც რეალურად პოლიციელები პირს თავისუფლებას უზღუდავენ • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ყველა დაკავებულ თუ სხვაგვარად თავისუფლება აღკვეთილ პირს დაყოვნების გარეშე განემარტოს მისი საპროცესო უფლებები • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა იზოლატორში მიყვანილ ყველა პირს მკაფიოდ და მისთვის გასაგებად განემარტოს არა მხოლოდ პროცესუალური უფლებები, არამედ ყველა ის უფლება და მოვალეობა, რაც მას უშუალოდ იზოლატორში ყოფნისას აქვს • ყველა დაკავებულს გადაეცეს, ან მისთვის სხვაგვარად ხელმისაწვდომი გახდეს, • უფლება-მოვალეობების ჩამონათვალის ასლი საკანში გასაცნობად განხორციელდეს დაკავებული პირის მხრიდან ოჯახის ან ადვოკატისათვის შეტყობინების მოთხოვნის სათანადო დოკუმენტირება შესაბამისი რეესტრების წარმოების გზით • დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, ყველა შემთხვევაში, უზრუნველყოფილ იქნას დაკავებულ პირთათვის დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურება 303 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • ყოველი სამედიცინო შემოწმებისას მოხდეს დაკავებული პირის სხეულზე არსებული ყველა • დაზიანების სრულყოფილი აღწერა და დოკუმენტირება სტამბოლის პროტოკოლის შესაბამისად დროებითი მოთავსების იზოლატორებში სამედიცინო პერსონალის მუდმივად განთავსების შემთხვევაში, უზრუნველყოფილი იყოს ექიმთა დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა წინადადება საქართველოს პარლამენტს • დაიხვეწოს საკანონმდებლო ბაზა იმგვარად, რომ შემცირდეს დაკავებული პირებისათვის უფასო იურიდიული დახმარების მიღების მაქსიმალური ორ დღიანი ვადა, რათა ისინი სამართალწარმოების პირველივე ეტაპიდან უზრუნველყოფილი იყვნენ ადვოკატის მომსახურებით. პროცედურული გარანტიები აუდიო- ვიდეო ჩანაწერები წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი მიიჩნევს, რომ პოლიციის განყოფილებებში, დაკავებულთათვის მინიჭებული დაცვის ფუნდამენტური გარანტიები, გამყარებული იქნება თუ თითოეული დაკავებულისთვის ცალ-ცალკე იწარმოება ერთიანი და ზედმიწევნითი ვიდეო ჩანაწერი, რომელშიც აისახება მისი პატიმრობის ყველა ასპექტი და მათთან დაკავშირებით განხორციელებული ქმედებები. 385 პოლიციის შესახებ კანონის 27-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, პოლიცია უფლებამოსილია საზოგადოებრივი უსაფრთხოების დასაცავად, ფორმის ტანსაცმელზე, გზასა და შენობების გარე პერიმეტრზე საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით დაამონტაჟოს/განათავსოს, აგრეთვე გამოიყენოს სხვის მფლობელობაში არსებული დამონტაჟებული ავტომატური ფოტო და ვიდეოტექნიკა დანაშაულის პრევენციის, აგრეთვე პირის უსაფრთხოებისა და საკუთრების, საზოგადოებრივი წესრიგისა და არასრულწლოვნის მავნე ზეგავლენისაგან დაცვის მიზნებისათვის. პოლიციის შესახებ საქართველოს კანონის 24-ე მუხლის თანახმად, პირის, ნივთის ან სატრანსპორტო საშუალების სპეციალური საპოლიციო კონტროლი ხორციელდება იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისთვის, რომ ჩადენილია ან იხ. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები (CPT/Inf/E (2002) 1 - Rev. 2015), პარ. 36, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/en/docsstandards.htm [ბოლოს ნანახია 29.03.2016] 385 304 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩადენილი იქნება დანაშაული ან სხვა სამართალდარღვევა. სპეციალური საპოლიციო კონტროლის განხორციელებისას პოლიციელი აღჭურვილი უნდა იყოს ფორმის ტანსაცმელზე დამაგრებული ჩართული ვიდეოგადამღები ტექნიკით. აღსანიშნავია, რომ ამჟამად სამხრე ვიდეოკამერებით აუდიო-ვიდეო ჩანაწერი ხორციელდება მხოლოდ შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის თანამშრომლების მიერ. ჩანაწერების შენახვის ვადა მოწესრიგებულია შინაგან საქმეთა მინისტრის 2015 წლის 23 იანვრის N53 ბრძანებით, რომლის მიხედვითაც ჩანაწერის შენახვის ვადა დამოკიდებულია ტექნიკური საშუალებების მახასიათებლებზე, მაგრამ არ უნდა აღემატებოდეს სამ წელს. 386 აღსანიშნავია, რომ საპატრულო პოლიციის თანამშრომელს ვიდეოჩანაწერის გაკეთების უფლება აქვს, მაგრამ არა ვალდებულება. 387 მნიშვნელოვანია, რომ სამხრე ვიდეოკამერებით და მანქანის ვიდეო რეგისტრატორებით აღიჭურვონ არა მხოლოდ საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის თანამშრომლები, არამედ დეტექტივ-გამომძიებლები და უბნის ინსპექტორ-გამომძიებლებიც. სახალხო დამცველმა 2015 წელს 11 წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას, რათა გამოძიება დაწყებულიყო პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან დაკავებული პირების მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებთან დაკავშირებით. უმეტეს შემთხვევაში დაკავებული პირები მიუთითებენ პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან ფიზიკურ და სიტყვიერ ზეწოლაზე დაკავების მომენტიდან, ასევე მიუთითებდნენ პოლიციის ავტომანქანაში განხორციელებულ ფიზიკურ ძალადობაზე. აღნიშნულის მაგალითია გ.ძ.-ს საქმე, სადაც ბრალდებული მიუთითებს, რომ მისთვის დაკავების დროს არ განუმარტავთ უფლებები, პირდაპირ დაუწყეს ფიზიკური და სიტყვიერი შეურაცხყოფის მიყენება, რაც პოლიციის ავტომანქანაშიც გაგრძელდა. პოლიციის ავტომანქანაში ფიზიკური ძალადობისა და სიტყვიერი შეურაცხყოფის ფაქტზე საუბრობს ასევე ბრალდებული ო.რ. აღსანიშნავია პოლიციის მიერ სამხრე კამერების გამოყენებასთან დაკავშირებით 2012 წელს ამერიკის შეერთებულ შტატებში ჩატარებული ორი ექსპერიმენტი, ერთი კალიფორნიის შტატის ქალაქ რიალტოში 388 და მეორე არიზონას შტატის ქალაქ მესაში. 389 აღნიშნულმა ექსპერიმენტებმა აჩვენა, რომ სამხრე კამერების გამოყენება ხელს უწყობს პოლიციის მხრიდან ძალის გადამეტების, ასევე დაკავებული პირების მხრიდან წინააღმდეგობის გაწევის შემცირებას. შინაგან საქმეთა მინისტრის 2016 წლის 21 იანვრის N153298 წერილი. აღნიშნული საკითხი განხილულია „სამართლიანი სასამართლოს“ თავში. 388 კვლევის შედეგები იხილეთ შემდეგ მისამართზე: https://www.policeone.com/use-of force/articles/8218374-7-findings-from-first-ever-study-on-body-cameras/ [ბოლოს ნანახია 23.03.2016]. 389 კვლევის შედეგები იხილეთ შემდეგ მისამართზე: http://journalistsresource.org/studies/government/criminal-justice/body-cameras-police-interact-with-public [ბოლოს ნანახია 23.03.2016]. 386 387 305 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რიალტოში ჩატარებულმა ექსპერიმენტმა აჩვენა შემდეგი:  ხალხი უფრო მეტად ემორჩილებოდა სოციალურ ნორმებს და უკეთესად იქცეოდნენ მას შემდეგ, რაც იგებდნენ რომ მათი ქმედებები იწერება. კამერის დაკვირვების პირობებში, ისინი უფრო მეტად რწმუნდებოდნენ რომ მათი მხრიდან ნებისმიერი მიუღებელი საქციელი აღიბეჭდებოდა ფირზე;  კამერის „ნეიტრალური მესამე თვალის“ მიერ გამოწვეული „თვითგაცნობიერების“ ეფექტი გავლენას ახდენს პოლიციელთა და სავარაუდო დამრღვევთა ფსიქოლოგიაზე და აიძულებს მათ, რომ არ გაუწიონ წინააღმდეგობა პოლიციას (დამრღვევების შემთხვევაში) და არ გამოიყენონ გადამეტებული და არასაჭირო ძალა (პოლიციის შემთხვევაში);  კამერის მიერ ყველაფრის დაფიქსირება ამცირებს პოლიციის მიერ არასათანადო ქცევის რისკს, რადგან პოლიციელმა იცის, რომ მისი მოქალაქესთან ნებისმიერი სახის ინტერაქცია ჩაიწერება და შეუმჩნეველი არ დარჩება;  ექსპერიმენტის დროს შემცირდა როგორც პოლიციის მიერ ძალის გამოყენების მაჩვენებელი, ასევე მოქალაქეების მხრიდან წარდგენილი საჩივრების რაოდენობაც;  ვიდეოჩანაწერები განიხილება მნიშვნელოვან მტკიცებულებად თუკი საქმის განხილვა სასამართლოში გაგრძელდება. მესაში ჩატარებულმა ექსპერიმენტმა აჩვენა შემდეგი:  პოლიციელები, რომლებიც არ ატარებდნენ სამხრე კამერებს, 9.8%-ით მეტ „ადგილზე დაკითხვას“ აწარმოებდნენ და 6.9%-ით მეტ დაკავებას ახორციელებდნენ, ვიდრე ის პოლიციელები, რომელთაც კამერები ქონდათ სხეულზე დამაგრებული;  პოლიციელები, რომლებიც ატარებდნენ სამხრე კამერას 23.1%-ით უფრო მეტად იყენებდნენ სასამართლოში გამოცხადების სანქციას ვიდრე ის პოლიციელები, რომლებიც არ ატარებდნენ კამერას;  პოლიციელები, რომლებიც ატარებდნენ სამხრე კამერას 13.5%-ით უფრო მეტად ცდილობდნენ ხალხთან ინტერაქციას, ვიდრე კამერის გარეშე მოძრავი პოლიციელები. 2015 წელს კვლავ პრობლემას წარმოადგენდა პოლიციის სამმართველოების უმეტესობაში შიდა პერიმეტრზე ვიდეომეთვალყურეობის არარსებობა. შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 390 შიდა პერიმეტრზე ვიდეო-მეთვალყურეობა არ არის გლდანი-ნაძალადევის მე-8 განყოფილებაში, მცხეთის რაიონულ და თიანეთის რაიონულ 390 შინაგან საქმეთა სამინისტროდან 2016 წლის 4 მარტის N555482 წერილი. 306 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამმართველოებში, ვაზიანის, თელეთისა და გომბორის პოლიციის განყოფილებებში, შულავერის, ალგეთის, კაჩაგანისა და სადახლოს პოლიციის განყოფილებებში, თამარისის განყოფილებაში, წალკის რაიონული სამმართველოს ადმინისტრაციულ შენობაში, სუფსის განყოფილებასა და ლანჩხუთის სამმართველოში. აღსანიშნავია, რომ კახეთის და თეთრიწყაროს რაიონის პოლიციის არცერთ განყოფილებასა და სამმართველოში არ არის შიდა პერიმეტრზე ვიდეოკამერები. ამასთან აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის პოლიციის დეპარტამენტის და იმერეთის, რაჭა-ლეჩხუმის დეპარტამენტის ადმინისტრაციული შენობების და ქვემო გარდა არცერთ სვანეთის პოლიციის სამმართველოსა და განყოფილებაში არ მიმდინარეობს შიდა პერიმეტრის ვიდეო-მეთვალყურეობა. მას შემდეგ, რაც დაკავებულ პირს შეიყვანენ შენობაში, შეუძლებელი ხდება იმის დადგენა, თუ სად და რა პირობებში იმყოფება ეს პირი პოლიციის სამმართველოში და ხომ არ დაექვემდებარა ფიზიკურ ან ფსიქოლოგიურ ძალადობას. აუცილებელია პოლიციის სამმართველოების შენობების სათვალთვალო კამერებით აღჭურვა და ვიდეოჩანაწერის შენახვა გონივრული ვადით, რაც დაკავებული პირის არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის დამატებით გარანტიას წარმოადგენს. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს სახალხო დამცველის მიერ პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან დაკავებული პირების მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებთან დაკავშირებით გაცემული 11 რეკომენდაციიდან 10 ეხებოდა დაკავებული პირის მიმართ ფიზიკური ძალადობის ფაქტებს, რომელიც განხორციელდა პოლიციის სამმართველოებში. აქვე, ხაზგასასმელია ის ფაქტი, რომ მოცემულ საქმეებში მითითებული სამმართველოების უმეტესობაში, კერძოდ, გლდანი-ნაძალადევის N8 განყოფილებაში, ზესტაფონის, ბაღდათის, წალენჯიხის, ქობულეთის რაიონულ სამმართველოებში, ასევე, ქუთაისის პოლიციის მე-4 განყოფილებაში, არ ხორციელდება ვიდეო-მეთვალყურეობა. ვიდეოჩანაწერი შესაძლოა იყოს უფლების დაცვის საკმაოდ ეფექტიანი გარანტია როგორც დაკავებული პირისათვის, ასევე პოლიციისთვის. როგორც წესი ვიდეოჩანაწერი კეთდება პოლიციის დაწესებულებებში არსებული ზოგადი მდგომარეობის დაკვირვების, ასევე დაკავებულის დაკითხვის მიზნით. წამების საწინააღმდეგო კომიტეტის ზოგადი კომენტარის მიხედვით პრევენციის ახალი მეთოდები, მაგ. როგორიცაა ვიდეოგადაღება, გამოცდილია და მისი ეფექტიანობა დადგენილია. 391 ყველა დაკითხვის აუდიო-ვიდეო ჩაწერის მნიშვნელობის თვალსაზრისით საინტერესოა ვ.ბ.-ს საქმე. 2015 წლის 3 აგვისტოს ბრალდებული ვ.ბ. წაიყვანეს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ისანისამგორის რაიონის მთავარ სამმართველოში შემოწმების მიზნით. ბრალდებულის გაერო-ს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N2, პარ.14, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www2.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/CAT.C.GC.2.CRP.1.Rev.4_en.pdf [ბოლოს ნანახია 25.03.2016] 391 307 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გადმოცემით, შსს ისანი-სამგორის მთავარ სამმართველოში მისვლისთანავე აიყვანეს მეოთხე სართულზე სამმართველოს უფროსის ოთახში, სადაც მიაყენეს სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფა. ვ.ბ.-ს თქმით, აღნიშნულის შემდეგ გადაიყვანეს ვარკეთილის მესამე მასივში მდებარე პოლიციის განყოფილებაში, სადაც ერთ-ერთმა თანამშრომელმა, რომლის სახელი და გვარი არ იცის, თუმცა ამოცნობა შეუძლია მიაყენა სიტყვიერი შეურაცხყოფა. ასევე, ახორციელებდა ფსიქოლოგიურ ზეწოლას - ემუქრებოდა ლიკვიდაციით, ცოლის და დის გაუპატიურებით, ხოლო შემდეგ სხვა პოლიციის თანამშრომლებთან ერთად მიაყენა სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფა. აღნიშნულთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა 2015 წლის 5 აგვისტოს N15-8/6351 რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას. 2015 წლის 17 აგვისტოს პროკურატურიდან მიღებული N13/52215 პასუხის თანახმად, ბრალდებულ ვ.ბ.-ს სისხლის სამართლის საქმეს დართული იყო პოლიციის ადმინისტრაციულ შენობაში ყოფნისას გადაღებული ვიდეომასალა, სადაც ბრალდებული სამართლდამცავი ორგანოს წარმომადგენელს ემუქრებოდა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ იგი მათ არ უცემიათ, აუცილებლად უჩივლებდა და განაცხადებდა, რომ პოლიციელებმა სცემეს. 2014 წელს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა შინაგან საქმეთა მინისტრს, რათა პოლიციის ყველა სამმართველო აღჭურვილი ყოფილიყო შიდა და გარე პერიმეტრის ვიდეო მეთვალყურეობის სისტემებით. შინაგან საქმეთა სამინისტროდან 2016 წლის 4 მარტს მიღებული N555482 წერილის თანახმად, 2014 -2015 წლებში შინაგან საქმეთა სამინისტროს სტრუქტურული ქვედანაყოფებისთვის შეძენილი იქნა ვიდეოკამერები, რომელთა მონტაჟი დაგეგმილია 2016 წელს. საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ აუცილებელია, პირის დაკავებიდან იმ მომენტამდე, სანამ იგი იმყოფება პოლიციის კონტროლის ქვეშ, ყველა შემთხვევაში მოხდეს სრული პროცესის ვედეო-ჩაწერა. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 1 თებერვლის N108 ბრძანებით დამტკიცებული დროებითი მოთავსების იზოლატორის საქმიანობის მარეგულირებელი დამატებითი ინსტრუქციის მეთვალყურეობის წარმოება მე-91 მუხლის შესაბამისად, იზოლატორებში ვიდეო დასაშვებია იზოლატორში მოთავსებული პირების და იზოლატორის პერსონალის უსაფრთხოების, დაკავებული პირების მიმართ არასათანადო მოპყრობის აღკვეთის, იზოლატორებში სამართალდარღვევების პრევენციის, აგრეთვე იზოლატორების მუშაობასა და ადამიანის უფლებების დაცვაზე მონიტორინგის ეფექტიანად განხორციელების მიზნით. ვიდეო მეთვალყურეობის განხორციელება დასაშვებია იზოლატორის დერეფნებში, ხოლო საკნებში ვიდეოგადაღება ნებადართულია მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, თუმცა აღნიშნულ შემთხვევაში მაქსიმალურად უნდა იყოს დაცული იზოლატორში მოთავსებული პირის პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობა. 308 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შინაგან საქმეთა მოთავსების სამინისტროდან იზოლატორებში, მიღებული გარდა ფოთის ინფორმაციის თანახმად, დროებითი და დროებითი მოთავსების მესტიის იზოლატორებისა, ვიდეო-მეთვალყურეობა ხორციელდება ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორში. მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, ვიდეოკამერები განთავსებულია იზოლატორების მთელ პერიმეტრსა და კორიდორებში, წინასწარი დაკავების საკნების, საგამოძიებო ოთახების და სანიტარული კვანძების გარდა. არცერთი იზოლატორის მიმდებარე ტერიტორიაზე არ ხორციელდება ვიდეოკამერებით მეთვალყურეობა. დროებითი მოთავსების იზოლატორების ვიდეო-მეთვალყურეობა ხორციელდება შინაგან საქმეთა სამინისტროს ადამიანის უფლებათა დაცვისა და მონიტორინგის დეპარტამენტის მონიტორინგის სამსახურის თანამშრომლების მიერ, ამისათვის სპეციალურად გამოყოფილი ოთახიდან, სიგნალის პირდაპირი ტრანსლირების რეჟიმში და ვიდეო-ჩანაწერების შენახვა არ დაკავებული ხორციელდება. 392 პირის არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის უზრუნველსაყოფად მნიშვნელოვანია დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოხდეს მიმდინარე ვიდეო მეთვალყურების ჩაწერა და ჩანაწერების გონივრული ვადით შენახვა. საჭიროების შემთხვევაში, ჩანაწერები ხელმისაწვდომი უნდა იყოს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებისთვის. რეკომენდაციები შინაგან საქმეთა მინისტრს: • პოლიციის ყველა სამმართველოს შენობაში და დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დამონტაჟდეს სათვალთვალო კამერები • უზრუნველყოს ყველა შემთხვევაში პოლიციის მიერ პირის დაკავებიდან მისი დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესახლებამდე, მათ შორის დაკავების, უფლებების გაცნობის, საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების, ტრანსპორტირების პროცესის უწყვეტი ვიდეო-გადაღება. • განისაზღვროს საპატრულო პოლიციელის მიერ მოქალაქესთან კომუნიკაციის დამყარების დროს სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენებით შესაბამისი ჩანაწერის გაკეთების ვალდებულება და განხორციელებული ჩანაწერების შენახვის წესი და ვადები. • განისაზღვროს დეტექტივ-გამომძიებლების და უბნის ინსპექტორ-გამომძიებლების მიერ მოქალაქესთან კომუნიკაციის დამყარების დროს სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენებით შესაბამისი ჩანაწერის გაკეთების ვალდებულება და განხორციელებული ჩანაწერების შენახვის წესი და ვადები. • უზრუნველყოფილი იქნას დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მიმდინარე ვიდეო მეთვალყურეობის ჩაწერა და ჩანაწერების გონივრული ვადით შენახვა • 392 უზრუნველყოფილი იქნას ყველა ვიდეო-ჩანაწერის გონივრული ვადით შენახვა. შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მიღებული 2016 წლის 21 იანვრის N153298 პასუხი; 309 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დოკუმენტაციის სრულყოფილი წარმოება 2015 წლის მანძილზე განხორციელებული ვიზიტების დროს, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებმა შეამოწმეს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულ პირთა საქმეები, პოლიციის სამმართველოებსა და განყოფილებებში არსებული ჟურნალები. აღნიშნული დოკუმენტაციის შესწავლის შედეგად გამოვლინდა სხვადასხვა სახის დარღვევები და ხარვეზები, რომლის გამოსწორებაც აუცილებელია დოკუმენტაციის სრულყოფილი წარმოებისთვის. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს „დროებითი მოთავსების იზოლატორების ტიპური დებულების, იზოლატორების შინაგანაწესის და იზოლატორების საქმიანობის მარეგულირებელი დამატებითი ინსტრუქციის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 1 თებერვლის N108 ბრძანების თანახმად 393, იზოლატორის სრულფასოვანი გამართული მუშაობისათვის წარმოებს სარეგისტრაციო-საიდენტიფიკაციო და სხვადასხვა დანიშნულების ჟურნალები, ელექტრონული სისტემები და დოკუმენტაციები, კერძოდ, ა) იზოლატორში მოთავსებულ დაკავებულ პირთა აღრიცხვის ერთიანი მონაცემთა ელექტრონული ბაზა; ბ) იზოლატორში მოთავსებულ დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნი; გ) იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სამედიცინო დახმარების რეგისტრაციის ჟურნალი; დ) შემოსული და გასული კორესპონდენციების ჟურნალები; ე) ამანათების მიღება-გადაცემის ჟურნალი; ვ) დაკავებულის გარეგნული დათვალიერების ოქმი; ზ) ბადრაგირებას დაქვემდებარებულ პატიმართა სია; თ) საგუშაგო ფურცელი; ი) პირადი დათვალიერების ოქმი. კ) საარქივო ბარათი. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 8 აგვისტოს, N605 ბრძანების, N6 დანართით დამტკიცებულია შინაგან საქმეთა ორგანოებში „დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნის“ ფორმა, ხოლო ამავე ბრძანების N7 დანართით „საპყრობილეში (დროებითი მოთავსების იზოლატორში) გადაყვანილ პირთა აღრიცხვის ჟურნალი“. საყურადღებოა, რომ მოცემული ჟურნალების შემოწმების პროცესში, პოლიციის სამმართველოებისა და განყოფილებების თანამშრომლები სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებს ეკითხებოდნენ, თუ როგორ უნდა შეევსოთ კონკრეტული გრაფები. აღმოჩნდა, რომ შსს ორგანოების თანამშრომლები ჟურნალებს სხვადასხვაგვარად ავსებენ. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია შსს ორგანოების პოლიციის სამმართველოებისა 393 და განყოფილებების ჟურნალების შევსებაზე პასუხისმგებელ დანართი 3 - დროებითი მოთავსების იზოლატორის საქმიანობის მარეგულირებელი დამატებითი ინსტრუქცია, მუხლი 5. 310 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თანამშრომელებს ჩაუტარდეთ შესაბამისი ინსტრუქტაჟი „დაკავებულ პირთა აღრიცხვისა“ და „საპყრობილეში (დროებითი მოთავსების იზოლატორში) გადაყვანილ პირთა“ აღრიცხვის ჟურნალების სრულყოფილი წარმოების უზრუნველსაყოფად. წლის მანძილზე განხორციელებული მონიტორინგების დროს დადგინდა, რომ აღნიშნული ჟურნალები, ხშირ შემთხვევაში, არასრულყოფილად და არასწორად იყო შევსებული. კერძოდ, რიგ შემთხვევებში ვერ დგინდება, რა დროს იქნა პირი დაკავებული პოლიციის თანამშრომლის მიერ, გაურკვეველია დაკავებულის სამმართველოში შეყვანის თარიღი/დრო, ასევე შემდგომში რა ბედი ეწია დაკავებულს; არეულია ჟურნალებში არსებული ნუმერაცია, არ არის მითითებული, სად და რა ვითარებაში მოხდა სამართალდარღვევა, ზოგ შემთხვევებში კი, გრაფები ჟურნალებში საერთოდ არ არის შევსებული. ჟურნალების შევსების ხარვეზები დაფიქსირდა მარნეულის, წალენჯიხის, ხობის, ზესტაფონის, ტყიბულის, ქუთაისის, ბათუმის, ბორჯომის, ადიგენის, ახალციხის, გორის, საგარეჯოს, თეთრიწყაროს, თერჯოლის, ამბროლაურის, ლანჩხუთის, ონის, შუახევის, ქედის, წყალტუბოს, ხაშურის, ასპინძის, თელავის, სიღნაღის, ხელვაჩაურის, ქარელის, აბაშის, მარტვილის, ჩხოროწყუს, წალკის, ბაღდათის, ყვარლის, სამტრედიის, ჭიათურის, საჩხერის, ლენტეხის, ვანის, ოზურგეთის, ქობულეთის, ზუგდიდის, სენაკის, ნინოწმინდის, ფოთის, მესტიის, ხულოს, ჩოხატაურის რაიონულ სამმართველოებისა და ბაკურიანის, ბარალეთისა და ვალეს პოლიციის განყოფილებაში წარმოებულ ჟურნალებში. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ განხორციელებული ვიზიტების დროს, დადგინდა, რომ შინაგან საქმეთა პოლიციის განყოფილებებსა და სამმართველოებში არ წარმოებს შესულ პირთა აღრიცხვის სპეციალური ჟურნალები. ასე, მაგალითად მოწმის სახით პირის პოლიციის სამმართველოში/განყოფილებაში გამოცხადების შემთხვევაში არ ხდება მისი შენობაში შესვლის ფაქტის დაფიქსირება ერთიანი ფორმის ჟურნალში. მნიშვნელოვანია, რომ დეტალურად აღირიცხებოდეს პოლიციის განყოფილებასა და სამმართველოებში შესულ მოქალაქეთა შესვლის თარიღი (დროის მითითებით), მისვლის მიზანი და შენობის დატოვების თარიღი და დრო. საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრულია სისხლის სამართლის წესით და ადმინისტრაციული წესით დაკავებულ პირთა დაკავების ოქმის ფორმები. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 175-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, დაკავების ოქმში უნდა აღინიშნოს: ვინ, სად, როდის, რა ვითარებაში, ამ კოდექსში მითითებულ რომელ საფუძველზეა დაკავებული, დაკავებულის ფიზიკური მდგომარეობა დაკავების მომენტში, რომელი დანაშაულის ჩადენაშია იგი ბრალდებული, მისი პოლიციის დაწესებულებაში ან სხვა სამართალდამცავ ორგანოში მიყვანის ზუსტი დრო, ამ კოდექსით გათვალისწინებული ბრალდებულის უფლებებისა და მოვალეობების ნუსხა, აგრეთვე 311 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაბამის შემთხვევაში ის ობიექტური მიზეზი (მიზეზები), რომლის (რომელთა) არსებობის გამოც შეუძლებელი იყო დაკავების ოქმის შედგენა დაკავებისთანავე. აღსანიშნავია, რომ წლის მანძილზე განხორციელებული ვიზიტების დროს შემოწმდა, რამდენად სრულყოფილად ხდება სამართალდამცავი პირების მიერ ოქმების შევსება და დადგინდა, რომ ბრალდებულის დაკავებისა და პირადი ჩხრეკის ოქმი, ხშირ შემთხვევაში, არ ივსება სრულყოფილად. კერძოდ, სრულყოფილად არ მიეთითება, თუ რა ვითარებაში მოხდა პირის დაკავება, ჰქონდა თუ არა ადგილი წინააღმდეგობის გაწევას, იქნა თუ არა გამოყენებული იძულების პროპორციული ზომა და რა ფორმით, განხორციელდა თუ არა დაკავება მშვიდ ვითარებაში, წინააღმდეგობის გაწევის გარეშე. სპეციალური პრევენციული თვისებრივი ანალიზის ჯგუფის შედეგად წევრების მიერ შესწავლილი 740 შემთხვევის დადგინდა, რომ დაკავებულ პირთა მხრიდან დაუმორჩილებლობის/წინააღმდეგობის გაწევის 227 (30,7%) შემთხვევა გამოვლინდა, ხოლო ასეთის შესახებ მითითებას არ შეიცავს შესწავლილი 513 (69,3 %) ოქმი. ასევე გაირკვა, რომ დაუმორჩილებლობის/წინააღმდეგობის გაწევის შესახებ დაკავების ოქმში მითითების 227 შემთხვევიდან 3 შემთხვევაში (1,3 %) არის სრული აღწერა, თუ რაში გამოიხატა დაუმორჩილებლობა/წინააღმდეგობის გაწევა, 4 შემთხვევაში ოქმი შეიცავს ნაწილობრივ აღწერას (1,8 %), შემთხვევათა 96,9 %-ში პოლიციის თანამშრომლები ასეთ აღწერას არ ახდენენ. 740 შემთხვევიდან ძალის გამოყენების ფაქტის შესახებ მითითებულია მხოლოდ 46 შემთხვევაში (6,2 %), 27 შემთხვევაში (3,6 %) აღნიშნულია, რომ ძალის გამოყენებას ადგილი არ ჰქონია, ხოლო 667 შემთხვევაში (90,2 %) ძალის გამოყენების შესახებ დაკავების ოქმში მითითება არ არის. ძალის გამოყენების შესახებ მითითების 46 შემთხვევიდან, დაკავების ოქმში ძალის გამოყენების მეთოდი სრულად აღწერილია მხოლოდ 2 შემთხვევაში (4,3 %), 3 შემთხვევაში (6,5 %) ოქმი შეიცავს ნაწილობრივ აღწერას, ხოლო 41 შემთხვევაში (89,2 %) ოქმში არაფერია ნათქვამი ძალის გამოყენების მეთოდის შესახებ. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 245-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, ადმინისტრაციული დაკავების შესახებ შედგება ადმინისტრაციული დაკავების ოქმი, რომელშიც აღინიშნება ოქმის შედგენის თარიღი და ადგილი; ოქმის შემდგენის თანამდებობა, სახელი და გვარი; ცნობები დაკავებულის პიროვნების შესახებ; დაკავების დრო და საფუძველი. ოქმს ხელს აწერენ ოქმის შემდგენი თანამდებობის პირი და დაკავებული. თუ დაკავებული უარს აცხადებს ოქმის ხელმოწერაზე, ამის შესახებ ოქმში მიეთითება. პირის დაკავების შემდეგ, მისი ფიზიკური დათვალიერების დროს, ძალადობის ნებისმიერი კვალი, რომელიც შესაძლებელია გამოეწვია წამებას ან არასათანადო მოპყრობას, 312 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აუცილებლად უნდა იქნას შესაბამისი წესით აღწერილი და დოკუმენტირებული. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ როდესაც პირი სხეულის დაზიანებას იღებს დაკავებისას ან პოლიციის თანამშრომლების კონტროლს ქვეშ ყოფნის პერიოდში, ყოველი ასეთი დაზიანება წარმოშობს მყარ პრეზუმფციას, რომ დაკავებული დაექვემდებარა არასათანადო მოპყრობას. 394 ევროპული სასამართლოს მიერ დადგენილი სტანდარტის თანახმად, როდესაც ხდება პირის დაკავება, რომელსაც დაკავებამდე დაზიანებები არ აღენიშნებოდა, ხოლო შემდეგ მას აღენიშნება დაზიანებები, სახელმწიფოს ვალდებულებაა წარმოადგინოს ჯეროვანი ახსნაგანმარტება, თუ რამ გამოიწვია ეს დაზიანებები, წარმოადგინოს მტკიცებულებები, როგორ მოხდა ამ დაზიანებების მიღება, რაც გააქარწყლებს დაზარალებულის ჩვენებას. აღნიშნული განმარტების სახელმწიფოს მიერ წარმოუდგენლობა იწვევს კონვენციის მესამე მუხლის დარღვევას. 395 2015 წლის 30 ნოემბერს, საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ მთავარ პროკურატურაში გაგზავნილი წინადადების თანახმად, 396 განსაკუთრებით საყურადღებოა ის გარემოება, რომ პოლიციის სამმართველოში შეყვანის დროს, როგორც შესაბამის დოკუმენტებშია აღნიშნული, გ.კ.-ს, რ.ტ.-ს და გ.გ.-ს სხეულზე რაიმე დაზიანების კვალი არ აღენიშნებოდათ, ხოლო დროებითი მოთავსების იზოლატორში შეყვანისას, ბრალდებულებს გარეგნულად მრავლობითი დაზიანებები გააჩნდათ. პოლიციის თანამშრომლების მიერ დაკავებულთა მიმართ განხორციელებულ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტს მეტ დამაჯერებლობას სძენს ის გარემოება, რომ სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლების მიერ შედგენილ არც ერთ შესაბამის დოკუმენტში არ ფიქსირდება გ.კ.-ს და გ. გ.-ს მიერ ფიზიკური წინააღმდეგობის გაწევის ფაქტი, მაშინ როდესაც ორივე დაკავებულს სხეულზე არაერთი მნიშვნელოვანი ხასიათის დაზიანება აღენიშნებოდათ. დაკავების ოქმში, შსს დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნში და გარეგნული დათვალიერების ოქმში დაზიანებების თანხვედრის შესახებ ინფორმაცია იხილეთ, ქვემოთ, ცხრილში. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2007 წლის 23 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე კოლიბაბა მოლდავეთის წინააღმდეგ (Colibaba v. Moldova), საქმე N29089/06. 394 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2010 წლის 23 თებერვლის გადაწყვეტილება 395 საქმეზე გოჰან ილდირიმი თურქეთის წინააღმდეგ, (Gokhan Yildirim v. Turkey), საქმე N31950/05. გ.გ.-ს, გ.კ.-ს, რ.ტ.-ს და ბ.მ.-ს მიმართ სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლების მხრიდან 396 შესაძლო არასათანადო მოპყრობის და სხვა შესაძლო კანონდარღვევის ფაქტებთან დაკავშირებით, წერილის ნომერი 11-3/9735. 313 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაზიანება მითითებულია დაკავების ოქმში, დაკავებულ პირთა ხვედრითი რაოდენობა წილი 134 18,9% 11 1,6% 2 0,3% 0 0 22 3,1% მხოლოდ გარეგნული დათვალიერების ოქმში 276 38,9% დაკავების ოქმში და გარეგნული დათვალიერების ოქმში 33 4,7% 231 32,6% აღრიცხვის წიგნში და გარეგნული დათვალიერების ოქმში მხოლოდ დაკავების ოქმში შსს ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნებსა და დაკავების ოქმში მხოლოდ შსს ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნებში შსს ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნებსა და გარეგნული დათვალიერების ოქმში დაკავების ოქმში და გარეგნული დათვალიერების ოქმში, შსს ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნებში შემოწმება ვერ მოხერხდა სულ 709 ზემოთ, ცხრილში მითითებული მონაცემებიდან ჩანს, რომ 298 შემთხვევაში (42 %) დაკავების ოქმში დაზიანება მითითებული არ არის. 397 დაზიანებათა რაოდენობის თანხვედრა იხილეთ, ქვემოთ, ცხრილში. დაზიანება უფრო მეტი დაზიანება დაკავების ოქმში უფრო მეტი დაზიანება დაკავების ოქმში და შსს ორგანოებში 397 რაოდენობა ხვედრითი წილი 26 3,5 % 10 1,3 % ამ 298 შემთხვევიდან ადმინისტრაციული დაკავების - 237 შემთხვევა (79,5 %); სისხლის სამართლის წესით დაკავების - 61 შემთხვევა (20,5 %). ადმინისტრაციული წესით დაკავების ყველა შემთხვევის 52,2 %, სისხლის სამართლის წესით - 20,8 %. 314 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნებში უფრო მეტი დაზიანება შსს ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნებში უფრო მეტი დაზიანება შსს ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნებსა და გარეგნული დათვალიერების ოქმში უფრო მეტი დაზიანება გარეგნული დათვალიერების ოქმში უფრო მეტი დაზიანება დაკავების ოქმში და გარეგნული დათვალიერების ოქმში სულ დამუშავებული ანკეტების რაოდენობა 4 0,5 % 7 0,9 % 418 56,2 % 42 5,6 % 740 იმ 418 შემთხვევიდან, სადაც გარეგნული დათვალიერების ოქმში მითითებულია უფრო მეტი დაზიანება, 289 შემთხვევაში (69,1 %) პირი დაკავებული იყო ადმინისტრაციული წესით, ხოლო 129 შემთხვევაში (30,9 %) - სისხლის სამართლის წესით (ადმინისტრაციული წესით დაკავების ყველა შემთხვევის 63,6 %, სისხლის სამართლის წესით დაკავების - 44,8 %). აშკარად ჩანს, რომ დაზიანების აღწერის სრულყოფილების კუთხით პრობლემა უფრო მწვავეა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული კვლევის ფარგლებში გაანალიზებული იყო, თუ რა გავლენას ახდენდა საკმარისი განათების არსებობა/არარსებობა დაკავების ოქმში დაზიანების აღწერაზე. დადგინდა, რომ მხოლოდ შემთხვევათა ერთ მესამედში მოხდა პირის დაკავება დღის შუქზე. ასევე გაირკვა, რომ იმ შემთხვევების ერთ მესამედში, სადაც დაზიანების შესახებ მითითებულია მხოლოდ გარეგნული დათვალიერების ოქმში, პირის დაკავება მოხდა დღის შუქზე. აღსანიშნავია, რომ კვლევამ გამოავლინა 50 შემთხვევა, როდესაც პირის დაკავება მოხდა დღის შუქზე, ხოლო თავის, სახის და თვალბუდის არეში დაზიანებები მითითებულია მხოლოდ გარეგნული დათვალიერების ოქმში. ამ 50 შემთხვევაში, თუ პირს დაკავებისას აღენიშნებოდა დაზიანება, ის აუცილებლად უნდა დაეფიქსირებინა დამკავებელს. კვლევის ფარგლებში ასევე გამოვლინდა, რომ 740 შესწავლილი საქმის მასალებიდან, 45 შემთხვევაში გარეგნული დათვალიერების ოქმის შესაბამის გრაფაში, დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომელმა არ მიუთითა, ჰქონდა თუ არა დაკავებულ პირს პრეტენზია პოლიციის მიმართ. 315 ყველაზე მეტი ხარვეზი ამ კუთხით დაფიქსირდა მარნეულის საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დროებითი მოთავსების იზოლატორში. 398 გარდა ამისა, 32 შემთხვევაში გარეგნული დათვალიერების ოქმებში მითითებული არა არის დაზიანების მიღების დრო. 399 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს, მიეღო ყველა საჭირო ზომა დაკავებულ პირთა შესახებ დოკუმენტაციის სრულყოფილად შევსებისათვის. როგორც 2015 წელს განხორციელებული მონიტორინგების საფუძველზე დადგინდა, კვლავ ხარვეზებით ივსება დაკავებისა და გარეგნული არსებული ჟურნალები და დათვალიერების სამედიცინო ოქმები, ხასიათის პოლიციის სამმართველოებში დოკუმენტაცია. გარდა ამისა, ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმა არასრულყოფილია. „ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ოქმის, ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის, პირადი გასინჯვისა და ნივთების გასინჯვის ოქმის, საჯარიმო ქვითრის, სატრანსპორტო საშუალების მართვის დროებითი ნებართვის, ახსნა-განმარტებისა და ცნობის ფორმების შევსებისა და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმის განმხილველ ორგანოში წარდგენის წესის დამტკიცების შესახებ“, 2014 წლის 15 აგვისტოს საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის N625 ბრძანების თანახმად, დამტკიცებულია ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმა. 400 აღნიშნული ოქმი არ მოითხოვს დაკავების ოქმის შედგენის დროის401, დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებებისა და იმის აღნიშვნას, თუ რა ვითარებაში მოხდა პირის დაკავება (ადგილი ჰქონდა თუ არა წინააღმდეგობის გაწევას, გამოყენებული იყო თუ არა იძულების პროპორციული ზომა, რა ფორმით, ან განხორციელდა თუ არა დაკავება მშვიდ ვითარებაში, წინააღმდეგობის გაწევის გარეშე), როგორც ეს არის სისხლის სამართლის წესით დაკავების ოქმში. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, აუცილებელია ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმის სრულყოფა, მასში ზემოთ ჩამოთვლილი ინფორმაციის ჩამატების გზით და ასევე შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორების, პოლიციის სამმართველოებისა და განყოფილებების თანამშრომელთა გადამზადება, სწავლება. რეკომენდაციები შინაგან საქმეთა მინისტრს: • დოკუმენტაციის სრულყოფილად წარმოების მიზნით, უზრუნველყოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელთა სწავლება 398 18 შემთხვევა. 399 10 შემთხვევაში აჭარისა და გურიის რეგიონალურ დროებითი მოთავსების იზოლატორში შევსებულ გარეგნული დათვალიერების ოქმებში. 400 დანართი N9 401 იგულისხმება რომელ საათზე მოხდა დაკავება. 316 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, მათ შორის შესაბამისი ინსპექტირების გზით, დოკუმენტაციის სრულყოფილი წარმოების უზრუნველსაყოფად • შევიდეს ცვლილება „ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ოქმის, ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის, პირადი გასინჯვისა და ნივთების გასინჯვის ოქმის, საჯარიმო ქვითრის, სატრანსპორტო საშუალების მართვის დროებითი ნებართვის, ახსნა-განმარტებისა და ცნობის ფორმების შევსებისა და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმის განმხილველ ორგანოში წარდგენის წესის დამტკიცების შესახებ“, 2014 წლის 15 აგვისტოს საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის N625-ე ბრძანებაში და N9 დანართით დამტკიცებულ ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმაში ჩაემატოს გრაფები შემდეგი ინფორმაციის შესატანად: ოქმის შედგენის დრო, დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების აღწერა, რა ვითარებაში მოხდა დაკავება, ადგილი ჰქონდა თუ არა წინააღმდეგობის გაწევას, გამოყენებულ იქნა თუ არა იძულების პროპორციული ზომა და რა ფორმით • შინაგან საქმეთა სამინისტროს ყველა პოლიციის სამმართველოსა და განყოფილებისთვის შემუშავდეს ერთიანი ჟურნალის ფორმა, სადაც მოხდება ვიზიტორთა აღრიცხვა წინადადება საქართველოს პარლამენტს • შევიდეს ცვლილება საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 245-ე მუხლის მეხუთე ნაწილში, იმ მიზნით, რომ ადმინისტრაციული დაკავების ოქმში შესატან ინფორმაციას დაემატოს: ოქმის შედგენის დრო, დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების აღწერა, რა ვითარებაში მოხდა დაკავება, ადგილი ჰქონდა თუ არა წინააღმდეგობის გაწევას, გამოყენებულ იქნა თუ არა იძულების პროპორციული ზომა და რა ფორმით. საჩივრები წამების წინააღმდეგ ბრძოლის უმნიშვნელოვანეს კომპონენტს წარმოადგენს ნებისმიერი პირისათვის გარანტირებული სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების წარმომადგენლების წინააღმდეგ საჩივრის სწრაფი და მიუკერძოებელი განხილვის უფლება. აღნიშნული პრინციპების პრაქტიკაში რეალიზება შეუძლებელია დაკავებული პირების შესაბამისი საჩივრის წარდგენისა და განხილვის პროცედურების უზრუნველყოფის გარეშე. სახელმწიფოებს აქვთ ვალდებულება შექმნან ისეთი ქმედითი სისტემა, სადაც დაკავებულ პირებს შეეძლებათ საჩივრების შეტანა მათდამი პოლიციის მიერ არასათანადო მოპყრობის შესახებ. საჩივრების განხილვის ეფექტიანი მექანიზმი უზრუნველყოფს დაკავებული 317 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირების უფლებების პატივისცემას და წარმოადგენს ფუნდამენტურ გარანტიას არასათანადო მოპყრობის წინააღმდეგ. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 1 თებერვლის N108 ბრძანებით დამტკიცებული, დროებითი მოთავსების იზოლატორების ტიპური დებულების მე-4 მუხლის მე-2 პუნქტის „ი“ ქვეპუნქტის თანახმად, იზოლატორების ადმინისტრაციას ევალება დაკავებული პირის [...] საჩივრების წარდგენის უფლების უზრუნველყოფა. ამავე დებულების მე-5 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, იზოლატორის ადმინისტრაციის საპროცესო მოვალეობაა დაკავებულის საჩივრები და შუამდგომლობანი გაუგზავნოს გამომძიებელს, პროკურორსა და მოსამართლეს, ხოლო კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში სახალხო დამცველს, ადმინისტრაციისათვის მათი ჩაბარებიდან არაუგვიანეს მეორე დღისა. ამავე ბრძანებით დამტკიცებული, დროებითი მოთავსების იზოლატორის შინაგანაწესის მე-4 მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად, იზოლატორში მოთავსებულ პირს უფლება აქვს გაასაჩივროს იზოლატორის მოსამსახურეთა ქმედებები ზემდგომ ორგანოში, რომელიც კანონით დადგენილ ვადაში მიიღებს გადაწყვეტილებას შესაბამისი რეაგირებისათვის. საჩივრის განხილვის პროცედურების ხელმისაწვდომობა დაკავშირებულია საჩივრების შეტანისა და განხილვის მარტივი და ნათელი პროცედურების არსებობასთან. მნიშვნელოვანია, რომ პროცედურები გასაგები და ხელმისაწვდომი იყოს როგორც დაკავებული პირების, ისე სამართალდამცავი ორგანოებისთვის. აღნიშნული პროცედურა აერთიანებს რამდენიმე მნიშვნელოვან კომპონენტს. ეს პირველ რიგში გულისხმობს საჩივრების განხილვის მექანიზმის არსებობის შესახებ დაკავებულ პირთა ინფორმირებულობას, დაკავების ადგილების ადმინისტრაციის მხრიდან საჩივრებისთვის აუცილებელი მატერიალურ-ტექნიკური რესურსებით უზრუნველყოფას, საჩივრების შესაბამის რეგისტრაციასა და მათზე დროულ და ადეკვატურ რეაგირებას. გაეროს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის და დასჯის წინააღმდეგ კონვენციის მე-2 მუხლის თანახმად, „ყოველი მონაწილე სახელმწიფო იღებს ეფექტიან საკანონმდებლო, ადმინისტრაციულ, სასამართლო და სხვა ღონისძიებებს მის იურისდიქციაში შემავალ ნებისმიერ ტერიტორიაზე წამების აქტების თავიდან ასაცილებლად.“ ამავე კონვენციის მე-13 მუხლის თანახმად, „ყოველი მონაწილე სახელმწიფო ნებისმიერი პირისათვის, რომელიც ამტკიცებს, რომ იგი აწამეს ამ სახელმწიფოს იურისდიქციაში შემავალ ნებისმიერ ტერიტორიაზე, უზრუნველყოფს ამ სახელმწიფოს კომპეტენტური ხელისუფლების წინააღმდეგ საჩივრის წარდგენის და მათ მიერ ასეთი საჩივრის სწრაფად და 318 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიუკერძოებლად განხილვის უფლებას. მიიღება ზომები საჩივრის ან ნებისმიერი მოწმის ჩვენებების გამო მომჩივნის და მოწმეთა ნებისმიერი ფორმის უხეში მოპყრობისაგან ან დაშინებისაგან დასაცავად.“ წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი ძალიან დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს პატიმრების ინფორმირებას და სტანდარტის სახით, ადგენს, რომ პოლიციის მიერ დაკავებულ პირებს დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოთ მათი უფლებების შესახებ. 402 კომიტეტი ასევე აღნიშნავს, რომ „პატიმართა უფლებებს არ ექნება დიდი მნიშვნელობა, თუ პატიმრებს არ ეცოდინებათ მათი არსებობის შესახებ.“ 403 საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 1 თებერვლის N108 ბრძანებით დამტკიცებული, დროებითი მოთავსების იზოლატორის საქმიანობის მარეგულირებელი დამატებითი ინსტრუქციის წარმოდგენილი დამუშავების პირების მე-3 პირადი მუხლის მე-4 პუნქტის დათვალიერების, თანახმად, გამოკითხვისა იზოლატორში და სანიტარული შემდეგ პასუხიმგებელი მორიგე ან მისი დავალებით სხვა მორიგე მათ აცნობებს და შესაძლებლობის შემთხვევაში, ხელზე გადასცემს იზოლატორში მოქმედ შინაგანაწესს, ასევე მათ საპროცესო უფლება-მოვალეობების ნუსხას, რის შემდეგაც მათ ათავსებენ საკნებში. საანგარიშო პერიოდში დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ჩატარებული შემოწმების შედეგად ირკვევა, რომ იზოლატორის ადმინისტრაცია დაკავებულ პირებს აცნობს ინფორმაციას მათი უფლებების შესახებ, რომელიც ასევე, მოიცავს საჩივრით მიმართვის უფლებაზე ინფორმაციას, თუმცა გამოვლინდა ცალკეული ხარვეზები დაკავებულთა ინფორმირებასთან დაკავშირებით, რაც დეტალურად მიმოხილულია უფლებების შესახებ დაკავებულის ინფორმირების შესახებ ქვეთავში. საჩივრის შეტანის მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის გარეშე დაკავებული პირი ვერ შეძლებს საჩივრის შეტანის უფლების რეალიზებას. საჩივრის შეტანის მატერიალურტექნიკური უზრუნველყოფა მოიცავს წერილის დასაწერად აუცილებელი საშუალებებით მომარაგებას. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 1 თებერვლის N108 ბრძანებით დამტკიცებული დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ადმინისტრაციული პატიმრობის მოხდასთან დაკავშირებული დამატებითი წესები და პირობების მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ადმინისტრაციულ პატიმრობაშეფარდებულ პირს უფლება აქვს გაასაჩივროს ადმინისტრაციული პატიმრობის აღსრულების ადგილის დაწესებულების წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, [CPT/Inf (92) 3] პარა. 37. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი CPT, ანგარიში თურქეთის შესახებ, [CPT/Inf (99) 2] პარა. 26. 402 403 319 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნებისმიერი ქმედება და გადაწყვეტილებები ზემდგომ ორგანოში ან სასამართლოში. ადმინისტრაციულ პატიმრობაშეფარდებულ პირს უფლება აქვს ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე მიმართოს საქართველოს კანონმდებლობით, საერთაშორისო ხელშეკრულებებით და შეთანხმებებით დაფუძნებულ ეროვნულ, რეგიონალურ და საერთაშორისო უფლებადამცველ ინსტიტუტებს. განცხადებების, საჩივრების და სხვა სახის მიმართვების შესადგენად იზოლატორის ადმინისტრაცია ვალდებულია ადმინისტრაციულ პატიმრობაშეფარდებულ პირს მოთხოვნის შემთხვევაში მიცეს საწერი კალამი და ფურცელი. აღსანიშნავია, რომ არ არის გაწერილი შესაბამისი პროცედურა, რომელიც დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მყოფი პირების კონფიდენციალური საჩივრებით მიმართვის უფლებას უზრუნველყოფს. იზოლატორებში ჩატარებული შემოწმებების დროს გაირკვა, რომ დაკავებულ პირებს იზოლატორის თანამშრომლების ქმედებასთან დაკავშირებით, ზემდგომი ორგანოსთვის საჩივრით არ მიუმართავთ. იზოლატორის თანამშრომლების განმარტებით, იმ შემთხვევაში თუ დაკავებული პირი მოითხოვს საჩივრის გაგზავნას, ის უნდა გაიგზავნოს ელექტრონულ პროგრამის მეშვეობით, რაც გულისხმობს საჩივრის სკანირებას და ელექტრონულ პროგრამაში ატვირთვას. აღნიშნული კი, გამორიცხავს დაკავებული პირის მიერ კონფიდენციალურად საჩივრის უფლებით სარგებლობის შესაძლებლობას. დადებითად უნდა შეფასდეს ის გარემოება, რომ იზოლატორებში მოთავსებულ პირებს, უფლებების შესახებ ინფორმირებისას განუმარტავენ, რომ მათ უფლება აქვთ დაუკავშირდენენ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურ ინსპექციას, ცხელ ხაზზე (სატელეფონო ნომერი 126). თუმცა, აღსანიშნავია, რომ გენერალურ ინსპექციასთან სატელეფონო ზარის განხორციელება შესაძლებელია მხოლოდ იზოლატორის ადმინისტრაციის ტელეფონიდან, რომელიც ამ მიზნით, სარგებლობსათვის დროებით უნდა გადასცეს იზოლატორის თანამშრომელმა. ამასთან, იზოლატორის თანამშრომელმა უნდა გააკონტროლოს, რომ იზოლატორში მყოფი პირი ნამდვილად გენერალური ინსპექციის ცხელ ხაზზე რეკავს. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, არ არის უზრუნველყოფილი გენერალური ინსპექციისთვის კონფიდენციალურად და შესაბამისად, უსაფრთხოდ (რეპრესიებისგან დაცვის პირობებში) ინფორმაციის მიწოდების შესაძლებლობა. იზოლატორში მოთავსებული პირების არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის მნიშვნელოვან სამართლებრივ გარანტიას წარმოადგენს ადმინისტრაციის მიერ დაკავებული პირების სხეულზე არსებული დაზიანებების შესახებ საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების გაგზავნის პროცედურა. აღსანიშნავია, რომ დაკავებული პირების სხეულზე არსებული დაზიანებების შესახებ პროკურორს შეტყობინება იზოლატორის უფროსის შეხედულებისამებრ და ამ პროცედურის მარეგულირებელი კონკრეტული წესი დადგენილი არ არის და გაურკვეველია, კონკრეტულად რა შემთხვევაში ეგზავნება შეტყობინება 320 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროკურორს. პრობლემას წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ პროკურატურის მიერ სათანადოდ არ ხდება დროებითი მოთავსების იზოლატორებიდან გაგზავნილი დაკავებული პირების პრეტენზიების შესწავლა და გამოძიების ჩატარება. შესაბამისად, ეფექტური სამართლებრივი დაცვის გარანტიის არსებობისათვის, აუცილებელია, შესაბამისი ნორმატიული აქტით გაიწეროს მკაფიო რეგულირება იმის შესახებ, რა შემთხვევაში უნდა გაიგზავნოს შეტყობინება პროკურორთან, დაკავებული პირის სხეულის დაზიანების შესახებ. დაკავებულ პირს მის მიმართ პოლიციის მხრიდან არასათანადო მოპყრობის შესახებ საჩივრის წარდგენის შესაძლებლობა ეძლევა იზოლატორში მიღებისას. ამ მხრივ საგულისხმოა, რომ 2015 წლის განმავლობაში დაკავებულმა პირებმა პოლიციის მიმართ პრეტენზია დააფიქსირეს 168 შემთხვევაში. საჩივრით მიმართვის უფლება ასევე გულისხმობს იმას, რომ არასათანადო მოპყრობის შესახებ დაკავებულ პირთა საჩივრების გამოძიება უნდა აკმაყოფილებდეს როგორც მინიმუმ შემდეგ კრიტერიუმებს 1. დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა; 2. ზედმიწევნითობა; 3. სისწრაფე; 4. კომპეტენცია; 5. გამჭვირვალეობა 6. მსხვერპლის მონაწილეობა. სახელმწიფომ ზემოაღნიშნული ელემენტების დაცვით უნდა უზრუნველყოს ეფექტიანი გამოძიების ჩატარება, რომლის მიზანი მართლმსაჯულების განხორციელებაა.404 შემოწმების შედეგებმა ცხადყო, რომ პროკურატურის მიერ სათანადოდ არ ხდება დროებითი მოთავსების იზოლატორებიდან დაკავებული პირების პრეტენზიებთან დაკავშირებით საკითხის შესწავლა და გამოძიების ჩატარება. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საქართველოს მთავარი პროკურატურიდან გამოთხოვილ იქნა ინფორმაცია, იზოლატორებში მოთავსებული კონკრეტული პირების სხეულზე არსებულ დაზიანებებთან დაკავშირებით, გაგზავნილ შეტყობინებებზე განხორციელებული რეაგრების შესახებ. სპეციალურმა პოლიციის პრევენციულმა სამმართველოებში ჯგუფმა დროებითი მოთავსების იზოლატორებში განხორციელებული შემოწმების დროს, და პოლიციის თანამშრომლებთან გასაუბრებისა და დოკუმენტაციის შემოწმების შედეგად გამოავლინა რამდენიმე საყურადღებო საქმე, სადაც დაკავებული პირები სავარაუდოდ გახდნენ პოლიციის მხრიდან ფიზიკური ძალადობის მსხვერპლნი და ამის შესახებ შეტყობინება გაგზავნილი იყო პროკურატურაში. 405 აღნიშნულ საქმეებთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საქართველოს პროკურატურიდან გამოთხოვილ იქნა ინფორმაცია წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 14-ე ზოგადი მოხსენება, CPT/Inf (2004) 28, 2013 წ. პარ. 31-36, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: < http://www.cpt.coe.int/en/annual/rep14.htm>, [ბოლოს ნანახია 29.03.2016] 405 აღნიშნული დაკავებული პირები შემოწმების დროისთვის იზოლატორში არ იმყოფებოდნენ. 404 321 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროკურატურის მიერ განხორციელებული რეაგირების შესახებ. საქართველოს მთავარი პროკურატურიდან მიღებული პასუხებით ირკვევა, რომ 7 შემთხვევიდან მხოლოდ 2 შემთხვევაში დაიწყო გამოძიება დამოუკიდებელ სისხლის სამართლის საქმეზე, რომლებიც შეწყდა იმის საფუძველზე, რომ არ დადასტურდა პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენის ფაქტი. ხოლო დანარჩენ 5 შემთხვევაში, პროკურორი შემოიფარგლა მხოლოდ დაკავებული პირის ბრალდების სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში მისი გამოკითხვით და მათ მიმართ განხორციელებულ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე ცალკე გამოძიება არ დაწყებულა. აღსანიშნავია, რომ უმეტეს ზემოხსენებულ შემთხვევაში გამოძიების შეწყვეტის არგუმენტაციას პროკურატურამ საფუძვლად დაუდო ის გარემოება, რომ დაკავებულმა პირებმა გამოკითხვისას უარყვეს მათ მიმართ რაიმე უკანონო ქმედების განხორციელების ფაქტი და განაცხადეს, რომ პოლიციის მიმართ პრეტენზია არ გააჩნდათ. ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ყველა შემთხვევაში უნდა დაწყებულიყო გამოძიება დამოუკიდებელ სისხლის სამართლის საქმეებზე, მათ შორის დაკავებული პირების მხრიდან ფორმალური საჩივრის არარსებობის პირობებშიც. უცვლელია სახალხო დამცველის პოზიცია დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის შექმნასთან დაკავშირებით და მიიჩნევს, რომ უაღრესად მნიშვნელოვანია ისეთი მექანიზმის შექმნა, რომლის მანდატიც იქნება სამართალდამცავთა მხრიდან დაკავებულ პირთა წამებისა და არაადამიანური მოპყრობის სავარაუდო ფაქტების ეფექტიანი გამოძიება. რეკომენდაციები საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: • უზრუნველყოს დაკავებულ პირთა სათანადო ინფორმირება საჩივრის წარდგენის უფლების შესახებ • უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში კონფიდენციალური საჩივრის მექანიზმის დანერგვა • შესაბამისი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტით გაიწეროს მკაფიო ინსტრუქცია, დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებული პირების შესახლებისას, მათ სხეულზე აღმოჩენილი დაზიანებების თაობაზე მთავარ პროკურატურაში შეტყობინების გაგზავნის შესახებ საქართველოს მთავარ პროკურორს • დაკავებულ პირთა მიმართ პოლიციის მხრიდან განხორციელებული სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტების შესახებ ინფორმაციის მიღების შემთხვევაში, მათ შორის დაკავებული პირის ფორმალური საჩივრის არარსებობის პირობებშიც, 322 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოძიება დაიწყოს ცალკე წარმოებად და აწარმოოს საქართველოს პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილმა. ინსპექცია და მონიტორინგი სხვადასხვა სახის შიდა და გარე ინსპექციის წარმოება თავისუფლებაშეზღუდულ პირთა უფლებების დაცვის ერთ-ერთი ეფექტიანი საშუალებაა. გაეროს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის და დასჯის წინააღმდეგ კონვენციის მე-11 მუხლის თანახმად, „ყოველი მონაწილე სახელმწიფო სისტემატურად განიხილავს წესებს, ინსტრუქციებს, მეთოდებსა და პრაქტიკას, რომლებიც ეხება იმ პირთა დაკითხვას, აგრეთვე პატიმრობაში ყოლის და მოპყრობის პირობებს, რომლებიც ნებისმიერი ფორმით დააპატიმრეს, დააკავეს ან საპატიმროში მოათავსეს მოცემული სახელმწიფოს იურისდიქციაში შემავალ ნებისმიერ ტერიტორიაზე, რათა არ დაუშვან წამების რაიმე შემთხვევა.“ პოლიციის დაწესებულებათა შემოწმება მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს პოლიციელთა მხრიდან არასათანადო მოპყრობის აღმოფხვრის საქმეში და, უფრო ზოგადად, ხელს შეუწყობს თავისუფლების აღკვეთის დამაკმაყოფილებელი პირობების უზრუნველყოფას. სრული ეფექტიანობისათვის, ზემოაღნიშნული დამოუკიდებელი სტრუქტურის ვიზიტები უნდა იყოს რეგულარული და მოულოდნელი; ვიზიტების დროს შესაძლებელი უნდა იყოს დაკავებულ პირებთან კონფიდენციალურად გასაუბრება. გარდა ამისა, ამ სტრუქტურამ უნდა შეამოწმოს დაკავებულ პირთა მოპყრობასთან დაკავშირებული ყველა საკითხი. 406 საქართველოს პოლიციის შიდა ინსპექციას ახორციელებს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექცია. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2015 წლის 23 თებერვლის N123 ბრძანებით დამტკიცებული გენერალური ინსპექციის დებულების მე-2 მუხლის მიხედვით, გენერალური ინსპექციის ამოცანებია სამინისტროს სისტემაში საქართველოს კანონმდებლობის მოთხოვნათა განუხრელი შესრულების კონტროლი, ასევე, სამინისტროს სისტემაში ეთიკის, დისციპლინური ნორმების დარღვევის, სამსახურებრივი მოვალეობების არაჯეროვანი შესრულებისა და კონკრეტულ მართლსაწინააღმდეგო ქმედებათა ჩადენის ფაქტების გამოვლენა და სათანადო რეაგირება. 406 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf> [ბოლოს ნანახია 29.03.2016] 323 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წლის განმავლობაში გენერალურმა ინსპექციამ განახორციელა 22 447 სამსახურებრივი შემოწმება, 407 რომელთა საფუძველზეც დაიწერა 3055 დასკვნა და დაკისრებულ იქნა 2630 დისციპლინური სახდელი. დისციპლინური პასუხისმგებლობის სახეები და რაოდენობა: 408 დისციპლინური პასუხისმგებლობის სახეები N რაოდენობა 1 სარეკომენდაციო ბარათები 396 2 შენიშვნა 720 3 სასტიკი საყვედური 639 4 საყვედური 578 5 სამსახურიდან დათხოვნა 161 6 რიგგარეშე სამ განწესამდე დანიშვნა 112 7 თანამდებობიდან ჩამოქვეითება 13 8 მორიგი დათხოვნის უფლების ჩამორთმევა 11 სულ 2630 მოქალაქეთა უფლებების დარღვევების ფაქტებთან დაკავშირებით განხორციელებული სამსახურებრივი შემოწმების შედეგად, 172 შემთხვევაში დადასტურებულ იქნა გადაცდომის ფაქტი, რის გამოც დაკისრებულ იქნა შემდეგი დისციპლინური სახდელები: შენიშვნა - 19; საყვედური - 44; სასტიკი საყვედური - 68; თანამდებობიდან ჩამოქვეითება - 5; დათხოვნა - 36. დაკავებულ ან სხვაგვარად თავისუფლებაშეზღუდულ პირთა უფლებების შესაძლო დარღვევის ფაქტზე განხორციელებული სამსახურებრივი შემოწმების შედეგად გადაცდომის ფაქტი დადასტურდა 2 შემთხვევაში, აქედან 1 შემთხვევაში ადგილი ჰქონდა სამსახურებრივ ხარვეზს, ხოლო მე-2 შემთხვევაში გამოვლინდა სამსახურებრივი მოვალეობისადმი დაუდევარი და გულგრილი დამოკიდებულების ფაქტი, ორივე შემთხვევის გამო დაკისრებულ იქნა დისციპლინური სახდელი - საყვედური. 407 408 შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილი 09.01.2016, MIA 61600048372 შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილი 29.01.2016, 224058 324 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოქალაქეთა უფლებების სავარაუდო დარღვევის შესახებ, განცხადება/საჩივრის საფუძველზე განხორციელდა 1599 სამსახურებრივი შემოწმება, საიდანაც შემოწმების შედეგად დადასტურებულ იქნა დისციპლინური გადაცდომის 45 ფაქტი. აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში გამოიკვეთა გენერალური ინსპექციის მიერ საქმის წარმოების პროცესში კანონის უზენაესობის პრინციპის დარღვევისა და კანონით ნაკისრი ვალდებულებების არაჯეროვნად შესრულების შემთხვევა, რაც დეტალურად მიმოხილულია ამ ანგარიშის თავში – შრომის უფლები (ქვეთავი – გენერალური ინსპექციების მუშაობაში არსებული ხარვეზები). მოქალაქეთა უფლებების სავარაუდო დარღვევის შესახებ ოპერატიული ინფორმაციის საფუძველზე ჩატარებული შემოწმების შედეგად დადგენილ იქნა სამინისტროს თანამშრომელთა მხრიდან გადაცდომის 31 ფაქტი. გარდა სამსახურებრივი შემოწმებისა, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექცია უფლებამოსილია საქართველოს მთავარი პროკურორის ან მის მიერ უფლებამოსილი პირის მიერ გამოსაძიებლად გადმოცემულ სისხლის სამართლის საქმეებზე, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით დადგენილი კომპეტენციის ფარგლებში ჩაატაროს საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებები. საანგარიშო პერიოდში გენერალურ ინსპექციაში გამოძიება მიმდინარეობდა 42 სისხლის სამართლის საქმეზე. აღნიშნული საქმეებიდან მოქალაქის უფლებების სავარაუდო დარღვევის ფაქტებთან დაკავშირებული იყო 7 საქმე (სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება - 1 საქმე; ქურდობა - 2 საქმე; გაუპატიურება - 1 საქმე; ხულიგნობა - 1 საქმე; თაღლითობა - 2 საქმე). დასახელებული საქმეებიდან ერთი შეწყდა განრიდებით, ორი სისხლის სამართლის საქმეზე დაწყებულ იქნა სისხლის სამართლებრივი დევნა, საიდანაც ერთ საქმეზე დამდგარია გამამტყუნებელი განაჩენი, ხოლო მეორე საქმე გამოძიების ეტაპზეა. გამამართლებელი განაჩენი არც-ერთ საქმეზე არ დამდგარა. ამასთანავე, პროკურატურის მიერ გენერალური ინსპექციისათვის გამოსაძიებლად გადაცემული საქმეების საფუძველზე, სამინისტროს სისტემის 23 თანამშრომელი მიეცა სისხლის სამართლის პასუხისგებაში შემდეგი დანაშაულებისათვის: ქურდობა - 9; თაღლითობა - 2; მითვისება ან გაფლანგვა - 3; ნარკოტიკული საშუალების, მისი ანალოგის, პრეკურსორის ან ახალი ფსიქოაქტიური ნივთიერების უკანონო დამზადება, წარმოება, შეძენა, შენახვა, გადაზიდვა, გადაგზავნა ან გასაღება - 1; ცეცხლსასროლი იარაღის, საბრძოლო მასალის, ფეთქებადი ნივთიერების ან ასაფეთქებელი მოწყობილობის მართლსაწინააღმდეგო შეძენა, შენახვა, ტარება, დამზადება, გადაზიდვა, გადაგზავნა ან გასაღება - 2; იარაღის, საბრძოლო მასალის, ფეთქებადი ნივთიერების ან ასაფეთქებელი მოწყობილობის მართლსაწინააღმდეგო დაუფლება მისაკუთრების მიზნით ან გამოძალვა - 1; დანაშაულის შეუტყობინებლობა - 1 და ქრთამის აღება - 4 ფაქტი. 325 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, სამინისტროს თანამშრომლების მხრიდან ჩადენილი დანაშაულის შესახებ მოპოვებული ცნობები იგზავნება საქართველოს მთავარ პროკურატურაში. თუ აღნიშნული ცნობები უკავშირდება პოლიციელთა მხრიდან სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტებას, მათ შორის მოქალაქეთა ცემა-წამებას და ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევის სხვაგვარ ფაქტებს, ამ საქმეებს იძიებს პროკურატურა. გენერალური ინსპექციაში საგამოძიებოდ დაქვემდებარებულია ძირითადად ის სისხლის სამართლის საქმეები, რომლებიც გენერალური ინსპექციის მიერ სამსახურებრივი კონტროლის, შემოწმების და მონიტორინგის დროს გამოვლენილი დანაშაულის ნიშნების შესახებ გადაგზავნილი ინფორმაციის საფუძველზე დაიწყო პროკურატურაში და გამოძიებისთვის დაექვემდებარა გენერალურ ინსპექციას. აღსანიშნავია, რომ საქართველოში არსებული საგამოძიებო ორგანოების სისტემის პირობებში, სახალხო დამცველი მიესალმება ზემოხსენებული სისხლის სამართლის საქმეების პროკურატურის მიერ წარმოების ფაქტს, თუმცა უცვლელია სახალხო დამცველის პოზიცია დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის შექმნის აუცილებლობასთან დაკავშირებით, რათა უზრუნველყოფილი იყოს გამოძიებისადმი სანდოობის მაღალი დონე და ეფექტიანი გამოძიების წარმოება. რაც შეეხება დროებითი მოთავსების იზოლატორებში შიდა მონიტორინგის საკითხს, აღნიშნული ფუნქცია დაკისრებული აქვს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ადამიანის უფლება დაცვისა და მონიტორინგის დეპარტამენტს, რომლის ქვემდებარეობაშიც ასევე, შედიან დროებითი მოთავსების იზოლატორები. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2015 წლის 31 დეკემბრის N1006 ბრძანებით დამტკიცებული ადამიანის უფლებათა დაცვისა და მონიტორინგის დეპარტამენტის დებულების მე-6 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, დეპარტამენტის ამოცანას წარმოადგენს საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად, უფლებამოსილი ორგანოს გადაწყვეტილების აღსრულების მიზნით დაკავებულ ან/და ადმინისტრაციული წესით დაპატიმრებულ პირთა დროებითი მოთავსების იზოლატორში (შემდგომში – იზოლატორი) მოთავსება და მათი უფლებების დაცვის უზრუნველყოფა. ამ მიზნით, დეპარტამენტში ფუნქციონირებს მონიტორინგის სამსახური, რომელიც კონტროლს უწევს იზოლატორში მოთავსებულ პირთა უფლებების დაცვას; ახორციელებს იზოლატორის მოსამსახურეთა მიერ იზოლატორში მოთავსებულ პირთა უფლებების დაცვის მონიტორინგს; ახორციელებს იზოლატორში მოთავსებულ პირთა საყოფაცხოვრებო და ჰიგიენური პირობების მონიტორინგს; კომპეტენციის ფარგლებში რეაგირებას ახდენს მიღებული განცხადებების, ინფორმაციის ან/და მონიტორინგის შედეგად გამოვლენილ შესაძლო დარღვევებზე. 326 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 როგორც საკითხის შესწავლის შედეგად გაირკვა, არსებული პრაქტიკით, ადამიანის უფლებათა დაცვისა და მონიტორინგის დეპარტამენტის მონიტორინგის სამსახური პერიოდულად შემოწმებას ატარებს საქართველოს ტერიტორიაზე არსებულ დროებითი მოთავსების იზოლატორებში. მონიტორინგის სამსახური შემოწმებისას ყურადღებას ამახვილებს შემდეგ საკითხებზე: დისციპლინური მდგომარეობა, საქმის წარმოება, სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა და სარემონტო სამუშაოები. საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მონიტორინგის სამსახურის შემოწმების პრაქტიკა ვერ უზრუნველყოფს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ადამიანის უფლებების დაცვის მდგომარეობის საკითხის სათანადო შესწავლას, ვინაიდან ზემოთ ჩამოთვლილი შესასწავლი საკითხები წარმოადგენს იზოლატორების საქმიანობის უფრო ადმინისტრაციულ და ტექნიკურ მხარეს. შესაბამისად, აუცილებელია შემოწმებისას გათვალისწინებულ იქნას ისეთი საკითხების შესწავლა, როგორიც არის დაკავებული პირების მიმართ პოლიციის მხრიდან შესაძლო არასათანადო მოპყრობის დოკუმენტირების ხარისხი და მათი უფლებების დაცვის მდგომარეობა. რაც შეეხება გარე მონიტორინგს, „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-18 და მე-19 მუხლების თანახმად, საქართველოს სახალხო დამცველი და მისი სპეციალური რწმუნებით აღჭურვილი პირი (მათ შორის სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრი) უფლებამოსილი არიან დროებითი მოთავსების იზოლატორებში და პოლიციის სამმართველოებში შემოწმება ჩაატარონ იქ მყოფი დაკავებული პირების უფლებრივი მდგომარეობის შესწავლის მიზნით. ამ მხრივ, დადებითად უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ მონიტორინგის მიმდინარეობისას სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრები დაუბრკოლებლად დაიშვებოდნენ და თავისუფლად გადაადგილდებოდნენ შინაგან საქმეთა სამინისტროს რაიონულ სამმართველოებსა და დროებითი მოთავსების იზოლატორებში. ვიზიტის ფარგლებში ყველა სამმართველოსა და იზოლატორის თანამშრომლები კანონის მოთხოვნის შესაბამისად, სრულად თანამშრომლობდნენ სახალხო დამცველის წარმომადგენლებთან და ხელს უწყობდნენ მათ მონიტორინგის სრულყოფილ განხორციელებაში. სახალხო დამცველი ხაზს უსვამს, იმ ფაქტს, რომ აუცილებელია პრევენციის ეროვნულ მექანიზმს ჰქონდეს დაუბრკოლებელი წვდომა იზოლატორებში და პოლიციის სამმართველოებში არსებულ ვიდეო-მეთვალყურეობის სისტემებზე. რეკომენდაციები საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს • ადამიანის უფლებათა დაცვისა და მონიტორინგის დეპარტამენტის მონიტორინგის სამსახურის 327 მეთოდოლოგია დაიხვეწოს, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იმ მიზნით, რომ იზოლატორების შემოწმებისას გათვალისწინებულ იქნას დაკავებული პირების მიმართ პოლიციის მხრიდან შესაძლო არასათანადო მოპყრობის დოკუმენტირების ხარისხის და მათი • უფლებების დაცვის მდგომარეობა; უზრუნველყოს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის დაუბრკოლებელი წვდომა იზოლატორებში და პოლიციის სამმართველოებში არსებულ ვიდეო- მეთვალყურეობის სისტემებზე. დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არსებული მდგომარეობა 2015 წელს საქართველოს მასშტაბით ფუნქციონირებდა 37 დროებითი მოთავსების იზოლატორი. 2015 წლის ივნისიდან 2015 წლის სექტემბრის ჩათვლით სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებმა მონიტორინგი განახორციელეს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 31 დროებითი მოთავსების იზოლატორში. მონიტორინგი განხორციელდა 2015 წლის ივნისიდან სექტემბრის თვის ჩათვლით შემდეგ რეგიონებში: შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი, კახეთი, იმერეთი, სამცხე-ჯავახეთი, გურია, აჭარა, სამეგრელო, რაჭა-ლეჩხუმი ქვემო და ზემო სვანეთი. მონიტორინგის მიმდინარეობისას სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებმა დაათვალიერეს დროებითი მოთავსების იზოლატორში არსებული ფიზიკური გარემო, გაესაუბრნენ იზოლატორის თანამშრომლებს და შეამოწმეს 2015 წელს დაკავებულ პირთა ხელმძღვანელობდნენ საქმეებში წინასწარ არსებული დოკუმენტაცია. ჯგუფის შემუშავებული ინსტრუმენტებით და წევრები პენიტენციური დაწესებულებებიდან მოპოვებული მონაცემებით. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, აღნიშნულ დროებით მოთავსების იზოლატორებში 2015 წლის მანძილზე შესახლებულ იქნა 16 416 პირი. თითოეულ დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაკავებულ პირთა შესახლების მონაცემები მითითებულია ცხრილში. იზოლატორის დაკავებულ პირთა N იზოლატორის დაკავებულ პირთა N დასახელება 1 თბილსის N1 დმი 417 20 ლენტეხის დმი 16 2 თბ. და მც. მთიანეთის დმი 5556 21 ზესტაფონის დმი 330 3 მცხეთის დმი 379 22 ბაღდათის დმი 64 4 დუშეთის დმი 29 23 ჭიათურის დმი 146 328 რაოდენობა საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დასახელება რაოდენობა 5 თელავის დმი 503 24 სამტრედიის დმი 325 6 საგარეჯოს დმი 224 25 ამბროლაურის დმი 25 7 სიღნაღის დმი 189 26 ზუგდიდის რეგ. დმი 366 8 ყვარლის დმი 359 27 ზუგდიდის დმი 661 9 გორის დმი 581 28 სენაკის დმი 288 10 ხაშურის დმი 325 29 ხობის დმი 143 11 ბორჯომის დმი 118 30 ფოთის დმი 219 12 ახალციხის დმი 214 31 ჩხოროწყუს დმი 162 13 ახალქალაქის დმი 36 32 მესტიის დმი 16 14 რუსთავის დმი 356 33 ბათუმის დმი 2039 15 თეთრიწყაროს დმი 34 34 ქობულეთის დმი 355 16 წალკის დმი 29 35 ოზურგეთის დმი 153 17 გარდაბნის დმი 0 36 ლანჩხუთის დმი 82 18 მარნეულის დმი 545 37 ჩოხატაურის დმი 28 19 ქუთაისის დმი 1104 სულ 16416 აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2014 წელს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში შესახლებულ იქნა 17 087 პირი, შესაბამისად, 2015 წელს გასულ წელთან შედარებით შეინიშნება დაკავებულ პირთა რაოდენობის კლება. დროებითი მოთავსების იზოლატორებში განთავსებული პირების საყოფაცხოვრებო პირობები უნდა შეესაბამებოდეს როგორც ეროვნულ, ასევე საერთაშორისო სტანდარტებს. ,,პოლიციის განყოფილებაში ყველა საკნის ფართი გათვლილი უნდა იყოს პირთა იმ რაოდენობაზე, რომელიც ჩვეულებრივ იქ თავსდება, საკნებს უნდა ჰქონდეთ შესაბამისი განათება (ე.ი. რომელიც იძლევა კითხვის საშუალებას, ძილის პერიოდის გამოკლებით) და ვენტილაცია. სასურველია, საკნებში იყოს ბუნებრივი განათება. გარდა ამისა, საკნებში უნდა იყოს დასვენების პირობები (მაგალითად, იატაკში ჩამონტაჟებული სკამი ან ძელსკამი), ხოლო პირები, რომელთაც უწევთ საკანში ღამის გათევა, უნდა უზრუნველყონ სუფთა ლეიბითა და თეთრეულით. დაკავებულ პირებს უნდა ჰქონდეთ ბუნებრივი ფიზიოლოგიური მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების შესაძლებლობა სუფთა და ღირსების შეულახავ პირობებში, ასევე შხაპის მიღების საშუალება. საკვები, უნდა მიეწოდოთ 329 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ყოველდღიურად, შესაბამისი განრიგის მიხედვით, ნოყიერი საჭმლის ჩათვლით, სულ მცირე დღეში ერთხელ (ე.ი. რაიმე უფრო ნოყიერი, ვიდრე „სენდვიჩი“). 409 საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 1 თებერვლის N108 საქართველოს შინაგან საქმეთა დებულების, სამინისტროს იზოლატორების დროებითი მოთავსების შინაგანაწესის და იზოლატორების იზოლატორების ტიპური საქმიანობის მარეგულირებელი დამატებითი ინსტრუქციის დამტკიცების შესახებ ბრძანების თანახმად, იზოლატორში არსებული სანიტარიულ-ჰიგიენური და საერთო პირობები არ უნდა ლახავდეს ადამიანის ღირსეული არსებობის უფლებას, მის პატივსა და ღირსებას, პიროვნების ხელშეუხებლობას, პირადი ცხოვრების პატივისცემის ინტერესებს.410 ამავე ბრძანების თანახმად, იზოლატორების ადმინისტრაციას ევალება: საკნების ბუნებრივი და ხელოვნური განათების, გათბობის და ვენტილაციის უზრუნველყოფა; საკნებში სათანადო სანიტარული პირობების უზრუნველყოფა; საკნებში ჰიგიენის სათანადო დონეზე დაცვის უზრუნველყოფა. საქართველოს რეგიონებში არსებულ დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არსებობს სხვადასხვა ინფრასტრუქტურული და სხვა სახის პრობლემები, რის საილუსტრაციოდ, წარმოგიდგენთ რამდენიმე დროებითი მოთავსების იზოლატორის შესახებ არსებულ მონაცემებს: ლენტეხის დროებითი მოთავსების იზოლატორი ლენტეხის დროებითი მოთავსების იზოლატორი განთავსებულია პოლიციის სამმართველოს შენობაში და გამოყოფილია რკინის გისოსებით და ხის კარით. სულ ორი საკანია. თითოეული გათვლილია ორ ადამიანზე. საკნების ფართობი შეადგენს 4.3მ2 და 4.4 მ2 კვადრატულ მეტრს. საკნებში არ არის ფანჯრები, ხელოვნური ვენტილაცია, გათბობის სისტემა, წყალი, სანიტარული კვანძი, მაგიდები და სკამები. დაკავებული პირები საჭიროების შემთხვევაში სარგებლობენ პოლიციის თანამშრომლებისთვის განკუთვნილი, საერთო სარგებლობის სანიტარული კვანძით. იზოლატორს დაკავებულებისთვის არ გააჩნია სასეირნო ეზო. სამტრედიის დროებითი მოთავსების იზოლატორი წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, წამებისა და არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობისა თუ დასჯის პრევენციის ევროპული კომიტეტი, პარაგრაფი 42, ხელმისაწვდომია: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ნანახია: 26.03.2016] 410 დანართი 1-საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ადამიანის უფლებათა დაცვისა და 409 მონიტორინგის მთავარი სამმართველოს დროებითი მოთავსების იზოლატორების ტიპური დებულება მუხლი 4. 330 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამტრედიის დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაკავებულებს ათავსებენ სამ საკანში, რომელთა ფართი 10მ2 - 12,8მ2 მერყეობს. საკნებში დგას სამ ადგილიანი რკინის საწოლები. საკნებში ხელოვნური ვენტილაცია და განათება საკმარისია. ბუნებრივი და ხელოვნური განათება არ არის დამაკმაყოფილებელი. საკნებში არის ნახევრად იზოლირებული სანიტარული კვანძი. იზოლატორის თანამშრომლების გადმოცემით, ხელ-პირის დასაბანად დაკავებული პირები გაჰყავთ საკნის გარეთ საერთო სარგებლობის აბაზანაში, ხოლო სასმელ წყალს აწვდიან ბოთლებით. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების ვიზიტის დროს, 411 შემოწმდა იზოლატორის პირადი ჰიგიენის ნივთებით მომარაგების საკითხი და აღმოჩნდა, რომ იზოლატორში არ იყო საპნის მარაგი. სამტრედიის დროებითი მოთავსების იზოლატორს გააჩნია დაკავებულთა სასეირნო ეზო. სამეგრელო - ზემო სვანეთის რეგიონალურ დროებითი მოთავსების იზოლატორი სამეგრელო - ზემო სვანეთის რეგიონალურ დროებითი მოთავსების იზოლატორში არის 3 საკანი, 2 ოთხ ადგილიანი და 1 ორ ადგილიანი. საკნების ფართი მერყეობს 10მ2 - 11,3მ2 . საკნებში არის რკინის საწოლები და 1 რკინის მაგიდა 2 სკამით. საკნებში არსებულ ფანჯრებს ორმხრივი გისოსები აქვს, შიდა მხრიდან კი აკრულია დახვრეტილი ლითონის ფირფიტა, რაც ხელს უშლის საკნების ბუნებრივ განათებას და განიავებას. საკნებში არის სინესტე. იგრძნობა მძაფრი სპეციფიკური სუნი. სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა არადამაკმაყოფილებელია. გორის (შიდა ქართლისა და სამცხე ჯავახეთის რეგიონალური) დროებითი მოთავსების იზოლატორი გორის (შიდა ქართლისა და სამცხე ჯავახეთის რეგიონალური) დროებითი მოთავსების იზოლატორში არის 5 საკანი. საკნების ფართი მერყეობს 11მ2 - 12მ2. საკნებში არის ცენტრალური ვენტილაცია და გათბობა. საკანში არ არის პირსაბანი. სანიტარული კვანძი ნახევრად იზოლირებულია. მოთავსებულია იზოლატორის საპირფარეშოს ჩასარეცხი წყლის დერეფანში, შესაბამისად წყლის მარეგულირებელი გაშვებას დაკეტვას იზოლატორის მორიგე ოფიცერი არეგულირებს. იზოლატორს აქვს სასეირო ეზო, თუმცა წვიმიან ამინდში გასეირნება შეუძლებელია, ვინაიდან ეზო არ არის გადახურული. ვიზიტის დროს412 შემოწმდა ჰიგიენური საშუალებების მარაგი და გაირკვა, რომ იზოლატორში არ ჰქონდათ სუფთა პირსახოცები და ერთჯერადი თეფშები. იზოლატორის უფროსის განმარტებით, იმ დროს, როდესაც არ არის ერთჯერადი თეფშების მარაგი, დაკავებულებისათვის საკვების მიწოდება ხდება თაბახის ფურცლებით. მონიტორინგის დროს იზოლატორში აღმოჩენილი იქნა ვადაგასული მშრალი სუპი. 411 2015 წლის 7 ივლისი. 412 2015 წლის 17 სექტემბერი. 331 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სიღნაღის დროებითი მოთავსების იზოლატორი სიღნაღის დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაკავებულთა განთავსებისთვის ფუნქციონირებს 2 საკანი, ფართით 6,3მ2.. საკნებში არის 1 რკინის მაგიდა 2 სკამით. საკნებში არ არის სანიტარული კვანძი. საჭიროების შემთხვევაში დაკავებული პირები სარგებლობენ საკნის გარეთ არსებული საერთო სარგებლობის საპირფარეშოთი. ბუნებრივი განათება და განიავება არასაკმარისად ხდება, ვინაიდან ფანჯრებს ფარავს რკინის დარაბები და რკინის ცხაურები. ხელოვნური განათება და ვენტილაცია არადამაკმაყოფილებელია. იზოლატორში დაკავებულებისთვის არ არის გათვალისწინებული სასეირნო ეზო. საგარეჯოს დროებითი მოთავსების იზოლატორი საგარეჯოს დროებითი მოთავსების იზოლატორში არის სამ ადგილიანი 4 საკანი, რომელთა ფართი 9 მ2 - 9,65მ2 მერყეობს. საკნებში არის 3 ადგილიანი რკინის საწოლები მატრასით. დგას ერთი მაგიდა. სკამის მაგივრობას ეწევა საკანში არსებული საწოლები. საკნებში არის სინესტე, არასაკმარისია ბუნებრივი განათება და ვენტილაცია. ფანჯრებზე დამონტაჟებულია გახვრეტილი ლითონის ფურცლები, რაც ზღუდავს საკნებში სინათლის შემოსვლას და ბუნებრივ განიავებას. საკნებში არის ცენტრალური გათბობა. დაკავებული პირები სარგებლობენ საკნის გარეთ არსებული საერთო სარგებლობის სანიტარული კვანძით და საშხაპე ოთახით. იზოლატორს არ აქვს სასეირნო ეზო. თეთრიწყაროს დროებითი მოთავსების იზოლატორი თეთრიწყაროს დროებითი მოთავსების იზოლატორი განთავსებულია თეთრიწყაროს რაიონული სამმართველოს პირველ სართულზე. იზოლატორში არის ორი 2 ადგილიანი საკანი, რისი ფართი 11მ2 - 11,25მ2 მერყეობს. საკნებში არის 1 რკინის მაგიდა და 2 სკამი. ფანჯრებზე აკრულია დახვრეტილი ლითონის ფირფიტა, რაც ზღუდავს საკნებში ბუნებრივი განათების და ჰაერის შეღწევას. საკნების გათბობა ხდება სავენტილაციო სისტემიდან შემომავალი თბილი ჰაერით. საკნებში არის ნახევრად იზოლირებული სანიტარული კვანძი. იატაკიდან 5სმ-ით ზევით, გამოდის წყლის მილი, რომელიც გამოიყენება საპირფარეშოს ჩასარეცხად. წყლის ნაკადის რეგულირდება საკნის გარედან თანამშრომლების მიერ. ვიზიტის დროს, იზოლატორში არ იყო ერთჯერადი თეფშები და ჭიქები. ახალქალაქის დროებითი მოთავსების იზოლატორი ახალქალაქის დროებითი მოთავსების იზოლატორში 3 საკანია, სადაც ფართი 7მ2 – 7,1მ2 მერყეობს. საკნებში ინდივიდუალური საწოლების ნაცვლად ფიცარნაგია. საკნებში არასაკმარისად ნიავდება. საკნებში არ არის სანიტარული კვანძი. დაკავებულები სარგებლობენ საკნის გარეთ არსებული საერთო საპირფარეშოთი. იზოლატორს აქვს 56,470 მ2 332 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფართის დაკავებულთა სასეირნო ეზო. საერთო სარგებლობის სანიტარული კვანძი, განთავსებულია სასეირნო ეზოსთან. სანიტარული კვანძის მოპირდაპირე მხარეს სასეირნო ეზოს უყურებს ვიდეო თვალი, რომლის კონტროლის არეში ასევე ხვდება საპირფარეშოს შიდა მხარეც, ვინაიდან აღნიშნულ სანიტარიულ კვანძს ვერ ფარავს ამორტიზირებული კარი. კარს შიგნიდან არ აქვს საკეტი. აღნიშნული პრობლემის გამო დაუცველია საპირფარეშოთი მოსარგებლის პრივატულობა. საპირფარეშოში ხელოვნური განათება არ ფუნქციონირებს. აღნიშნულ იზოლატორს საშხაპე არ გააჩნია. სასეირნო ეზო გადახურული არ არის და აღნიშნულის გამო, წვიმის დროს გასეირნება შეუძლებელია. ახალციხის დროებითი მოთავსების იზოლატორი ახალციხის დროებითი მოთავსების იზოლატორში 5 საკანია. საკნების ფართი 6,7მ2 - 19,9მ2 მერყეობს. საკნები 2 და 3 ადგილიანია. საკნებში ბუნებრივი განათება და განიავება არ ხდება, ვინაიდან დალუქულია საკნის ფანჯრები. ხელოვნური ვენტილაცია არასაკმარისია. ხელოვნური განათება დამაკმაყოფილებელია. არადამაკმაყოფილებელია საკნებში არსებული სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა (საჭიროებს სველი წესით დასუფთავებას). საკნებში სანიტარული კვანძი არ არის. დაკავებულებისთვის ცალკე სასეირნო ეზო არ აქვთ. ადმინისტრაციის გადმოცემით, სასეირნოდ გაყვანა ხდება პოლიციის შენობის შიდა ეზოში. იზოლატორი საჭიროებს სარემონტო სამუშაოებს. ლანჩხუთის დროებითი მოთავსების იზოლატორი ლანჩხუთის დროებითი მოთავსების იზოლატორში არის სამი 2 ადგილიანი საკანი. საკნების ფართობი 2 მ2 – 3მ2 მერყეობს. საკნებში არის 2 რკინის საწოლი მატრასით, ერთი მაგიდა და ორი სკამი. საკნებში სინესტეა. არასაკმარისია ვენტილაცია. საკნებში ატმოსფერული ნალექებისგან დაზიანებულია და ნესტიანია ჭერი. იზოლატორის ხელმძღვანელთან საუბრისას გაირკვა, რომ ატმოსფერული ნალექების დროს სახურავიდან ჩამოდის წყალი. საკნებში არის ნახევრად იზოლირებული სანიტარული კვანძი. საკნებში არ არის გათბობა. იზოლატორში არის დაკავებულთა სასეირნო ეზო. ხაშურის დროებითი მოთავსების იზოლატორი ხაშურის დროებითი მოთავსების იზოლატორში არის 4 სამ ადგილიანი საკანი. საკნების ფართია 11,1მ2. საკნებში ფუნქციონირებს ცენტრალური გათბობა, ბუნებრივი განათება არადამაკმაყოფილებელია. საკნებში არსებული სავენტილაციო სისტემა, მუშაობს ხმაურით, რაც შემაწუხებელია დაკავებულთათვის. საკნებში არის ნახევრად იზოლირებული სანიტარული კვანძი აზიური ტიპის ფეხსადგომით. საკნის შიგნით არის ჩამრეცხი მილის მარეგულირებელი. საკანში არ არის ხელსაბანი. იზოლატორში მოწყობილია გადახურული სასეირნო ეზო. 333 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბორჯომის დროებითი მოთავსების იზოლატორი ბორჯომის დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაკავებულთა მოთავსებისათვის გამოიყენება 4 საკანი. აქედან 2 საკანი ერთადგილიანია, 2 საკანი ორ ადგილიანი. საკნების ფართი მერყეობს 5,4 მ2 –6,5 მ2.. საკნებს არ აქვს ფანჯარა. საკნებში არ არის ბუნებრივი განათება და ვენტილაცია. საკნებში არ არის გათბობა, იზოლატორის უფროსის განმარტებით, საკნები დერეფანში არსებული გამათბობლით თბება. საკნებში არის ნესტი, ზოგიერთ ადგილას კედლები ნაწილობრივ ჩამოშლილია. ზოგადად, საკნებში არსებული სანიტარულ- ჰიგიენური მდგომარეობა არადამაკმაყოფილებელია. საკნებში არ არის სანიტარული კვანძი, დაკავებული პირები სარგებლობენ საკნის გარეთ არსებული საერთო სველი წერტილით. დაკავებულებისთვის ცალკე სასეირნო ეზო არ აქვთ. ადმინისტრაციის გადმოცემით, სასეირნოდ გაყვანა ხდება პოლიციის შენობის შიდა ეზოში. ბათუმის (აჭარისა და გურიის რეგიონალური) დროებითი მოთავსების იზოლატორი ბათუმის (აჭარისა და გურიის რეგიონალური) დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაკავებულთათვის განკუთვნილია 2 და 3 ადგილიანი 10 საკანი. საკნების ფართი 8,5მ2 – 14,3მ2 მერყეობს. საკნებში არის რკინის საწოლები მატრასით. იატაკზე დამონტაჟებულია 1 მაგიდა ორი სკამით. საკნებში ვენტილაცია არასაკმარისია და შეინიშნება სინესტე. უჰაერობის გამო, საკნების კარებზე არსებული მცირე ზომის სარკმელი მუდმივად ღიაა. ხელოვნური განათება საკმარისია. არასაკმარისია ბუნებრივი განათება და ვენტილაცია. საკნებში ფუნქციონირებს ცენტრალური გათბობა. საკნებში არის ნახევრად იზოლირებული სანიტარული კვანძი. 8 საკანში საპირფარეშოს ჩასარეცხი წყლის ონკანი მოთავსებულია საკნის გარეთ და წყლის გამოშვება დამოკიდებულია იზოლატორის მორიგე ოფიცერზე. დანარჩენ 2 საკანში წყლის გამხსნელ-ჩამკეტი საკნის შიგნით არის და დაკავებული არეგულირებს. წყლის ჩამრეცხი მილი საპირფარეშოს ფეხ-სადგომიდან ზევით 1მ. დამონტაჟებული. აღნიშნული მოუხერხებელი და არაჰიგიენურია, როგორც საპირფარეშოს ჩასარეცხად, ასევე ხელ-პირის დასაბანად. მარნეულის დროებითი მოთავსების იზოლატორი მარნეულის დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაკავებულ პირთა განთავსებისთვის გამოყოფილია 6 საკანი. საკნები სამ ადგილიანია. საკნების ფართი 12,00მ2 – 12,2მ2 მერყეობს. საკნებში არის 1 მაგიდა დაფიქსირებულ მდგომარეობაში, რაც განთავსებულია საწოლებს შორის. საკნებში არსებულ მცირე ზომის ფანჯრებზე დამონტაჟებულია რკინის გისოსები და ბადე, რის გამოც საკნებში ბუნებრივი განათება და ვენტილაცია არასაკმარისია. ცენტრალური სავენტილაციო სისტემა ვერ უზრუნველყოფს სათანადო ვენტილაციას. საკნებში არსებული სანიტარული კვანძი არ არის იზოლირებული. სანიტარული კვანძი გამოყოფილია მცირე ზომის კედლით, რისი სიგანეა 1მ.5სმ. სიგრძე 1,96 სმ., სადაც ფუნქციონირებს აზიური ტიპის 334 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საპირფარეშო. საპირფარეშოს ფეხით სადგომიდან 30 სანტიმეტრზე აქვს წყლის მილი, რაც ჩამრეცხის ფუნქციას ასრულებს. საკანში მყოფი პირი საპირფარეშოს ჩარეცხვისთვის საჭირო წყლის გამოშვებისთვის იზოლატორის თანამშრომელს მიმართავს, ვინაიდან წყლის რეგულირება შესაძლებელია მხოლოდ საკნის გარეთ არსებული მოწყობილობით. იზოლატორს აქვს შიდა სასეირნო ეზო, სადაც დაკავებულ პირებს ასეირნებენ. საკნებში არ არის ხელსაბანი. ჭიათურის დროებითი მოთავსების იზოლატორი ჭიათურის დროებითი მოთავსების იზოლატორში არის 4 საკანი, აქედან 3 ორ ადგილიანია და 1 ერთ ადგილიანი. საკნების ფართობი 8,6მ2 – 9,5მ2 მერყეობს. საკნებში არის ორ ადგილიანი რკინის საწოლი მატრასით, ერთი მაგიდა და ორი სკამი. საკნები თბება ცენტრალური გათბობის საშუალებით. საკნების ბუნებრივი განათება არასაკმარისია, ვინაიდან საკნებში არის მცირე ზომის 32x63 სარკმელი, რაც დაფარულია მეტალის ცხაურით. საკნებში არის ნახევრად იზოლირებული სანიტარული კვანძი, თუმცა არ არის ხელსაბანი. დაკავებულს სასმელ წყალს აწვდიან იზოლატორის თანამშრომლები. გარდა ზემოთ განხილული პრობლემებისა, 2015 წელს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების მიერ განხორციელებული ვიზიტების შედეგად დადგინდა, რომ რიგ შემთხვევებში დაკავებულ პირებს არ ქონდათ ჰიგიენის ნივთები. იზოლატორში დაფიქსირდა ხარვეზები ჰიგიენური ნივთებისა და თეთრეულის მომარაგებასთან დაკავშირებით. სამეგრელო და ზემო სვანეთის რეგიონალურ დროებითი მოთავსების იზოლატორში განხორციელებული ვიზიტის დროს 413 დაკავებულ პირს არ ჰქონდა პირადი ჰიგიენის ნივთები (ტუალეტის ქაღალდი, კბილის პასტა, კბილის ჯაგრისი) და თეთრეული. თელავის დროებითი მოთავსების იზოლატორში 414 მოთავსებულ დაკავებულებს არ ჰქონდათ თეთრეული და პირადი ჰიგიენის ნივთები. თეთრიწყაროს დროებითი მოთავსების იზოლატორში 415 არ იყო ერთჯერადი თეფშებისა და ჭიქების მარაგი. გორის (შიდა ქართლისა და სამცხე ჯავახეთის რეგიონალური) დროებითი მოთავსების იზოლატორში მყოფ პირებს 416 არ ჰქონდათ საპონი და პირსახოცი. 413 2015 წლის 2 აგვისტო. 414 2015 წლის 22 ივნისს განხორციელებული ვიზიტის დროს. 415 2015 წლის 24 ივნისს განხორციელებული ვიზიტის დროს 416 2015 წლის 17 სექტემბერს განხორციელებული ვიზიტის დროს 335 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზუგდიდის დროებითი მოთავსების იზოლატორში განხორციელებული ვიზიტის დროს417 დადგინდა, რომ იზოლატორში არ იყო თეთრეულისა და პირადი ჰიგიენის ნივთების მარაგი. ზემოაღნიშნული დროებითი მოთავსების იზოლატორებიდან არც ერთში არ არის იზოლირებული სანიტარული კვანძი. ეს განსაკუთრებით პრობლემურია ორ და მეტ ადგილიან საკნებში, სადაც დაკავებული პირი მარტო არ არის საკანში მოთავსებული და ბუნებრივი მოთხოვნილების დაკმაყოფილება უწევს უცხო პირის თანდასწრებით. როგორც 2015 წელს განხორციელებული ვიზიტების საფუძველზე გამოიკვეთა, შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში კვლავ პრობლემად რჩება საკნებში ცენტრალური გათბობის, ბუნებრივი განათების და ვენტილაციის, სანიტარული კვანძის სრული იზოლირების, საკნებში ხელსაბანის და საპირფარეშოს ჩასარეცხი საშუალებების მოწყობის საკითხები. საკნებში ინდივიდუალური საწოლების ნაცვლად ფიცარნაგების არსებობა კვლავ პრობლემურია რუსთავის, წალკის, გარდაბნის და ახალქალაქის დროებითი მოთავსების იზოლატორებში. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მოცემულ საკითხებთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველმა 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში შესაბამისი რეკომენდაციებით მიმართა შინაგან საქმეთა მინისტრს, თუმცა, როგორც განხორციელებულმა მონიტორინგმა აჩვენა, ზემოთ ჩამოთვლილი პრობლემები იზოლატორებში კვლავ დგას. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში განხორციელებული ცვლილებების თანახმად, ადმინისტრაციული პატიმრობის ვადა 90 დღიდან შემცირდა 15 დღემდე, რაც უდავოდ პოზიტიურ ცვლილებად უნდა შეფასდეს, თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ დროებით მოთავსების იზოლატორებში ამჟამად არსებული მდგომარეობა შეუთავსებელია ადმინისტრაციული პატიმრობა მისჯილი პირების მოსათავსებლად. დაკავებულთა კვება დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულებს მიეწოდებათ სტანდარტული საკვები, პურის, ჩაის, პაშტეტის, საქონლის ხორცის კონსერვისა და მშრალი პაკეტის სუპის სახით. აღსანიშნავია, რომ რეგიონებში არსებული იზოლატორების უმრავლესობას არ მიეწოდება დაკავებულების მიწოდებასთან დაკავშირებით კუთვნილი პური. ხელშეკრულებებიც აღნიშნულ არ აქვთ იზოლატორებს გაფორმებული. პურის არის შემთხვევები, როდესაც იზოლატორის თანამშრომლები იძულებულნი ხდებიან საკუთარი სახსრებით შეუძინონ პური დაკავებულებს. დაკავებულები ძირითადად იკვებებიან ამანათით შემოსული საკვები პროდუქტებით. გასათვალისწინებელია, რომ პირს შეიძლება 417 2015 წლის 2 აგვისტო 336 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არ ჰყავდეს ახლობლები, რომლებიც ამანათით საკვებს და პურს შეუგზავნიან. იზოლატორში შეიძლება ადმინისტრაციულ პატიმრობა შეფარდებული პირი 15 დღემდე ვადით იმყოფებოდეს. ხანგრძლივად დაკავებული პირისთვის მითუმეტეს მეტად მნიშვნელოვანია სათანადო კვება და საცხოვრებელი პირობები. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ ზოგიერთ დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, არ ჰქონდათ ერთჯერადი თეფშები, რის გამოც დაკავებულებს შემთბარი საქონლის ხორცი თაბახის ფურცლებით მიეწოდებოდათ. რიგ შემთხვევებში, სწორედ ამ მიზეზით, დაკავებულები უარს აცხადებდნენ ამგვარი ფორმით საკვების მიღებაზე. ასევე საყურადღებოა ის საკითხი, რომ ძროხის ხორცის გაცხელება რიგ შემთხვევებში კონსერვის ქილით ხდება, ვინაიდან იზოლატორებში არ არის ამისთვის გამოყოფილი სპეციალური ჭურჭელი. ჩხოროწყუს დროებითი მოთავსების იზოლატორში განხორციელებული ვიზიტის დროს 418 აღმოჩნდა, რომ ძროხის ხორცის კონსერვს გაცხელების გარეშე ცივად სთავაზობდნენ დაკავებულებს, რაც ასევე დაუშვებელია. რეკომენდაციები შინაგან საქმეთა მინისტრს: • ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორის საკნებში დამონტაჟდეს ცენტრალური • გათბობა, ასევე უზრუნველყოფილ იქნას საკნების ბუნებრივი განათება და განიავება ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოხდეს სანიტარული კვანძის სრული იზოლირება • ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორში შეიქმნას პირობები ჰიგიენის დაცვისთვის ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორში ლიკვიდირებულ იქნას ფიცარნაგები და ყველა დაკავებული უზრუნველყოფილ იქნას ინდივიდუალური საწოლით • • ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორში მყოფი დაკავებულებისთვის უზრუნველყოფილ იქნას თეთრეული და პირადი ჰიგიენის დაცვისთვის აუცილებელი ნივთები ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორს მიეწოდოს სათანადო რაციონის საკვები, პური და აღნიშნული პროდუქტების მოსამზადებელი და საკვების მისართმევად საჭირო ნივთები • ყველა დროებითი მოთავსების იზოლატორში უზრუნველყოფილ იქნეს იზოლატორის მორიგესთან დასაკავშირებელი ღილაკი • • 418 დროებითი მოთავსების იზოლატორებში თითოეულ დაკავებულზე 2 უზრუნველყოფილ იქნეს 4 მ ყველა იზოლატორის სასეირნო ეზოებში დამონტაჟდეს სკამები, გამოიყოს წვიმისა და მზისგან თავშესაფარი ადგილი; დაიდგას ნაგვის ურნები. 2015 წლის 4 აგვისტო. 337 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიგრანტთა დაცვა არასათანადო მოპყრობისგან დროებითი განთავსების ცენტრის მონიტორინგი საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ 2015 წლის 17 დეკემბერს განხორციელდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის მონიტორინგი. ვიზიტის დროს მოპოვებული დოკუმენტაცია, ასევე მონიტორინგის ჯგუფის წევრთა ანგარიშები ინახება საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში. ანგარიში შეიცავს მონიტორინგის ჯგუფის ძირითად მიგნებებს და შედგენილია იმგვარად, რომ ინტერვიუს კონფიდენციალური ხასიათიდან გამომდინარე, არ მოხდეს რესპონდენტთა იდენტიფიკაცია. ვიზიტის დროს მონიტორინგის ჯგუფის წევრები დაუბრკოლებლად გადაადგილდებოდნენ ცენტრის ტერიტორიაზე და ადმინისტრაციის მხრიდან მონიტორინგისთვის ხელის შეშლას ადგილი არ ჰქონია. დაწესებულების თანამშრომლების მიერ წარმოდგენილი იყო მათ ხელთ არსებული და ჯგუფის მიერ მოთხოვნილი ყველა საჭირო დოკუმენტაცია. აღსანიშნავია, რომ ვიზიტის დროს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებს დაწესებულების თანამშრომლების მხრიდან ცენტრში განთავსებული პირების მიმართ ფიზიკური ძალადობის ან სიტყვიერი შეურაცხყოფის ფაქტების შესახებ ინფორმაცია არ მიუღიათ. დროებითი განთავსების ცენტრი განკუთვნილია 92 პირისათვის. ვიზიტის დროს დაწესებულებაში იმყოფებოდა 18 პირი. მათ შორის, 16 კაცი და 2 ქალი, რომელთაგან ერთი – ქალთა, ხოლო მეორე საოჯახო განყოფილებაში იმყოფებოდა. ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი ხაზს უსვამს თავისუფლებისა და პირადი ხელშეუხებლობის უფლების მნიშვნელობას და განსაზღვრავს, რომ პირის დაკავება და თავისუფლების აღკვეთა უნდა იყოს გამოყენებული, როგორც საგამონაკლისო წესი, დაშვებული მხოლოდ კანონის საფუძველზე და შესაბამისი დასაბუთების შემთხვევაში. 419 აღნიშნული პრინციპების გამოყენება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მიგრანტებთან დაკავშირებით, რომლებიც თავიანთი სტატუსით არ წარმოადგენენ დანაშაულის ჩადენაში ბრალდებულ პირებს. გაეროს სპეციალური მომხსენებელი მიგრანტების უფლებების საკითხებში ხაზს უსვამს, რომ შესაბამისი ორგანოები ვალდებულნი არიან, ყოველთვის განიხილონ დაკავების ალტერნატივა (არასაპატიმრო ღონისძიებები) მანამ, სანამ გამოყენებულ იქნება პატიმრობა. აუცილებელია დეტალური ინსტრუქციების მიცემა და შესაბამისი ტრენინგების შემუშავება საერთაშორისო პაქტი სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ, მუხ. 9(1); საერთაშორისო კონვენცია ყველა მიგრანტი მუშაკისა და მათი ოჯახის წევრების დაცვის შესახებ, მუხ. 16(4). 419 338 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოსამართლეებისა და სხვა სახელმწიფო მოხელეებისათვის, როგორებიცაა პოლიცია, სასაზღვრო და საემიგრაციო ოფიცერი, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს არასაპატიმრო ღონისძიებების სისტემური გამოყენება. 420 მიგრანტის დაკავება უნდა იქნეს გამოყენებული მხოლოდ მაშინ, როდესაც თავისუფლების ნაკლებად შემზღუდველი ალტერნატივა გამოუსადეგარია. მნიშვნელოვანია იმის შეფასება, არის თუ არა გამოყენებული დაკავება, როგორც უკიდურესი ზომა და ის არ უნდა იყოს რეფლექსიის შედეგი. 421 წამებისა და არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის ან დასჯის აღკვეთა გულისხმობს ვალდებულებას, პირი არ გაიგზავნოს იმ ქვეყანაში, რომელშიც არსებობს საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ იგი აღმოჩნდება წამების ან სხვა სახის არაადამიანური მოპყრობის რეალური საფრთხის წინაშე. შესაბამისად, მიგრანტებისთვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს თავშესაფრის მოთხოვნის პროცედურები (ან ბინადრობის ნებართვის სხვა პროცედურები), რომლებიც იძლევიან კონფიდენციალურობის დაცვისა და სხვა ქვეყნებში ადამიანის უფლებათა მდგომარეობის ობიექტური და დამოუკიდებელი შესწავლის გარანტიას. ასევე, წარმოშობის ან მესამე ქვეყანაში პირის დეპორტაციის შემთხვევაში, ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს არასათანადო მოპყრობის რისკი. 422 დროებითი განთავსების ცენტრში მიღება და განთავსება უცხოელის დაკავებისა და დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსების წესის შესაბამისად, ცენტრში მიღებისას, უცხოელი თავის ნივთებთან ერთად ექვემდებარება პირად დათვალიერებას. 423 დაწესებულებაში ფუნქციონირებს შემოწმების ოთახი, სადაც პირველად შემოჰყავთ დაკავებული უცხოელი. აღნიშნულ ოთახში ხდება ნივთების ჩამორთმევა და ჩხრეკა დეტექტორით. დაკავებულს ეკითხებიან დაზიანებების შესახებ და აღრიცხავენ შესაბამის დოკუმენტში. აღნიშნულ პროცედურას ესწრება თარჯიმანი. ჩამორთმეული პირადი ნივთები ილუქება დაკავებული მიგრანტის თანდასწრებით. უცხოელის დროებით განთავსების ცენტრში მიღებისას პირის შემოწმება ხორციელდება შესაბამისი სქესის სპეციალური მომხსენებლის მიგრანტების უფლებების საკითხებში, ანგარიში მიგრანტთა უფლებების შესახებ, პარ. 53, 2012 წლის 2 აპრილი, A/HRC/20/24, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?m=97> [ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 421 საემიგრაციო დაკავების ცენტრებში ვიზიტი, სახელმძღვანელო პარლამენტარებისათვის, გვ. 28, ევროპის საბჭო, (2013). ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://www.apt.ch/content/files_res/guide-for-parliamentarians-visiting-detention-centres-en.pdf> [ბოლოს ნანახია 03.16.2016]. 422 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 30, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf> [ბოლოს ნანახია 16.01.2016]. 423 საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანება №631 „უცხოელის დაკავებისა და დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსების წესი“, მუხ. 6 . 420 339 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წარმომადგენლისა და პირის თანდასწრებით. აღსანიშნავია, რომ ცენტრში მოთავსებულ პირებს პრეტენზია არ გამოუთქვამთ შემოწმების პროცედურების შესახებ. საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში გაცემულ იქნა რეკომენდაცია, რომლითაც მოითხოვდა ცვლილებების შეტანას „უცხოელის დაკავებისა და დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის N631 ბრძანებაში, რათა დაკონკრეტდეს, რომ პირის ზედაპირული შემოწმება გულისხმობს მისი ტანსაცმლის მხოლოდ გარე ზედაპირზე ხელით, სპეციალური ხელსაწყოთი ან საშუალებით შეხებას. 424 აღსანიშნავია, რომ ამ დრომდე არ განხორციელებულა არანაირი ცვლილება აღნიშნულ წესში და შესაბამისად რეკომენდაცია შეუსრულებელია. დაკავებულ მიგრანტებს მათთვის გასაგებ ენაზე დაუყოვნებლივ და ნათლად უნდა განემარტოთ მათი უფლებებისა და მათ მიმართ გამოყენებული პროცედურების შესახებ. მნიშვნელოვანია, რომ დაკავებულ მიგრანტებს მიეწოდებოდეთ დოკუმენტი, რომელშიც განმარტებული იქნება მათ მიმართ გამოყენებული პროცედურები და ინფორმაცია მათი უფლებების შესახებ. აღნიშნული დოკუმენტი ხელმისაწვდომი უნდა იყოს იმ ენებზე, რომლებზეც ჩვეულებრივ საუბრობენ აღნიშნული პირები. აუცილებლობის შემთხვევაში, დამატებით გამოყენებულ უნდა იქნეს თარჯიმნის მომსახურება. 425 მონიტორინგის დროს ცენტრში განთავსებული პირების უმრავლესობა აღნიშნავდა, რომ ცენტრში მოთავსებისთანავე ზეპირად განემარტათ მათი უფლებები. მიუხედავად ამისა, ცენტრში მათ არ აწვდიან სპეციალურ დოკუმენტს, რომელშიც შესაბამის ენაზე მოცემული იქნება ინფორმაცია მათი უფლებების შესახებ. დაკავებულთა სამართლებრივი გარანტიები ადვოკატის ხელმისაწვდომობის უფლება უნდა მოიცავდეს მასთან პირადად საუბრის უფლებას, ასევე საცხოვრებელი ადგილის, დაკავებისა და დეპორტაციის საკითხების შესახებ სამართლებრივი კონსულტაციების მიღების შესაძლებლობას. ეს გულისხმობს იმას, რომ თუ მიგრანტებს თავად არ აქვთ ადვოკატის აყვანისა და მისთვის ანაზღაურების გადახდის საშუალება, მათ უნდა მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო იურიდიულ დახმარებაზე. 426 424 საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 227. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 30, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf> [ბოლოს ნანახია 16.01.2016]. 426 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 82, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 16.01.2016]. 425 340 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „უცხოელის საქართველოდან გაძევების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის N525 დადგენილების მე-2 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, გაძევების პროცესში უცხოელისათვის უზრუნველყოფილია იურიდიული კონსულტაციის მიღების შესაძლებლობა. მონიტორინგის დროს უცხოელებს პრეტენზია არ გამოუთქვამთ მათთვის ხელმისაწვდომი იურიდიული კონსულტაციის შესახებ. მიუხედავად ამისა, ზოგიერთ მათგანს სურვილი ჰქონდა, მიეღო სრული იურიდიული დახმარება მათი გაძევების პროცესთან დაკავშირებით. აღსანიშნავია, რომ კანონით გათვალისწინებული იურიდიული კონსულტაციის მიღების შესაძლებლობა ვერ ჩაითვლება სრულფასოვან იურიდიულ დახმარებად, რადგანაც მნიშვნელოვანია, რომ პირს გაძევების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში გაეწიოს სრული იურიდიული დახმარება, რაც გულისხმობს სამართლებრივი დოკუმენტების შედგენას, ასევე წარმომადგენლობას სასამართლოში და ადმინისტრაციულ ორგანოში. გასათვალისწინებელია, რომ „იურიდიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი განსაზღვრავს იურიდიული დახმარებით მოსარგებლე პირთა წრეს, რომელშიც არ ხვდება გასაძევებელი უცხოელი. შესაბამისად, აღნიშნულის რეალიზაციისათვის საჭიროა შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილება. საყურადღებოა, რომ აღნიშნული პრობლემის შესახებ სახალხო დამცველის მიერ გაცემულ იქნა რეკომენდაცია 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში 427. აღნიშნული რეკომენდაცია დღემდე შეუსრულებელია. ყოველი ახალმიღებული თავისუფლებააღკვეთილი პირი დაუყოვნებლივ უნდა გასინჯოს ექიმმა ან კვალიფიცირებულმა ექთანმა, რომელიც ანგარიშვალდებულია ექიმის წინაშე. ექიმის ხელმისაწვდომობის უფლება უნდა მოიცავდეს მიგრანტის უფლებას, სურვილისამებრ, გაიაროს სამედიცინო შემოწმება მის მიერ არჩეულ ექიმთან; თუმცა, დაკავებულს შეიძლება თავად მოუწიოს ამგვარი სამედიცინო შემოწმების ხარჯების დაფარვა. 428 უცხოელის დაკავებისა და დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსებისას ხდება უცხოელის სამედიცინო შემოწმება. დაწესებულების სამედიცინო პერსონალი შედგება 2 ექიმისგან, რომელთა მიერაც ხდება დაკავებული უცხოელების პირველადი სამედიცინო შემოწმება ჩივილებისა და ქრონიკული დაავადებების მიხედვით. აღსანიშნავია, რომ ცენტრში მოთავსებულ პირებს პრეტენზია არ გამოუთქვამთ სამედიცინო მომსახურების შესახებ. 427 საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიში, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: <http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf> [ბოლოს ნანახია 17.01.2016]. 428 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 82, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf> [ბოლოს ნანახია 16.01.2016]. 341 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავებული უცხოელის წამებისა და არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის უმნიშვნელოვანეს გარანტიას წარმოადგენს დაკავების ოქმში დაკავებულის ფიზიკური მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის მითითება. კონკრეტულად კი იმის აღწერა, ჰქონდა თუ არა პირს დაკავების მომენტში სხეულის რაიმე დაზიანება, კერძოდ სად, რამდენი, რა სახის და ა.შ. აღსანიშნავია, რომ უცხოელის დაკავების ოქმში არ არის სხეულის დაზიანების შესახებ გრაფა, რაც სახალხო დამცველის შეფასებით, მნიშვნელოვან ხარვეზს წარმოადგენს და უნდა გამოსწორდეს. დროებითი განთავსების ცენტრში არსებული პირობები წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი აღნიშნავს, რომ დაკავების ცენტრი არ უნდა ჰგავდეს ციხეს რაიმე ფორმით. საერთაშორისო სახელმძღვანელო პრინციპები ითვალისწინებს, რომ დაკავებული მიგრანტები მოთავსებული იყვნენ სპეციალურად მათთვის განკუთვნილ ცენტრებში, ხოლო დაკავების პირობები უნდა შეესაბამებოდეს მათი თავისუფლების აღკვეთის ხასიათს. 429 მიგრანტებს უნდა ჰქონდეთ ნაკლები შეზღუდვები და სხვადასხვა აქტივობისთვის გათვალისწინებული დღის წესრიგი. მაგალითად, დაკავებულ მიგრანტებს უნდა ჰქონდეთ ყველანაირი საშუალება, რომ გონივრულ ფარგლებში შეინარჩუნონ კონტაქტი გარე სამყაროსთან (მათ შორის, სატელეფონო ზარებისა და შეხვედრების ხშირი შესაძლებლობა) და რაც შეიძლება ნაკლებად ჰქონდეთ შეზღუდული გადაადგილების თავისუფლება დაკავების ადგილებში.430 სახალხო დამცველი მიესალმება დროებითი განთავსების ცენტრში არსებულ გამართულ ინფრასტრუქტურასა და სანიტარულ-ჰიგიენური პირობების კუთხით არსებულ კარგ მდგომარეობას. ამავე დროს, დაწესებულების შენობის გარე და შიდა ვიზუალური დათვალიერების შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა ითვალისწინებს გაძლიერებული უსაფრთხოების კომპონენტებს, რომელიც გარკვეულწილად ქმნის ციხის რეჟიმის განცდას. კონკრეტულად კი, საუბარია მაღალი კედლებითა და მავთულხლართებით შემოსაზღვრულ ტერიტორიაზე, რომლის შენობის შიდა და გარე პერიმეტრი კონტროლირდება შესაბამისი დაცვის სამსახურების მიერ. ტერიტორიაზე მიმდინარეობს ვიდეო მეთვალყურეობა, ხოლო ცენტრში არსებული განყოფილებების ფლიგელების შესასვლელში არის გისოსებიანი რკინის კარები, რომელიც იკეტება გასაღებით. 429 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი, ამონარიდი წამების პრევენციის მე-7 ზოგადი ანგარიშიდან, გვ 54. 430 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 79, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf> [ბოლოს ნანახია 16.01.2016]. 342 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ცენტრში მოთავსებულ პირებს თანამშრომლებისთვის მიმართვის გარეშე შეზღუდული აქვთ გადაადგილება ფლიგელებს გარეთ, ეზოსა და სასადილოში, რაც უარყოფითად მოქმედებს აღნიშნული პირების მდგომარეობაზე და მათ უქმნის ციხის რეჟიმის მსგავს პირობებში ყოფნის განცდას. ცენტრში არის 3 განყოფილება: მამაკაცების, ქალებისა და ოჯახების. ვიზიტის დღეს ქალთა განყოფილებაში იმყოფებოდა ერთი ქალი. ოჯახის განყოფილებაში მოთავსებული იყო ერთი ოჯახი (2 ადამიანი). დანარჩენი პირები კი მამაკაცთა განყოფილებაში იმყოფებოდნენ. აღსანიშნავია, რომ განყოფილებების ოთახებში უზრუნველყოფილია შესაბამისი განათება და ვენტილაცია. სანიტარული კვანძები კარგ მდგომარეობაშია, დაცულია სანიტარულჰიგიენური პირობები. განყოფილებებში არის მოსასვენებელი ოთახი, რომელშიც დგას ტელევიზორი და ხელმისაწვდომია წიგნები სხვადსხვა ენაზე. უნდა აღინიშნოს, რომ დაწესებულებების სამზარეულო და სასადილო ინფრასტრუქტურა მოწესრიგებულია, დაცულია სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმები. კვების დროს ცენტრში მოთავსებული პირები სასადილოში ჩაჰყავთ განყოფილებების მიხედვით, უპირველეს ყოვლისა, ოჯახისა და ქალთა განყოფილებაში მოთავსებული პირები, ხოლო შემდგომ –მამაკაცთა განყოფილებაში მოთავსებული პირები. აღნიშნული პროცედურა ხელს არ უშლის ცენტრში მოთავსებულ პირებს, თანაბარ პირობებში იყვნენ უზრუნველყოფილი საკვებით. მისასალმებელია, რომ ცენტრში არის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირისათვის განკუთვნილი ცალკე ოთახი, რომელიც უზრუნველყოფილია შესაბამისი განათებითა და ვენტილაციით. ოთახში არსებული ინვენტარი (სპეციალური მოძრავი ბორბლებიანი მაგიდა) იძლევა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მოთხოვნილებების გათვალისწინების შესაძლებლობას. სანიტარულ კვანძებში დაცულია სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები. მიუხედავად ამისა, არც უნიტაზთან და არც საშხაპეში კედლებზე არ არის დამონტაჟებული სპეციალური მოაჯირები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის. დაწესებულებას აქვს სასეირნო ეზო, რომელშიც არის კალათბურთის/ფეხბურთის სათამაშო მოედანი. ეზოში ასევე არის გადახურული სივრცე, სადაც უამინდობის დროს ცენტრში მოთავსებულ პირებს შეუძლიათ სეირნობა. კვება დაკავებული უცხოელები პრეტენზიას გამოთქვამდნენ საკვების შესახებ. ზოგიერთი მათგანი პრობლემებს შორის ასახელებდა კვების რაციონს, რომელიც მათივე განცხადებით, არ იცვლება. რამდენიმე მათგანი უჩიოდა საკვების სახით პურის დიდი ოდენობით გამოყენებას და მოითხოვდა პურის ბრინჯით ჩანაცვლებას. მონიტორინგის შედეგად დადგინდა, რომ საკვების მომზადებისას არ ხდება სხვადასხვა რელიგიური ვეგეტარიანელებისთვის კვებითი თავისებურებების გათვალისწინება. 343 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონფესიისა და კონტაქტი გარე სამყაროსთან წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი აღნიშნავს, რომ ნათესავის ან დაკავებულის სურვილისამებრ, მესამე პირის ინფორმირების უფლების უზრუნველყოფის ხელშეწყობა შესაძლებელია, თუ მიგრანტს მიეცემა უფლება, თან იქონიოს მობილური ტელეფონი ან თუნდაც ჰქონდეს მასზე წვდომა. 431 საერთაშორისო ხელშეკრულებებით აგრეთვე აღიარებულია დაკავებული მიგრანტის უფლება, მოითხოვოს საკონსულო დახმარება. თუმცა, რამდენადაც ყველა მიგრანტს შესაძლოა არ სურდეს საკუთარ სახელმწიფოსთან დაკავშირება, აღნიშნული უფლებით სარგებლობა დამოკიდებულია პირის არჩევანზე. 432 მიგრანტთა განთავსების ცენტრში ოჯახთან კონტაქტის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ასპექტს წარმოადგენს ტელეფონითა და კომპიუტერით სარგებლობის უფლება. ცენტრში მოქმედი დღის წესრიგის შესაბამისად, უცხოელებს უფლება აქვთ, ისარგებლონ ტელეფონით მხოლოდ განსაზღვრულ დღეებში (ორშაბათი, ოთხშაბათი, ხუთშაბათი). თითოეული სატელეფონო საუბრის ხანგრძლივობა შეადგენს ოთხ წუთს. 433 აღსანიშნავია, რომ სატელეფონო კავშირი დაკავებული უცხოელისათვის ზოგიერთ შემთხვევაში წარმოადგენს ერთადერთ საშუალებას, ჰქონდეს კონტაქტი ახლობლებთან. ვიზიტის დროს ცენტრში მოთავსებული უცხოელების მიერ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პრობლემად გამოიკვეთა ტელეფონით პრაქტიკაში სარგებლობის შეუძლებლობა. კონკრეტულად კი, მონიტორინგის დროს ცენტრში მოთავსებული პირები აღნიშნავდნენ, რომ მიუხედავად მათთვის გამოყოფილი დარეკვის დროისა, ადმინისტრაცია მათ არ აძლევდა ტელეფონით სარგებლობის საშუალებას. გარე სამყაროსთან კონტაქტის მნიშვნელოვან ასპექტს წარმოადგენს დღის წესრიგით განსაზღვრული თავისუფალი დროის განმავლობაში კომპიუტერით შეუზღუდავი სარგებლობის უფლება. ცენტრში იყო ერთი კომპიუტერი. ცენტრის თანამშრომლების განმარტებით, შესაძლებელი იყო ინტერნეტით სარგებლობა, მაგრამ გამოკითხული უცხოელების უმრავლესობა არ იყო კომპიუტერით და ინტერნეტით სარგებლობის შესაძლებლობის შესახებ ინფორმირებული. დღის განრიგი და აქტივობები 431 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 82, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf> [ბოლოს ნანახია 16.01.2016]. 432 იქვე. 433 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის შინაგანაწესის დამტკიცების შესახებ. 344 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიგრანტების დაკავების პირობები უნდა შეესაბამებოდეს მათი თავისუფლების აღკვეთის ხასიათს, კერძოდ, უნდა ჰქონდეთ ნაკლები შეზღუდვები და სხვადასხვა აქტივობისთვის გათვალისწინებული დრო დღის წესრიგში. 434 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მიერ აღნიშნულია, რომ მიგრანტთა ცენტრებში არსებული რეჟიმი უნდა შეიცავდეს ისეთ აქტივობებს, როგორიცაა გასეირნების, მოსასვენებელ ოთახში რადიოს მოსმენის, გაზეთის წაკითხვისა და ტელევიზორის ყურების შესაძლებლობა, აგრეთვე რეკრეაციისათვის აუცილებელ სხვა აქტივობებს (მაგ.: სამაგიდო თამაშები, მაგიდის ჩოგბურთი). რაც უფრო დიდი ხნით არის პირი მოთავსებული ცენტრში, მით უფრო მრავალფეროვანი უნდა იყოს აქტივობები. 435 ცენტრში მოთავსებულ პირთა დღის განრიგი რეგულირდება დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსებულ უცხოელთა დღის წესრიგით. აღნიშნული დღის წესრიგის შესაბამისად, ცენტრში მოთავსებული პირებისათვის დღის განმავლობაში თავისუფალი დრო უზრუნველყოფილია 10:00 – 13:00 და 14:00 – 17:00 საათამდე. თავისუფალი დრო მოიცავს სუფთა ჰაერზე გასეირნებას, ბიბლიოთეკითა და კომპიუტერით სარგებლობას. მნიშვნელოვანია, რომ თავისუფალი დროის განმავლობაში ცენტრში მყოფ პირებს რაც შეიძლება ნაკლებად ჰქონდეთ შეზღუდული გადაადგილების თავისუფლება ცენტრის ტერიტორიაზე. აგრეთვე მათ ჰქონდეთ აქტივობების თავისუფლად არჩევის საშუალება და დღის წესრიგით დადგენილი პერიოდის განმავლობაში სხვადასხვა აქტივობის გამოყენებისას არ იყვნენ შეზღუდული დროში. ამ კუთხით აღსანიშნავია მამაკაცთა განყოფილებაში მოთავსებულ პირთა წუხილი, რომლებიც აღნიშნავდნენ, რომ მათ საფეხბურთო მოედნის გამოყენება დღეში მხოლოდ ერთი საათით შეუძლიათ. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, ცენტრში მოთავსებული პირებისათვის შეთავაზებულ იქნეს უფრო მრავალფეროვანი, დამატებითი გასართობი და სპორტული აქტივობები, შემუშავდეს მოკლევადიანი სასწავლო მოდულები და ა.შ. მიგრანტთა დაბრუნების ერთობლივი ოპერაციის მონიტორინგი სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის და მონიტორინგის დეპარტამენტის თანამშრომლების მიერ 2015 წლის 20 ოქტომბერს მეორედ განხორციელდა მიგრანტთა დაბრუნების ერთობლივი ოპერაციის მონიტორინგი. 434 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 79, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: <http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf> [ბოლოს ნანახია 16.01.2016]. 435 იქვე. 345 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნული მონიტორინგი ჩატარდა საქართველოსა და ევროკავშირს შორის გაფორმებული რეადმისიის ხელშეკრულების იმპლემენტაციის ფარგლებში. 436 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის და მონიტორინგის დეპარტამენტის თანამშრომლებმა განახორციელეს ევროკავშირის ქვეყნებიდან საქართველოს 35 მოქალაქის დეპორტაციის მონიტორინგი. აღნიშნული პირები დეპორტირდნენ გერმანიიდან (21 მოქალაქე), შვეიცარიასა (8 მოქალაქე) და ბულგარეთიდან (6 მოქალაქე). დეპორტირებულთა შორის იყო 25 კაცი, 9 ქალი (1 ორსული) და 1 არასრულწლოვანი. გერმანიის, შვეიცარიისა და ბულგარეთის სასაზღვრო პოლიციამ ქართულ მხარეს (საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების ესკორტს) თვითმფრინავის ბორტზე (დიუსელდორფსა და სოფიაში) გადასცა ზემოაღნიშნული ქვეყნებიდან დეპორტირებული პირები. დეპორტაციას კოორდინირებას უწევდა ევროპის კავშირის სახელმწიფოთა გარე საზღვრების მართვის ოპერატიული თანამშრომლობის ევროპული სააგენტო „ფრონტექსი“. მოქალაქეების დაბრუნების ოპერაციის პროცესში საქართველო მონაწილეობდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის თანამშრომლების და საპატრულო პოლიციის თანამშრომლების ჩართვით. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციისა და მონიტორინგის დეპარტამენტის თანამშრომლები მონიტორინგის ფარგლებში გაემგზავრნენ თბილისის საერთაშორისო აეროპორტიდან შემდეგი მიმართულებით: თბილისი – დიუსელდორფი – სოფია – თბილისი. აღსანიშნავია, რომ ფრენის მონიტორინგის დროს პრევენციისა და მონიტორინგის დეპარტამენტის თანამშრომლები თავისუფლად გადაადგილდებოდნენ და აკვირდებოდნენ თვითმფრინავსა და ტრაპის მისადგომებთან არსებულ ვითარებას. დეპორტირებულების უმრავლესობის თვითმფრინავში ჩასხდომა განხორციელდა თავისუფლად, ყოველგვარი შეზღუდვის საშუალებების გამოყენების გარეშე. გამონაკლისს წარმოადგენდა ხუთი დეპორტირებული პირი, რომლებსაც პლასტმასის ხელბორკილები ედოთ და ისინი თვითმფრინავში თანხმლებმა პირებმა შეიყვანეს, ფიზიკური ძალის გამოყენების გარეშე. აღსანიშნავია, რომ ხელბორკილების გამოყენების საჭიროების არარსებობის დადგენის შემდგომ, თვითმფრინავში ჩასხდომისთანავე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლებმა 4 დეპორტირებულ პირს მოხსნეს ხელბორკილი. ფრენის დროს პლატსმასის ხელბორკილი არ მოეხსნა მხოლოდ ერთ პირს, რომელიც წამალდამოკიდებული იყო და გამოირჩეოდა აგრესიულობით. ეს პირი მონიტორინგის ჯგუფთან საუბრისას აღნიშნავდა, რომ მას გადაყლაპული ჰქონდა სამართებელი და მოითხოვდა საფუძვლიან სამედიცინო შემოწმებას. საქართველოს შინაგან 436 საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის შეთანხმება საქართველოსა და ევროკავშირს შორის უნებართვოდ მცხოვრებ პირთა რეადმისიის შესახებ, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/1250250> [ბოლოს ნანახია 18.03.2016]. 346 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დეპარტამენტის წარმომადგენლების განმარტებით, აღნიშნული პიროვნება ბორტზე დაშვებულ იქნა გამომგზავნი ქვეყნის სამედიცინო პერსონალის სიტყვიერი განმარტების საფუძველზე. მნიშვნელოვანია, რომ მსგავს შემთხვევებში საქართველოს მიგრაციის სამსახურის მიერ პირის ბორტზე დაშვება მოხდეს მხოლოდ შესაბამისი სამედიცინო ცნობის წარდგენის შემთხვევაში. აღსანიშნავია, რომ დეპორტირებულების მიღებისა და მგზავრობის პროცესმა ინციდენტების გარეშე ჩაიარა. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს • შევიდეს ცვლილება „იურიდიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში, რომლის მიხედვითაც გასაძევებელ უცხოელს მიეცემა იურიდიული დახმარების მიღების უფლება საქართველოს მთავრობას • „უცხოელის საქართველოდან გაძევების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის N525 დადგენილებასთან დაკავშირებით, დადგენილების მე-2 მუხლის მე4 პუნქტში ტერმინი „სამართლებრივი რჩევა“ შეიცვალოს სიტყვით „იურიდიული დახმარება“, რაც უცხოელს მისცემს საშუალებას, მიიღოს არა მხოლოდ სამართლებრივი კონსულტაცია, არამედ წარმომადგენლობა სასამართლოსა და ადმინისტრაციულ ორგანოში საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: • შევიდეს ცვლილება „უცხოელის დაკავებისა და დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის N631 ბრძანებაში, რომლითაც დაკონკრეტდება, რომ დაკავებაზე უფლებამოსილ პირს უფლება აქვს, ჩაატაროს ზედაპირული შემოწმება და ნივთების ზედაპირული დათვალიერება • უცხოელის დაკავების ოქმს დაემატოს შესაბამისი გრაფა და მიეთითოს ინფორმაცია დაკავებულის ფიზიკური მდგომარეობის შესახებ • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ცენტრში მიღებისას პირს გადაეცეს სპეციალური დოკუმენტი, რომელშიც შესაბამის ენაზე მოცემული იქნება ინფორმაცია მისი უფლებების შესახებ 347 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ცენტრში მოთავსებულ პირებს მიეცეთ • სატელეფონო ზარების დაუბრკოლებლად განხორციელების შესაძლებლობა • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა მაქსიმალურად იქნეს უზრუნველყოფილი დაწესებულებაში მოთავსებული პირების გადაადგილების თავისუფლება, მათ შორის გადაადგილება ფლიგელების გარეთ, ეზოში, სასადილოსა და მოსასვენებელ ოთახში • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მიგრანტთა საცხოვრებელი ოთახის საპირფარეშოსა და საშხაპეში დამონტაჟდეს სპეციალური მოაჯირები • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა კომპიუტერების ოთახი აღიჭურვოს საკმარისი რაოდენობის კომპიუტერული ტექნიკით და უზრუნველყოფილ იქნეს ცენტრში მოთავსებულ პირთა მიერ კომპიუტერით/ინტერნეტით დაუბრკოლებელი სარგებლობა • გადაიხედოს კვების ნორმები და გათვალისწინებულ იქნას ცენტრში მოთავსებული პირების კულტურული და რელიგიური თავისებურებები მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ცენტრში მოთავსებული პირებისათვის შეთავაზებულ იქნეს მრავალფეროვანი აქტივობები • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დეპორტირებული პირის ბორტზე მიღება ესკორტის წევრების მდგომარეობის მიერ შესახებ მოხდეს დეპორტირებული პირის დეპორტაციის შედგენილი ცნობის წარმოდგენის შემდეგ. 348 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განმახორციელებელ ჯანმრთელობის სახელმწიფოში ფსიქიატრიული დაწესებულებების მონიტორინგის ანგარიში შესავალი წინამდებარე ანგარიში ასახავს 2015 წლის 9 ოქტომბრიდან 6 ნოემბრამდე, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატის ფარგლებში, საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ საქართველოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებს. სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის დეპარტამენტთან ერთად მონიტორინგი განახორციელა შემდეგ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში (სტაციონარებში): 1. შპს. „უნიმედი კახეთი“– თბილისის რეფერალური ჰოსპიტალი; 2. შპს. „N5 კლინიკური საავადმყოფო“ (თბილისი); 3. სს. „აკად. ო. ღუდუშაურის სახ. ეროვნული სამედიცინო ცენტრი“ (თბილისი); 4. შპს. „რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი“; 5. შპს. „ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრი“ (თბილისი); 6. შპს. „ა. ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფო“; 7. შპს. „ქუთაისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი“; 8. შპს. „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი“ (ხონი, ქუტირი); 9. შპს. „სენაკის სარაიონთაშორისო ფსიქონევროლოგიური დისპანსერი“; 10. შპს. „რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონევროლოგიური საავამყოფო“ (ხელვაჩაური); 11. შპს. „ბედიანის ფსიქიატრიული საავადმყოფო“; 12. შპს. „თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი“. მონიტორინგის ჯგუფი დაკომპლექტებული იყო მულტიდისციპლინური პრინციპით და შედგებოდა სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებისა და სახალხო დამცველის აპარატის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დეპარტამენტის თანამშრომლებისგან. მონიტორინგის მოსამზადებელ ეტაპზე მონიტორინგის ჯგუფმა სპეციალურად მოწვეული ადგილობრივი 437 და საერთაშორისო 438 ექსპერტის ზედამხედველობით შეიმუშავა მონიტორინგის მეთოდოლოგია. 439 მონიტორინგის მეთოდოლოგიის შემუშავებას ზედამხედველობდა და მონიტორინგის ანგარიშის მომზადებაში მონაწილეობდა ფონდ „გლობალური ინიციატივა ფსიქიატრიაში - თბილისის“ ხელმძღვანელი, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის საკონსულტაციო საბჭოს წევრი ნინო მახაშვილი. 438 მონიტორინგის მეთოდოლოგიის შემუშავებაში ასევე მონაწილეობდა დოქტორი კლაივ მიუ, წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის (CPT) ექსპერტი. 439 აღნიშნული მეთოდოლოგია მომზადდა ევროკავშირისა და ევროპის საბჭოს ერთობლივი პროგრამის -„ადამიანის უფლებები ციხეებსა და დახურული ტიპის სხვა დაწესებულებებში“ მხარდაჭერით. 437 349 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მონიტორინგის მიზანს წარმოადგენდა სტაციონარულ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არასათანადო მოპყრობის, პაციენტთა უფლებების დაცვისა და ფსიქიატრიული დახმარების ადეკვატურობის თვალსაზრისით არსებული მდგომარეობის შეფასება, პრობლემური საკითხების იდენტიფიცირება და მათი მოგვარებისკენ მიმართული, პრაქტიკული რეკომენდაციების შემუშავება. წინამდებარე ანგარიშის მომზადებისას სხვა მასალასთან ერთად გამოყენებული მონიტორინგის ჯგუფის წევრების ტექნიკური ანგარიშები. ვიზიტის დროს მოპოვებული დოკუმენტაცია, ასევე მონიტორინგის ჯგუფის წევრთა ანგარიშები ინახება საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში. ანგარიში შეიცავს მონიტორინგის ჯგუფის ძირითად მიგნებებს და შედგენილია იმგვარად, რომ ინტერვიუს კონფიდენციალური ხასიათიდან გამომდინარე, არ მოხდეს რესპონდენტ პაციენტთა იდენტიფიცირება. მონიტორინგის პროცესში ჯგუფის დაწესებულების ინფრასტრუქტურა, წევრებმა დაათვალიერეს კონფიდენციალურ ფსიქიატრიული ვითარებაში გაესაუბრნენ დაწესებულებებში მყოფ პაციენტებს. ჯგუფის წევრები ასევე გაესაუბრნენ დაწესებულებების დირექციის წარმომადგენლებს, სამედიცინო პერსონალს, დაწესებულებების ფსიქოლოგებს, სოციალურ მუშაკებს. მონიტორინგის პროცესში შემოწმდა დაწესებულებებში წარმოებული დოკუმენტაცია და ჟურნალები. ვიზიტის მიმდინარეობის დროს მონიტორინგის ჯგუფის წევრები დაუბრკოლებლად გადაადგილდებოდნენ ფსიქიატრიული დაწესებულებების ტერიტორიაზე და ადმინისტრაციის მხრიდან მონიტორინგისთვის ხელის შეშლას ადგილი არ ჰქონია. ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის მიერ წარმოდგენილი იქნა მონიტორინგის ჯგუფის მიერ მოთხოვნილი ინფორმაცია და დოკუმენტაცია. ზოგადი მიმოხილვა პრობლემებსა და გამოწვევებზე სისტემური გზით რეაგირებისთვის საქართველოს პარლამენტმა 2013 წლის დეკემბერში მიიღო „ფსიქიკური ჯანდაცვის სახელმწიფო კონცეფცია“. ეს არის ფსიქიკური ჯანმრთელობის პოლიტიკის მთავარი დოკუმენტი ქვეყანაში. დოკუმენტში აღნიშნულია, რომ „საქართველო აღიარებს ფსიქიკური ჯანდაცვის მნიშვნელობას“. მეტიც, „საქართველო იღებს ვალდებულებას, ორგანიზება გაუწიოს ქვეყნის შიგნით ფსიქიკური ჯანდაცვის სერვისების მიწოდებას იმგვარად, რომ ფსიქიკური აშლილობების მქონე პირებმა მკურნალობა ჩაიტარონ ნაკლებად შემზღუდავ გარემოში, საკუთარ სახლში ან მისგან შეძლებისდაგვარად ახლოს, მათი საბაზისო საჭიროებებიდან გამომდინარე; უზრუნველყოს მათი უფლებებისა და ღირსების მაქსიმალური დაცვა და მათი 350 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სრულყოფილი და ეფექტური ჩართულობა საზოგადოებაში სხვებთან თანასწორობის საფუძველზე“. სახელმწიფო კონცეფციაში იდენტიფიცირებული მიზნების მისაღწევად საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ დაიწყო ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება 2015–2020 წლებისთვის, რომელიც დამტკიცდა 2014 წლის დეკემბერში, რაც უდაოდ წინ გადადგმული ნაბიჯია. მიუხედავად სახელმწიფოს მიერ გამოცხადებული პოლიტიკისა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში მძიმე ვითარებაა. მონიტორინგის შედეგად გამოვლენილი იქნა არაერთი სისტემური პრობლემა. პირველ რიგში უნდა აღინიშნოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის არასაკმარისი დაფინანსება, ვინაიდან დაფინანსების მოცულობა პირდაპირ კავშირშია მიწოდებული ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე. 2006 წლიდან ჯანდაცვის დანახარჯები ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე საქართველოში ხასიათდებოდა ზრდის ტენდენციით, მაგრამ ფსიქიკური ჯანდაცვის ხარჯების პროცენტული მოცულობა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის საერთო დანახარჯებთან მიმართებაში მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა. ფინანსების დიდი ნაწილი იხარჯება სტაციონარულ ფსიქიატრიულ სერვისებზე და ეს მაჩვენებელი სტაბილურად მაღალი რჩება წლების მანძილზე. სახელმწიფოს მხრიდან პრიორიტეტი ენიჭება სტაციონარული მომსახურების დაფინანსებას, ხოლო ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის დაფინანსება სრული სტაგნაციის მდგომარეობაშია და ფინანსების მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილი გამოიყოფა ამბულატორიულ მზრუნველობაზე. არასაკმარის დაფინანსებასთან ერთად ასევე პრობლემურია მწვავე და გრძელვადიანი შემხვევების დაფინანსების მეთოდოლოგია, რომლის მიხედვითაც მწვავე შემთხვევის დაფინანსება შეადგენს 840 ლარს, ხოლო გრძელვადიანი შემთხვევის ყოველთვიური დაფინანსება განისაზღვრება 450 ლარით. არასაკმარისი დაფინანსება საბოლოო ჯამში განაპირობებს პრობელემებს, რომელიც დაკავშირებულია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვალიფიციური პერსონალის საკმარისი რაოდენობისა და სათანადო, თერაპიული გარემოს არარსებობასთან, მკურნალობის, მოვლის, ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ხარისხთან, ფსიქიატრიულ სტაციონარში პაციენტთა დაყოვნების ხანგრძლივობასთან და თემზე დაფუძნებული სერვისების არარსებობასთან. საქართველოს ფსიქიკური ჯანდაცვის სისტემა ადამიანური რესურსების მკვეთრ ნაკლებობას განიცდის. ფსიქიატრების დეფიციტი საშუალო ევროპულ ინდექსთან შედარებით ორჯერ მეტადაა გამოხატული. ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროფესიული კადრის შესახებ 2015 წელს ჩატარებულმა კვლევამ ცხადყო, რომ სახელმწიფო დაფინანსებაზე მყოფი დაწესებულების ჯამური მონაცემების მიხედვით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერსონალი ორგანიზაციის თანამშრომლების საერთო რაოდენობის 40%-ზე ნაკლებია. ასევე პრობლემურია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დასაქმებული პერსონალის პროფესიული სწავლება და კვალიფიკაციის ამაღლება. კვალიფიციური კადრების უარყოფითად აისახება ფსიქიატრიული დახმარების 351 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნაკლებობა კი ხარისხზე, თავის მხრივ პაციენტებზე მეთვალყურეობასა და დაწესებულებებში უსაფრთხო გარემოს შექმნაზე. ასეთი მდგომარეობა ზრდის როგორც პაციენტთა გაუმართლებელი ფიზიკური შეზღუდვის, ასევე ფიზიკური შეზღუდვისას ძალის გადამეტების რისკს. ამასთან, უკიდურესად მძიმე სამუშაო პირობების გამო, მძიმე ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაში მყოფი პერსონალის უარყოფითი ემოციები შესაძლებელია პაციენტთა მიმართ არასათანადო მოპყრობაში გადაიზარდოს. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ვიზიტების მიმდინარეობისას მონიტორინგის ჯგუფმა მიიღო არაერთი შეტყობინება პაციენტთა მიმართ ფიზიკური ძალადობის და სიტყვიერი შეურაცხყოფის შესახებ. ამასთან, მონიტორინგის ჯგუფის შეფასებით, არასათანადო მოპყრობად შეიძლება შეფასდეს პაციენტთა ზოგიერთ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში უკიდურესად ცუდ პირობებში მოთავსება, რიგ შემთხვევებში, ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის ფაქტები, ფიზიკური შებოჭვის მეთოდების და ინექციის სხვა პაციენტთა თანდასწრებით გამოყენება, სომატური მკურნალობის ხელმიუწვდომლობა, დაავადებების დროული უგულვებელყოფის და ადეკვატური პირობებში ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია და არანებაყოფლობითი სამედიცინო ინტერვენცია. მონიტორინგის შედეგად ასევე გაირკვა, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში არსებობს პაციენტთა შორის ძალადობის და უსაფრთხოების სათანადოდ დაცვის პრობლემა. მონიტორინგმა ცხადყო, რომ დაწესებულებაში ფიზიკური შეზღუდვის კანონმდებლობით დადგენილი მოთხოვების დარღვევას აქვს სისტემატური ხასიათი. პაციენტთა გამოკითხვით დადგინდა, რომ ხშირად ხდება მათი ,,დაბმა“ ხანგრძლივი დროის განმავლობაში, რა პერიოდშიც მათზე არ ხორციელდება ადეკვატური ზედამხედველობა. თვალსაჩინო გახდა, რომ უმეტეს დაწესებულებაში შეზღუდვის შემთხვევათა რეგისტრაციის მკაფიო სისტემა არ არსებობს - ხშირ შემთხვევაში ჩანაწერი ფიზიკური შეზღუდვის გამოყენების შესახებ გაკეთებულია ფიზიკური შეზღუდვის ჟურნალში და არ ფიქსირდება პაციენტის სამედიცინო ბარათში ან - პირიქით. უმეტესად არსად გვხვდება 15 წუთიანი ინტერვალში პაციენტის მდგომარეობის დინამიკის შესახებ ჩანაწერი და ზოგჯერ არ არის მითითებული ფიზიკური შეზღუდვის დაწყებისა და დასრულების დრო. ფიზიკური შეზღუდვის გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილება ნაკლებ ინფორმატიულია და ხშირ შემთვევაში ვერ დგინდება, თუ რატომ გახდა ფიზიკური შებოჭვა აუცილებელი და იყო თუ არა სხვა ალტერნატიული ზომების გამოყენების შესაძლებლობა. აღსანიშნავია, რომ არც „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი და არც ზემოთ ხსენებული ინსტრუქცია არ შეიცავს ფიზიკური შეზღუდვის გამოყენების მაქსიმალურ ვადას, რაც საფრთხის შემცველია, ვინაიდან ფორმალურად შესაძლებელია ფიზიკური შეზღუდვა რამდენჯერმე გაგრძელდეს 4 საათით. აღნიშნული ნორმატიული აქტები ასევე არ ადგენენ ვალდებულებას ფიზიკური შეზღუდვის შესახებ ჩანაწერი გაკეთდეს როგორც პაციენტის სამედიცინო დოკუმენტაციაში, ასევე სპეციალურ რეესტრში (სპეციალურ ჟურნალში). ამდენად მნიშვნელოვანია ამ ნორმატიული 352 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქტების სრულყოფილს მიზნით, მათში ცვლილების შეტანის გზით, დარეგულირდეს ხსენებული ორი საკითხი. საყურადღებოა, რომ არც კანონი და არც ინსტრუქცია არ ახსენებს ქიმიური შეზღუდვას, როგორც შეზღუდვის ზომას. სახალხო დამცველის შეფასებით, ქიმიური შეზღუდვის შემთხვევები დაწესებულებებში ხშირია და არ დოკუმენტირდება შესაბამისად. დაწესებულებებში არსებობს რუტინული პრაქტიკა, როდესაც ფიზიკურ შეზღუდვასთან ერთად გამოიყენება ქიმიური შეზღუდვა და ეს მაშინ, როდესაც არ არსებობს ქიმიური შეზღუდვის მარეგულირებელი მკაფიო სამართლებრივი ჩარჩო და არ ხდება ქიმიური შეზღუდვის გამოყენების მიზანშეწონილობის დასაბუთება, რაც ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალში დამკვიდრებულ სტანდარტებს. შეზღუდვის ქიმიური საშუალებების გამოყენების შემთხვევაში დაცვის იმავე გარანტიები უნდა იყოს უზრუნველყოფილი, როგორც შებოჭვის მექანიკური საშუალებების გამოყენებისას. პაციენტებთან გასაუბრებისა და დოკუმენტაციის შემოწმების შედეგად დგინდება, რომ საიზოლაციო პალატაში პაციენტთა მოთავსება ხდება რამდენიმე დღით, რაც საიზოლაციო ოთახებში არსებული პირობების გათვალისწინებით, სახალხო დამცველის შეშფოთებას იწვევს. სახალხო დამცველის შეფასებით, როგორც რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონერვოლიგიური საავამყოფოსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში, ასევე სხვა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული საიზოლაციო ოთახები არ არის სპეციალურად, სათანადოდ აღჭურვილი და იქ პაციენტთა მოთავსების შემთხვევაში მაღალია თვითდაზიანების რისკი. ამასთან, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მიუღებელია გისოსებიანი კარისა და ფანჯრის არსებობა, როგორც უსაფრთხოების თვალსაზრისით, ასევე იმ გარემოების გამო, რომ ის არღვევს თერაპიულ გარემოს და ასოცირდება ციხესთან, სადამსჯელო საკანთან. ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ასეთ საიზოლაციო ოთახში პირის მოთავსება შეიძლება გაუტოლდეს დამამცირებელ მოპყრობას. სახალხო დამცველის შეშფოთებას იწვევს ასევე ის ფაქტი, რომ მიუხედავად ფიზიკური შებოჭვისა და სპეციალიზებულ პალატაში იზოლაციის მიმართ, ამ ზომების გამოყენების ხანგრძლივობის, მეთვალყურეობისა და დოკუმენტირების კუთხით „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-16 მუხლითა და ზემოთ ნახსენები ინსტრუქციით დაწესებული თანაბარი მოთხოვნებისა, პაციენტის იზოლაცია არ არის დასაბუთებული, სათანადოდ არ დოკუმენტირდება და კანონმდებლობის მოთხოვნების დარღვევით გამოიყენება ხანგრძლივი დროით. სახალხო დამცველი წუხილს გამოთქვამს იმ ფაქტის გამო, რომ ფიზიკური შეზღუდვა თანაბრად გამოიყენება ფორმალურად ნებაყოფლობით და არანებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ, რაც ამავდროულად ეწინააღმდეგება წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 353 პოზიციას, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რომლის თანახმადაც ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტთა მიმართ არ უნდა იქნას გამოყენებული ფიზიკური შეზღუდვის საშუალება. თუ ფიზიკური შეზღუდვის საჭიროება არსებობს, დაუყონებლივ უნდა იქნას ინიცირებული პაციენტის სტატუსის (ნებაყოფლობითი/არანებაყოფლობითი) გადახედვის სამართლებრივი პროცედურა. მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტებისათვის უზრუნველყოფილი იქნეს ისეთი მატერიალური პირობების შექმნა, რომელიც ხელს შეუწყობს მათ გამოჯანმრთელებასა და კეთილდღეობას. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ დაწესებულებებში არსებული ფიზიკური გარემო და სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა არა მხოლოდ ხელს არ უწყობს ხელსაყრელი თერაპიული გარემოს შექმნას, არამედ ქმნის ისეთ ვითარებას, რომელიც ხშირ შემთხვევაში შეიძლება გაუტოლდეს არაადამიანური და დამამცირებელ მოპყრობას. კერძოდ, ზოგიერთ დაწესებულებებში მნიშვნელოვან პრობლემებს შორის გამოიკვეთა ძველი და მოშლილი ინფრასტრუქტურა, სანიტარულ-ჰიგიენური პირობების კუთხით არსებული უკიდურესად ცუდი ვითარება, სტანდარტით დადგენილი ცხოვრებისათვის საკმარისი ფართის არარსებობა, გაუმართავი სანიტარული კვანძები და პრივატულობის დაცვის შეუძლებლობა, აგრეთვე ცენტრალური გათბობისა და ვენტილაციის კუთხით არსებული პრობლემები. მონიტორინგის ჯგუფმა დაადგინა, რომ ინფორმირებული თანხმობის მიღებას ფორმალური ხასიათი აქვს, შესაბამისი ახსნა-განმარტების, სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაციის მიწოდების გარეშე. ინფორმირებული თანხმობის მიღება ხდება პაციენტის არანებაყოფლობითი სტაციონირების თავიდან ასაცილებლად და მთელი ეს პროცედურა მიმართულია ფორმალურად პაციენტის მიერ ხელმოწერილი თანხმობის ფორმის სამედიცინო ბარათში მოთავსებაზე. პრაქტიკულად ყველა დაწესებულებაში, მონიტორინგის ჯგუფის წევრები გაესაუბრნენ ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ არაერთ პაციენტს, რომელსაც აღარ სურდა სტაციონარში ყოფნა და ითხოვდა გაწერას. გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის სულისკვეთებიდან გამომდინარე, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ყველა ზომა უნდა იქნას მიღებული, რათა ფსიქიატრიული დახმარება უპირატესად პაციენტის ინფორმირებულ, გაცნობიერებულ თანხმობას ემყარებოდეს და ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით პირის არანებაყოფლობით სტაციონარში მოთავსების პრაქტიკა საბოლოოდ, თანდათანობით აღმოიფხვრას. ამავდროულად სახალხო დამცველი შეშფოთებულია ფორმალურად ნებაყოფლობით, ხოლო რეალურად არანებაყოფლობით სტაციონირებული პირების მოწყვლადი სამართლებრივი მდგომარეობით. ისინი, სასამართლო კონტროლს მიღმა მყოფნი, ვერ ახერხებენ საკუთარი უფლებების დაცვას და ექვემდებარებიან მათი ნების საწინააღმდეგო სამედიცინო ინტერვენციებს და ფიზიკურ შეზღუდვას. ამგვარად ირღვევა ამ პაციენტების პიროვნული თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლება და თვითნებური 354 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავების პირობებში, ხშირ შემთხვევაში, წარმოადგენენ არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის მსხვერპლებს. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ მოკლევადიან პერსპექტივაში, ზემოთ აღნიშნული მოწყვლადი სამართლებრივი მდგომარეობის თავიდან აცილების მიზნით, აუცილებელია ფსიქიატრიულმა შემთხვევებში, დაწესებულებამ სადაც დაუყოვნებლივ ნებაყოფლობით სტაციონარიდან გაწერას, მაგრამ სტაციონარული ფსიქიატრიული მიმართოს მკურნალობაზე ამავდროულად დახმარების სასამართლოს მყოფი პაციენტი სახეზეა კრიტერიუმები. იმ ითხოვს არანებაყოფლობითი სახალხო დამცველი ამავდროულად ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ ვინაიდან სასამართლო კონტროლის პირობებშიც არსებობს დაუსაბუთებელი სტაციონირების ან/და ხანგრძილივი ჰოსპიტალიზაციის არანებაყოფლობითი რისკი, ასევე მოკლევადიან ფსიქიატრიული პერსპექტივაში, დახმარების ცნების ვიდრე საბოლოო მოხდება აღმოფხვრა, მნიშვნელოვანია ამ მიმართულებითაც შეიქმნას დაცვის მყარი გარანტიები. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების პრაქტიკასთან დაკავშირებული პრობლემები. დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც სასამართლოსათვის წარდგენილი შუამდგომლობები შეიცავს მითითებას მხოლოდ ერთ კრიტერიუმზე მაშინ, როდესაც სახეზე უნდა იყოს, სულ მცირე, ორი კრიტერიუმი. ამასთან, შუამდგომლობის დასაბუთება შაბლონურია, ასევე ძირითადად შაბლონურია მოსამართლის ბრძანებაც. ამასთან, ხშირ შემთხვევაში წარსულში სტაციონირების ფაქტი ნეგატიურ გავლენას ახდენს პირის არანებაყოფლობითი სტაციონირების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე. კერძოდ, მოქმედებს გარკვეული “ავადმყოფობის პრეზუმფცია”. მონიტორინგმა ცხადჰყო, რომ მოსამართლეები უმეტესად აკმაყოფილებენ ფსიქიატრიული დაწესებულებების შუამდგომლობებს. ისინი, როგორც წესი, ეთანხმებიან ექიმის აზრს და ნაკლებად აინტერესებთ პაციენტის მოსმენა. ექიმი ფსიქიატრები მიიჩნევენ, რომ მათ უკეთ იციან, რა სჭირდება პაციენტს და მოსამართლემ, სამედიცინო განათლების უქონლობის გამო, არ უნდა მიიღოს ექიმის აზრის საწინააღმდეგო გადაწყვეტილება. ასეთ პირობებში, სასამართლო განხილვის პროცესში, განსაკუთრებით კი მაშინ, როდესაც ხდება არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული მიზანშეწონილობის შეფასება, დახმარების მნიშვნელოვანია 6 თვიანი ვადის დამოუკიდებელი გაგრძელების ექიმ-ფსიქიატრის მოსაზრების მოსმენა, რაც არ არის გათვალისწინებული საქართველოს კანონმდებლობაში და არსებითი ხასიათის ხარვეზს წარმოადგენს პაციენტის უფლებების სრული დაცვის თვალსაზრისით. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია პაციენტებს რეგულარულად უნდა მიეწოდებოდეთ მათთვის გასაგებ ენაზე და ეს უნდა შეადგენდეს თერაპიული პროცესის შემადგენელ ნაწილს. ფსიქიატრიული დაწესებულებების 355 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამედიცინო პერსონალმა პატივი უნდა სცეს პაციენტის უარს მკურნალობაზე და უნდა ეცადოს მკურნალობის მნიშვნელობაზე და მოსალოდნელ შედეგზე დეტალური ინფორმაციის მიწოდების გზით პაციენტის მკურნალობაზე დაყოლიებას. ამ გზით უზრუნველყოფილი იქნება პაციენტის პიროვნული ავტონომიის პატივისცემა. სახალხო დამცველის შეფასებით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში იმყოფებიან პაციენტები, რომელთაც პირობითად შეიძლება ვუწოდოთ „უვადო“ პაციენტები. „უვადო” პაციენტები“ ამ შემთხვევაში აღნიშნავს პაციენტთა იმ კატეგორიას, რომლებიც თვეების და წლების მანძილზე, ფაქტიურად, “გაუსვლელად” იმყოფება სტაციონარში, ხშირად არ საჭიროებს აქტიურ მკურნალობას, მაგრამ ვერ ტოვებს საავადმყოფოს იმის გამო, რომ “წასასვლელი არ აქვს” ან იმიტომ, რომ ოჯახი თავს არიდებს მის სახლში წაყვანას. აღსანიშნავია, რომ ყველა იმ დაწესებულების მენეჯმენტი, სადაც გრძელვადიანი მკურნალობის განყოფილებაა, აცხადებს, რომ “უვადო” პაციენტები მათი ხანგრძლივი დაყოვნების კონტიგენტის 30-40 %-ს შეადგენს. ასეთი დაყოვნების მიზეზებს წარმოადგენს პაციენტის მხარდამჭერი სისტემის არარსებობა, მატერიალური დაუცველობა, თანამდევროვე საცხოვრისის/ხანგრძლივი მოვლის დაწესებულების არარსებობა, არსებული ამბულატორიული ფსიქიატრიული სერვისების გეოგრაფიული ხელმიუწვდომლობა და თემზე დაფუძნებული ფსიქიატრიული სერვისების დეფიციტი, ასევე დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის საჭირო პაცენტთა უნარ-ჩვევების დეფიციტი. ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია (გამაღარიბებელ გარემოში) იმდენად ართმევს ცხოვრებისეულ უნარ-ჩვევებს პაციენტებს და ისეთი სიღრმის შეზღუდულ შესაძლებლობებს იწვევს, რომ მათი საზოგადოებაში რეინტეგრაცია მძიმე ბარიერებთან არის დაკავშირებული და ხანგრძლივი პროცესია. სახალხო დამცველი იზიარებს აღიარებულ ნორმას, რომ პაციენტები, რომლის ფსიქიკურ მდგომარეობა აღარ მოითხოვს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში სტაციონირებას, მათ იძულებით დაყოვნებას, ჰოსპიტალგარე ცხოვრებისა და მოვლის სათანადო პირობების არარსებობის გამო, უნდა იქნან სათანადოდ შეფასებულნი და დეინსტიტუციონალიზებულნი. სახალხო დამცველი მოუწოდებს სახელმწიფოს მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დიდი ფსიქიატრიული დაწესებულებები თანადათან შეიცვალოს თანამედროვე მოდერნიზებული დაწესებულებებით, რაც მოითხოვს თემზე დაფუძნებული ხანგრძლივი მოვლის, დაცული სერვისების განვითარებას. ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა მკურნალობის სტანდარტების შემოწმებისას სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა დაადგინა, რომ უმეტეს დაწესებულებაში, როგორც მენეჯერების, ასევე პერსონალის მიერ, მკურნალობა გაგებულია და დაყვანილია ფარმაკოლოგიურ თერაპიამდე, რაც თანამედროვე ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის და მტკიცებულებაზე დაფუძნებული ჯანდაცვის პრიციპებს არ შეესაბამება. ფარმაკოთერაპიის ინტენსიური 356 მეთოდი, სავარაუდოდ, დაკავშირებულია საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მწვავე განყოფილებებში დამკვიდრებულ პრაქტიკასთან, რაც შეიძლება სწრაფად გაწერონ პაციენტი განყოფილებიდან. მწვავე განყოფილების რამდენიმე ექიმის განმარტებით, ფსიქიატრიული დაწესებულების მწვავე განყოფილებიდან პაციენტის სწრაფი გაწერა, სამწუხაროდ, ნაკლებად არის დაფუძნებული შესაბამის სამედიცინო ჩვენებაზე და ძირითადად უკავშირდება მწვავე შემთხვევის სამართავად გამოყოფილი თანხის ოდენობას, ასევე დროის მონაკვეთს, რომელიც ოპტიმალურია ამ თანხის ასათვისებლად. სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს ასევე შეექმნა შთაბეჭდილება, რომ პაციენტის ე.წ. “ფარმაკოთერაპიული დატვირთვის” ტენდენცია უმეტესად პაციენტების მართვის ერთადერთი საშუალებაა. ფსიქიატრიული შემთხვევების მართვა უპირატესად ყოველგვარი კომპლექსური თერაპიული სტრუქტურის გარეშე ხდება, ხოლო საზრისის შემცველი აქტივობებში პაციენტების ჩართვის შესაძლებლობა ნაკლებად არის უზრუნველყოფილი. სახალხო დამცველის შეფასებით, ის მოკლე პერიოდი, როდესაც პაციენტის მწვავე მდგომარეობის მართვა ხორციელდება (10-14 დღე საშუალოდ), უმეტესად არ არის საკმარისი შედარებით მყარი გაუმჯობესების მისაღწევად. სავარაუდოდ, ინტენსიური მკურნალობის შედეგად გაუმჯობესებული მდგომარეობა სწრაფად უარესდება, რადგან არ არის მიღწეული მყარი რემისიის ფაზა და საავადმყოფოდან გაწერის შემდეგ პაციენტზე ამბულატორიული მეთვალყურეობის განხორციელება ან არ ხდება, ან დაფინანსების სიმწირის გამო, გაცილებით დაბალი ინტენსიურობის მკურნალობით შემოიფარგლება. ჰოსპიტალ-გარეშე სამსახურები ფრაგმენტულია და დაბალგანვითარებული, შესაბამისად, არც ამ სერვისების ჩართვა არის უმეტესად შესაძლებელი მიღწეული გაუმჯობესების შესანარჩუნებლად. ამდენად, არსებობს მდგომარეობის ხელახალი გამწვავების და განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის მაღალი რისკი. მონიტორინგის შედეგად დგინდება, რომ მაღალი ხარისხის მედიკამენტების შესყიდვას ხელს უშლის როგორც ფსიქიატრიული დახმარების არასაკმარისი დაფინანსება, ასევე სახელმწიფო შესყიდვების მარეგულირებელი სამართლებრივი ჩარჩო. კერძოდ, ფსიქიატრიული დაწესებულებები მედიკამენტებს იძენენ გამარტივებული ელექტრონული ტენდერის მეშვეობით. ტენდერში გამარჯვებულად კი ჩაითვლება ის პრეტენდენტი, რომელიც ყველაზე დაბალ ფასს შესთავაზებს შემსყიდველს. ასეთი წესით მედიკამენტების შესყიდვა უარყოფით ზეგავლენას ახდენს შეძენილი მედიკამენტების ხარისხზე, ვინაიდან ბაზარზე არსებობს ერთი და იგივე აქტიური ნივთიერების შემცველი სხვადასხვა მწარმოებლისა და ხარისხის მედიკამენტები, ხოლო საბაზრო ფასი პირდაპირ კავშირშია მედიკამენტის ხარისხთან. მონიტორინგმა სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების მრავალი ხარვეზი გამოავლინა. ზოგიერთ დაწესებულებაში ფსიქიატრები არარეგულარულად ნახულობდნენ პაციენტებს და მათი მეთვალყურეობის შედეგები, ასევე, არარეგულარულად არის ასახული სამედიცინო ბარათებში. სამედიცინო ბარათები არ შეიცავდა ინდივიდუალური მკურნალობის გეგმის 357 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მონაცემებს. არაერთი კალიგრაფიის გამო. ჩანაწერის უმეტეს წაკითხვა პრაქტიკულად დაწესებულებაში პაციენტის შეუძლებელია მდგომარეობის ექიმის აღმწერი ჩანაწერების, ე.წ. კურსუსების წარმოება არარეგულარულად ხდება. თავად კურსუსები კი, ძირითადად, შაბლონური ხასიათისაა. განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებზე დაყრდნობით, სახალხო დამცველი მივიდა დასკვნამდე, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სომატური დაავადებების მკურნალობის კუთხით მწვავე პრობლემებია. მდგომარეობა შედარებით უკეთესია იმ ფსიქიატრიულ დეპარტამენტებში/განყოფილებებში, რომელიც საერთო პროფილის საავადმყოფოებში არსებობს (მაგ. აკად. ო. ღუდუშაურის სახ. ეროვნული სამედიცინო ცენტრის ფსიქიატრიული დეპარტამენტი). ასეთ ფსიქიატრიულ დეპარტამენტებს/განყოფილებებს ხელი მიუწვდებათ საერთო პროფილის საავადმყოფოს სხვადასხვა განყოფილებებში არსებულ მომსახურებებზე. სომატური დაავადებების დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებებში, როგორიცაა შპს. „ა. ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფო“, შპს. ,,სენაკის სარაიონთაშორისო ფსიქონევროლოგიური დისპანსერი’’, შპს. ,,რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონერვოლიგიური საავამყოფო’’, შპს. ,,ბედიანის ფსიქიატრიული საავადმყოფო’’, შპს. ,,აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი’’. ამ დაწესებულებების ადმინისტრაციის წარმომადგენლები საუბარში აცხადებენ, რომ პაციენტთა სომატური დაავადებების სათანადო გამოკვლევისა და მკურნალობისათვის არც ფინანსური და არც ინფრასტრუქტურული შესაძლებლობა არ აქვთ. სახალხო დამცველის განსაკუთრებულ შეშფოთებას იწვევს პაციენტთა გარდაცვალების ხშირი შემთხვევები. როგორც გარდაცვლილ პაციენტთა სამედიცინო დოკუმენტაციის შესწავლით ირკვევა, არაერთ შემთხვევაში არსებობდა სომატური ჯანმრთელობის მდგომარეობის სათანადო გამოკვლევისა და მკურნალობის საჭიროება, მაგრამ სამედიცინო დოკუმენტაციით არ დასტურდება ასეთი გამოკვლევებისა და მკურნალობის ჩატარების ფაქტი. ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის მცდელობის მიუხედავად, დაეხმარონ ბენეფიციარებს სოციალური პრობლემების მოგვარებში, ფსიქოსოციალური დახმარების, რეაბილიტაციის და რეინტეგრაციის სერვისი სტაციონარებში ძალიან სუსტად არის განვითარებული. რიგ შემთხვევებში, მათი არსებობა მხოლოდ ფორმალურ ხასიათს ატარებს და მხოლოდ დღის აქტივობად შეიძლება განვიხილოთ. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა სტაციონარში ბავშვთა ხანგრძლივი დაყოვნების შემთხვევები, რაც სახალხო დამცველის შეფასებით, უკავშირდება სოციალური მუშაკების მიერ მათზე დაკისრებული მოვალეობების არაჯეროვნად შესრულებას. N5 კლინიკურ საავადმყოფოში 358 არ მომდინარეობს მულტიდისციპლინური საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მუშაობა. არ არის უზრუნველყოფილი ბავშვებთან ინდივიდუალური განვითარების გეგმის ფარგლებში, ფსიქიკური აშლილობების ფარმაკოლოგიური მკურნალობის გარდა, ფსიქოლოგიურ და ქცევით პრობლემებზე მუშაობა. ამასთან, ცალკეული ბენეფიციარისთვის არ არსებობს ინდივიდუალური მომსახურების გეგმა, რომლის შესრულებაზეც პასუხისმგებელი პირი დინამიკაში თვალს მიადევნებს, რომ პაციენტმა მიიღოს მომსახურების სრული პაკეტი. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ბავშვთა განყოფილებაში მიმდინარე თერაპიული პროცესები არ შეესაბამება თანამედროვე სტანდარტებს და ჩარევის საერთაშორისო გაიდლაინებს, დასახვეწია ინტერვენციის სტრატეგიები, ასამაღლებელია პერსონალის შესაბამისი კომეპეტენცია და ა.შ. სახალხო დამცველი შეშფოთებულია არასრულწლოვანი პაციენტის მოზრდილთა სტაციონარში მოთავსების ფაქტით და მოიწოდებს დაწესებულების პერსონალს მომავალში არ დაუშვან ასეთი პრაქტიკა. იძულებით და პენიტენციური დაწესებულებებიდან გადმოყვანილი, არანებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტები მკურნალობას გადიან ერთნაირი, მკაცრი რეჟიმის პირობებში, არადიფერენცირებული მიდგომით. პაციენტებს ერთმანეთთან კონტაქტი შეზღუდული აქვთ. როგორც იძულებითი, ასევე არანებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების შემთხვევაში, ფსიქიატრიული დახმარება მოიცავს მხოლოდ ფარმაკოთერაპიას, პაციენტები არ არიან ჩართულები პროგრამებში, სპორტულ შთაბეჭდილება, რომ და სხვა რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციისკენ ღონისძიებებში. პაციენტებთან მონიტორინგის ფსიქო-სოციალური მიმართულ ჯგუფს შეექმნა სარეაბილიტაციო მუშაობა პრაქტიკულად არ მიმდინარეობს, მწირია ფსიქოლოგის მუშაობა. დღეები სტრუქტურირებული არ არის რამე საზრისის მქონე აქტივობით და გადის ერთფეროვნად. ხშირია პაციენტთა შორის კონფლიქტები. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის სასამართლო ფსიქიატრიულ განყოფილებებში არ არის ინდივიდუალური მიდგომა პაციენტების მკურნალობისადმი. არ ხდება მათი ინდივიდუალური საჭიროებების გამოკვეთა და ამ საჭიროებების დაკმაყოფილებაზე გუნდური, მულტიდისციპლინარული მუშაობა. პაციენტები არ არიან ჩართულები მკურნალობის პროცესში. პაციენტთა შორის აგრესიის მართვა ხდება დაშინებით და ინექციებით. რისკების შეფასების პროცედურა არ შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს, გაუგებარია, რა სანდოობის მტკიცებულებას იძლევა მოქმედი ინსტრუმენტი, ან როგორ ინტეგრირდება მოცემული რისკის ხარისხი მკურნალობის სქემაში, როდესაც ერთნაირი, ტრაფარეტული სქემით მიმდინარეობს მკურნალობა. ბოლოს, განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებობს სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფის სახელმწიფო ზედამხედველობისა და პაციენტთა უფლებების დაცვის მონიტორინგის პრობლემა. ამ კუთხით გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის საქმიანობას, თუმცა სახალხო 359 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დამცველის შეფასებით, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატის სპეციფიკური ხასიათის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია ამავდროულად სახელმწიფო კონტროლის სხვა მექანიზმების ეფექტური საქმიანობის უზრუნველყოფა. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ფორმალურად არის შიდა გასაჩივრებისა და უკუკავშირის პროცედურა, დამონტაჟებულია საჩივრების ყუთები, მაგრამ პაციენტები ამ პროცედურას და საჩივრის ყუთებს პრაქტიკულად არ იყენებენ. ინტერვიუირებულმა პაციენტებმა არ იციან მათი უფლებები, ასევე არ აქვთ ინფორმაცია, თუ ვის უნდა მიმართონ საჩივრით. სახალხო დამცველის შეფასებით, მნიშვნელოვანია ზომების მიღება შემდეგი სამი საკითხის მოსაგვარებლად: ა) პაციენტთა ინფორმირება მათთვის გასაგებ ენაზე პაციენტის უფლებების შესახებ; ბ) პაციენტთა სპეციალური საჭიროებების გათვალისწინებით, საჩივრების განხილვის მარტივი ჰოსპიტალგარე და ეფექტური (სექტორული პროცედურის სახელმწიფო შექმნა; კონტროლის გ) ჰოსპიტალშიგა ფარგლებში) და პროაქტიური მონიტორინგის უზრუნველყოფა. პრევენციის ეროვნული მექანიზმი ასევე მიიჩნევს, რომ საჩივრების განხილვის პროცედურის ფარგლებში ვადებისა და სხვა პროცედურული საკითხების განსაზღვრისას, აუცილებელია მხედველობაში იქნას მიღებული ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მყოფ პაციენტთა სპეციალური საჭიროებები და პრაქტიკული სირთულეები, რასაც შეიძლება წააწყდნენ პაციენტები გასაჩივრების უფლების რეალიზაციისას. ფსიქიკური ჯანმრთელობა საქართველოში - რეფორმები და გამოწვევები ფსიქიკური ჯანმრთელობის მნიშვნელობა ფსიქიკური ჯანმრთელობა ინდივიდუალური და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის განუყოფელი ნაწილია. ფსიქიკური ჯანმრთელობის გარეშე არ არსებობს ჯანმრთელობა. აქედან გამომდინარე, საზოგადოებრივი ფსიქიკური ჯანდაცვა გადამწყვეტი მნიშვნელობისაა მოსახლეობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესების თვალსაზრისით. 440 უკანასკნელი წლების განმავლობაში აღინიშნა ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხის მნიშვნელოვანი გააქტიურება ფსიქიკური ჯანმრთელობის გლობალური და ევროპული პოლიტიკის დღის წესრიგში. 441 ეს გაზრდილი ყურადღება და გაცნობიერება ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის, საერთაშორისო კვლევითი ინსტიტუტების, მთავრობების და პროფესიული საზოგადოებების მხრიდან ნამდვილად გამართლებულია. Saraceno B, Freeman M. and Funk, M. (2011) Public Mental Health. Oxford University Press. Knapp, M., McDaid, D., Mossialos, E. and Thornicroft, G. (2007) Mental Health Policy and Practice Across Europe. WHO on behalf of European Observatory on Health Systems and Policies Series. Open University Press. 440 441 360 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მსოფლიოს მასშტაბით დაახლოებით 450 მილიონ ადამიანს აღენიშნება ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევები. დროის ნებისმიერ მოცემულ მომენტში, მოზრდილთა დაახლოებით 10% განიცდის მიმდინარე ფსიქიკურ დარღვევას; 25%–ს კი იგი სიცოცხლის რომელიმე ეტაპზე განუვითარდება.442 ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები ყველა ქვეყანაში აქვთ, ქალებსაც და მამაკაცებსაც, სიცოცხლის ყველა ეტაპზე, მდიდრებსაც და ღარიბებსაც, როგორც სოფლის, ასევე ქალაქის პირობებში. ფსიქიკურ დარღვევებთან არის ასოცირებული ყოველწლიურად ჩადენილი მილიონი თვითმკვლელობის 90%–ზე მეტი. სინამდვილეში, ეს მაჩვენებელი ბევრად უფრო მაღალია, რაც განპირობებულია იმით, რომ ხშირ შემთხვევაში სიკვდილის ამ მიზეზის ღიად დაფიქსირება არ ხდება. 443 ევროპაში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები პასუხისმგებელია ავადმყოფობით გამოწვეული შეზღუდული შესაძლებლობის ტოტალური ტვირთის დაახლოებით 20%–ზე, მაგრამ ე.წ. „მკურნალობის ნაპრალი“ შესაბამისი მომსახურების საჭიროებასა და რეალურ მიწოდებას შორის საკმაოდ ფართო რჩება. 444 ფსიქიკური აშლილობების მქონე პირები მოწყვლადნი, ხშირად მარგინალიზებულნი და იზოლირებულნი არიან. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია თავის ანგარიშში „ფსიქიკური ჯანმრთელობა და განვითარება“ აღნიშნავს, რომ „ფსიქიკური და ფსიქოსოციალური დარღვევების სოციალური და ეკონომიკური ზეგავლენა მრავალფეროვანი და შორს-მიმავალია, მივყავართ უსახლკარობამდე, ცუდ საგანმანათლებლო და სამედიცინო გამოსავლებამდე და უმუშევრობის მაღალ მაჩვენებლებამდე, რაც საბოლოო ჯამში კულმინაციას აღწევს სიღარიბის მაღალ მაჩვენებლებში“. 445 განვითარებად ქვეყნებში, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე ნათესავის მოვლის როგორც ეკონომიკური, ისე სოციალური ტვირთის მნიშვნელოვანი წილი აწევს ოჯახებს, ვინაიდან არ არსებობს ფსიქიკური ჯანდაცვის ყოვლისმომცველი სერვისების სახელმწიფოს World Health Report 2001. Mental Health: New Understanding, New Hope. Geneva, World Health Organization, 2001. 443 Suicide prevention (SUPRE). Geneva, World Health Organization, 2007. 444 Kohn R., Saxena S., Levav, I. and Saraceno, B. The treatment gap in mental health care. Bull. World Health Org. 2004; 82(11):858-866. 445 World Health Organization (2010). Mental health and development: Targeting people with mental health conditions as a vulnerable group. WHO Press, Geneva. 442 361 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიერ დაფინანსებული ქსელი. 446 XXI საუკუნეში სტიგმა ჯერ კიდევ ძლიერია და არაერთ ბარიერს და წინაღობას ქმნის რეფორმების გზაზე. 447 ასეა თუ ისე, პოლიტიკური მხარდაჭერის ნაკლებობამ, არაადეკვატურმა მართვამ, ჯანდაცვის სერვისების გადატვირთვამ და დროდადრო – წინააღმდეგობამ პოლიტიკის შემქმნელთა და ჯანდაცვის მუშაკთა მხრიდან, შეაფერხა ფსიქიკური ჯანდაცვის თანმიმდევრული, მდგრადი სისტემების განვითარება დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში. ყოფილ საბჭოთა კავშირში ფსიქიატრიული სერვისები ხასიათდებოდა ინსტიტუციონალიზაციის მაღალი მაჩვენებლებით და გამოხატული აქცენტით ბიოლოგიურ მკურნალობაზე. პოსტ–საბჭოთა ქვეყნებში ეს მახასიათებლები შენარჩუნებულია – თანამედროვე, თემზე დაფუძნებული და მომხმარებელზე ორიენტირებული სერვისების დანერგვას დიდი წინააღმდეგობა ხვდება. 448 მრავალ შემთხვევაში, რეფორმის პროგრამები შეჩერდა და უკუგანვითარებაც კი განიცადა. 449 ფსიქიატრიული სწორედ ამ ფონზე დაიწყო საქართველომ ფსიქიკური ჯანდაცვის რეფორმის პროგრამის კრიტიკული ფაზა რამდენიმე წლის წინ. 450 ფსიქიკური ჯანდაცვის მდგომარეობა საქართველოში: მოკლე მიმოხილვა დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდგომ წლებში ადგილი ჰქონდა ფსიქიატრიული საწოლების რაოდენობის მკვეთრ შემცირებას. ეს იყო ზოგადი ტენდენცია პოსტ–საბჭოთა ქვეყნებში. 1995 წლიდან დაწყებული ფსიქიატრიული საწოლების რაოდენობა თითქმის 5– ჯერ შემცირდა, რაც გამოწვეული იყო ჯანდაცვის სერვისების არასაკმარისი დაფინანსებით.451 სამწუხაროდ, სხვა ქვეყნების მსგავსად, საქართველოშიც ჰოსპიტალური სერვისების აღნიშნული შემცირების კომპენსაცია არ მომხდარა ამბულატორიული და სათემო სერვისების განვითარებით. ამჟამად, სტაციონარული მომსახურების მიწოდება ხდება ფსიქიკური ჯანდაცვის რამდენიმე დაწესებულების და ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში არსებული განყოფილებების Hudson, C.G. (2005). Socioeconomic Status and Mental Illness: Tests of the Social Causation and Selection Hypotheses. American Journal of Orthopsychiatry, 75, 3-18. 447 Petersen I, Bhana A, Flisher A, Swartz L, & Richter L (Eds). (2010). Promoting mental health in scarce resource environments: emerging evidence and practice. Human Sciences Research Council Press, Cape Town. 448 Tomov, T., Puras, D., Keukens, R. and Van Voren, R.: Mental health policy in former Eastern Bloc countries; in: Knapp, M., et.al.: Mental health policy and practice across Europe, McGraw/Hill, New York, 2007. 449 Mental Health Reforms (MHR). 1-2011. Special issue on Lithuania. Global Initiative on Psychiatry. 450 Makhashvili, Nino, and van Voren, Robert. “Balancing Community and Hospital Care: A Case Study of Reforming Mental Health Services in Georgia”. PLoS Med 10(1): e1001366. doi:10.1371/journal.pmed.1001366. 451 WHO, European health for all database (HFA-DB). ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://data.euro.who.int/hfadb/ [ბოლოს ნანახია 24.02.2016]. 446 362 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საშუალებით. აღსანიშნავია, რომ ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის პოზიციის თანახმად, სასურველია სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება პაციენტებს მიეწოდებოდეს ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში, თუმცა მრავალი ქვეყანა ჯერ კიდევ ძირითადად საქართველოში ფსიქიატრიული ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებს ეყრდნობა. 452 პაციენტებისთვის განკუთვნილი საწოლების რაოდენობა ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში 2014 წლის მდგომარეობით შეადგენდა 2,31-ს 100 000 მოსახლეზე, ხოლო ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში - 32,32-ს 100 000 მოსახლეზე 453. საქართველოში ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებში საწოლების რაოდენობა 100 000 მოსახლეზე აღემატება მსოფლიო მასშტაბით საშუალო მაჩვენებელს (17,5 საწოლი 100 000 მოსახლეზე) 454, თუმცა ეს მაჩვენებელი თითქმის 3-ჯერ ნაკლებია, მაგალითად, ლატვიის ანალოგიურ მაჩვენებელზე (105,09). ასევე აღსანიშნავია, რომ საქართველოში 100 000 მოსახლეზე ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული პაციენტებისთვის განკუთვნილი საწოლების რაოდენობა ოცჯერ ნაკლებია, მაგალითად, ესტონეთის ანალოგიურ მაჩვენებელზე (47,05), რომელიც სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში გაწევის მოდელზე გადავიდა და ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებში 100 000 მოსახლეზე მხოლოდ 7,71 საწოლი მოდის. ფსიქიატრიული საავადმყოფოების და სტაციონარული განყოფილებების გარდა, ქვეყანაში არის 18 ამბულატორიული ფსიქიატრიული კლინიკა (ე.წ. დისპანსერები). მაგრამ, ფსიქიკური ჯანდაცვის სერვისები ქვეყანაში არათანაბრად არის განაწილებული: ღარიბ, მოშორებულ რეგიონებში სერვისების ხელმისაწვდომობა და ხარისხი უფრო დაბალია. ლიცენზირებულ ფსიქიატრთა დაახლოებით ნახევარი (48%) მუშაობს ქვეყნის დედაქალაქ თბილისში. 455 ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ატლასის (2011) თანახმად, ნეიროფსიქიატრიული დარღვევებით გამოწვეული ტვირთი დაავადების გლობალური ტვირთის დაახლოებით 22,8%–ს შეადგენს. 2006 წელს ჯანდაცვის საერთო დანახარჯი მთლიანი შიდა პროდუქტის 10.14%-ს შეადგენდა, ხოლო სახელმწიფოს მიერ გაწეული ჯანდაცვის ხარჯი ერთ სულ მოსახლეზე (PPP საერთაშ. ამერიკული დოლარი)73 ამერიკული დოლარი იყო. 2006–2011 წლებში ჯანდაცვის დანახარჯები ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ხასიათდებოდა ზრდის ტენდენციით, მაგრამ ფსიქიკური საქართველოში ჯანდაცვის ხარჯების ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.who.int/gho/mental_health/care_delivery/beds_hospitals/en/ [ბოლოს ნანახია 28.03.2016]. 453 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://apps.who.int/gho/data/node.main.MHBEDS?lang=en [ბოლოს ნანახია 28.03.2016]. 454 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.who.int/gho/mental_health/care_delivery/beds_hospitals/en/ [ბოლოს ნანახია 28.03.2016]. 455 Makhashvili, van Voren, 2013. 452 363 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროცენტული მოცულობა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის საერთო დანახარჯებთან მიმართებაში მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა და შეადგენს დაახლოებით 2.5%–ს. 456 საქართველოში ერთ სულ მოსახლეზე ფსიქიკურ ჯანდაცვაზე დანახარჯი აღწევს 2,8%-ს, რაც მნიშვნელოვნად ნაკლებია განვითარების ანალოგიური დონის მქონე ქვეყნების მონაცემებისგან (კურაციო. 2014). ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისები ძირითადად ფინანსდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან. კერძო და კორპორატიული დაზღვევის როლი ფსიქიკური ჯანდაცვის სერვისების დაფინანსებაში საქართველოში, ისევე როგორც მსოფლიოს ქვეყანათა უმრავლესობაში, ძალიან შეზღუდულია. 457 უკვე რამდენიმე წელია შეიცვალა მწვავე და ქრონიკული სტაციონარული მომსახურების დაფინანსება და გადაფასდა მწვავე და ქრონიკული შემთხვევები:  მწვავე სტაციონარული მომსახურება სახელმწიფოს მიერ ანაზღაურდება ფაქტობრივი ხარჯის მიხედვით, არა უმეტეს ერთი შემთხვევის ღირებულებისა, რომელიც განსაზღვრულია 840 ლარით;  გრძელვადიანი სტაციონარული მომსახურება სახელმწიფოს მიერ ანაზღაურდება თვის ვაუჩერით, რომლის ღირებულებაც განსაზღვრულია 450 ლარით. 1995 წელს საქართველომ შეიმუშავა ფსიქიკური ჯანდაცვის პროგრამა (როგორც ახალი ზოგადი ჯანდაცვის პროგრამის ნაწილი), რომლის ფარგლებშიც ფსიქიატრიულ რეესტრში აღრიცხული, ფსიქიკური აშლილობების მქონე პირები იღებენ უფასო მომსახურებას როგორც საავადმყოფოებში, ასევე ამბულატორიულ კლინიკებში. 458 ამრიგად, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების მიწოდება ხდება ფსიქიკური ჯანდაცვის ყოველწლიური სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, რომლის ადმინისტრირებასაც ახდენს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო; პროგრამა ყოველწლიურად გადაიხედება. პროგრამის ბიუჯეტი ორჯერ და მეტად გაიზარდა 2006-დან 2011 წლამდე, მიაღწია რა 12 მილიონ ლარს და კვლავაც აგრძელებს ზრდას (15 645 400 ლარი 2015 წელს). 456 საერთაშორისო ფონდი კურაციო. 2014. ფსიქიკური ჯანდაცვა საქართველოში: ბარიერები და მათი გადალახვისთვის შემოთავაზებული გზები. პოლიტიკის ნარკვევი. თბილისი. 457 აქვე აღსანიშნავია, რომ კერძო სექტორში არსებული სერვისი - მაგ; სტაციონარული კლინიკა ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირების - „მენტალვიტა“ - არ ხვდება სახელმწიფო რეგულირების და ზედამხედველობის ქვეშ. 458 Sharashidze, M., Naneishvili, G., Silagadze, T., Begiashvili, A. and Beria, Z. (2004). Georgia mental health country profile, International Review of Psychiatry, 16(1–2), 107–116. 364 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ცხრილი 1 აღწერს ფსიქიატრიული მზრუნველობის სახელმწიფო ბიუჯეტისა და სერვისების ცვლილებებს 2006 წლიდან 2015 წლამდე პერიოდში. ცხრილი გვიჩვენებს დაფინანსების თანდათანობით ზრდას და სერვისების პაკეტის გამრავალფეროვნებას, რომლის შეთავაზებაც ხდება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთათვის. თუმცა, ცხრილიდან ისიც ჩანს, რომ პრიორიტეტი ენიჭება სტაციონარული მომსახურების დაფინანსებას, რომ ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის დაფინანსება სრული სტაგნაციის მდგომარეობაშია და რომ ფინანსების მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილი გამოიყოფა ამბულატორიულ მზრუნველობაზე. ცხრილი 1. ფსიქიკური ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამის ბიუჯეტი და შემადგენლობა 2006-2015 წლებში (ლარებში) ფსიქიკური ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამის ბავშვთა და მოზრდილთა ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურება მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს: 1. მწვავე შემთხვევების სტაციონარული მომსახურება; 2. გრძელვადიანი სტაციონარული მომსახურება; 3. იმ პაციენტების მკურნალობით და დამატებითი მომსახურებით (დაცვა და უსაფრთხოება) უზრუნველყოფა, რომელთა მიმართაც არსებობს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 191-ე მუხლით გათვალისწინებული სასამართლო გადაწყვეტილება იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობის მიზნით პირის სტაციონარში მოთავსების შესახებ. დამატებითი მომსახურებებში შედის: კვება, პირადი ჰიგიენის საგნებითა და გადაუდებელი ქირურგიული და თერაპიული სტომატოლოგიური მომსახურებით უზრუნველყოფა და სარეაბილიტაციო მომსახურება. 365 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია პროგრამის მიერ დაფინანსებული კიდევ ერთი სერვისი - ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრით უზრუნველყოფა, რაც გულისხმობს: 1. თანდაყოლილი და შეძენილი ფსიქიკური დაავადებებით გამოწვეული დემენციის მქონე 18 წლისა და მეტი ასაკის შშმ პირების მომსახურებას; 2. 2014 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 2014 წლის პროგრამით გათვალისწინებული ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა ინსტიტუციური პატრონაჟის კომპონენტით მოსარგებლე პირების მომსახურებას. საქართველო ფინანსების დიდ ნაწილს ხარჯავს სტაციონარულ ფსიქიატრიულ სერვისებზე (დაახლ 70%) და ეს მაჩვენებელი სტაბილურად მაღალი რჩება წლების მანძილზე. განვითარებული ევროპულ ქვეყნები დაახლოებით 9-31%-ს ხარჯავენ სტაციონარულ ფსიქიატრიულ სერვისებზე და გაცილებით მეტს - ამბულატორიულ სერვისებზე. როგორც წესი, მწვავე სტაციონარული მომსახურება მოითხოვს ფსიქიკურ ჯანდაცვაზე გამოყოფილი ბიუჯეტის უდიდეს ნაწილს459, ამიტომ სტაციონარში დაყოვნების საშუალო ხანგრძლივობის შემცირება შეიძლება მნიშვნელოვან სისტემურ მიზანს წარმოადგენდეს, განსაკუთრებით თუ ამ გზით გამოთავისუფლებული რესურსები შეიძლება მოხმარდეს სერვისის სხვა კომპონენტებს. 460 სწორედ ამ პრობლემას წააწყდა პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მონიტორინგის ჯგუფი მწვავე განყოფილებებში, რაზეც მონიტორინგის შედეგებში იქნება საუბარი. ფსიქიატრიული ჯანდაცვის უნივერსალური დაფინანსების პერსპექტივიდან, 461 საავადმყოფოების დომინანტობა ზღუდავს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების ზოგად ხელმისაწვდომობას. მზრუნველობის ყოვლისმომცველი ჯაჭვის დანერგვისთვის ქვეყანა საჭიროებს ჰოსპიტალგარეშე სერვისების განვითარებას - ამჟამად სახელმწიფო პროგრამა დაახლოებით 28%-ს გამოყოფს ამ სერვისებზე; მათ შორის თანამედროვე თემზე დაფუძნებული სერვისები ფინანსების მხოლოდ 4,5%-ს მოიხმარენ (ფსიქიკური ჯანდაცვის რეფორმის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა 2015-2020, საქართველოს მთავრობის ბრძანება N762, 2014 წლის 31 დეკემბერი). Knapp M, Chisholm D, Astin J, Lelliott P, Audini B. The cost consequences of changing the hospitalcommunity balance: the mental health residential care study. Psychol Med 1997 May; 27(3): 681-92. 460 Sederer LI. Inpatient psychiatry: why do we need it? Epidemiol Psychiatr Soc 2010 October;19(4):291-5.; Lelliott P, Bleksley S. Improving the quality of acute inpatient care. Epidemiol Psychiatr Soc 2010 October; 19(4):287-90. 461 The world health report: health systems financing: the path to universal coverage. Geneva, WHO, 2010. 459 366 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს ფსიქიკური ჯანდაცვის სისტემა ადამიანური რესურსების მკვეთრ ნაკლებობას განიცდის. ფსიქიატრების დეფიციტი საშუალო ევროპულ ინდექსთან შედარებით ორჯერ მეტადაა გამოხატული, რაც აბსოლუტურ რიცხვებში უდრის მინიმუმ 250 ფსიქიატრის ნაკლებობას (კურაციო, 2014). ეს შეეხება სხვა სპეციალისტებსაც, რაც ქვემოთ მოყვანილ მე-2 ცხრილშია ნაჩვენები. ცხრილი 2. ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერსონალი 100 000 მოსახლეზე (2011) 462 საქართველო ფსიქოლოგი ექთანი სოციალური მუშაკი ფსიქიატრი საშუალო ევროპული ინდექსი 22.2 45.3 60 11 12.8 7.68 2.9 6.87 ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროფესიული კადრის შესახებ 2015 წელს ჩატარებულმა კვლევამ 463 ცხადყო, რომ სახელმწიფო დაფინანსებაზე მყოფი დაწესებულების ჯამური მონაცემების მიხედვით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერსონალი ორგანიზაციის თანამშრომლების საერთო რაოდენობის 40%-ზე ნაკლებია. მონაცემები ადასტურებს, რომ ჯამში, 19-დან 13 მომსახურების მიმწოდებლის შემთხვევაში სპეციალიზებული (ფსიქიკური ჯანმრთელობის) კადრის რაოდენობა ნაკლებია არასპეციალიზებული (ადმინისტრაციული და დამხმარე პერსონალი - ერთად) კადრის რაოდენობაზე. ამასთან, შესწავლილ ჯგუფში სამი ტიპის კადრთაშორისი მიმართების ზოგადი ტენდენცია შემდეგნაირად ნაწილდება: ყველაზე მრავალრიცხოვანია - დამხმარე პერსონალი (დარაჯი, მზარეული, დამლაგებელი, სანიტარი/ექთნის თანაშემწე), მას შემდეგ მოდის ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერსონალი და ბოლოს - ადმინისტრაციული პერსონალი. მომსახურეობათა მიმწოდებელ ორგანიზაციებში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერსონალი დასაქმებულია როგორც სრულ განაკვეთზე, ასევე ნახევარ განაკვეთზე და საათობრივად/კონსულტანტად (იხ. გრაფიკი 2). ჯამში, ფსიქიკური ჯანმრთელობის კადრის ყველაზე მრავალრიცხოვან მცირერიცხოვანს - (290) ჯგუფს წარმოადგენენ სოციალური მუშაკები (26). ამასთან, ექთნები, ხოლო ყველაზე გამოკითხულთაგან ყველა ადაპტირებულია პუბლიკაციიდან: საერთაშორისო ფონდი კურაციო. 2014. ფსიქიკური ჯანდაცვა საქართველოში: ბარიერები და ათი გადალახვისთვის შემოთავაზებული გზები. პოლიტიკის ნარკვევი. 462 თბილისი. 463 საქართველოს სოციალურ მუშაკთა ასოციაცია (2015). ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროფესიული კადრი - ადგილობრივი ტენდენციები: კვლევის ანგარიში. თბილისი. 367 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ორგანიზაციას ჰყავდა ფსიქიატრი, მხოლოდ 1-ს არ ჰყავდა ექთანი, 2-ს არ ჰყავდა ფსიქოლოგი, 5-ს არ ჰყავდა სხვა ექიმი და 10-ს არ ჰყავდა სოციალური მუშაკი. რაც შეეხება ფსიქიკური ჯანმრთელობის კადრის თვიურ დაუბეგრავ ანაზღაურებას, ფსიქიატრთა ანაზღაურება საგრძნობლად (50%-ზე მეტით) აღემატება დანარჩენი ჯგუფების ანაზღაურებას, ხოლო სხვა ექიმების, ექთნების, ფსიქოლოგებისა და სოციალური მუშაკების მედიანა ანაზღაურებანი მნიშვნელოვნად არ განსხვავდება ერთმანეთისგან. მათ შორის, ყველაზე მაღალი არის სოციალური მუშაკის (360 ლარი), ხოლო ყველაზე დაბალი „სხვა ექიმის“ ანაზღაურება (325 ლარი). გრაფიკი 2.ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერსონალი ექთნები - 290 ფსიქიატრები - 180 ფსიქოლოგები - 74 სოციალური მუშაკები - 26 სხვა ექიმები - 148 დასკვნის სახით ეს ანგარიში გვთავაზობს შემდეგს: პროფესიული კადრის დასაქმების მიხედვით პირველ სამ პოზიციას იყოფენ ექთნები, ფსიქიატრები და სხვა ექიმები, ხოლო ბოლო ორს - ფსიქოლოგები და სოციალური მუშაკები. ამასთან, ამ უკანასკნელთა რაოდენობა საგრძნობლად ჩამორჩება მათ წინამორბედთ. სპეციალისტის დატვირთვა ყველა ჯგუფში ვარირებს ერთ სპეციალისტზე 31 ბენეფიციარიდან (სხვა ექიმი) 53 ბენეფიციარამდე (სოციალური მუშაკი). ზოგადად, აღინიშნება კვალიფიკაციის ამაღლების მექანიზმების ნაკლებობა. საქართველოს ჯერ კიდევ წინ აქვს ფუნდამენტური ტრანსფორმაციის დასრულება ძველი საბჭოური ფსიქიატრიული ჯანდაცვის სტრუქტურიდან ჰუმანური სისტემის მიმართულებით, რომელიც ადამიანის უფლებების საბაზისო სტანდარტებს დააკმაყოფილებს (გიფ-თბილისი (2007). ფსიქიკური ჯანმრთელობის სექტორში არსებული სიტუაციის შეფასება. საანგარიშო მოხსენება. თბილისი). საქართველოში უკანასკნელ 368 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პერიოდში ჩატარებული კვლევები გვიჩვენებს პრობლემის მასშტაბს და გამოხატულ კავშირს ფსიქიკურ ჯანმრთელობას, სოციალურ გარიყვას და სიღარიბეს შორის (გიფ-თბილისი, 2009). სტაციონარული პაციენტების ყველა უფლებების დარღვევები აღწერილია როგორც სახალხო დამცველის ანგარიშებში, 464 ასევე წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის (CPT) ანგარიშებში, რაც ეფუძნება დახურული ფსიქიატრიული დაწესებულებების რეგულარულ მონიტორინგს. პოლიტიკის შემქმნელთათვის წლების განმავლობაში წარდგენილი მტკიცებულებები ადამიანის უფლებების დარღვევების შესახებ ძლიერ სტიმულს წარმოადგენს ფსიქიკური ჯანდაცვის რეფორმის პროცესის დაწყებისთვის. საკანონმდებლო ჩარჩო ზოგადად პროგრესულ ნაბიჯს წარმოადგენდა 2007 წელს „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღება, რომელმაც, სხვა სიახლეებთან ერთად, განსაზღვრა არანებაყოფლობითი ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევაში სასამართლოს გადაწყვეტილების არსებობის აუცილებლობა და ფიზიკური შეზღუდვის სამართლებრივი საფუძვლები 465. ამ კანონიდან გამომდინარე კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით განისაზღვრა პრაქტიკული პროცედურები, როგორიცაა, მაგალითად, ფიზიკური შეზღუდვის პროცედურები. 2009 წელს ქართველმა ექსპერტებმა გააანალიზეს კანონის განხორციელება,466 რის საფუძველზეც მოხდა კანონში რამდენიმე შემდგომი ცვლილების შეტანა. მნიშვნელოვანი ცვლილებები შევიდა ასევე 2014 წელს, რომელთაგან განსაკუთრებით აღსანიშნავია იძულებით ფსიქიატრიულ მკურნალობასთან დაკავშირებული დებულებების შემოღება. გარდა ამისა, საკანონმდებლო ჩარჩოს შემდგომი დახვეწის კუთხით განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ქმედუნარიანობის საკითხთან დაკავშირებით საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას. 467 რეფორმის მიმდინარეობა ანგარიშები ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/0/100.pdf და http://www.ombudsman.ge/uploads/other/1/1726.pdf ასევე http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2253.pdf [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 465 „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტებისათვის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2007 წლის 20 მარტის N92/ნ ბრძანება. 466 გიფ-თბილისი (2009). ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ კანონის განხორციელების ანალიტიკური მიმოხილვა. თბილისი. 467 საქართველოს მოქალაქეები - ირაკლი ქემოკლიძე და დავით ხარაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, საქართველოს სახელით საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის გადაწყვეტილება №2/4/532,533, 2014 წლის 8 ოქტომბერი. ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2549051# [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 464 369 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2004 წლიდან დაწყებული, ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე გამოყოფილი სახელმწიფო ბიუჯეტის გაორმაგების შედეგად გაზრდილმა დაფინანსებამ საშუალება მისცა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, თანდათან გაეფართოებინა ფსიქიკური ჯანდაცვის არსებული სერვისები. აღნიშნული მოიცავდა მკურნალობის ხარისხის გაუმჯობესებას, ზოგიერთი წამყვანი ფსიქიატრიული დაწესებულების რეაბილიტაციას, იძულებითი მკურნალობის რეჟიმში მყოფი პაციენტების საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესებას და ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის პროგრამის ინიცირებას. 2008 წელს, სტაციონარული მომსახურების დაფინანსების ახალი მოდელის (გლობალური ბიუჯეტის) შემოღებამ გამოიწვია სტაციონარული პაციენტების რიცხვის თანდათანობითი შემცირება. თუმცა, ეს რეფორმები საკმარისი ხარისხით ვერ განხორციელდა. 2011 წელს დაწყებული ახალი რეფორმის უმნიშვნელოვანესი მიღწევა იყო დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის დასაწყისი. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო ასათიანის სახელობის ფსიქიატრიული საავადმყოფოს დახურვა, რომელიც 250 საწოლზე იყო გათვლილი. მოხდა საწოლების ე.წ. „რესტრუქტურიზაცია“. მწვავე პაციენტებისთვის განკუთვნილი საწოლები (30–საწოლიანი განყოფილებების სახით) გადანაწილდა ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში ახლადგახსნილ ფსიქიკური ჯანმრთელობის განყოფილებებში (ამჟამად მულტიპროფილურ საავადმყოფოებში ფუნქციონირებს 3 დეპარტამენტი მოზრდილებისთვის); ახალი, 10–საწოლიანი პედიატრიული ფსიქიატრიული განყოფილება გაიხსნა ზოგადი პროფილის N5 თბილისის საავადმყოფოში; დედაქალაქში, ასევე, დაარსდა ახალი დამოუკიდებელი ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი (ქავთარაძის ქუჩაზე), ისეთი სერვისებით, როგორიცაა: მწვავე მდგომარეობების მკურნალობისთვის განკუთვნილი განყოფილება, გრძელვადიანი სამსახური, რომელიც, ასევე, მკურნალობის განყოფილება და ამბულატორიული მოიცავდა კრიზისული ინტერვენციის ცენტრს მობილური გუნდით (2015 წელს კრიზისულმა სამსახურმა ადგილმდებარეობა შეიცვალა). გარდა ამისა, გაიხსნა რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი გრძელვადიანი მომსახურებით (40 საწოლზე); კრიზისული გუნდები ამოქმედდა საქართველოს ზოგიერთ სხვა ქალაქშიც, მაგ. ბათუმში, რუსთავში და ქუთაისში. 2011 წლიდან შემოღებულ იქნა დაფინანსების ახალი მოდელი მწვავე და ხანგრძლივი დაყოვნების პაციენტებისთვის (ფსიქიკური ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამა; 2011. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო). ეს ცვლილებები დაუყოვნებლივ აისახა მწვავე პაციენტების დაყოვნების ხანგრძლივობის 468 შემცირებაში, საშუალოდ 2–3–თვიანი დაყოვნებიდან რეფორმამდელ პერიოდში – საშუალოდ მწვავე პაციენტის შემთხვევაში, დაყოვნების ხანგრძლივობა გულისხმობს დროს საწყისი ჰოსპიტალიზაციიდან გაწერამდე, ან გრძელვადიანი მოვლის განყოფილებაში გადაყვანამდე. 468 370 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 14–21 დღიან დაყოვნებამდე. 469 ამ ცვლილებების ფონზე, ექსპერტები, სერვისის მიმწოდებლები და მომხმარებლები აღნიშნავენ გრძელვადიანი დაყოვნების საწოლების ნაკლებობას, სათემო სერვისების დეფიციტს და დაფინანსების არაადეკვატურობას. 2011 წელს გაეროს განვითარების პროგრამის (UNDP) ხელშეწყობით შემუშავდა საბაზისო მოდულები ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერსონალის გადამზადებისთვის. ევროპელმა ექსპერტებმა ჩაატარეს ადგილობრივი პროფესიონალებისთვის ტრენინგები და 2011 წლის ზაფხულში დაიწყო გადამზადების პირველი ფაზა. ფსიქიკური ჯანდაცვის ყველა პროფესიონალი თბილისიდან მიწვეული იყო შერჩეულ ტრენინგ–კურსებზე, რომლებიც უფასოდ ჩაუტარდათ. ტესტების შედეგების თანახმად, გადამზადებულ პირთა 67%–მა შეიძინა აუცილებელი ცოდნა და უნარები. 2012 წლის ბოლოსთვის გადამზადებულ იყო ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროს 300–ზე მეტი მუშაკი; ტრენინგის საბაზისო კურსი მოიცავდა 160 საათს, გაფართოებული კი – 240 საათს (გიფ–თბილისი, წლიური ანგარიში, 2012). ზოგიერთი სერვისის შემთხვევაში ექსპერტი ტრენერები ახორციელებდნენ სამუშაო პროცესის არარეგულარულ ზედამხედველობას/სუპერვიზიას, შეძენილი უნარების ყოველდღიურ პრაქტიკაში სწორი გამოყენების უზრუნველყოფისთვის. სამწუხაროდ, პროგრამა შეწყდა შემდგომი დაფინანსების არარსებობის გამო და შესაძლებლობათა განვითარების აქტივობებში მონაწილეობა ვერ მიიღო რეგიონების ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერსონალმა. 2011 წლის ოქტომბერში მულტიდისციპლინურმა სამუშაო ჯგუფმა დაიწყო ქართული ეროვნული კლინიკური გაიდლაინების გადახედვა შიზოფრენიის და დეპრესიის მკურნალობასთან დაკავშირებით. ეს გადასინჯული გაიდლაინები მიეწოდა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და და სოციალური დაცვის სამინისტროს დასამტკიცებლად და 2013 წელს მოხდა მათი დამტკიცება. ქართველი ექსპერტების ჯგუფმა შეიმუშავა აგრეთვე ბავშვთა და მოზარდთა დეპრესიის გაიდლაინი. სასურველი ცვლილებების განსახორციელებლად საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტრომ შექმნა რეფორმის საკონსულტაციო საბჭო (ძირითადად ფსიქიატრებისგან შემდგარი). 2015 წლის თებერვალში სამინისტრომ განაახლა საბჭოს წევრობა და მასში შეიყვანა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების მომხმარებლის ოჯახის წევრი (მინისტრის ბრძანება „საკონსულტაციო ორგანოს – ფსიქიკური ჯანმრთელობის პოლიტიკის საბჭოს შექმნის შესახებ ბრძანებაში ცვლილების შეტანის შესახებ“ 01/53O; 2015 წლის 25 თებერვალი). უნდა აღინიშნოს, რომ სამინისტროს მაღალი თანამდებობის პირები აქტიურ მონაწილეობას იღებენ დისკუსიებსა და კონსულტაციებში. (საერთაშორისო ფონდი კურაციო. 2014. ფსიქიკური ჯანდაცვა საქართველოში: ბარიერები და მათი გადალახვისთვის შემოთავაზებული გზები. პოლიტიკის ნარკვევი. თბილისი). 469 371 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქიკური ჯანდაცვის ეროვნული სისტემის სტრუქტურული რეფორმა მოითხოვს ხანგრძლივ თავდადებულ მუშაობას. რეფორმის ერთ–ერთ უდიდეს გამოწვევას წარმოადგენს ფრაგმენტირებული პროგრამების და სერვისების ინტეგრაცია და მკურნალობის პროცესში არსებული ნაპრალების ამოვსება ეფექტური და უწყვეტი მომსახურების უზრუნველყოფისთვის აუცილებელი სერვისების განვითარების გზით. ამ გამოწვევის დაძლევისთვის ორ ძირითად ბარიერს ქმნის ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისების დეფიციტი და სერვისის მომხმარებელთა - ფსიქიკური აშლილობების მქონე პირების მოძრაობის არასაკმარისი სიძლიერე. მართალია, ფსიქიკური აშლილობების მქონე პირების ხმა თანდათან ძლიერდება და გათვალისწინება უფრო ხშირად ხდება გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, მაგრამ საქართველოში მომხმარებელთა მხარდაჭერის პროგრამები ჯერ კიდევ მწირია. ძალიან მნიშვნელოვანი გამოწვევა ფსიქიკური ჯანდაცვის გაუმჯობესების პროცესისათვის საქართველოში, ისევე როგორც რეგიონის ბევრ სხვა ქვეყანაში, არის რეზისტენტობა თავად სერვისის მიმწოდებელთა მხრიდან. ზოგადად, მკურნალობის სისტემაში არსებული ნაპრალების ამოვსების მიზანს მნიშვნელოვანი დაბრკოლება შეიძლება შეუქმნან თავად ფსიქიატრებმა. 470 ეს დაბრკოლება ფართოდაა გავრცელებული ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებში, სადაც ზოგადი დამახასიათებელი ნიშანია მომავლის შესახებ შფოთვა და რეფორმა ხშირად ავტომატურად აღიქმება საფრთხედ საკუთარი სიცოცხლისუნარიანობის მიმართ. სახელმწიფო კონცეფცია, სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა 2015-2020 პრობლემებსა და გამოწვევებზე სისტემური გზით რეაგირებისთვის საქართველოს პარლამენტმა 2013 წლის დეკემბერში მიიღო „ფსიქიკური ჯანდაცვის სახელმწიფო კონცეფცია“. 471 ეს არის ფსიქიკური ჯანმრთელობის პოლიტიკის მთავარი დოკუმენტი ქვეყანაში. დოკუმენტში აღნიშნულია, რომ „საქართველო აღიარებს ფსიქიკური ჯანდაცვის მნიშვნელობას“. მეტიც, „საქართველო იღებს ვალდებულებას, ორგანიზება გაუწიოს ქვეყნის შიგნით ფსიქიკური ჯანდაცვის სერვისების მიწოდებას იმგვარად, რომ ფსიქიკური აშლილობების მქონე პირებმა მკურნალობა ჩაიტარონ ნაკლებად შემზღუდავ გარემოში, საკუთარ სახლში ან მისგან შეძლებისდაგვარად ახლოს, მათი საბაზისო საჭიროებებიდან გამომდინარე; უზრუნველყოს მათი უფლებებისა და ღირსების მაქსიმალური დაცვა და მათი სრულყოფილი და ეფექტური ჩართულობა საზოგადოებაში სხვებთან თანასწორობის Saraceno B, van Ommeren M, Batniji R, Cohen A, Gureje O, Mahoney J, Sridhar D, Underhill C (2007). Barriers to improvement of mental health services in low-income and middle-income countries. Lancet 370, 1164–1174. 471 „ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო კონცეფციის“ დამტკიცების შესახებ საქართველოს პარლამენტის 2013 წლის 11 დეკემბრის დადგენილება, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2157098 [ბოლოს ნანახია 19.03.2016]. 470 372 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საფუძველზე“. ეს მნიშვნელოვანი დებულებაა, რომელიც განსაზღვრავს რეფორმის სტრატეგიულ პრიორიტეტებს და ხაზს უსვამს სერვისების გეოგრაფიულ და ფინანსურ ხელმისაწვდომობას, რაც უზრუნველყოფილი უნდა იქნას ე.წ. დაბალანსებული ზრუნვის პრინციპების მეშვეობით. სახელმწიფო კონცეფცია განსაზღვრავს დაბალანსებული ზრუნვის მიმართულებას: „დაბალანსებული ზრუნვის მოდელის განვითარება მოიცავს როგორც სტაციონარულ, ასევე თემზე დაფუძნებულ მომსახურებას/სერვისებს და ითვალისწინებს ბალანსის შენარჩუნებას მედიკამენტურ და არამედიკამენტურ მკურნალობას შორის; პიროვნულ, ოჯახურ და საზოგადოებრივ ინტერესებს შორის; ასევე პრევენციის, მკურნალობის და რეაბილიტაციის მეთოდებს შორის“. ქვეყანამ ასევე ღიად განაცხადა, რომ ეფექტური ზრუნვა უნდა იყოს ყოვლისმომცველი, კლიენტზე ორიენტირებული და უწყვეტი: „ზრუნვის უწყვეტი ჯაჭვის მიწოდება და ინტეგრაცია გულისხმობს ფსიქიკური ჯანდაცვის სხვადასხვა ფორმებისა და მეთოდების კოორდინირებული, თანმიმდევრული და უწყვეტი სისტემის შექმნას, რომელიც ფოკუსირდება მაქსიმალურად მდგრადი შედეგების მიღწევაზე, სერვისის მიმღებთა/პაციენტთა ინტეგრაციაზე ჯანდაცვისა და სოციალურ სერვისებში, ისევე როგორც მათ ჩართვასა და მონაწილეობაზე საზოგადოებაში, ნაცვლად იზოლაციისა“. სახელმწიფო კონცეფციაში იდენტიფიცირებული მიზნების მისაღწევად საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ დაიწყო ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება 2015–2020 წლებისთვის, რომელიც დამტკიცდა 2014 წლის დეკემბერში472. ეს დოკუმენტი ითვალისწინებს და ეყრდნობა ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის სამოქმედო გეგმას 2013-2020 წლებისთვის, რომელიც დამტკიცდა ჯანმრთელობის 66-ე მსოფლიო ასამბლეაზე. 473 ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის სამოქმედო გეგმის ოთხი მთავარი ამოცანაა:  ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში ეფექტური ლიდერობისა და მმართველობის გაძლიერება. „ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების სტრატეგიული დოკუმენტისა და 2015-2020 წლის სამოქმედო გეგმის“ დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 31 დეკემბრის N762 დადგენილება, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2667876 [ბოლოს ნანახია 19.03.2016]. 473 WHO Mental Health Action Plan 2013-2020 (2013). WHO Geneva, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://apps.who.int/ iris/bitstream/10665/89966/1/9789241506021_eng.pdf [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 472 373 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015  ფსიქიკური ჯანდაცვისა და სოციალური ზრუნვის ყოვლისმომცველი, ინტეგრირებული და სწრაფად მორეაგირე სერვისების მიწოდება თემის პირობებში.  ფსიქიკური ჯანმრთელობის ხელშეწყობისა სტრატეგიების განხორციელება. და დაავადებათა პრევენციის  ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში საინფორმაციო სისტემების, მტკიცებულებებისა და კვლევის გაძლიერება. ქართული ეროვნული სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის შესავალ ნაწილში აღწერილია ჰოსპიტალური სექტორი: 80-იანი წლების ბოლოდან საქართველოში, ისევე როგორც ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში, ფსიქიატრიული საწოლების რიცხვი მნიშვნელოვნად შემცირდა. მსოფლიო ჯანმრთელობის ორგანიზაციის მონაცემებით, 2011 წელს სპეციალიზებულ ფსიქიატრიულ სტაციონარებში საწოლების რიცხვი მაღალი შემოსავლის ქვეყნებში 3.09/10000, ხოლო საქართველოში 2.86/10000. ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში ინტეგრირებული საწოლების რიცხვი საქართველოში შეადგენს 0.22/10000 მოსახლეზე (მაღალი შემოსავლის ქვეყნებში - 1.36/10000 მოსახლეზე). რეზიდენციული სათემო საცხოვრებლების მაჩვენებელი მაღალი შემოსავლის ქვეყნებში 1,015/10000, ხოლო საქართველოში ამგვარი სერვისი ჯერჯერობით არ არსებობს. დღის ცენტრებში და სხვა სათემო სერვისებში საწოლების/ადგილების რაოდენობა ყველაზე მეტია ევროგაერთიანების ქვეყნებში ≈ 4.3/10000, საქართველოში კი ეს მაჩვენებელი 0.1/10000ს არ აღემატება. იქვეა მითითებული, რომ “საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის 474 და ევროპის საბჭოს 2013 წლის კვლევის 475 მიხედვით, საქართველოში სპეციალიზებულ ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებში კვლავ გვხვდება ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტები; ეს დაწესებულებები, სამწუხაროდ, მკურნალობის და მოვლის ხარისხობრივ სტანდარტებს ხშირად ვერ პასუხობს (გვ.3)”. ეროვნული სამოქმედო გეგმის სტრატეგიული მიმართულებებია:  სახელმწიფო მმართველობა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში;  ადამიანური რესურსების განვითარება;  ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების მიწოდება;  ფსიქიკური ჯანმრთელობა პენიტენციურ სისტემაში;  საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება 474 საქართველოს სახალხო დამცველი, პრევენციის ეროვნული მექანიზმი (2012) საქართველოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული მდგომარეობის ანგარიში, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/0/100.pdf [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 475 ევროპის საბჭო (2013) ფსიქიკური ჯანმრთელობის მომსახურების ხარისხის შეფასება. 374 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თითოეულ მიმართულებას მოსდევს ამოცანების და ღონისძიებების ჩამონათვალი და შესრულების თარიღები. ესგ-ის მიხედვით, 2015 წლის ბოლოსთვის სახელმწიფოს საკუთარი მოქალაქეებისთვის უნდა შეეთავაზებინა: • ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის (მიმდინარეობისა და შედეგების) კოორდინაციისა და ზედამხედველობის სპეციალური ერთეულის ფუნქციონირება • ადამიანური რესურსების/კადრების საჭიროების იდენტიფიცირება • დაეწყო უახლეს სამეცნიერო მტკიცებულებებსა და საუკეთესო პრაქტიკაზე დაფუძნებული პროტოკოლებისა და გაიდლაინების შემუშავება (მათ შორის პჯდ-სა და პენიტენციური სისტემისთვის) • პენიტენციურ სისტემაში პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის მომსახურების შეფასება და საჭიროებათა კვლევა • პენიტენციურ სისტემაში ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ზრუნვის ინტეგრირებული, ერთიანი პროგრამის შექმნა • საზოგადოების მობილიზაციის (ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ განათლების და ცნობიერების ასამაღლებლად) გრძელი და მოკლევადიანი სტრატეგიების შემუშავება • დაეწყო სუიციდის პრევენციის პროგრამების შემუშავება • დაეწყო ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირების მათი ოჯახის წევრების ორგანიზაციების გაძლიერება • დაეწყო მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების წარმომადგენლების ცოდნის ამაღლება ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პოლიტიკის საკვანძო საკითხებში. სამწუხაროდ, 2015 წლის ბოლოსთვის სამინისტროს საზოგადოებისთვის ამ ვალდებულებების შესრულების ანგარიში არ წარუდგენია. ქმედუნარიანობის სისტემის რეფორმა საქართველოში მნიშვნელოვანი ნაბიჯია ქმედუუნარობის სისტემის რეფორმა საქართველოში, რაც ითვალისწინებს საქართველოს კანონმდებლობაში ქმედუუნარობის ინსტიტუტის შეცვლას ფსიქიკური დაავადების მქონე პირების მიმართ. განხორციელდა რეფორმა 4 ძირითადი მიმართულებით:  ქმედუნარიანობის ინსტიტუტის გადახედვა და საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებასთან და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ კონვენციის დებულებებთან შესაბამისობაში მოყვანა. იმ პირების მიმართ, რომლებიც „ჭკუასუსტობის“ ან „სულიერი აშლილობის“ საფუძვლით მიჩნეული იყვნენ ქმედუუნაროებად, შემოთავაზებულია ინდივიდუალური შეფასების შემოღება, 375 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რომელიც არ დაეფუძნება მხოლოდ სამედიცინო მოდელს და მასში მნიშვნელოვან ადგილს დაიჭერს სოციალური შეფასების სისტემაც.  სასამართლოს მიერ ქმედუნარიანობასთან დაკავშირებული განხილვისათვის სპეციალური დებულებების შემოღება, საქმეების რომლითაც უზრუნველყოფილი იქნება ამ პირთა პროცესუალური უფლებების დაცვა.  საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროში შემავალი მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს, როგორც სახელმწიფო წარმომადგენლის, როლის გაძლიერება, უფლება-მოვალეობების ჩამოყალიბება.  პირის ინდივიდუალური შეფასებისა და სოციალური მოდელის ასახვის მიზნით, სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ მიერ პირის ინდივიდუალური შეფასებისათვის ახალი სისტემის შემოღება, რომლის თანხმად შეფასება/ექსპერტიზის დასკვნა გაიცემა მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ. ამ ცვლილებების მიღებით მოხდა სრული უგულებელყოფის სისტემის ნაცვლად, მხარდაჭერისა და გამონაკლის შემთხვევებში, ჩანაცვლების მექანიზმების შემოღება. ასეთი მასშტაბური საკანონმდებლო საკონსტიტუციო სასამართლოს ცვლილება მიერ განპირობებული 2014 წლის 8 იქნა ოქტომბერს საქართველოს მიღებული გადაწყვეტილებით 476, რომლითაც მან არაკონსტიტუციურად ცნო ფსიქიკური აშლილობების გამო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების ქმედუუნარობის შეზღუდვის არსებული საკანონმდებლო რეგულაციები. არასათანადო მოპყრობა არავინ არ უნდა დაექვემდებაროს წამებას, 477 არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას. 478 სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-10 მუხლის საქართველოს მოქალაქეები - ირაკლი ქემოკლიძე და დავით ხარაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, საქართველოს სახელით საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის გადაწყვეტილება №2/4/532,533, 2014 წლის 8 ოქტომბერი. ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2549051# [ბოლოს ნანახია 19.03.2016]. 477 წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის წინააღმდეგ გაეროს კონვენციის პირველი მუხლის თანახმად, „კონვენციის მიზნებისათვის განსაზღვრება „წამება“ ნიშნავს ნებიერ მოქმედებას, რომლითაც რომელიმე პირს განზრახ აყენებენ ძლიერ ტკივილს ან ტანჯვას, ფიზიკურს და ზნეობრივ, რათა მისგან ან მესამე პირისაგან მიიღონ ცნობები ან აღიარება, დასაჯონ ქმედებისათვის, რომელიც მან ან მესამე პირმა ჩაიდინა ან რომლის ჩადენაშიც იგი ეჭვმიტანილია, აგრეთვე დააშინონ ან აიძულონ იგი ან მესამე პირი ან ნებისმიერი მიზეზით, რომელსაც საფუძვლად უდევს ნებისმიერი ხასიათის დისკრიმინაცია, როცა ასეთ ტკივილსა და ტანჯვას აყენებს სახელმწიფოს თანამდებობის პირი ან სხვა ოფიციალური პირი, ან მათი წაქეზებით, ნებართვით და მდუმარე თანხმობით. ამ განსაზღვრებაში არ იგულისხმება ტკივილი და 476 376 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თანახმად, ყველა თავისუფლებააღკვეთილ პირს აქვს უფლება, რომ ჰუმანურად მოექცნენ და პატივი სცენ მის ადამიანის პიროვნებისათვის დამახასიათებელ ღირსებას. გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის განმარტებით, „ადამიანის ღირსების პატივისცემა წარმოადგენს საერთაშორისო სამართლის ნორმას, რომლისგანაც დაუშვებელია ყოველგვარი გადახვევა.“ 479 გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მე-15 მუხლის შესაბამისად, არავინ არ უნდა გახდეს წამების, სასტიკი, არაჰუმანური და დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის მსხვერპლი. კერძოდ, არავისზე არ უნდა ჩატარდეს სამედიცინო ან სამეცნიერო ექსპერიმენტი მისი ნებაყოფლობითი თანხმობის გარეშე. მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ ყველა ეფექტური საკანონმდებლო, ადმინისტრაციული, იურიდიული და სხვა ზომები, რათა უზრუნველყონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დაცვა წამების ან სასტიკი, არაჰუმანური, დამამცირებელი მოპყრობისა ან სასჯელისაგან, სხვებთან თანასწორობის საფუძველზე. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ვიზიტების მიმდინარეობისას მონიტორინგის ჯგუფმა მიიღო არაერთი შეტყობინება პაციენტთა მიმართ ფიზიკური ძალადობის და სიტყვიერი შეურაცხყოფის შესახებ. ამასთან, მონიტორინგის ჯგუფის შეფასებით, არასათანადო მოპყრობად შეიძლება შეფასდეს პაციენტთა ზოგიერთ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში უკიდურესად ცუდ პირობებში მოთავსება, რიგ შემთხვევებში, ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის ფაქტები, ფიზიკური შებოჭვის მეთოდების და ინექციის სხვა პაციენტთა თანდასწრებით გამოყენება, სომატური მკურნალობის ხელმიუწვდომლობა, დაავადებების უგულვებელყოფის დროული და ადეკვატური პირობებში ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია და არანებაყოფლობითი სამედიცინო ინტერვენცია. 480 ა. ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებმა მიიღეს ინფორმაცია პაციენტების მიმართ ძალადობის ფაქტებზე. კერძოდ, 8 პაციენტმა მიუთითა, რომ მათზე ფიზიკურ ძალადობას ადგილი ჰქონდა ექთნის თანაშემწეების (სანიტრების) მხრიდან 481. ამასთან, პაციენტების უმრავლესობამ აღნიშნა, რომ ტანჯვა, რომლებიც წარმოიშვება მხოლოდ კანონიერ სანქციათა შედეგად, ამ სანქციათა განუყოფელი ნაწილია ან შემთხვევით არის მათგან გამოწვეული. 478 ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენცია, მუხ. 3. 479 გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის N29 ზოგადი კომენტარი, CCPR/C/21/Rev.1/Add.11 (2001), 2001 წლის 31 აგვისტო, პარ. 13(a), ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე, შემდეგ მისამართზე: <http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CCPR%2fC%2f21%2fRev. 1%2fAdd.11&Lang=en> [ბოლოს ნანახია 29.03.2016]. 480 ეს პრობლემები დეტალურად მიმოხილულია ქვემოთ, შესაბამის თავებში. 481 ვინაიდან პაციენტებმა განაცხადეს, რომ ისინი თავს დაცულად არ გრძნობენ, ამ ეტაპზე თავი შეიკავეს საგამოძიებო ორგანოსთვის ოფიციალურად მიმართვისგან. შესაბამისად, კონფიდენციალურობის პრინციპიდან გამომდინარე ვერ გაწვდით ინფორმაციას ამ პაციენტების ვინაობის შესახებ. 377 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფიზიკურ ძალადობას ასევე ადგილი აქვს პაციენტებს შორის. გამოკითხული პაციენტები განმარტავენ, რომ სანიტრების მხრიდან ძალადობა გამოიხატა ხელებით და ჯოხებით ცემაში. აღსანიშნავია, რომ გამოკითხული პაციენტებიდან სამს აღენიშნებოდა სხეულის დაზიანებები, კერძოდ, სილურჯეები და სისხლჩაქცევები ზედა კიდურების და თვალბუდის არეში482. საგულისხმოა, რომ ზემოაღნიშნული დაზიანებები არ იყო დაფიქსირებული პაციენტთა სამედიცინო დოკუმენტაციაში. ასევე ნიშანდობლივია ის გარემოება, რომ სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების მიერ ქალთა განყოფილების ერთსართულიან კორპუსში, ექთნების ოთახში, კარადასა და კედელს შორის აღმოჩენილი იქნა პაციენტების მიერ ნახსენები ჯოხები, რომლითაც სავარაუდოდ ხდებოდა პაციენტების ცემა483. შემოწმების შედეგებზე დაყრდნობით, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ა.ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში არსებობს პაციენტების მიმართ სისტემატიური ძალადობის მაღალი რისკი. შემოწმებამ გამოავლინა, რომ დაწესებულებაში არსებობს პერსონალის მხრიდან პაციენტების მიმართ აგრესიული დამოკიდებულება. 2015 წლის 28 ოქტომბერს, საქართველოს სახალხო დამცველმა ზემოთ აღნიშნულ ფაქტებზე ეფექტური გამოძიების ჩატარების წინადადებით მთავარ პროკურორს მიმართა. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 25 დეკემბერის წერილით 484 სახალხო დამცველს ეცნობა, რომ 2015 წლის 31 ოქტომბერს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ხაშურის რაიონულ სამმართველოში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის მითითებული პაციენტებიდან 1 იყო მამაკაცი, 2 კი ქალი. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების მიერ განხორციელდა აღნიშნული ჯოხების ფოტოგადაღება. მტკიცებულებების განადგურების თავიდან აცილების მიზნით, აღნიშნული ჯოხების აღმოჩენის ფაქტი არ იქნა გამჟღავნებული დაწესებულების პერსონალისთვის. 484 N13/80119 482 483 378 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 N038311015001 საქმეზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 126-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. გამოძიების პროცესში დათვალიერდა შემთხვევეის ადგილი, დაიკითხნენ მოწმეები, ფსიქიატრიული საავადმყოფოს ქალთა და კაცთა განყოფილებაში მომუშავე პერსონალი. საავადმყოფოში მოთავსებულ 53 ქალის და 43 მამაკაცის ჯანმთელობის ხარისხის დასადგენად დაინიშნა სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზები. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2016 წლის 4 თებერვლის წერილით 485 სახალხო დამცველს დამატებით ეცნობა, რომ გამოძიების პროცესში არ დაკითხულან საავადმყოფოში მოთავსებული პაციენტები მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობიდან გამომდინარე. ამ ეტაპისთვის საქმეზე კონკრეტული პირი ბრალდებულად ცნობილი არ არის. გამოძიება გრძელდება. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, საქართველოს მთავარი პროკურატურის განმარტრება პაციენტთა არდაკითხვის თაობაზე დასაბუთებული არ არის და ეჭვქვეშ აყენებს გამოძიების ეფექტურობას. უფრო მეტიც, წერილში იკვეთება ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტების მიმართ სტერეოტიპული დამოკიდებულება, თითქოს მათ არ შეეძლოთ საგამოძიებო ორგანოსათვის სარწმუნო ინფორმაციის მიწოდება. ამ საკითხთან მიმართებით აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 50-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, არ შეიძლება გამოიკითხოს ან მოწმედ დაიკითხოს პირი, რომელსაც ფიზიკური ან ფსიქიკური ნაკლის გამო არ შეუძლია სწორად აღიქვას, დაიმახსოვროს და აღიდგინოს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებები და მიაწოდოს ინფორმაცია ან მისცეს ჩვენება. როგორც ნორმის ფორმულირებიდან ნათლად ჩანს, მოწმის არდაკითხვის საფუძველი ავტომატურად არ შეიძლება იყოს მოწმის შეზღუდული შესაძლებლობები. ნორმაში აქცენტი კეთდება პირის უუნარობაზე, სწორად აღიქვას, დაიმახსოვროს ან აღიდგინოს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებები და მისცეს ჩვენება. თავისთავად არასწორია იმის დაშვება, რომ სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში მოთავსებული ყველა პაციენტი მოკლებულია ზემოთ ხსენებულ უნარს. თუ ასეთი დაშვება გაკეთდება, გამოდის, რომ არც მონიტორინგის და არც გამოძიების ორგანომ არ უნდა გამოკითხოს და დაკითხოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მყოფი პაციენტი, რაც პირდაპირ ეწინააღმდეგება გაეროს შეზღდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მე-13 მუხლს (მართლმსაჯულების ხელმისაწვდომობა), რომლის თანახმადაც, მონაწილე სახელმწიფოები უზრუნველყოფენ მართლმსაჯულების ეფექტურ მისაწვდომობას შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის, იმ პროცესუალური და ასაკთან შესაბამისი კორექტივების გათვალისწინებით, რომელიც ხელს უწყობს მათ მიერ პირდაპირი და არაპირდაპირი მონაწილის როლის ეფექტურად განხორციელებას, მათ შორის, მოწმის 485 N13/6551 379 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახით, იურიდიული პროცედურების ყველა საფეხურზე, გამოძიებისა და საქმეთა წარმოების სხვა საწყისი საფეხურების ჩათვლით. ხსენებული კონვენციის მე-13 მუხლი სახელმწიფოს აკისრებს ვალდებულებას, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მართლმსაჯულების ეფექტური მისაწვდომობის უზრუნველყოფისათვის, ხელი შეუწყოს სამართლის ადმინისტრირების სფეროში მომუშავე, მათ შორის პოლიციისა და ციხის პერსონალის შესაბამის განათლებას. ამდენად, მნიშვნელოვანია უზრუნველყოფილ იქნას საქართველოს სხვადასხვა საგამოძიებო ორგანოს გამომძიებლების და პროკურორების მომზადება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მართლმსაჯულების ხელმისაწვდომობის საკითხებზე. ასევე მიზანშეწონილია შეიქმნას შესაბამისი, სპეციალური რეგულაციები. 486 სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში ინტერვიუირებული ერთ-ერთი პაციენტი ძალადობაში ექთნების თანაშემწეებს (სანიტრებს) ან მათ მიერ წაქეზებულ პაციენტებს ადანაშაულებს. მისი განცხადებით, სანიტრები ზოგჯერ სხვა პაციენტებს აქეზებენ მის წინააღმდეგ და შეიძლება მათ თავში ჯამი ჩაარტყან ან ყელში მუშტი მიაბჯინონ. იგივე პაციენტი ამბობს, რომ პაციენტებს “იშვიათად აბამენ”, მაგრამ თუ პაციენტი აღგზნებულია “სანიტრები შემოეხვევიან, პაციენტებიც ეხმარებიან, შეიძლება ცემონ; პაციენტი ჩერდება და ნემს უკეთებენ და ისე აწყნარებენ; პაციენტები ერთმანეთს საცემრად ჯოხით მისდევენ, სანიტრებსაც აქვთ ჯოხები“. ერთ-ერთ პაციენტს ინტერვიუს დროს ცხვირზე ნახეთქი ზედაპირული ჭრილობა და მარცხნივ თვალბუდის არეში სისხლნაჟღენთი აღენიშნებოდა. ის ამბობს, რომ ავადმყოფები მას ხშირად სცემენ და ამაში სანიტრებსაც ადანაშაულებს. სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფოს ქალთა განყოფილების ერთ-ერთ პაციენტს მარცხენა თვალბუდის არეში და საფეთქლის მიდამოში სისხლნაჟღენთები, ხოლო მარჯვენა წარბის არეში ექსკორიაცია. პაციენტმა განაცხადა, რომ “თავი კედელზე არტყმევინეს”. ჰიგიენური თვალსაზრისით ქალთა განყოფილების პაციენტთა უმრავლესობის თმის მოკლედ შეჭრის ფაქტთან დაკავშირებით განმარტა, რომ თმის მოკლედ შეჭრაზე პაციენტმა უარი განაცხადა, მაშინ ე.წ. საინტერესოა ამ კუთხით გაერთიანებულ სამეფოში არსებული რეგულაციები და პრაქტიკა. კანონმდებლობა შეგიძიათ იხილოთ შემდეგ მისამართზე: http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2003/44/contents საკითხის შესახებ დამატებითი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართებზე: http://www.cps.gov.uk/legal/v_to_z/victims_and_witnesses_who_have_mental_health_issues_and_or_learning _disabilities_-_prosecution_guidance/ ასევე https://www.cps.gov.uk/publications/docs/supporting_victims_and_witnesses_with_mental_health_issues.pdf დამატებით https://www.judiciary.gov.uk/wp-content/uploads/JCO/Documents/judicialcollege/ETBB_Mental_disability_2013+_finalised_.pdf [ბოლოს ნანახია 26.02.2016]. 486 380 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ,,უბორშჩიკები’’ (ქალი პაციენტები, რომლებიც გაყოფილებებში დამლაგებლის როლს ასრულებენ) სცემენ მას. ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში შესვლისთანავე შეიმჩნეოდა სამედიცინო პერსონალის მხრიდან პაციენტების მიმართ უხეში, აგრესიული დამოკიდებულება, რაც გამოიხატებოდა მიმართვის არაკორექტულ ფორმაში. პაციენტები ინტერვიუირების პროცესში იხსენებდნენ ცინიკური დამოკიდებულების შემთხვევებს ექთნის თანაშემწეების მხრიდან. ერთ–ერთი პაციენტის გადმოცემით, ფსიქოლოგიურ ძალადობასთან ერთად ადგილი აქვს ფიზიკური ძალადობასაც, რაც უმეტესად გამოიხატება თავზე წამორტყმაში. რამდენიმე პაციენტმა გაიხსენა ერთ–ერთ სანიტრის მხრიდან გასაღებების ასხმის პაციენტისთვის თავში ჩარტყმის ფაქტი. პაციენტების გადმოცემით, ხშირად აქვს ადგილი პაციენტების პროვოცირებას, მათი შემდგომი დასჯის მიზნით. პაციენტთა თქმით, ნებისმიერ საკითხზე პროტესტის გამოხატვის შემთხვევაში მათ ქიმიური (ინექცია) და ფიზიკური შეზღუდვით ემუქრებიან. რამდენიმე პაციენტმა გაიხსენა ექთნის მიერ დერეფანში, სხვა პაციენტთა თვალწინ ინექციის გაკეთების შემთხვევები. რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონევროლოგიურ პაციენტების ინტერვიუირების შედეგად ირკვევა, საავადმყოფოში (ხელვაჩაური) რომ დასაშინებლად “გისოსებიან პალატაში გადაჰყავთ ადამიანები და კეტავენ“. ერთ-ერთმა პაციენტმა მონიტორინგის ჯგუფს უთხრა, რომ “დერეფანში დაიჭირეს სანიტრებმა და ნემსი გაუკეთეს”, რა დროსაც შემოეხა ტანსაცმელი. ეს ფაქტი დაადასტურა მის პალატაში მყოფმა სხვა პაციენტმაც. „უნიმედი კახეთის“ ფსიქიატრიული განყოფილების ერთ-ერთმა პაციენტმა განაცხადა, რომ პერსონალმა ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენა, ამის შემდეგ ფიზიკურად შეზღუდეს და ინექციაც გაუკეთეს. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ქუტირი) განყოფილებების მიხედვით მოპყრობის კუთხით მდგომარეობა განსხვავდება. ზოგიერთ განყოფილებაში პაციენტები პერსონალის მხრიდან ფიზიკური ძალადობის და სიტყვიერი შეურაცხყოფის ფაქტებზე არ მიუთითებენ, აცხადებენ, რომ მოპყრობა გაუმჯობესებულია. ზოგ განყოფილებაში პაციენტები აცხადებენ, რომ პერსონალი მათ უხეშად ეპყრობა, უყვირის და ფიზიკური ძალადობით ემუქრება. პაციენტები ასევე ჰყვებიან: „გვაფიქსირებენ დერეფანში, სადაც დაცვის ბიჭები გვიყურებენ“, „ნემსსაც ექთანი იქვე გვიკეთებს, სანიტარი - საბანს გვაფარებს ხოლმე“. ბედიანის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში თვალში საცემი იყო ის ფაქტი, რომ თითქმის ყველა ბენეფიციარს თმა ძალიან მოკლედ ჰქონდა შეჭრილი. დაწესებულების პერსონალის განმარტებით, თმების მოკლედ შეჭრა ხდება დატილიანების თავიდან ასაცილებლად. დალაქის ფუნქციას ასრულებს დიასახლისი. 381 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბენეფიციარებთან ინტერვიუს შედეგად გამოიკვეთა პრაქტიკა, როდესაც წინასწარ არ ხდება ბენეფიციარებისთვის ინფორმაციის მიწოდება, თუ რა პრევენციული ღონისძიებისთვის არის აუცილებელი თმის დამოკლება და მათგან ამ პროცედურის შესახებ თანხმობის მიღება. ზოგჯერ თმის შეჭრა ხდება არანებაყოფლობით, ძალადობრივად, რაც ღირსების შემლახავია ბენეფიციარებისთვის და მათ მიერ ფასდება, როგორც ძალადობა და უხეში მოპყრობა. ანალოგიური ინფორმაცია მონიტორინგის ჯგუფს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ქუტირი) მოთავსებულმა რამდენიმე ქალმა პაციენტმაც მიაწოდა. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ, განჩინებაში საქმეზე იანკოვი ბულგარეთის წინააღმდეგ, განაცხადა, რომ პატიმრის თმის იძულებით, ძალადობრივად, სამართლებრივი საფუძვლისა და შესაბამისი დასაბუთების გარეშე გადაპარსვა, საქმის კონკრეტული გარემოებებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია დაკვალიფიცირდეს, როგორც დამამცირებელი მოპყრობა. 487 მართალია, პერსონალის განმარტებით, თმის შეჭრა დატილიანების, ანუ ჰიგიენური პირობების დაცვის მიზნით ხდება, მაგრამ სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, გაუმართლებელია თმის იძულებით, ძალის გამოყენებით, შეჭრის/გადაპარსვის პრაქტიკა. მნიშვნელოვანია ჰიგიენის დაცვის უზრუნველყოფა ალტერნატიული ზომების გამოყენებით და თუ არსებობს ასეთი პროცედურის ჩატარების აუცილებლობა, ეს პაციენტს გასაგებად უნდა აუხსნან და სცადონ მისი თანხმობის მიღება. რეკომენდაციები რეკომენდაცია საქართველოს მთავარ პროკურორს: • უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში როგორც უშუალოდ პერსონალის მიერ, ასევე პერსონალის წაქეზებით პაციენტთა მიმართ ფიზიკური ძალადობის ყველა შემთხვევის ეფექტური გამოძიება • უზრუნველყოს პროკურორთა მომზადება ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტთა დაკითხვის სპეციფიკაში • შეიმუშაოს ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტთა დაკითხვის გაიდლაინები საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს: • უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთა მიმართ ძალადობის ფაქტებზე ადეკვატური რეაგირება იანკოვი ბულგარეთის წინააღმდეგ (Yankov v. Bulgaria), 2003 წლის 11 დეკემბრის განჩინება, საჩივრის N39084/97, პარ. 114-121. 487 382 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • უზრუნველყოს გამომძიებელთა მომზადება ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტთა დაკითხვის სპეციფიკაში საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: • უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის რეგულარული სწავლება ადამიანის უფლებების დაცვის, აჟიტირებული პაცენტის მართვის, არაძალისმიერი დეესკალაციის და ფიზიკური შეზღუდვის ზომების გამოყენების საკითხებში • დაუყოვნებლივ შეიმუშაოს და განახორციელოს სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფოში, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ქუტირი) და ბედიანის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში არსებული უკიდურესად მძიმე, ადამიანის ღირსების შემლახავი პირობების, აღმოფხვრის გეგმა და უზრუნველყოს ამ დაწესებულებებში მოთავსებული პაციენტების მოთავსება ადამიანის ღირსებასთან თავსებად პირობებში და თერაპიულ გარემოში; ამავდროულად მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ხელი შეუწყოს იმ პაციენტთა სტაციონარიდან გაწერა, რომელთა სტაციონარში დაყოვნების სამედიცინო ჩვენება არ არსებობს ფსიქიატრიული დაწესებულების დირექტორებს: • აწარმოონ ფხიზელი მეთვალურეობა საკუთარი პერსონალის, განსაკუთრებით ექთნის თანაშემწეების, ქცევაზე და რეგულარულად შეახსენონ მათ, რომ პაციენტთა მიმართ ნებისმიერი ფორმის არასათანადო მოპყრობა მიუღებელია და მკაცრად დაისჯება; ასეთი მოპყრობის აღმოჩენის შემთხვევაში მოახდინონ ადეკვატური რეაგირება, მათ შორის შეატყობინონ საგამოძიებო ორგანოს • უზრუნველყონ პერსონალის რეგულარული სწავლება ადამიანის უფლებების დაცვის, აჟიტირებული პაცენტის მართვის, არაძალადობრივი დეესკალაციის და ფიზიკური • შეზღუდვის ზომების გამოყენების საკითხებში უზრუნველყონ დაწესებულებაში არსებული მატერიალური პირობების გაუმჯობესება, რათა პაციენტები იმყოფებოდნენ ადამიანის ღირსებასთან თავსებად პირობებში და თერაპიულ გარემოში • უზრუნველყოს ადამიანის ღირსების შემლახავი ნებისმიერი პრაქტიკის აღმოფხვრა და პრევენცია • უზრუნველყოს იმ პაციენტთა სტაციონარიდან გაწერა, რომელთა სტაციონარში დაყოვნების სამედიცინო ჩვენება არ არსებობს პაციენტთა შორის ძალადობა, უსაფრთხოება 383 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქიატრიული დაწესებულება, როგორც წესი, უნდა იყოს უსაფრთხო ადგილი, როგორც პაციენტებისთვის, ასევე პერსონალისთვის. ფსიქიატრიულ პაციენტებს უნდა მკურნალობდნენ პატივისცემითა და ღირსების დაცვით, უსაფრთხო, ჰუმანურ გარემოში, მათი არჩევანისა და თვითგამორკვევის პატივისცემით. ამ მხრივ, მინიმალური მოთხოვნაა პერსონალის მხრიდან პაციენტების ან პაციენტთა შორის ძალადობისა და შეურაცხყოფის თავიდან აცილება. 488 მონიტორინგის შედეგად გაირკვა, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში არსებობს პაციენტთა შორის ძალადობის და უსაფრთხოების სათანადოდ დაცვის პრობლემა. ასე მაგალითად, ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში ხშირია პაციენტთა შორის კონფლიქტური სიტუაციები. პაციენტებს შორის შეინიშნება გარკვეული, არაფორმალური იერარქია. ერთ–ერთი პაციენტის განცხადებით, კონფლიქტები ხდება ტელევიზორით სარგებლობასთან დაკავშირებითაც. მწვავე განყოფილებაში მონიტორინგის ჯგუფის მიერ ინტერვიურებულ ერთ-ერთ ახალგაზრდა მამაკაცს თვალის არეშე სილურჯე აღენიშნებოდა, რაც არ იყო დოკუმენტირებული პაციენტის ფიზიკური მდგომარეობის შესახებ სტაციონარში მოთავსების დროს გაკეთებულ ჩანაწერში და არც მიმდინარე ჩანაწერებში. დოკუმენტაციის შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ ეს პაციენტი ორჯერ, სხვადასხვა დროს ფიზიკურად იყო შებოჭილი სხვა პაციენტებთან კონფლიქტის გამო. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში პაციენტები აცხადებენ, რომ სამედიცინო პერსონალის და დაცვის თანამშრომლების მხრიდან პაციენტებისადმი დამოკიდებულება ამორჩევითია, “მიკერძოებული”; არსებობენ “ელიტარული პაციენტები”. პაციენტები ასევე საუბრობენ პაცენტთა შორის კონფლიქტზე და ფიზიკური დაპირისპირების ფაქტებზე. ა. ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში პაციენტთა შორის ძალადობას სისტემატური ხასიათი აქვს. მონიტოირნგის ჯგუფის ვიზიტის მიმდინარეობისას, მამაკაცთა განყოფილების დერეფანში პაციენტების დიდი ნაწილი ფსიქომოტორულად აგზნებული იყო, ყვიროდნენ და ერთმანეთს ეჩხუბებოდნენ. ქალთა განყოფილებიდან გამოდიოდა პაციენტების ჩხუბის ხმა და ტირილი. ერთ-ერთი პაციენტი მეორე პაციენტს ემუქრებოდა, ხოლო მეორე პაციენტი თხოვდა, არ დაერტყა. მონიტორინგის ჯგუფის დაკვირვებით, დაწესებულების პერსონალი ვერ ახდენდა დროულ და ადეკვატურ რეაგირებას, რაც სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეშფოთებას იწვევს. ინტერვიურებულ მამაკაც პაციენტთა გარკვეულ ნაწილს სახეზე სისხლნაჟღენთები და ექსკორიაციები აღენიშნებოდა და ისინი აცხადებდნენ, რომ პაციენტებმა სცემეს. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მე-16 საერთო ანგარიში [CPT/Inf (2006) 35], პარ. 37, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/en/annual/rep-16.htm [ბოლოს ნანახია 10.03.2016]. 488 384 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინტერვიურებელი მამაკაცი პაციენტები საუბრობენ პაციენტებს შორის ძალადობის ფაქტებზე და მათი განმარტებით, პაციენტებზე ძალადობის მხრივ ძირითადად სანიტრების მიერ ,,პრივილეგირებული“ მამაკაცთა განყოფილების ორი პაციენტი და ქალთა განყოფილების ე.წ. ,,უბორშჩიკები“ (დამლაგებლები) გამოირჩევიან. პაციენტებს შორის კონფლიქტსა და ძალადობას ხშირად აქვს ადგილი სასადილოში. კონფლიქტის მიზეზს ძირითადად პაციენტების მიერ ერთმანეთისთვის საკვების წართმევა წარმოდგენს, არის შემთხვევები, როდესაც ზოგიერთი პატიმარი საკვების გარეშე რჩება. ერთმანეთთან ჩხუბის მიზეზი ასევე ხდება პალატებიდან საჭმლის, სიგარეტის ან ტანსაცმლის მოპარვა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, დაწესებულებაში არ ხდება კონფლიქტების და ძალადობის ფაქტების და ამ ფაქტების საპასუხოდ გატარებული ღონისძიებების დოკუმენტირება, რაც აჩენს საფუძვლიან ეჭვს, რომ დაწესებულების პერსონალი ცდილობს დაფაროს პრობლემები ან/და ავლენს შექმნილი მდგომარეობისადმი შემგუებლურ დამოკიდებულებას. ბედიანის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში, პერსონალის განმარტებით, რიგ შემთხვევებში, ადგილი აქვს პაცენტებს შორის კონფლიქტებს და ძალადობას. ასე მაგალითად, ერთ–ერთმა პაციენტმა სხვა პაციენტს სახეში შეშის ნაჭერი ჩაარტყა. პერსონალის განმარტებით, ასეთი შემთხვევები მოულოდნელად ხდება და პრევენცია ვერ ხერხდება. აღსანიშნავია, რომ ექიმის და ექთნების დღიურში ამგვარი შემთხვევების შესახებ ინფორმაცია არ ფიქსირდება, თუმცა ექიმს მსგავსი შემთხვევები, არაოფიციალურად, ცალკე ფურცლებზე აქვს მონიშნული. მისი განმარტებით, მედპერსონალი ყოველდღიურად, ზეპირსიტყვიერად აწვდის მას ინფორმაციას, თუ რა ხდება განყოფილებაში. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, დაწესებულებაში პაციენტთა შორის კონფლიქტების და ძალადობის პრევენციის არაკეთილსაიმედო მდგომარეობაა. მნიშვნელოვანია, რომ პერსონალს ჰქონდეს კონფლიქტების და ძალადობის პრევენციის წინასწარ განსაზღვრული სტრატეგია და პერსონალი შეძლებისდაგვარად, მაქსიმალურად აქტიურად უნდა ახორციელდებდეს პაციენტებზე უშუალო მეთვალყურეობას და დაკვირვებას. ასევე მნიშვნელოვანია ყველა შემთხვევაში, დეტალურად ხდებოდეს კონფლიქტების და ძალადობის შემთხვევების და ამ შემთხვეევბის საპასუხოდ გატარებული ზომების დოკუმენტირება. თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში ფიზიკური შეზღუდვის ჟურნალში და ექთნების დღიურში არის აღნიშნული პაციენტთა შორის ძალადობის შემთხვევები, ასევე პაციენტების აგრესიის შემთხვევები პერსონალის მიმართ. მიუხედავად იმისა, რომ დაწესებულებაში არის კონფლიქტების, ძალადობის და სხვა ინციდენტების სრულყოფილი დოკუმენტირების პრობლემა არსებობს, მონიტორინგის ჯგუფმა რამდენიმე საყურადღებო შემთხვევა მაინც გამოავლინა. ერთ-ერთ შემთხვევაში პაციენტმა გამოხატა აგრესია ექთნის 385 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თანაშემწეების მიმართ და ფანჯრიდან გადახტომა სცადა, რის შემდეგაც მოხდა მისი ფიზიკური შებოჭვა. სხვა შემთხვევაში ერთ-ერთი პაციენტი ფანჯრიდან გადახტა, თუმცა, საბედნიეროდ, შემთხვევა ფატალური შედეგით არ დასრულდა. ასევე იყო შემთხვევა, როდესაც ფიზიკურად შემოჭილმა პაციენტმა, მოახერხა შებოჭვის საშუალებების ასხნა და ლეიბს ცეცხლი წაუკიდა. ამ შემთხვევასთან მიმართებით აღსანიშნავია, რომ ფიზიკური შეზღუდვის ჟურნალში და ექთნის დღიურში მითითებულია, რომ „მოწმდებოდა ფიქსაციის ხარისხი“, ანუ მიმდინარეობდა დაკვირვება, მაგრამ მიუხედავად ამისა პაციენტმა მოახერხა შებოჭვის საშუალებების ახსნა და ლეიბისთვის ცეცხლის წაკიდება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი ასკვნის, რომ მიუხედავად ხსენებული ჩანაწერისა, ფაქტობრივად ფიზიკურად შებოჭილ პაციენტზე არ მიმდინარეობდა სათანადო მეთვალყურეობა, რაც დაუშვებელია. იმ ინციდენტთან დაკავშირებით, ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ დაწესებულების პერსონალმა მსგავსი შემთხვევების თავიდან ასაცილებლად, მწეველ პაციენტებს ჩამოართვათ სანთებელა და ასანთი. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ შესაძლებელია დაწესებულებაში გარკვეული შეზღუდვები დაწესდეს უსაფრთხოების დაცვის ინტერესებიდან გამომდინარე, მაგრამ ეს შეზღუდვები, ყველა შემთხვევაში, უნდა იყოს მისაღწევი მიზნის ადეკვატური და პროპორციული, ასევე ასეთი შეზღუდვები არ უნდა დაწესდეს დაწესებულების პერსონალის კომფორტისთვის და არ იქნას გამართლებული პერსონალის მიერ მათი ძირითადი ფუნქციის - პაციენტებზე სათანადო მეთვალყურეობისა და დაკვირვების - შესრულების შეუძლებლობით. განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებზე დაყრდნობით, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არ არის ჩამოყალიბებული, ერთიანი მიდგომა პაციენტთა შორის კონფლიქტების და ძალადობის, ასევე ზოგადად უსაფრთოხების საკითხებთან დაკავშირებით. შესაბამისად, დაწესებულებებში არ არის ძალადობისგან დაცული, უსაფრთხო გარემოში. კონფლიქტების, ძალადობის და სხვადასხვა ინციდენტების რისკ ფაქტორებს წარმოადგენს პაციენტთა მჭიდრო განთავსება პალატებში, დაწესებულებაში არსებული პირობები და ყოფითი პრობლემები, პერსონალის მხრიდან კონკრეტული პაციენტებიდან მომდინარე რისკების წინასწარი შეფასების სათანადო სისტემის არარსებობა, კვალიფიციური პერსონალის განხორციელება პერსონალის მიერ 489 საკმარისი პაციენტებზე რაოდენობის უზრუნველყოფის პრობლემა, სათანადო მეთვალყურეობის/დაკვირვების და საფრთხის წარმოქმისთანავე დროული და ადეკვატური ინტერვენცია 2014 წლის 1-11 დეკემბერს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ქუტირის ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში (ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი) დელეგაციის წევრები პაციენტებს შორის აგრესიის ეპიზოდებს, რაც დელეგაციის წევრებისთვის გასაკვირი არ იყო დაწესებულებაში პერსონალის ნაკლებობისა და პაციენტთა ქაოტური საცხოვრებელი პირობების გათვალისწინებით. 489 386 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დეესკალაციის წინასწარ განსაზღვრული სტრატეგიით, ასევე დაწესებულების პერსონალის ანგარიშვალდებულების და პასუხისმგებლობის ნაკლებობა. განსაკუთრებით საყურადღებოა დაწესებულების პერსონალის მცდელობა დაწესებულებაში წესრიგი და უსაფრთხოება დაიცვას პაციენტთა გარკვეული ჯგუფის გამოყენებით, რომელსაც ინტერვიურებული პაციენტები „პრივილეგირებულ“ პაციენტებად მოიხსენიებენ. ასეთი პრაქტიკა, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, მიუღებელია. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია გადამწყვეტი ზომების მიღება ზემოთ ჩამოთვლილი რისკ ფაქტორების აღმოსაფხვრელად. რეკომენდაციები რეკომენდაცია საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთა შორის ძალადობის პრევენციის და უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, მათ შორის ნორმატიული ბაზის შექმნის გზით, რომელიც დაარეგულირებს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის მიერ კონკრეტული პაციენტებიდან მომდინარე რისკების წინასწარი მულტიდისციპლინური უსაფრთხოების შეფასების სათანადო სისტემის დანერგვის, მუშაობის, პაციენტების ძალადობისაგან დაცვის და უზრუნველყოფის მიზნით გასატარებელი პრევენციული ღონისძიებების, პერსონალის მიერ პაციენტებზე მეთვალყურეობის/დაკვირვების განხორციელების, პერსონალის სწავლების, სტანდარტული სტრატეგიის შემუშავების, საოპერაციო ასევე პროცედურების საფრთხის და წარმოქმისთანავე სათანადო სათანადო დეესკალაციის დროული და ადეკვატური ინტერვენციის, ძალადობის შემთხვევების/ინციდენტების და საპასუხოდ გატარებული • ზომების დოკუმენტირების, დაწესებულების პერსონალის ანგარიშვალდებულებისა და პასუხისმგებლობის საკითხებს უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთა შორის ძალადობისა და უსაფრთხოების კუთხით არსებული მდგომარეობის ზედამხედველობის სათანადო, ჯანდაცვის სისტემის შიდა მექანიზმის შექმნა • უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის სწავლება აჟიტირებული პაციენტის მართვის, არაძალისმიერი დეესკალაციის, მედიაციის და უსაფთხიების დაცვის სხვადასხვა საკითხებზე რეკომენდაცია ფსიქიატრიული დაწესებულებების დირექტორებს: ანგარიში ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ http://www.cpt.coe.int/documents/geo/2015-42-inf-eng.pdf [ბოლოს ნანახია 28.02.2016]. 387 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მისამართზე: • უზრუნველყონ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთა შორის ძალადობის პრევენცია და უსაფრთხოების დაცვა, მათ შორის პერსონალის მიერ კონკრეტული პაციენტებიდან მომდინარე რისკების წინასწარი შეფასების სათანადო სისტემის დანერგვის, პაციენტების ძალადობისაგან დაცვის და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით გასატარებელი პრევენციული ღონისძიებების გეგმის შემუშავების, პერსონალის მეთვალყურეობის/დაკვირვების სწავლების, სტანდარტული მიერ პაციენტებზე განხორციელების, საოპერაციო სათანადო პერსონალის პროცედურების და სათანადო დეესკალაციის სტრატეგიის შემუშავების, ასევე საფრთხის წარმოქმისთანავე დროული და ადეკვატური ინტერვენციის, ძალადობის შემთხვევების/ინციდენტების და საპასუხოდ გატარებული ზომების ანგარიშვალდებულების დოკუმენტირების, გაზრდისა და დაწესებულების პერსონალის მხრიდან პერსონალის დარღვევებზე ადეკვატური რეაგირების გზით • უზრუნველყოს პერსონალის სწავლება აჟიტირებული პაციენტის მართვის, არაძალისმიერი დეესკალაციის, მედიაციის და უსაფთხიების დაცვის სხვადასხვა საკითხებზე. ფიზიკური შებოჭვა, იზოლაცია და ქიმიური შეზღუდვა ნებისმიერ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ზოგჯერ დგება აღგზნებულ და/ან აგრესიულ პაციენტთა მიმართ შეზღუდვების მეთოდის გამოყენების აუცილებლობა. 490 ამდენად, მნიშვნელოვანია არსებობდეს პაციენტთა შეზღუდვის საკითხისადმი მიდგომის მკაფიოდ განსაზღვრული პოლიტიკა. ასეთი პოლიტიკა ცალსახად უნდა იყოს მიმართული იმისკენ, რომ საწყის ეტაპზე, შეძლებისდაგვარად, გამოიყენებოდეს აგრესიული ან აღგზნებული პაციენტის შეზღუდვის არაფიზიკური მეთოდები (მაგ. სიტყვიერი ინსტრუქცია), ხოლო გამოყენების აუცილებლობის შემთხვევაში, ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდები, პრინციპში, შემოიფარგლებოდეს მანუალური შებოჭვით. ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალმა უნდა გაიაროს მომზადება 491 აგრესიული და აღგზნებული პაციენტების არაფიზიკური და მანუალური შეზღუდვის ტექნიკაში. ამგვარი ტექნიკის ფლობა აღსანიშნავია, რომ გაეროს სპეციალური მომხსენებელი წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის საკითხებში, ხუან მენდესი გამოდის ინიციატივით, რომ სახელმწიფოებმა სრულად აკრძალონ ფიზიკური შებოჭვა და იზოლაცია, გაეროს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის საკითხებზე სპეციალური მომხსენებლის ხუან მენდესის ანგარიში, A/HRC/22/53, პარ. 89(ბ) იხილეთ ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session22/A.HRC.22.53_English.pdf [ბოლოს ნანახია 27.02.2016]. 491 პერსონალის მომზადების მნიშვნელობა ასევე ხაზგასმულია ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციაში Rec (2004)10 „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა ადამიანის უფლებებისა და ღირსების დაცვის შესახებ“, მუხ. 11, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=775685 [ბოლოს ნანახია 27.02.2016]. 490 388 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაძლებლობას მისცემს პერსონალს, რთულ სიტუაციაში მოხვედრისას, აირჩიოს ვითარებისათვის ყველაზე მეტად შესატყვისი მეთოდი, რაც მნიშვნელოვნად შეამცირებს პერსონალისა და პაციენტთა დაზიანების რისკს. 492 ფიზიკური შემოჭვის საშუალებების (ღვედი, დამაწყნარებელი პერანგები და ა.შ.) გამოყენება გამართლებულია მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევებში მხოლოდ ექიმის უშუალო ბრძანებით ან მათი გამოყენების შესახებ დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს ექიმს მისგან ნებართვის მიღების მიზნით. თუ, გამონაკლისის სახით, დაშვებულ იქნა ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენება, შებოჭვის საშუალებების გამოყენება უნდა შეწყდეს პირველი შესაძლებლობისთანავე 493; დაუშვებელია ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენება ან მათი გამოყენების გახანგრძლივება დასჯის მიზნით. ასევე დაუშვებელია ფიზიკური შეზღუდვის გამოყენება იმის გამო, ახლობლებისა და სხვა პირებისთვის. რომ ეს ზომა მოსახერხებელია პერსონალის, 494 ადამიანის უფლებათა სართაშორისო სამართალში დამკვიდრებული სტანდარტის თანახმად, პაციენტის იზოლაცია ან ფიზიკური შებოჭვა უნდა გამოიყენებოდეს შესაბამის ინფრასტრუქტურულ პირობებში, ამ პაციენტის ან სხვა პაციენტთა იმწუთიერი, გარდაუვალი დაზიანების თავიდან აცილების მიზნით და ამ ზომის გამოყენების რისკების პროპორციულად. იზოლაცია 495 და ფიზიკური შებოჭვა უნდა გამოიყენებოდეს მხოლოდ სამედიცინო მეთვალყურეობისა და სათანადო დოკუმენტირების პირობებში. ამ ზომების წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 47. ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 27.02.2016]. 493 გაეროს წამების პრევენციის ქვეკომიტეტი მიიჩნევს, რომ ფიზიკური შეზღუდვა წარმოადგენს თავისუფლების შეზღუდვის ფორმას და შესაბამისად მასზე უნდა ვრცელდებოდეს სამართლებრივი დაცვის ყველა გარანტია. ეს ზომები მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში, უსაფრთხოების მოსაზრებებიდან გამომდინარე უნდა გამოიყენებოდეს. ვინაიდან ამ ზომების გამოყენება ძალადობის მაღალ რისკს წარმოადგენს, უმჯობესია საერთოდ არ გამოიყენებოდეს, მაგრამ თუ მისი გამოყენება მაინც ხდება, ეს უნდა მოხდეს მკაცრი სამართლებრივი რეგულირების, შესაბამისი კრიტერიუმების, მაქსიმალური ვადის, ზედამხედველობის, კონტროლისა და გასაჩივრების შესაძლებლობის არსებობის პირობებში (Approach of the Subcommittee on Prevention of Torture and Other Cruel, Inhuman or DegradingTreatment or Punishment on the rights of persons institutionalized and medically treated without informed consent, para. 9, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/OPCAT/Pages/OPCATIndex.aspx [ბოლოს ნანახია 29.02.2016]). 494 იქვე. 495 წამების პრევენციის ქვეკომიტეტის შეფასებით, პაციენტის იზოლაციის შემთხვევაში უნდა ხდებოდეს შესაბამისად მომზადებული პერსონალის მიერ მეთვალყურეობა და იზოლაცია უნდა განხორციელდეს იმგვარად, რომ უსაფრთხოების შესაბამისი ზომების მიღებით, იზოლირებულ პირს შეეძლოს სხვებთან კონტაქტი. იზოლაცია მაქსიმალურად მოკლე ვადით უნდა გამოიყენებოდეს, ხდებოდეს ამ ზომის გამოყენების დოკუმენტირება და კონტროლი, მათ შორის საჩივრების განმხილველი დამოუკიდებელი ორგანოს და სასამართლოს მიერ (Approach of the Subcommittee on Prevention of Torture and Other Cruel, Inhuman or DegradingTreatment or Punishment on the rights of persons institutionalized and medically treated without informed consent, para. 10). 492 389 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოყენების მიზეზი და ხანგრძლივობა უნდა მიეთითოს პაციენტის სამედიცინო დოკუმენტაციაში და სპეციალურ რეესტრში. 496 პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვის ან იზოლაციის შესახებ ჩანაწერი დამატებით უნდა შეიცავდეს ამ ზომის გამოყენების გარემოებებს, იმ ექიმის სახელს, რომელმაც გასცა ბრძანება ან ნებართვა და ინფორმაციას პაციენტის ან პერსონალის მიერ მიღებული ნებისმიერი ტრავმის შესახებ. ეს მნიშვნელოვნად გაამარტივებს როგორც მსგავსი სიტუაციების მართვას, ასევე აღნიშნული მეთოდების გამოყენების სიხშირის კონტროლს. 497 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის თანახმად, ექიმფსიქიატრს უფლება აქვს, სტაციონარში მყოფი პაციენტის მიმართ გამოიყენოს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდები, თუ არსებობს პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ან გარშემომყოფთა დაზიანების რეალური საფრთხე და მისი თავიდან აცილება სხვაგვარად შეუძლებელია. ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდებია პაციენტის სპეციალიზებულ პალატაში იზოლაცია ან/და ფიზიკური შებოჭვა. ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენება წყდება ამ მუხლის პირველი პუნქტით განსაზღვრული საფრთხის ამოწურვისთანავე. აკრძალულია პაციენტის დასჯის ან დაშინების მიზნით ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების ან მედიკამენტების გამოყენება. პაციენტის მიმართ ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს მკურნალი ექიმი ან სტაციონარის მორიგე ექიმი, რომლის დასაბუთებაც ფიქსირდება სამედიცინო დოკუმენტაციაში. პაციენტს, რომლის მიმართაც გამოყენებული იქნა ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდი, მის კანონიერ წარმომადგენელს, ხოლო ასეთის არარსებობის შემთხვევაში – ნათესავს უფლება აქვს სასამართლოში გაასაჩივროს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდის გამოყენების მიზანშეწონილობა. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2007 წლის 20 მარტის N92/ნ ბრძანებით დამტკიცებული „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტისათვის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის“ თანახმად, ფიზიკური შეზღუდვის მიზანია შემცირებულ იქნეს პაციენტის აგრესიის გამოვლენა და პაციენტს ჩაუტარდეს მისთვის აუცილებელი მკურნალობა. პაციენტის იზოლაციის შემთხვევაში პალატა უნდა იყოს სპეციალურად აღჭურვილი, რათა თავიდან იქნას აცილებული პაციენტის თვითდაზიანება. ფიზიკური შებოჭვისათვის გამოიყენება ფიზიკური შეზღუდვისთვის არსებული სპეციალური საშუალებები. ფიზიკური შეზღუდვის ნებართვა გაიცემა 4 საათით. ამავე ინსტრუქციის შესაბამისად, ფიზიკურ შეზღუდვას ახორციელებს დაწესებულების შინაგანაწესით განსაზღვრული კვალიფიკაცია და 496 497 შესაბამისი გამოცდილება პერსონალი, ფიზიკური რომელსაც შეზღუდვის მეთოდების ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია Rec (2004)10, მუხ. 27. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 50. 390 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გააჩნია საჭირო გამოყენების საკითხებში. დაწესებულების შინაგანაწესით განსაზღვრული პასუხისმგებელი პირი მეთვალყურეობას უწევს პაციენტს, რომლის მიმართაც განხორციელდება ფიზიკური შეზღუდვა. პასუხისმგებელი პირი ყოველ 15 წუთში აკვირდება პაციენტის მდგომარეობას საჭიროების შემთხვევაში მისთვის დახმარების აღმოსაჩენად. დაკვირვებისას ყურადღება ექცევა შემდეგ ფაქტორებს: საჭიროებს თუ არა პაციენტი დამატებით სამედიცინო დახმარებას; აქვს თუ არა პაციენტს რაიმე სახის მექანიკური-ტრავმული დაზიანების ნიშნები; განიცდის თუ არა სერიოზულ დისკომფორტს; არის თუ არა საკვების, სითხის მიღებისა და სხვა ფიზიოლოგიური მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების აუცილებლობა. პაციენტი, რომლის მიმართაც განხორციელდა ფიზიკური შეზღუდვა, უნდა იმყოფებოდეს სათანადო პირობებში. თუ 4 საათის გასვლის შემდეგ პაციენტის მდგომარეობა კვლავ საჭიროებს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენებას, ფსიქიატრი ხელახლა აკეთებს ჩანაწერს და გრძელდება მეთვალყურეობა იმავე პირობებით. აღსანიშნავია, რომ არც „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი და არც ზემოთ ხსენებული ინსტრუქცია არ შეიცავს ფიზიკური შეზღუდვის გამოყენების მაქსიმალურ ვადას, რაც საფრთხის შემცველია, ვინაიდან ფორმალურად შესაძლებელია ფიზიკური შეზღუდვა რამდენჯერმე გაგრძელდეს 4 საათით. აღნიშნული ნორმატიული აქტები ასევე არ ადგენენ ვალდებულებას ფიზიკური შეზღუდვის შესახებ ჩანაწერი გაკეთდეს როგორც პაციენტის სამედიცინო დოკუმენტაციაში, ასევე სპეციალურ რეესტრში (სპეციალურ ჟურნალში). ამდენად მნიშვნელოვანია ამ ნორმატიული აქტების სრულყოფილს მიზნით, მათში ცვლილების შეტანის გზით, დარეგულირდეს ხსენებული ორი საკითხი. საყურადღებოა, რომ არც კანონი და არც ინსტრუქცია არ ახსენებს ქიმიური შეზღუდვას, როგორც შეზღუდვის ზომას. ქიმიური შეზღუდვის 498 კონცეფცია დამოკიდებულია იმაზე, პაციენტი მედიკამენტს იღებს, როგორც მკურნალობის შემადგენელ ნაწილს, თუ უბრალოდ, პაციენტის ქცევის კონტროლის მიზნით. თუ მედიკამენტი არის მკურნალობის ნაწილი, დანიშნული სტატუსის შეფასების შედეგად და მასზე ზრუნვის რაციონალური გეგმის შემადგენელია, სახეზეა ჩვეულებრივი მკურნალობის პროცესი, ხოლო, თუ მედიკამენტს პაციენტი იღებს, როგორც რეაქციას პაციენტის ქცევაზე, ეს წარმოადგენს ქიმიურ შეზღუდვას. შესაბამისად, ერთი და იგივე მედიკამენტის დანიშვნა სხვადასხვა შემთხვევაში, შეიძლება შეფასდეს, როგორც მკურნალობა ან როგორც ქიმიური შეზღუდვა. დაუშვებელია ქიმიური შეზღუდვის გამოყენება დასჯის მიზნით და პერსონალის დისკომფორტის თავიდან ასაცილებლად. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ქიმიური შეზღუდვის შემთხვევები დაწესებულებებში ხშირია და არ დოკუმენტირდება შესაბამისად. დაწესებულებებში 498 „აჟიტირებული პაციენტი და მისი მოვლა“ - სატრენინგო მოდული (2011). გიფ-თბილისი. 391 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არსებობს რუტინული პრაქტიკა, როდესაც ფიზიკურ შეზღუდვასთან ერთად გამოიყენება ქიმიური შეზღუდვა და ეს მაშინ, როდესაც არ არსებობს ქიმიური შეზღუდვის მარეგულირებელი მკაფიო სამართლებრივი ჩარჩო და არ ხდება ქიმიური შეზღუდვის გამოყენების მიზანშეწონილობის დასაბუთება, რაც ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალში დამკვიდრებულ საშუალებების გამოყენების შემთხვევაში სტანდარტებს.499 დაცვის იმავე შეზღუდვის გარანტიები ქიმიური უნდა იყოს უზრუნველყოფილი, როგორც შებოჭვის მექანიკური საშუალებების გამოყენებისას. 500 მონიტორინგის შედგები ცხადყოფს, რომ დაწესებულებებში ფიზიკური შეზღუდვა ხდება საწოლზე ტილოს/ზეწრის ფართო სახვევებით და დაფიქსირება ჩვეულებრივ გრძელდება საშუალოდ 20-დან 60 წუთამდე, რაც შეესაბამება სედატიური ნივთიერების ორგანიზმში შეყვანის/ინექციის და მისი მოქმედების დაწყებისთვის საჭირო დროს. თითქმის ყველა დაწესებულებას ჰქონდა გამოუყენებელი სპეციალური ღვედები. პერსონალის განმარტებით, ეს ღვედები „უხეშია და ხეხავს კანს“. მონიტორინგის ჯგუფმა პაციენტებთან ინტერვიუს დროს მიიღო რამდენიმე შეტყობინება ფიზიკური შეზღუდვის ზომის გამოყენებისას ძალის გადამეტებისა და ფიზიკური ძალადობის შესახებ. “უნიმედი კახეთის” ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის არანებაყოფლობით სტაციონარულ მკურნალობაზე მყოფი ერთ–ერთი პაციენტის განცხადებით, მის მიმართ „შეზღუდვის ქიმიური საშუალებების გამოყენებისას, როგორიცაა სედატიური, ანტიფსიქოტური, ჰიპნოტური პრეპარატები თუ ტრანკვილიზატორები, დაცვის იმავე გარანტიები უნდა იყოს დაცული, როგორც შებოჭვის მექანიკური საშუალებების გამოყენებისას. ყოველთვის მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული უკუჩვენებები, რომელიც შეიძლება ახლდეს მედიკამენტების გამოყენებას კონკრეტული პაციენტის შემთხვევაში, განსაკუთრებით, როცა მედიკამენტები გამოიყენება მექანიკურ საშუალებებსა ან იზოლაციასთან კომბინაციაში (წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 96, პარ. 41, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geostandards.pdf [ბოლოს ნანახია 28.02.2016]). 500 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ანგარიში საქართველოს მთავრობას 2014 წლის 1-11 დეკემბერს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ, პარ. 152. 499 392 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფიზიკური შებოჭვის მეთოდის გამოყენების პროცესში ადგილი ჰქონდა სამედიცინო პერსონალის მხრიდან ფიზიკურ ძალადობას (სახეში დარტყმას). პაციენტის განმარტებით, შებოჭვის პროცესში ხდება გადამეტებული ძალის გამოყენება და ექთნის თანაშემწეებმა “არ იციან, როგორ მიუდგენენ პაციენტს”. მისი თქმით, ,,ზოგიერთი მათგანი განსაკუთრებით აგრესიულია“. პაციენტთა განმარტებით, ფიზიკური შეზღუდვა ხშირად გამოიყენება თვითდაზიანების შემთხვევებშიც. პაციენტებისგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, ყოფილა მათი ფიზიკური შებოჭვის შემთხვევები 4 საათზე მეტი დროის განმავლობაში, სათანადო დასაბუთების გარეშე. ერთ–ერთი პაციენტის თქმით, იგი მთელი ღამე იმყოფებოდა დაბმულ მდგომარეობაში, რა დროსაც ფიზიოლოგიური მოთხოვნილების დაკმაყოფილება უწევდა საწოლში, რადგან პერსონალი მას ყურადღებას არ აქცევდა. ერთ–ერთი პაციენტის გადმოცემით, მას ფიზიკურ შებოჭვამდე შესთავაზეს ჰიგიენური საფენის ჩაცმა, რაც მან დამამცირებლად აღიქვა. ფიზიკური შეზღუდვა ხდება საპროცედუროსთან ახლოს მდებარე სამ პალატაში, ძირითადად კი მეხუთე პალატაში, რადგან პერსონალის განმარტებით, ექთნები “პირდაპირ უყურებენ ამ პალატას”. მიუხედავად იმისა, რომ ამ პალატაში მოთავსებულები არიან პაციენტები, ფიზიკურად საჭიროების ბოჭავენ შემთხვევაში აღგზნებულ გამოჰყავთ პაციენტებს მოთავსებული სპეციალური რბილი პაციენტები და სარტყელებით. ფიზიკური შებოჭვის შემდეგ პაციენტებს აცმევენ ჰიგიენურ საფენს, ვინაიდან, როგორც პერსონალი აცხადებს, “ზოგი იტყუება და საპირფარეშოში გასვლის მიზნით ითხოვს ახსნას, რომ გათავისუფლდეს ფიზიკური შეზღუდვისაგან”. შპს ფსიქიკური ჯანმრთელობის და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში არსებობს გენერალური დირექტორის 2015 წლის 17 სექტემბრის №01/109 ბრძანება, რომელიც არეგულირებს ფსიქიატრიულ მოკლევადიან და გრძელვადიან განყოფილებებში ფიზიკური შეზღუდვის და სპეციალური ოთახის გამოყოფის საკითხს. დირექტორის ბრძანების თანახმად, პაციენტთა ფიზიკური შებოჭვისთვის უნდა გამოიყონ თითო ოთახი ცენტრის ფსიქიატრიულ მოკლევადიან და გრძელვადიან განყოფილებებში. მიუხედავად ამისა, მონიტორინგის დროს დადგინდა, რომ მწვავე განყოფილებაში ასეთი ოთახი არ იყო გამოყოფილი. ამასთან, ბრძანების თანახმად, პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვა უნდა განხორციელდეს სპეციალურად გამოყოფილ ოთახში პაციენტის უსაფრთხოების და პერსონალის დაცვის მიზნით, მკურნალი ექიმის/მორიგე ექიმის თანდასწრებით, 3 ექთნის თანაშემწის და საპროცედურო ექთნის (ან მორიგე ექთნის) მონაწილეობით. პროცესში უნდა მონაწილეობდეს უმცროსი მედპერსონალი, რომელსაც გავლილი აქვს შესაბამისი მომზადება. დასახელებული აქტის თანახმად, პაცენტის ფიზიკური შეზღუდვის შესახებ უფლებამოსილი პირები ვალდებულნი არიან პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვის შესახებ გადაწყვეტილება 393 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეიტანონ მის სამედიცინო სტაციონარულ ბარათში მიზეზისა და ფიზიკური შეზღუდვის დაწყების დროის ზუსტი მითითებით. ჩანაწერი უნდა გაკეთდეს ფიზიკური შეზღუდვის დასრულების შემდგომაც. პაციენტის დაფიქსირებისას ძალა გამოყენებულ უნდა იქნეს პროპორციულად, რათა არ გადაიზარდოს ძალადობაში. ფიზიკურ შეზღუდვაზე (შებოჭვა) ზედამხედველობის განხორციელება ბრძანებით ევალება ფსიქიატრიის სტაციონარული მოკლევადიანი და გრძლევადიანი განყოფილებების უფროსებს, ხოლო ბრძანების შესრულებაზე კონტროლი ცენტრის კლინიკურ დირექტორს. მონიტორინგმა ცხადყო, რომ დაწესებულებაში ფიზიკური შეზღუდვის კანონმდებლობით დადგენილი მოთხოვების დარღვევას აქვს სისტემატური ხასიათი. პაციენტთა გამოკითხვით დადგინდა, რომ ხშირად ხდება მათი ,,დაბმა“ ხანგრძლივი დროის განმავლობაში, რა პერიოდშიც მათზე არ ხორციელდება ადეკვატური ზედამხედველობა. პაციენტების გადმოცემით, “ფიქსაციის” დროს განხორციელებული არასათანადო მეთვალყურებიდან გამომდინარე, ისინი ხშირად ახერხებენ თავის გათავისუფლებას. ამასთან, ზეწრებით დიდი ხნით დაბმის შემთხვევებში იღებენ სხვადასხვა სახის დაზიანებებს. ერთ–ერთი პაციენტის გადმოცემით, ფიზიკური შებოჭვის შემდეგ მან მოითხოვა ბუნებრივი მოთხოვნილების დაკმაყოფილების მიზნით საპირფარეშოში გაყვანა, რაც პერსონალმა არ დააკმაყოფილა და იძულებული გახდა, ფიზიოლოგიური მოთხოვნილება საწოლში დაეკმაყოფილებინა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ამგვარი მოპყრობა წარმოადგენს ღირსების შემლახავ მოპყრობას და დაუშვებელია. მონიტორინგის პროცესში მნიშვნელოვანი ხარვეზები გამოიკვეთა ფიქსაციის ჟურნალში არსებული ჩანაწერების პაციენტების სამედიცინო დოკუმენტაციასა და მორიგე ექიმის დღიურებში არსებულ ჩანაწერებთან შესაბამისობის კუთხით. არსებული ჩანაწერები ნაკლებ ინფორმატიულია, თუ რატომ გახდა ფიზიკური შებოჭვა აუცილებელი და იყო თუ არა სხვა ალტერნატიული ზომების გამოყენების შესაძლებლობა. ასე მაგალითად, ერთ-ერთი პაციენტის სამედიცინო ბარათში მისი ფიზიკური შებოჭვის მიზეზი დაფიქსირებულია შემდეგნაირად: ,,ხტუნაობდა ფანჯრის რაფებზე და თვალებს ქაჩავდა’’. ჩანაწერი არ შეიცავს ინფორმაციას იმის თაობაზე, რატომ არ შეიძლებოდა ფიზიკური შებოჭვის გარდა სხვა ალტერნატიული ზომების გამოყენება. აღსანიშნავია, რომ მოცემულ შემთხვევაში ფიზიკური შებოჭვის პარალელურად გამოყენებულ იქნა ქიმიური შეზღუდვაც. კერძოდ, 17:30 საათზე მას გაუკეთდა „ტიზერცინის“ და „კორდიამინის“ ინექცია. 18:00 საათზე კი კვლავ გაუკეთდა „ტიზერცინი“, „კორდიამინი“, რელანიუმი“ და „ჰალოპერიდოლი“. ამავე პაციენტს 2015 წლის 3 თებერვალს, დღის პირველ ნახევარში გაუკეთდა „კორდიამინი“, „რელანიუმი“, „ამინაზინი“, „კრეპიდოლი“, მოგვიანებით კი - „კორდიამინი“, „რელანიუმი“, „ტიზერცინი“ და „კრეპიდოლი“. 394 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამედიცინო ბარათში არსებული ჩანაწერის მიხედვით, ერთ-ერთი პაციენტი პერსონალმა ფიზიკურად შებოჭა 2015 წლის 1 ოქტომბერს, 04:00 სთ–დან 05:40 სთ–მდე, თუმცა ფიქსაციის ჟურნალში აღნიშნულის თაობაზე ჩანაწერი არ არის. ამასთან, ფიქსაციის ჟურნალში დაფიქსირებულია 2 ოქტომბერს ფიზიკური შებოჭვის ფაქტი, რომელიც არ არის ასახული სამედიცინო ბარათში. იგივე მდგომარეობაა 3 ოქტომბერს ფიზიკური შებოჭვის ფაქტთან დაკავშირებით. ამავე პაციენტის სამედიცინო ბარათში 5 ოქტომბერს შესრულებული ჩანაწერის თანახმად, ფიქსაციის შედეგად პაციენტს აღენიშნებოდა საფიქსაციო თასმის შედეგად განვითარებული ექსკორაციები, რაც არ არის მითითებული ფიქსაციის ჟურნალში. კიდევ ერთი პაციენტის, რომელიც სტაციონარში მკურნალობის მიზნით მოთავსებული იყო ნებაყოფლობით, ფიზიკურად შებოჭილი ჰყავდათ 23:30 სთ-დან 00:15 სთ-მდე, რის თაობაზეც სამედიცინო ბარათში და მორიგე ექიმის ჟურნალში ჩანაწერი არ არის. შესაბამისად, გაურკვეველია, რა გახდა პაციენტის შებოჭვის მიზეზი, რამდენად იყო დაცული კანონმდებლობით დაწესებული მოთხოვნები და ხორციელდებოდა თუ არა მასზე სათანადო მეთვალყურეობა. რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში მონიტორინგის ჯგუფმა სამედიცინო ბარათების შესწავლის დროს აღმოაჩინა პაციენტის ფიზიკური დაზიანების შემთხვევა, რაც არასრულად იყო დოკუმენტირებული. ფიქსაციის ჟურნალში 2015 წლის 1 ივლისს აღნიშნულია პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვის შესახებ. ფიზიკური შეზღუდვის შემთხვევა ასევე დაფიქსირებულია პაციენტის სამედიცინო ბარათში და ექთნის დღიურში. აღსანიშნავია, რომ ექთნის დღიურში აღწერილია პაციენტის მიერ დაზიანების მიღების შემთხვევაც, რომელიც არ არის მითითებული სამედიცინო ბარათში. ჩანაწერი ექთნის დღიურში არსებული ჩანაწერის თანახმად, პაციენტი დღის პირველ ნახევარში იყო მშვიდად, საღამო ხანს კი დაეწყო აგრესიული მოქმედებები, ყვიროდა, იჭამდა ტუჩებს, იკბენდა თავის ხელებს, არ იყო ორიენტირებული დროში და გარემოში. კიბეზე გაქცევის დროს დაეცა, რის გამოც დაუზიანდა თვალის მარცხენა არე, 18:20 საათზე მოხდა მისი ფიქსაცია ექიმთან შეთანხმებით და გაუკეთდა "ტიზერცინი“ ერთი ამპულა. 18:30 საათზე პაციენტს მიაღებინეს 1 ტაბ. „ანაპრილინი“. პაციენტი ყვიროდა, ილაძღებოდა უშვერი სიტყვებით. 19:30 საათზე გაუკეთდა „რელანიუმი“. შედარებით დამშვიდდა, 19:55 საათზე მოეხსნა ფიქსაცია. ჩაძინება გაუჭირდა, 22:30 საათზე გაუკეთდა 1 ამპულა „ტიზერცინი“ 1 და „კორდიამინი“. უნდა აღინიშნოს, რომ ფიქსაციის ჟურნალში არ არის 15 წუთიანი ჩანაწერები პაციენტის დინამიკაში დაკვირვების შესახებ. დირექტორის მოადგილემ აღნიშნა, რომ ეს შემთხვევა საეჭვოდ მოეჩვენა თავად ადმინისტრაციას და შესაბამისად, შეისწავლეს ინციდენტი, თუმცა ვერ დაადგინეს ფიზიკური ძალადობის ფაქტი. მონიტორინგის ჯგუფისთვის ინციდენტის შესწავლის რაიმე დამადასტურებელი რაიმე მასალა წარმოდგენილი არ ყოფილა. 395 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ა. ქაჯაიას სახ სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში შესწავლილ იქნა ფიქსაციის ჟურნალი, სადაც 2015 წელს დაფიქსირებული იყო ფიზიკური შეზღუდვის 3 შემთხვევა თარიღების მითითების გარეშე. ერთ-ერთ შემთხვევაში, ექთნის დღიურში, 2015 წლის 16 სექტემბერს გაკეთებულია ჩანაწერი: ,,პაციენტი გვიან ღამე გახდა ცუდად, მოითხოვა გაკოჭვა, მორიგე ექიმის ნებართვით გაუკეთდა „ამინაზინი“ 4,0 მლ, საჭიროებისათვის დატოვებული’’. აღნიშნული შემთხვევის შესახებ ჩანაწერი პაციენტის სამედიცინო ბარათში არ მოიძებნა, ვინაიდან ბარათში ბოლო ჩანაწერი 2015 წლის 15 სექტემბრით თარიღდებოდა. აღნიშნული ცხადყოფს, რომ უგულვებელყოფილია კანონმდებლობის მოთხოვნები ფიზიკურ შეზღუდვასთან მიმართებით. ღუდუშაურის სახ. საავადმყოფოს მწვავე განყოფილებაში 2015 წელს დაფიქსირებული აქვთ ფიზიკური შეზღუდვის 40 შემთხვევა, რომელთა უმრავლესობის შესახებ ჩანაწერები სამედიცინო დოკუმენტაციაში არასრულია. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მონიტორინგის ჯუგფი შეესწრო ერთ-ერთი პაციენტის ფიზიკური შებოჭვის ფაქტს. ქალი პაციენტი, რომელსაც დაწესებულების პერსონალი „დემენტურ პაციენტად“ მოიხსენიებდა, ითხოვდა გარეთ გასვლას, რაზეც დაცვის თანამშრომელი უარს ეუბნებოდა. პაციენტი, რომელიც ფორმალურად ნებაყოფლობით იყო სტაციონირებული, პერსონალს ეკითხებოდა, თუ როდის გაუშვებდნენ სახლში. მონიტორინგის ჯგუფის შთაბეჭდილებით, პაციენტი მაშინ აღიგზნო, როდესაც დაწესებულების პერსონალმა მოუწოდა დამშვიდებულიყო და დაიწყო მისი მანუალური შებოჭვა. ფსიქიატრიული განყოფილების უფროსმა პერსონალს დაუყოვნებლივ მისცა პაციენტის ფიზიკური შებოჭვის მითითება. მონიტორინგის ჯგუფის შეფასებით, იმ მომენტისთვის არ არსებობდა ფიზიკური შეზღუდვის სამართლებრივი საფუძვლები და გადაწყვეტილებაც ნაჩქარევად იყო მიღებული, რამაც საბოლოო ჯამში პაციენტის უკიდურესი აღგზნება გამოიწვია. აღგზნებული პაციენტი აიყვანეს შენობის მეორე სართულზე. კიბეებზე ასვლისას პაციენტმა გაუწია წინააღმდეგობა და არსებობდა ფიზიკური დაზიანების საფრთხე. მეორე სართულის დერეფანში პაციენტი, მცირე ხნით, იატაკზე დასვეს კედელთან ახლოს, რა დროსაც კედელთან სიახლოვის გამო არსებობდა კედელზე თავის მირტყმით თვითდაზიანების მაღალი რისკი. მონიტორინგის ჯგუფის განსაკუთრებული შეშფოთება გამოიწვია იმ ფაქტმა, რომ პალატამდე, სადაც საბოლოო ჯანმში მოხდა პაციენტის საწოლზე დაფიქსირება, რამდენიმე მეტრი პაციენტი ხელებზე მოქაჩვით იატაკზე ათრიეს. პაციენტს საწოლზე დაფიქსირების შემდეგ გაუკეთდა ინექცია და ცოტა ხანში დამშვიდდა. მიმდინარეობდა მუდმივი მეთვალყურეობა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი შეშფოთებულია ზემოთ აღწერილი შემთხვევით და თვლის, რომ ეს შემთხვევა აჩვენებს ამ დაწესებულებაში პაციენტთა ფიზიკური შებოჭვის გაუმართლებელ პრაქტიკას. აშკარაა ფიზიკური შებოჭვის შესახებ გადაწყვეტილების 396 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნაჩქარევი მიღების პრობლემა მაშინ, როდესაც ფიზიკური შებოჭვა არ წარმოადგენს უკიდურეს აუცილებლობას და ჯერ კიდევ არსებობს სხვა საშუალებები შემთხვევის სამართავად. ამავდროულად, აშკარად გამოჩნდა ფიზიკური შებოჭვის შესახებ გადაწყვეტილების უსაფრთხოდ, ადამიანის ღირსების დაცვის პირობებში აღსრულების პრობლება. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მოიწოდებს დაწესებულების პერსონალს, გააკეთონ ყველაფერი იმისათვის, რომ თავიდან იქნას აცილებული ამგვარი შემთხვევები. აუცილებელია პერსონალს ჩაუტარდეს შესაბამისი სწავლება და განხორციელდეს მკაცრი ზედამხედველობა მათ მიერ ფუნქციების კვალიფიციურად შესრულებაზე. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ქუტირი) მონიტორინგის ჯგუფის წევრებთან ინტერვიუს დროს, ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის შესახებ საუბრისას პაციენტები განსაკუთრებით ფრთხილები იყვნენ, რასაც სპეციალური პრევენციული ჯგუფი თვითცენზურას უკავშირებს. პაციენტებთან გასაუბრების შედეგად ირკვევა, რომ ფიზიკური შეზღუდვა ,,ისე ხშირად აღარ ხდება, როგორც ადრე ხდებოდა“, მაგრამ ხდება და ამ პროცედურას პაციენტები არა როგორც საკუთარი ან ირგვლივ მყოფების უსაფრთხოების დაცვისკენ მიმართულ პროცედურას, არამედ პაციენტების მორჩილებაში ყოლისა და დასჯის ხერხად აღიქვამენ. პაციენტთა გადმოცემით, არის შემთხვევები, როცა ფიზიკური შეზღუდვა ქიმიურ შეზღუდვასთან (როგორც თვითონ უწოდებენ ,,დაბორკვა“, ,,დაკოჭვა“, ,,დანემსვა“) ერთად კომბინაციაში, პაციენტის ღირსების შემლახავი ფორმით და ხანგრძლივად ხდება, როცა ფიზიოლოგიური მოთხოვნილების დაკმაყოფილებაც კი საწოლზე მწოლიარეებს, ტანსაცმელში უწევთ. პაციენტების გადმოცემით, ისინი აბების სახით დანიშნულ მედიკამენტებს, რომლის დასახელება პაციენტებმა არ იციან, ძირითადად დაფხვნილ მდგომარეობაში იღებენ და თუ დანიშნული მედიკამენტების შესახებ ინფორმაცია მოითხოვეს, გვერდითი ეფექტების გამო პრეტენზია გამოხატეს ან მიღებაზე უარი განაცხადეს ან შესამჩნევი გახდა, რომ მედიკამენტის მიღებისთვის თავის არიდებას ცდილობენ, პერსონალი ინექციების გაკეთებით ემუქრება და თუ ინექციის გაკეთებაზეც უარი განაცხადეს, მაშინ ამ მუქარას ასრულებენ კიდეც. პაციენტები ჰყვებიან, რომ პერსონალი (დაცვის თანამშრომელი, მომვლელი, სანიტარი) პაციენტს მანუალურად შეზღუდავს და ექთანი ინექციას უკეთებს. თუ პაციენტმა ინექციის გაკეთების მცდელობისას წინააღმდეგობა გასწია და აგრესია გამოავლინა, მაშინ ხდება მათი ფიზიკური შეზღუდვა დანარჩენი პაციენტების თვალწინ დერეფანში, პალატაში ან ძალზედ იშვიათად იზოლატორში/საიზოლაციო ოთახში. სპეციალურ პრევენციული ჯგუფის შეფასებით ამგვარი პრაქტიკა მიუღებელია. დაუშვებელია სათანადო მომზადების 397 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არქმონე დაცვის თანამშრომელთა მონაწილეობა 501 ფიზიკური შეზღუდვის და ინექციის იძულებით გაკეთების პროცესში, ასევე მიუღებელია პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვა სხვა პატიმრების თვალწინ.502 არანებაყოფლობით სამედიცინო ინტერვენციებთან მიმართებით უნდა აღინიშნოს, რომ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალში დამკვიდრებული სტანდარტის შესაბამისად, ზოგადად თავიდან უნდა იქნას აცილებული ინფორმირებული თანხმობის გარეშე, არანებაყოფლობითი სამედიცინო ინტერვენცია 503, ვინაიდან ის წინააღმდეგობაში მოდის პაციენტის პირად ავტონომიურობასთან. 504 მხოლოდ კანონის საფუძველზე, მკაფიოდ და მკაცრად გაწერილ საგამონაკლისო გარემოებებში შესაძლებელია განხორციელდეს ასეთი ინტერვენცია. 505 პაციენტები ასევე აცხადებენ, რომ საყოფაცხოვრებო გარემო-პირობების ან არსებული რეჟიმის გამო უკმაყოფილების გამოხატვა, პერსონალისათვის არაკომფორტული შეკითხვების დასმა, შეკამათება, უფლებადამცველებთან დარეკვა შესაძლებელია ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის მიზეზი გახდეს; თუ პაციენტმა პერსონალს წინააღმდეგობა გაუწია, “პროცედურა“ ხანგრძლივი (მაგ. ორი დღე) ფიზიკური შეზღუდვით ან იზოლირებით მთავრდება. მონიტორინგის ჯგუფის წევრების მიერ ფიზიკური შეზღუდვის შესახებ სხვადასხვა პაციენტების ინტერვიურების შედეგად მიღებული ინფორმაცია ერთმანეთის იდენტურია, წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მოსაზრებით, სასურველია დაცვის თანამშრომელთა ფუნქციად მხოლოდ გარე პერიმეტრის დაცვა განისაზღვროს, ვინაიდან მათი ყოფნა განყოფილებებში არ უწყობს ხელს თერაპიული გარემოს შექმნას (წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ანგარიში საქართველოს მთავრობას 2014 წლის 1-11 დეკემბერს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ, პარ. 143). 502 იქვე, პარ. 152. 503 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენცია, მუხ. 24(d). 504“Dignity must prevail” – An appeal to do away with non-consensual psychiatric treatment World Mental Health Day – Saturday 10 October 2015, United Nations Special Rapporteurs on the rights of persons with disabilities, Catalina Devandas-Aguilar, and on the right to health, Dainius Pûras, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ohchr.org/en/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16583&LangID=E [ბოლოს ნანახია 01.03.2016]. 505 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის თანახმად, „პრინციპულად მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტს ჰქონდეს თავისუფალი ინფორმირებული თანხმობის უფლება მისთვის დანიშნულ მკურნალობასთან დაკავშირებით. პირის არანებაყოფილობით მოთავსება ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში არ უნდა იქნას გაგებული, როგორც მისი თანხმობის გარეშე მკურნალობის ჩატარების ნებართვა. აქედან შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ნებაყოფლობით თუ არანებაყოფლობით მოთავსებულ ნებისმიერ ქმედუნარიან პაციენტს, უნდა ჰქონდეს მკურნალობისა და სხვა სამედიცინო ჩარევაზე უარის თქმის უფლება. ამ ფუნდამენტური პრინციპიდან ნებისმიერი გადახვევა შესაძლებელი უნდა იყოს მხოლოდ კანონის საფუძველზე, ნათლად და მკაცრად განსაზღვრულ საგამონაკლისო გარემოებებში (წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 84, პარ. 41). 501 398 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მაგრამ მათ მიერ მითითებული ფიზიკური შეზღუდვის შემთხვევების შესახებ ჩანაწერები ფიზიკური შეზღუდვის რეგისტრაციის ჟურნალში, სამედიცინო ბარათებსა და პერსონალის დღიურებში ან საერთოდ არ იძებნება ან ფიზიკური შეზღუდვის დრო გაცილებით ნაკლებია. ფიზიკური შეზღუდვის რეგისტრაციის ჟურნალის მიხედვით, 2015 წლის განმავლობაში ორჯერ მოხდა ერთ-ერთი პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვა, ერთ შემთხვევაში - 2 საათის, ხოლო მეორე შემთხვევაში 2 საათისა და 15 წუთის ხანგრძლივობით და 2 სთ და 15 წთ-ის ხანგრძლივობით, რაც პაციენტის მონათხრობს არ შეესაბამება. პაციენტის გადმოცემით, იმის გამო, რომ მის ოთახში წყალი ჩამოდიოდა და სიცივე იყო, ექთნების ოთახში შევიდა გასათბობად; ექთნების შენიშვნაზე კი აფექტური რეაქცია და ვერბალური აგრესია გამოავლინა, რაც მისი ფიზიკური (14:00 საათიდან მეორე დილამდე, 19 საათის განმავლობაში) და ქიმიური შეზღუდვის, ასევე შემდეგ ერთი თვით იზოლირებულ, ჩაკეტილ ოთახში გადაყვანის მიზეზი გახდა. ფიზიკური შეზღუდვის პერიოდში პერსონალს მისთვის საპირფარეშოთი სარგებლობის შესაძლებლობა არ მიუცია და საწოლში იშარდავდა. საკვებს კი ფიზიკურ შეზღუდვაზე პროტესტის ნიშნად არ იღებდა. ერთ-ერთი პაციენტი ფიზიკური შეზღუდვის პროცედურას ანალოგიურად აღწერს: როცა პერსონალს შენიშვნებს მისცემს და რაიმეზე უკმაყოფილებას გამოხატავს და მერე კი ,,ატყდება“, მას იზოლატორში ან საძინებელ ოთახში, სხვა პაციენტების თანდასწრებით, პერსონალი ზეწრებით ბოჭავს და ყოფილა შემთხვევა, როცა შებოჭვა იზოლირებასთან ერთად 2 დღე გაგრძელებულა და პაციენტი იძულებული გამხდარა საწოლში მოეშარდა, საკვებს კი შეზღუდვაზე პროტესტის ნიშნად ამ პერიოდში არ იღებდა. პერსონალს შეზღუდვის პერიოდში, არცერთი პაციენტისათვის შარდით დასველებული საცვლები და ლოგინი არ გამოუცვლია. სენაკის სარაიონთაშორისო ფსიქონევროლოგიური დისპანსერის სტაციონარულ განყოფილებაში პაციენტები აცხადებენ, რომ “დაფიქსირებები არ ხდება”; “ვინც ცუდადაა მას ნემსებს უკეთებენ და სძინავთ“. დღის ექთანმა მონიტორინგის ჯგუფს აუხსნა, რომ ფიქსაციის რვეული ცარიელია, რადგან ფიზიკური შეზღუდვის შემთხვევები არ ჰქონიათ. მონიტორინგის ჯგუფს შეექმნა შთაბეჭდილება, რომ დაწესებულებაში ქიმიური შეზღუდვის გამოყენების გამო, ფიზიკური შებოჭვის საჭიროება არ არსებობს. ქ. თბილისის მეხუთე საავადმყოფოს მწვავე განყოფილებაში ფიქსაციის ჟურნალში 2015 წელს არცერთი ჩანაწერი არ არის გაკეთებული. ადმინისტრაციის წარმომადგენელთა განმარტებით, დაფიქსირებას უკიდურეს შემთხვევაში და თითქმის არ მიმართავენ. თუ ეს გარდაუვალია, აუცილებლად კეთდება ჩანაწერები შესაბამის დოკუმენტაციაში. ფიზიკური შებოჭვის ნაცვლად, საჭიროების შემთხვევაში, აგზნებულ პაციენტებს ათავსებენ 1 ადგილიან პალატაში განსაკუთრებული მეთვალყურეობის პირობებში. 399 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონერვოლიგიური საავამყოფოს (ხელვაჩაური) მწვავე განყოფილებაში არის 3 საიზოლაციო პალატა, რომელსაც აქვს რკინის კარები გისოსით, რომელიც იკეტება ბოქლომით. ეს საიზოლაციო ოთახი, პერსონალის განმარტებით, გამოიყენება “მღელვარე პაციენტთა დასაწყნარებლად, თერაპიული მიზნებისათვის”, თუმცა ამ ოთახებში მოთავსება პაციენტების მიერ აღიქმებოდა, როგორც დასჯის გარკვეული ფორმა. საიზოლაციო ოთახში გადაყვანა სამედიცინო დოკუმენტაციაში არ არის დაფიქსირებული. პერსონალის განცხადებით, “ოფიციალურად განყოფილება ერთია და პალატიდან პალატაში გადაყვანა ხდება“, რამდენიმე დღეში კი პაციენტი ისევ უკან საკუთარ პალატაში გადაჰყავთ. ერთ-ერთი პაციენტი აცხადებს, რომ „წყნარებიდან მღელვარეში გადაჰყავთ ადამიანები დასაშინებლად, უკეთებენ ნემსს, კეტავენ ბოქლომით, დაბმით არ აბამენ“. საიზოლაციო ოთახი („იზოლატორი“) ასევე გამოიყენება ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში. პაციენტებთან გასაუბრებისა და დოკუმენტაციის შემოწმების შედეგად დგინდება, რომ საიზოლაციო პალატაში პაციენტთა მოთავსება ხდება რამდენიმე დღით, რაც საიზოლაციო ოთახებში არსებული პირობების პრევენციული ჯგუფის შეშფოთებას იწვევს. 400 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გათვალისწინებით, სპეციალური თანამედროვე ფსიქიატრიაში აღინიშნება პაციენტთა იზოლაციის მეთოდისათვის თავის არიდების ნათელი ტენდენცია. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი მოხარულია აღნიშნოს, რომ ბევრ ქვეყანაში ასეთი პრაქტიკა აღარ გამოიყენება. იქ, სადაც პაციენტთა იზოლაცია კვლავ გამოიყენება, უნდა არსებობდეს ამ საკითხისადმი მიდგომის მკაფიოდ განსაზღვრული პოლიტიკა, კერძოდ, თუ რა შემთხვევებშია დასაშვები მისი გამოყენება, გამოყენების მიზანი, მისი ხანგრძლივობა და რეგულარული მეთვალყურეობის აუცილებლობა, ადამიანებთან სათანადო კონტაქტის არსებობა და განსაკურთრებული ყურადღება პერსონალის მხრიდან. დაუშვებელია იზოლაციის გამოყენება დასჯის მიზნით. 506 ამასთან, აღსანიშნავია, რომ საიზოლაციო ოთახის გამოყენების შემთხვევის დოკუმენტირებასთან მიმართებით ვრცელდება წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის იგივე მოთხოვნები, რაც ფიზიკური შეზღუდვის სხვა მეთოდების მიმართ. 507 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის მინისტრის 2007 წლის 20 მარტის N92/ნ ბრძანებით დამტკიცებული „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტისათვის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის“ თანახმად, პაციენტის იზოლაციის შემთხვევაში პალატა უნდა იყოს სპეციალურად აღჭურვილი, რათა თავიდან იქნას აცილებული პაციენტის თვითდაზიანება. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, როგორც რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონერვოლიგიური საავამყოფოსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში, ასევე სხვა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული საიზოლაციო ოთახები არ არის სპეციალურად, სათანადოდ აღჭურვილი და იქ პაციენტთა მოთავსების შემთხვევაში მაღალია თვითდაზიანების რისკი. ამასთან, სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს მიაჩნია, რომ მიუღებელია გისოსებიანი კარისა და ფანჯრის არსებობა, როგორც უსაფრთხოების თვალსაზრისით, ასევე იმ გარემოების გამო, რომ ის არღვევს თერაპიულ გარემოს და 506 507 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 49. იქვე, პარ. 50. 401 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ასოცირდება ციხესთან, სადამსჯელო საკანთან. ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ასეთ საიზოლაციო ოთახში პირის მოთავსება შეიძლება გაუტოლდეს დამამცირებელ მოპყრობას. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეშფოთებას იწვევს ასევე ის ფაქტი, რომ მიუხედავად ფიზიკური შებოჭვისა და სპეციალიზებულ პალატაში იზოლაციის მიმართ, ამ ზომების გამოყენების ხანგრძლივობის, მეთვალყურეობისა და დოკუმენტირების კუთხით „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-16 მუხლითა და ზემოთ ნახსენები ინსტრუქციით დაწესებული თანაბარი მოთხოვნებისა, პაციენტის იზოლაცია არ არის დასაბუთებული, სათანადოდ არ დოკუმენტირდება და კანონმდებლობის მოთხოვნების დარღვევით გამოიყენება ხანგრძლივი დროით. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მოუწოდებს როგორც საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, ასევე ფსიქიატრიული დაწესებულებების დირექტორებს, მიიღონ ყველა საჭირო ზომა აღნიშნული მანკიერი პრაქტიკის აღმოსაფხვრელად. ასევე მოუწოდებს მათ საიზოლაციო პალატების სათანადოდ, სპეციალურად აღჭურვამდე და კანონმდებლობის შესაბამისი მოთხოვნების დაცვის უზრუნველყოფამდე არცერთ შემთხვევაში არ გამოიყენონ პაციენტის იზოლაცია. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მივიდა დასკვნამდე, რომ ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების მოთხოვნათა დარღვევას აქვს სისტემატიური ხასიათი. თვალსაჩინო გახდა, რომ უმეტეს დაწესებულებაში შეზღუდვის შემთხვევათა რეგისტრაციის მკაფიო სისტემა არ არსებობს - ხშირ შემთხვევაში ჩანაწერი ფიზიკური შეზღუდვის გამოყენების შესახებ გაკეთებულია ფიზიკური შეზღუდვის ჟურნალში და არ ფიქსირდება პაციენტის სამედიცინო ბარათში ან - პირიქით. უმეტესად არსად გვხვდება 15 წუთიანი ინტერვალში პაციენტის მდგომარეობის დინამიკის შესახებ ჩანაწერი და ზოგჯერ არ არის მითითებული ფიზიკური შეზღუდვის დაწყებისა და დასრულების დრო. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი წუხილს გამოთქვამს იმ ფაქტის გამო, რომ ფიზიკური შეზღუდვა თანაბრად გამოიყენება ფორმალურად ნებაყოფლობით და არანებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ, რაც ამავდროულად ეწინააღმდეგება წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის პოზიციას, რომლის თანახმადაც ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტთა მიმართ არ უნდა იქნას გამოყენებული ფიზიკური შეზღუდვის საშუალება. თუ ფიზიკური შეზღუდვის საჭიროება არსებობს, 402 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაუყვნებლივ უნდა იქნას ინიცირებული პაციენტის სტატუსის (ნებაყოფლობითი/არანებაყოფლობითი) გადახედვის სამართლებრივი პროცედურა. 508 სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ ინსტრუქციას ფიზიკური შეზღუდვის საშუალებების გამოყენების შესახებ უნდა დაემატოს ქიმიური შეზღუდვის ზომის გამოყენების ინსტრუქციაც. ამასთან, უზრუნველყოფილი უნდა იყოს რეგულარული ტრენინგი აჟიტირებული პაციენტის მართვის, სიტუაციის დეესკალაციის და შეზღუდვის ტექნიკის შესახებ, რომელშიც მონაწილეობა უნდა მიიღოს ამ პროცესში ჩართულმა მთელმა პერსონალმა (ექიმებმა, ექთნებმა, ექთნის თანაშემწეებმა); შემუშავებული პრინციპები რეგულარულად უნდა გადაიხედოს/განახლდეს. ძალზე მნიშვნელოვანია ის, რომ სახელმძღვანელო პრინციპების შემუშავებაში ჩართული იყვნენ და მას მხარს უჭერდნენ როგორც თანამშრომლები, ასევე ადმინისტრაციის წარმომადგენლები. ამ პრინციპების პრაქტიკაში განხორციელებაზე სისტემურ, რეგულარულ ზედამხედველობას უნდა ახორციელებდეს ფსიქიატრიული დაწესებულების მენეჯმენტი. პერსონალის მხრიდან ამ პრინციპების დარღვევას უნდა მოჰყვებოდეს ადეკვატური რეაგირება. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი ასევე თვლის, რომ პაციენტები, მათთვის გასაგებ ენაზე, რეგულარულად უნდა იყვნენ ინფორმირებულნი (როგორც წერილობით, ასევე ზეპირსიტყვიერად) ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის დაწესებულებაში არსებული ინსტრუქციების და გასაჩივრების პროცედურის შესახებ. ამგვარი ინფორმირება ხელს შეუწყობს პაციენტებს (და მათ კანონიერ წარმომადგენლებს) ფიზიკური შეზღუდვის ზომების გამოყენების დასაბუთების/საფუძვლის გაცნობიერებაში. ეს მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც ამჟამად ფიზიკური შეზღუდვა პაციენტების მიერ აღიქმება, როგორც დასჯის გარკვეული ფორმა. ინფორმირება ხელს შეუწყობს ამ აღქმის შეცვლას. აგრეთვე, მნიშვნელოვანია, რომ ფიზიკური შეზღუდვის დასრულების შემდეგ პერსონალი გაესაუბროს იმ პაციენტებს, რომელთა მიმართაც გამოყენებული იყო ფიზიკური შეზღუდვა ან/და მათ, რომლებიც ფიზიკური შეზღუდვის გამოყენების მოწმენი გახდნენ. ეს ხელს შეუწყობს ექიმიექთანი-პაციენტის თერაპიულ რაპორტს და ურთიერთობას და ასევე, სავარაუდოდ, მისცემს პაციენტს საშუალებას არტიკულაცია გაუკეთოს საკუთარ განცდებს და ემოციებს ფიზიკური შეზღუდვის წინ, რაც, შესაძლოა, მისი ქცევის უკეთესი გაგების საწინდარი გახდეს პერსონალისთვის. რეკომენდაციები: რეკომენდაცია საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ანგარიში საქართველოს მთავრობას 2014 წლის 1-11 დეკემბერს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ, პარ. 151. 508 403 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • შევიდეს ცვლილებები „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტისათვის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის მინისტრის 2007 წლის 20 მარტის N92/ნ ბრძანებაში, რათა განისაზღვროს ფიზიკური შეზღუდვის მაქსიმალური ხანგრძლივობა; ფიზიკური შეზღუდვის, მათ შორის ამ პროცესში პაციენტის ან/და პერსონალის მიერ მიღებული სხეულის დაზიანებების, შესახებ, სპეციალურ რეესტრში (სპეციალურ ჟურნალში) წანაწერის გაკეთების ვალდებულება; სპეციალური რეესტრის (სპეციალური ჟურნალის) ფორმა; ფიზიკური შეზღუდვის უშუალოდ განხორციელების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; ფიზიკური შებოჭვის დროს გამოსაყენებელი სპეციალური საშუალებების კონკრეტული მახასიათებლები; სად უნდა განხორციელდეს ფიზიკური შებოჭვა და ვინ შეიძლება ესწრებოდეს ამ პროცესს; რა მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს სპეციალიზებული საიზოლაციო პალატა; ფიზიკური შეზღუდვის პროცესში ვიდეომეთვალყურეობის სისტემის გამოყენებასთან დაკავშირებული საკითხები და ფიზიკური შეზღუდვის დასრულების შემდეგ ფსიქიატრიული დაწესებულების პერსონალის პაციენტთან გასაუბრების და გასაჩივრების უფლების შესახებ ინფორმირების ვალდებულება • გაატაროს ყველა საჭირო ზომა, რათა საიზოლაციო პალატების სათანადოდ, სპეციალურად აღჭურვამდე და კანონმდებლობის შესაბამისი მოთხოვნების დაცვის უზრუნველყოფამდე არცერთ შემთხვევაში არ იქნას გამოყენებული პაციენტის იზოლაცია • შექმნას ფიზიკური შებოჭვის, იზოლაციისა და ქიმიური შეზღუდვის პრაქტიკაზე ეფექტური ზედამხედველობის და დარღვევებზე ადეკვატური რეაგირების სისტემა • განსაზღვროს იმ სავალდებულო ტრენინგების ჩამონათვალი, რომელიც უნდა გაიაროს პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვის პროცესში ჩართულმა პერსონალმა • უზრუნველყოს ტრენინგების ორგანიზება ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის საკითხებზე, შემუშავდეს ქიმიური შეზღუდვის წესი და ინსტრუქცია წინადადება საქართველოს პარლამენტს • შევიდეს ცვლილებები „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში განისაზღვროს ქიმიური შეზღუდვის განმარტება და საგამონაკლისო წესით მისი გამოყენების სამართლებრივი საფუძვლები და პროცედურა, ასევე დადგინდეს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანებით ქიმიური შეზღუდვის დეტალური ინსტრუქციის დამტკიცების ვალდებულება 404 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • შევიდეს ცვლილებები „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-16 მუხლში და განისაზღვროს ფიზიკური შეზღუდვის მაქსიმალური ხანგრძლივობა, ფიზიკური შეზღუდვის შესახებ სპეციალურ რეესტრში (სპეციალურ ჟურნალში) წანაწერის გაკეთების ვალდებულება, რა მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს სპეციალიზებული საიზოლაციო პალატა, ფიზიკური შეზღუდვის პროცესში ვიდეომეთვალყურეობის სისტემის გამოყენებასთან დაკავშირებული საკითხები და ფიზიკური შეზღუდვის დასრულების შემდეგ ფსიქიატრიული დაწესებულების პერსონალის პაციენტთან გასაუბრების და გასაჩივრების უფლების • შესახებ ინფორმირების ვალდებულება შევიდეს ცვლილებები „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-16 მუხლში და განისაზღვროს, რომ ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტთა მიმართ, როგორც წესი, არ უნდა იქნას გამოყენებული ფიზიკური შეზღუდვის საშუალება, მაგრამ თუ არსებობს ფიზიკური შეზღუდვის უკიდურესი აუცილებლობა, დაუყოვნებლივ უნდა იქნას ინიცირებული პაციენტის სტატუსის (ნებაყოფლობითი/არანებაყოფლობითი) გადახედვის სამართლებრივი პროცედურა ფსიქიატრიული დაწესებულებების დირექტორებს • მიიღონ ყველა საჭირო ზომა, რათა უზრუნველყონ, რომ ფიზიკური შებოჭვა, იზოლაცია და ქიმიური შეზღუდვა გამოყენებული იქნება მხოლოდ, როგორც უკიდურესი ზომა, როდესაც ყველა სხვა გონივრული საშუალება არაეფექტურია და არცერთ შემთხვევაში არ იქნება გამოყენებული კვალიფიციური პერსონალის სიმცირის საკომპენსაციოდ და პერსონალის კომფორტისთვის, ასევე დასჯის მიზნით • გაატარონ ყველა საჭირო ზომა, რათა საიზოლაციო პალატების სათანადოდ, სპეციალურად აღჭურვამდე და კანონმდებლობის შესაბამისი მოთხოვნების დაცვის უზრუნველყოფამდე არცერთ შემთხვევაში არ იქნას გამოყენებული პაციენტის იზოლაცია; ასევე უზრუნველყონ, რომ არ მოხდეს პაციენტის იზოლაცია მისი დასჯის ან/და დაწესებულების პერსონალზე დაკისრებული მოვალეობების შესრულების შემსუბუქების მიზნით • უზრუნველყონ, რომ ფიზიკური შეზღუდვის ზომები შეძლებისდაგვარად მაქსიმალურად მოკლე ვადით იქნას გამოყენებული • მიიღონ ყველა საჭირო ზომა, რათა ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტთა მიმართ ზოგადად არ გამოიყენებოდეს ფიზიკური შეზღუდვის საშუალება, ხოლო იმ შემთხვევებში, როდესაც არსებობს ფიზიკური შეზღუდვის უკიდურესი აუცილებლობა, დაუყოვნებლივ უნდა იქნას ინიცირებული პაციენტის სტატუსის (ნებაყოფლობითი/არანებაყოფლობითი) პროცედურა 405 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გადახედვის სამართლებრივი • უზრუნველყონ, რომ შესაბამის პერსონალს ჩაუტარდეს რეგულარული სწავლება დეესკალაციის ტექნიკაში და ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის გამოყენების საკითხებში; გაუწიონ მკაცრი კონტროლი ინსტრუქციის მოთხოვნების შესრულებასა და სწავლების დროს მიღებული ცოდნის პერსონალის მიერ პრაქტიკაში განხორციელებას • უზრუნველყონ, რომ პაციენტის ფიზიკური შებოჭვა არ განხორციელდეს სხვა პაციენტების თანდასწრებით, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც შებოჭილი პაციენტი მოითხოვს სხვა პაციენტის დასწრებას • უზრუნველყონ, რომ პაციენტს, რომლის მიმართაც გამოყენებული იქნა ფიზიკური შეზღუდვის ზომა, შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე თანამშრომელი უწყვეტად მეთვალყურეობდეს და ეხმარებოდეს, მათ შორის ბუნებრივი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებაში, წყლისა და საკვების მიღებაში • გაატარონ ყველა საჭირო ზომა, რათა უზრუნველყონ შესაბამისი პერსონალის მიერ ფიზიკური შებოჭვის, იზოლაციისა და ქიმიური შეზღუდვის კანონმდებლობით დადგენილი წესით, სრულყოფილად პაციენტის სამედიცინო ბარათში და სპეციალურ რეესტრში (სპეციალურ ჟურნალში), ასევე ექიმის და ექთნის დღიურებში დასრულების შემდეგ პაციენტთან დოკუმენტირება • უზრუნველყონ ფიზიკური შეზღუდვის გასაუბრება და გასაჩივრების უფლების შესახებ პაციენტის ინფორმირება • განახორციელონ პერსონალის მიერ უფლება-მოვალეობების შესრულების მკაცრი კონტროლი, რათა თავიდან იქნას აცილებული პაციენტების არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობა; პერსონალის მხრიდან ფიზიკური შეზღუდვის განხორციელებასთან დაკავშირებული მოთხოვნების შეუსრულებლობისა და უხეში მოპყრობის შემთხვევებზე მოახდინონ სათანადო რეაგირება; პერსონალის მიერ დანაშაულის შემცველი ქმედების ჩადენის შემთხვევაში, მიმართონ საგამოძიებო ორგანოებს მატერიალური პირობები - სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები, თერაპიული და უსაფრთხო გარემო წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი ხაზგასმით აღნიშნავს, პაციენტთა საცხოვრებელი პირობებისა და მათდამი პატივისა და ღირსების პირობებში მოპყრობის აუცილებლობას, რადგანაც ამ კუთხით არსებულმა დარღვევებმა შეიძლება ძალიან მალე შექმნან ვითარება, რომელიც უტოლდება „არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას’’. მთავარი მიზანი უნდა იყოს პაციენტთათვის ისეთი მატერიალური პირობების შექმნა, რომელიც ხელს შეუწყობს მათ გამოჯანმრთელებასა და კეთილდღეობას, რასაც ფსიქიატრიაში ეწოდება ხელსაყრელი თერაპიული გარემოს შექმნა. ეს მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ პაციენტებისათვის, არამედ ფსიქიატრიულ 406 დაწესებულებაში მომუშავე საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პერსონალისთვისაც. გარდა ამისა, პაციენტისათვის უზრუნველყოფილი უნდა იყოს როგორც ფსიქიატრიული, ასევე სომატური ხასიათის შესაბამისი მკურნალობა და მოვლა, თანაბარი მოპყრობის პრინციპის გათვალისწინებით. 509ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული პირობები უნდა იყოს მაქსიმალურად მიახლოებული იმ პირობებს, რომლებიც აქვთ ნორმალურ ცხოვრებაში იმავე ასაკის მქონე პირებს.510 პაციენტთა საცხოვრებელი პირობებისა და მკურნალობის ხარისხი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული არსებული ფინანსური რესურსების ოდენობაზე. მიუხედავად ამისა, წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი აღნიშნავს, რომ რიგი სასიცოცხლო და აუცილებელი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილება ყოველთვის უნდა იყოს გარანტირებული იმ დაწესებულებებში, სადაც პირი სახელმწიფოს მეურვეობის ქვეშ იმყოფება ან დაკავებულია. ეს მოიცავს როგორც სათანადო კვებას, გათბობასა და ტანსაცმლით უზრუნველყოფას, ასევე - სამედიცინო დაწესებულებებში ყოფნის შემთხვევაში აუცილებელი მედიკამენტებით უზრუნველყოფას. 511 საქართველოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ხელსაყრელი თერაპიული გარემოსათვის აუცილებელი პირობების შეფასების მიზნით, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებმა შეამოწმეს 12 ფსიქიატრიული დაწესებულება თბილისში, რუსთავში, იმერეთში, სამეგრელოში, სამცხე-ჯავახეთსა და აჭარაში. ბედიანის ფსიქიატრიული საავადმყოფო წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 80, პარა. 32, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 03.03.2016]. 510 გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუცია, ფსიქიკურად დაავადებულ პირთა დაცვა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესება, 1991 წლის 17 დეკემბერი, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.un.org/documents/ga/res/46/a46r119.htm [ბოლოს ნანახია 03.03.2016]. 511 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, გვ. 80, პარა. 33, ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/lang/geo/geo-standards.pdf [ბოლოს ნანახია 03.03.2016]. 509 407 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულების შენობის გარე და შიდა ვიზუალური დათვალიერების შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა არის ძველი და გაუმართავი, ხოლო დაწესებულებაში არსებული მატერიალური პირობები ხელს ვერ უწყობს პაციენტთა ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. დაწესებულებაში გათბობის უზრუნველსაყოფად გამოყენებული შეშის ღუმელი და ფანჯრების ცელოფნებით შეფუთვა ვერ უზრუნველყოფს სათანადო გათბობას. მამაკაცთა და ქალთა განყოფილების პაციენტებს აქვთ ინდივიდუალური საწოლები, მაგრამ პაციენტები პალატებში არ არინ უზრუნველყოფილნი სტანდარტის შესაბამისი 8 კვ.მ ფართით.512 მრავალადგილიანი საერთო პალატებში არის გადატვირთულობა. თოთოეულ ადამიანზე საშუალოდ მოდის 4.5 კვ.მ., ან ზოგ შემთხვევაში უფრო ნაკლები ფართი. 513 ორივე განყოფილებაში არის სივიწროვე და საწოლებს შორის დაშორება ზოგ შემთხვევაში არის 1 მეტრზე ნაკლები. საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის N385 დადგენილება „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე“, დანართი N2. 513 მაგალითად, მამაკაცთა განყოფილებაში არის 8 პალატა, (9,3 კვ.მ. პალატაში 2 პაციენტი, 15,7 კვ.მ. პალატაში 4 პაციენტი, 48,16 კვ.მ. პალატაში 11 პაციენტი და ა.შ). ქალთა განყოფილებაში არის 5 პალატა, (24,2 კვ.მ. პალატაში 7 პაციენტი, 24, კვ.მ პალატაში 8 პაციენტი, 17,5 კვ.მ. პალატაში 3 პაციენტი და ა.შ). 512 408 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მამაკაცთა განყოფილებაში არსებობს ერთმანეთში გამავალი არაიზოლირებული (N4 და N5) პალატები, რომლებშიც არ არის ცალკე გათბობა უზრუნველყოფილი, აღნიშნულ პალატებში სითბო შემოდის სხვა ოთახიდან. როგორც მამაკაცთა აგრეთვე ქალთა განყოფილების პალატებში არსებული პირობები ეწინააღმდეგება სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონალური დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებს. 514 განყოფილებებში არსებული სანიტარული კვანძები საჭიროებს სარემონტო სამუშაოების ჩატარებას. კაცთა განყოფილებაში არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა. ქალთა განყოფილების სანიტარულ კვანძებში შედარებით დაცული სანიტარულ ჰიგიენური პირობების მიუხედავად, მნიშნელოვანია განახლებითი სარემონტო სამუშაოების ჩატარება. სანიტარულ კვანძებში არ არის უზრუნველყოფილი პირადი სივრცის ხელშეუხებლობა. სათანადოდ არ არის გათვალისწინებული ხანში შესული და მობილობის შეზღუდვის მქონე საქართველოს მთავრობის დადგენილება № 385, ,,სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე’’. 514 409 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პაციენტების საჭიროებები. სასადილოებში და კაცთა განყოფილების მოსასვენებელ ოთახში არსებული სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია. მიუხედავად ამისა, მიზანშეწონილია განახლებითი სარემონტო სამუშაოების ჩატარება. სამზარეულოს კორპუსის ინფრასტრუქტურა გასარემონტებელია. მოძველებულია საჭმლის მოსამზადებელი ტექნიკა და არ არის დაცული სანიტარულ ჰიგიენურ მდგომარეობა. დიასახლისების ოთახში არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები, ოთახი საჭიროებს სარემონტო სამუშაოებს. დაწესებულებაში არსებულ არცერთ საწყობში არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა. არ არის გათვალისწინებული პროდუქციის შენახვისათვის აუცილებელი პირობები. სამრეცხაოდ განკუთვნილი ოთახები მოძველებულია და საჭიროებს განახლებითი სამუშაოების ჩატარებას. არტ თერაპიის ოთახში დაცულია სანიტარულ ჰიგიენური მდგომარეობა და უზრუნველყოფილია არტ თერაპიისათვის აუცილებელი სათანადო გარემო. დაწესებულებას აქვს საკმარისი ფართის ეზო, გამწვანებით, თუმცა, პრობლემას წარმოადგენს მოსასვენებელი ოთახის სივიწროვე და შესაბამისი ინვენტარის არარსებობა. 410 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონევროლოგიური საავადმყოფო (ხელვაჩაური) რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონევროლოგიური საავადმყოფოს პირველ და მეორე ძირითადი შენობების ინფრასტრუქტურა და სანიტარულ-ჰიგიენური პირობების დაცვის ხარისხი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. იმ დროს, როდესაც პირველი ძირითადი შენობის ინფრასტრუქტურა კარგ მდგომარეობაშია, პალატებში უზრუნველყოფილია შესაბამისი განათება, ვენტილაცია და სანიტარულ ჰიგიენური პირობები, მეორე ძირითადი შენობის ინფრასტრუქტურა სავალალო მდგომარეობაშია. ეს უკანასკნელი ვერ უზრუნველყოფს პაციენტთა ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას თანაბარ პირობებში. პირველ ძირითადი შენობაში არსებულ სტაციონარის III განყოფილებაში ჩატარებულია სარემონტო სამუშაოები. განყოფილების ერთადგილიან პალატებში, პაციენტები უზრუნველყოფილნი არიან სტანდარტის შესაბამისი ფართით. მეორე ძირითადი შენობის ინფრასტრუქტურა სავალალო მდგომარეობაშია, კედლები არის დასვრილი, ინტერიერი 515 ნესტისაგან არის დაზიანებული და სარემონტოა, ინვენტარი არის ძველი და მწირი. (თითოეულ პაციენტზე მოდის 9,9 კვ.მ ფართი) მრავალადგილიანი პალატებში ორადგილიანი პალატისათვის განკუთვნილია 14.24 კვ.მ. ფართი. სამ ადგილიან პალატებში კი 18,75 კვ.მ. 515 411 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ოთახებში დგას სუნი, პალატებში არიან მწერები და არის გადატვირთულობა.516 პალატებში არის ზედმეტი საწოლები. პირველი ძირითადი შენობის სანიტარული კვანძები შედარებით უკეთეს მდგომარეობაშია სხვა განყოფილებებთან შედარებით. მეორე ძირითადი შენობის განყოფილებაში არსებული კაცთა და ქალთა სანიტარულ კვანძებში ანტისანიტარიაა, კედლები ჩამოშლილია და საჭიროებს კაპიტალურ სარემონტო სამუშაოების ჩატარებას. სააბაზანოში კედლები და იატაკი ნესტიანი და დაზიანებულია. მეორე ძირითადი შენობის სამრეცხაო წარმოადგენს ცალკე შენობას, რომელიც ძველი აშენებულია და არის სარემონტო. რაც შეეხება პირველი ძირითადი შენობის სამრეცხაოს აქ დამონტაჟებულია კარგ მდოგმარეობაში მყოფი სარეცხი მანქანები. საერთო სამზარეულო კარგ მდგომარეობაშია. მუსიკის ოთახში პირობები დამაკმაყოფილებელია. აქ მუსიკაზე მამაკაცთა განყოფილებაში არის 9 მწვავე და ამდენივე გრძელვადიანი განყოფილების პალატა (19 კვ.მ. 3 პაციენტი, 21,59 კვ.მ. 4 პაციენტი). რამდენიმე პალატაში არის ზედმეტი საწოლების პრობლემა. მაგალითად, (21,24 კვ.მ. არის 3 საწოლი და 2 პაციენტი, 41,24 კვ.მ. 6 საწოლი და 5 პაციენტი,) 516 412 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გადმოდიან პირველი, მეორე, მესამე განყოფილებები. ოთახში არის მუსიკალური ცენტრი. აჩვენებენ ფილმებს, არის, პიანინო, მაგიდა, სკამები, დეკორატიული ყვავილები. წვიმიანი ამინდის შემდეგ დაწესებულების პერსონალი პაციენტებს ეზოში არ უშვებს, ვინაიდან ეზოში არსებულ ორმოებში დგება წყლის გუბეები. 413 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი შენობის გარე და შიდა ვიზუალური დათვალიერების შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა საჭიროებს დამატებით სარემონტო სამუშაოების ჩატარებასა და გამართვას. არსებული გარემო საერთო ჯამში ხელს ვერ უწყობს პაციენტთა ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. ზოგადად დაწესებულების ყველა პალატა და სველი წერტილი სარემონტოა. არ არის საკმარისი ინვენტარი, არსებულის დიდი ნაწილი დაზიანებულია. პალატებში არ არის უზრუნველყოფილი შესაბამისი ვენტილაცია. დადებითად უნდა აღინიშნოს პალატების უზრუნველყოფა ცენტრალური გათბობით. მამაკაცთა 517 და ქალთა 518 განყოფილების პაციენტებს აქვთ ინდივიდუალური საწოლები, მაგრამ ისინი ძირითადად არ არიან უზრუნველყოფილნი სტანდარტის შესაბამისი 8 კვ.მ ფართით. გამონაკლის წარმოადგენს რამდენიმე პალატა.519 ორივე პალატა არის ოთხ ადგილიანი და თოთოს ფართ შეადგენს (17,57 კვ.მ და 23,24 კვ.მ ). 3 ადგილით (საწოლით) – 3 პალატა – 17,00მ2 , 4 ადგილით (საწოლით) – 2 პალატა – 34,00მ2 5 ადგილით (საწოლით) – 3 პალატა – 32,690მ2, 7 საწოლით – 1 პალატა – 41,645მ2, 6 საწოლით – 2 პალატა – 35,885მ2 519 მამაკაცთა განყოფილების პალატა (7 პალატა – 3 ადგილით 24,760 მ2), ქალთა განყოფილების პალატა (2 ადგილიანი 4 პალატა 17,87კვ.მ და 4 ადგილიანი 2 პალატა 34,00კვ.მ) 517 518 414 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქალთა და მამაკაცთა განყოფილებებში არის სანიტარული კვანძების სიმცირე. არსებული სანიტარულ კვანძებში არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები და სარემონტოა. დაწესებულებაში არის საერთო აბაზანა ყველა განყოფილებისათვის, რომლითაც სარგებლობისათვის დაწესებულია გრაფიკი განყოფილებების მიხედვით. ქალთა და მამაკაცთა შერეულ განყოფილებაში არსებული სველი წერტილები მუშა მდგომარეობაშია. საერთო სასადილოებისა და საწყობების მდგომარება დამაკმაყოფილებელია. დაწესებულებას აქვს საკმარისი ფართის ეზო, რისი გამოყენებაც რეკრეაციის მიზნებისთვის შესაძლებელია. შენობაში არსებული სპორტდარბაზი ამორტიზირებულია და მისი გამოყენება არ ხდება. აკად. ო. ღუდუშაურის სახელობის ეროვნული სამედიცინო ცენტრი დაწესებულების შენობის გარე და შიდა ვიზუალური დათვალიერების შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა საჭიროებს დამატებით სარემონტო სამუშაოებსა და გამართვას. არსებული გარემო საერთო ჯამში ხელს ვერ უწყობს პაციენტთა 415 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. დაწესებულებაში ცენტრალური გათბობა უზრუნველყოფილია მხოლოდ დერეფნებში, ხოლო შიდა პალატების გათბობა ხდება კონდიციონერით. წყლის გაყვანილობის ხშირი დაზიანების გამო ხდება დერეფნის დატბორვა. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ მამაკაცთა და ქალთა განყოფილებებში პაციენტები უზრუნველყოფილნი არიან სტანდარტით განსაზღვრული 8 კვ.მ საცხოვრებელი ფართით. პალატებში ზოგადად სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია, თუმცა რამდენიმე საწოლის მატრასი არის დასვრილი და დაზიანებული. ინვენტარი საჭიროებს შეკეთებას, ხოლო დაწესებულებაში ჩასატარებელია განახლებითი სარემონტო სამუშაოები. ქალთა და მამაკაცთა სანიტარულ კვანძებში ჭერი და კედლები ნესტიანი და ობიანია, იატაკი სველია და დასვრილი. სანიტარულ კვანძებში არ არის გამწოვი და ბუნებრივი ვენტილაცია. საპირფარეშოში არ არის პლატსმასის საჯდომი, რითაც ის არ იძლევა დაჯდომის შესაძლებლობას და გამოუსადეგარია პაციენტებისათვის. დაწესებულების სამზარეულოში არსებული საერთო მდგომარეობა ნორმალურია, მაგრამ კედლები ნესტიანია და საჭიროებს განახლებით სარემონტო სამუშაოებს. დაწესებულებას აქვს ეზო, სადაც დაგებულია ხელოვნური საფარი, დგას გადახურული მაგიდა და სკამები. ერთ ოთახში პაციენტებს შეუძლიათ ითამაშონ მაგითის ჩოგბურთი. ტელევიზორის ყურება პაციენტებს შეუძლიათ სპეციალურად გამოყოფილ მოსასვენებელ ადგილას, სადაც დგას ამორტიზებული დივანი და სავარძლები. 416 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქუთაისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი დაწესებულების დათვალიერების შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ შენობაში არსებული ფიზიკური გარემო და სანიტარულ–ჰიგიენური მდგომარეობა არის დამაკმაყოფილებელი. შენობა ბოლოს გარემონტდა 4 წლის წინ. შენობის შემოსასვლელი ადაპტირებულია ეტლით მოსარგებლე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის. შენობა აღჭურვილია ცენტრალური გათბობის სისტემით. შენობას აქვს სასეირნო ეზო, რომელიც შემოღობილია რკინის გისოსებიანი ღობით და კარგ მდგომარეობაშია. პალატების საერთო მდგომარეობა არის დამაკმაყოფილებელი. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ მამაკაცთა და ქალთა განყოფილების პაციენტებს აქვთ ინდივიდუალური საწოლები, ისინი უზრუნველყოფილნი არიან სტანდარტით განსაზღვრული 8 კვ.მ ფართით. 520 საცხოვრებელი დაწესებულებაში არსებული სველი წერტილები ზოგადად კარგ მდგმარეობაშია. მცირეოდენ რემონტს საჭიროებს მამაკაცთა საშხაპე და ქალთა საპირფარეშო. სამზარეულოში არის სისუფთავე. 520 ორადგილიანი პალატების ფართობი, 16,27 კვ.მ. 17.86 417 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებას აქვს ეზო და ოთახი სხვადასხვა აქტივობებისთვის, რაც უზრუნველყოფს რეკრეაციას. ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრი შენობის გარე და შიდა ვიზუალური დათვალიერების შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა საჭიროებს დამატებით სარემონტო სამუშაოებსა და გამართვას. გრძელვადიან პალატებში ინდივიდუალური საწოლები, მაგრამ არ ისინი არიან პაციენტებს აქვთ უზრუნველყოფილნი სტანდარტით განსაზღვრული 8 კვ.მ საცხოვრებელი ფართით. 521 საწოლის მატრასები დასვრილია. ყველა პალატაში აყენია კონდიციონერი, მაგრამ კონდიციონერების უმრავლესობა მწყობრიდან არის გამოსული. გრძელვადიან განყოფილებაში არის რეაბილიტაციის ოთახი. ოთახში არის სივიწროვე და ბევრი პაციენტის ყოფნის შემთხვევაში უჰაერობა. მწვავე განყოფილებაში უკეთესი მატერიალური პირობებია, ვიდრე გრძელვადიან განყოფილებაში. მწვავე განყოფილებაში ძირითადად დაცულია პალატებისათვის სტანდარტით განსაზღვრული ფართის ოდენობა. გამონაკლისს წარმოადგენს რამდენიმე სამ ადგილიანი პალატა, რომლის ფართი შეადგენს 15 კვ. მ.-ს. 521 (ორადგილიანი პალატების ფართობი, 14 კვ.მ. სამადგილიანი პალატის 17.88, 16,64) 418 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულების სანიტარული კვანძები დამაკმაყოფილებელ მდგომარეობაშია, მაგრამ მიზანშეწონილია განახლებით სამუშაოები, რადგანაც სააბაზანოს კუთხეებში მოდებულია ნესტის ობი. საპირფარეშოში უნიტაზი არ არის აღჭურვილი პლასტმასის საჯდომით. ორი ნახევრად იზოლირებული საშხაპე კაბინისა და საპირფარეშოს ერთ სივრცეში არსებობა არ იძლევა პაციენტების პირადი სივრცის ხელშეუხებლობის შესაძლებლობას. სამზარეულოში არსებული მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია, დაცულია სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები. წამლების სამარაგო ოთახში არ არის წამლების შენახვისათვის აუცილებელი სათანადო პირობები. მაცივარი, სადაც მეკამენტები ინახებოდა, გაფუჭებული იყო. წამლების საწყობში არ არის კონდიციონერი და ვერ ხდება წამლების შენახვისათვის აუცილებელი ტემპერატურული რეჟიმის დაცვა. განყოფილებებში არის ოთახები საერთო აქტივობებისთვის. ასევე, ტერიტორიაზე არის ეზო, სადაც დამონტაჟებული ფრენბურთის ბადე, კალათბურთის ფარი, გრძელი სკამები და 419 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კედლები არის ნახატებით გაფორმებული. აღსანიშნავია, რომ ეზო მოქცეულია შენობებს შორის, რის გამოც შეფერხებულია ჰაერის თავისუფალი მოძრაობა და არ ხვდება პირდაპირი მზის სხივები. N5 კლინიკური საავადმყოფო 420 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულების შენობის გარე და შიდა ვიზუალური დათვალიერების შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა საჭიროებს დამატებით სარემონტო სამუშაოებსა და გამართვას. არსებული გარემო საერთო ჯამში ხელს ვერ უწყობს პაციენტთა ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. დაწესებულების მეორე განყოფილება დაყოფილია ბავშვებისა და მოზრდილების განყოფილებებად. მოზრდილთა განყოფილებაში არ არის უზრუნველყოფილი სათანადო ვენტილაცია. პალატები უზრუნველყოფილია შესაბამისი განათებით. პალატის გასათბობად გამოიყენება თბილი ჰაერის შემომტანი სისტემა. აღსანიშნავია, რომ პალატებისაგან განსხვავებით დერეფნებში ცენტრალური გათბობის სისტემა არის დამონტაჟებული. მოსაწევ ოთახში არ არის უზრუნველყოფილი სათანადო ვენტილაცია. ყველა პალატაში არ არის უზრუნველყოფილი სტანდარტების შესაბამისი ფართი.522 უზრუნველყოფილია სტანდარტების შესაბამისი ფართი , 523 ბავშვთა განყოფილებაში განათება და ვენტილაცია. ბავშვთა განყოფილებაში მოწყობილია გასართობი კუთხე. საკვები დაწესებულებაში შემოდის გამზადებული სახით თერმოსებსა და პლასტმასის კონტეინერებში. სასადილო ოთახი კარგ მდგომარეობაშია. მოზრდილთა განყოფილებაში არის სანიტარული კვანძები ქალებისთვის და მამაკაცებისთვის. ქალთა განყოფილებაში არსებულ სანიტარულ კვანძებში არ არის ბუნებრივი ვინტილაცია. მამაკაცთა სანიტარულ კვანძებში დაზიანებულია რამდენიმე უნიტაზის პლასტმასის დასაჯდომი. აბაზანის კედლებს ობი აქვს მოდებული. ბავშვთა განყოფილებაში არსებული სანიტარული კვანძები გამართულ მდგომარეობაშია, დაცულია სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები. დაწესებულების ეზო პაციენტებისთვის არ არის ხელმისაწვდომი, ხოლო შენობაში რაიმე ოთახი, საერთო აქტივობებისთვის არ არის, გარდა ბავშთა განყოფილებისა. რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი პალატის საერთო ფართი მერყეობს 12,5 მ2–დან 17 მ2–მდე, პალატებში დგას ორი საწოლი. 523 თითოს ფართი დაახლოებით 17 მ2–ია, სადაც დგას ორი საწოლი. 522 421 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულების შენობის გარე და შიდა ვიზუალური დათვალიერების შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა დამაკმაყოფილებელია. დაწესებულების ამბულატორია და ეზოს შესასვლელი აღჭურვილია პანდუსით. შენობა უზრუნველყოფილია ცენტრალურ გათბობით, რომელიც დამონტაჟებულია, როგორც დერეფნებში აგრეთვე სანიტარულ კვანძებში. ყველა პალატაში დამონტაჟებულია კონდიციონერი. პალატაში პაციენტები არ არიან უზრუნველყოფილნი სტანდარტის შესაბამისი ფართით. 524 ზოგადად პალატებში არსებული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები დამაკმაყოფილებელია. სააბაზანოებში და საპირფარეშოებში სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია, თუმცა პირველ სართულზე არსებულ საპირფარეშოში არ არის უზრუნველყოფილი სათანადო ვენტილაცია. ქალების საპირფარეშოში უნიტაზი არ არის აღჭურვილი პლასტმასის სახურავით. დაწესებულებას აქვს საერთო სარგებლობის სასადილო, რომელიც კარგ მდგომარებაშია. 524 მაგალითად, 10,63 მ2. ოთახი გათვლილია 2 პაციენტისათვის. 422 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოსასვენებელი ფართი მოწყობილია შენობის მეორე სართულის დერეფანში. დაწესებულებას ასევე აქვს პაციენტებისათვის განკუთვნილი შიდა ეზო. „უნიმედი კახეთი“ – თბილისის რეფერალური ჰოსპიტალი დაწესებულების შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა არის ძველი და გაუმართავი, რაც საერთო ჯამში ხელს ვერ უწყობს პაციენტთა ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. შენობის ჩრდილოეთ ნაწილში არსებული ოთახების უმეტესობა ნესტიანია. ზოგიერთ პალატის კარებს არ აქვს მინა და თითქმის ყველა კარის საკეტი მოშლილია. პალატებში არსებული ფანჯრები არის მუდმივად დაკეტილ მდგომარეობაში, რაც ვერ უზრუნველყოფს ბუნებრივ ვენტილაციას და ასევე, არ არის უზრუნველყოფილი ხელოვნური ვენტილაცია. პალატებში 423 არ არის საკმარისი ხელოვნური საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განათება. ნათურების უმეტესობა არ ფუნქციონირებს, ამასთან მათი რეგულირება(ჩართვა/გამორთვა) შესაძლებელია მხოლოდ ოთახის გარედან. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ პაციენტები უზრუნველყოფილნი არიან სტანდარტით განსაზღვრული 8კვ.მ საცხოვრებელი ფართით. მიუხედავად ამისა, საწოლის მატრასები არის დასვრილი და დაზიანებული. სანიტარულ კვანძები საჭიროებს სარემონტო სამუშაოების ჩატარებას. სააბაზანოში არ არის დაცული პაციენტების პირადი სივრცის ხელშეუხებლობა. დაწესებულებას აქვს ეზო, გამწვანებით, თუმცა იგი არ არის მოწყობილი მოსასვენებელი სკამებითა და სხვა ინვენტარით, რაც სრულყოფილად ვერ უზრუნველყოფს რეკრეაციული გარემოს შექმნას. 424 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სენაკის სარაიონთაშორისო ფსიქონევროლოგიური დისპანსერი დაწესებულების შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა არის ძველი და გაუმართავი, რაც საერთო ჯამში ხელს ვერ უწყობს პაციენტთა ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. დაწესებულების შენობა საკმაოდ ძველია. შენობას 2002 წელს გაუკეთდა კოსმეტიკური რემონტი, თუმცა კედლები, როგორც გარედან ისე შიგნით ნესტისგან არის დაზიანებული. სამზარეულოს კედლიდან გამომავალი კანალიზაციის მილი დაზიანებულია, რაც იწვევს ეზოს დაბინძურებას. ნარჩენები. ეზოს ტერიტორიაზე დაყრილია სამედიცინო და საყოფაცხოვრებო დაწესებულებაში არსებული პალატების კედლები დაზიანებულია, იატაკის კიდეებში არის ხვრელები. პაციენტები არ არიან უზრუნველყოფილნი სტანდარტის შესაბამისი ფართით. 525 გამონაკლისია, რამდენიმე პალატა. 526 პალატებში შუქი ინთება განყოფილების გარეთ არსებული ჩამრთველები, რომელსაც აკონტროლებს პერსონალი. 525 526 სამი პაციენტი 20 კვ. მ, ხუთი პაციენტი 26 კვ.მ და ა.შ. ერთი პაციენტი 16 კვ.მ, სამი პაციენტი 32 კვ.მ და ა.შ. 425 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მედიკამენტების ძირითადი მარაგი ინახება დაწესებულების პირველ სართულზე არსებულ აფთიაქში, თუმცა ექთნის ოთახში ჯგუფის მიერ აღმოჩენილ იქნა ვადაგასული წამლები. ლაბორატორიაში, რომელიც ანალიზების ჩასატარებლად არის განკუთვნილი (სისხლის საერთო, შაქრისა და სიფილისის), კედლები ნესტიანია. მონიტორინგის განხორციელების პროცესში ლაბორატორიაში არ იყო სტერილიზატორი. დაწესებულების ორივე სართულზე არის სანიტარული კვანძები, თუმცა მხოლოდ პირველ სართულზეა შესაძლებელი ცხელი წყლით სარგებლობა. სანიტარულ კვანძებში კედლები ნესტისგან არის დაზიანებული. ხელსაბან ოთახში მხოლოდ ცივი წყლით სარგებლობაა შესაძლებელი. ორივე საპირფარეშოში ვენტილაცია უზრუნველყოფილია პატარა ზომის ფანჯრებით. საპირფარეშოებში არსებული ჩამრეცხი ბაკი გაუმართავია. სველი წერტილების გვერდით განთავსებულია სამრეცხაო. შენობის კედლების ნაწილი ნესტისგანაა დაზიანებული. სამზარეულოში არ მოდის ცხელი წყალი და ჭურჭლის გარეცხვა ხორციელდება გაზის ბალონზე გამთბარი წყლით, რაც არ იძლევა სათანადო სანიტარულჰიგიენური პირობების დაცვის შესაძლებლობას. სასადილოში და სამზარეულოში ზოგადი მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია. 426 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებას აქვს ეზო, თუმცა დაცული არ არის სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები, იგი არ არის მოწყობილი მოსასვენებელი სკამებითა და სხვა ინვენტარით, რაც შესაბამისად ვერ უზრუნველყოფს რეკრეაციული გარემოს შექმნას. ალ. ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფო დაწესებულების შენობის მთლიანი ინფრასტრუქტურა არის ძველი და გაუმართავი, რაც საერთო ჯამში ხელს ვერ უწყობს პაციენტთა ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. ტერიტორიაზე განთავსებულ შენობებს სახელმწიფოს მხრიდან კაპიტალური რემონტი დაახლოებით ოცი წელია არ ჩატარებია. შენობების გასათბობად იყენებენ ქვანახშირს. მონიტორინგის განხორციელების პროცესში გათბობა დაწესებულების არცერთ ნაწილში არ იყო ჩართული. პალატებში არ არის უზრუნველყოფილი არც გათბობა და არც ხელოვნური განათება. თერმოიზოლაციის არარსებობის პირობებში, პალატაში შემოდის სიცივე. უმეტეს პალატებში კედელები ნესტისგან ჩამოშლილია და ყველა პალატაში არის ძველი ინვენტარი. შენობებში არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენირი პირობები და დგას მძიმე, არასასიამოვნო სუნი. მამაკაცთა განყოფილება გადატვირთულია, პაციენტები არ არიან უზრუნველყოფილი სტანდარტის შესაბამისი საცხოვრებელი ფართით. 527 ძირითადად, ოთახებში ინვენტარი და გარემო პირობები ერთმანეთისგან არ განსხვავდება. 527 მაგალითად, რვა პაციენტი განთავსებულია 35,74 კვ.მ, ცხრა პაციენტი 35,26 კვ.მ. 427 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ დაწესებულების სანიტარული კვანძები ცუდ მდგომარეობაშია. მოშლილია ინფრასტრუქტურა და არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები. გამონაკლის წარმოადგენს მამაკაცთა განყოფილებაში არსებული ერთი სანიტარული კვანძი, რომელიც ერთი წლის წინ გარემონტდა, თუმცა ტექნიკურად გაუმართავია. დაწესებულების სამრეცხაო არის ძველი, ამორტიზებული და სარემონტო. სასადილოს კედლები და ჭერი ნესტიანია, იატაკი დასვრილია. არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები. 428 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შენობების მძიმე სანიტარულ-ჰიგიენური გარემოს პირობებში, დაწესებულების ეზო წარმოადგენს ერთადერთ ადგილს, რომლის გამოყენება შესაძლებელია დასვენებისა და რეკრეაციისთვის. აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი დაწესებულების შენობების ძირითადი ნაწილის ინფრასტრუქტურა არის ძველი და გაუმართავი, რაც საერთო ჯამში ხელს ვერ უწყობს პაციენტთა ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას და პაციენტებს ამყოფებს ღირსების შემლახავ პირობებში. დაწესებულებაში მყოფი პაციენტები არ არინ უზრუნველყოფილნი ცხოვრებისათვის საკმარისი (სტანდარტი 8 კვ.მ 528) ფართით. გამონაკლისია რამდენიმე პალატა. 529 მრავალადგილიანი საერთო პალატებში არის გადატვირთულობა. თოთოეულ ადამიანზე საშუალოდ მოდის 4 კვ.მ ან ზოგ შემთხვევაში, უფრო ნაკლები ფართი.530 პალატების უმრავლესობაში დგას რკინის საწოლები, და ზოგ შემთხვევაში პაციენტებს უწევთ ლეიბის გარეშე წოლა. პალატების და დერეფნების კედლების დიდი ნაწილი ნესტისგან გაფუჭებული და სარემონტოა. პალატების ნაწილში წვიმის დროს ჩამოდის წყალი და კარები დაზიანებულია. დაწესებულებაში არის ცენტრალური გათბობა, თუმცა უმეტეს განყოფილებებში არ მუშაობს და არ არის უზრუნველყოფილი ცენტრალური ვენტილაცია. პალატებში არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა. 25. 27 კვ.მ 10 პაციენტი, 33.19 კვ.მ 10 პაციენტი 52.8 კვ.მ 4 პაციენტი, 51.9 4 პაციენტი. 530 მაგალითად, მამაკაცთა განყოფილებაში არის 8 პალატა, (9,3 კვ პალატაში 2 პაციენტი, 15,7 კვ პალატაში 4 პაციენტი, 48,16 კვ პალატაში 11 პაციენტი და ა.შ). ქალთა განყოფილებაში არის 5 პალატა, (24,2 კვ.მ პალატა 7 პაციენტი, 24, კვ.მ პალატა 8 პაციენტი, 17,5 პალატა 3 პაციენტი და ა.შ). 528 529 429 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სანიტარულ კვანძებში ინტერიერი და ინვენტარი არის ამორტიზებული და სარემონტო. კედლები და ჭერი დასვრილია და არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები. ჭერიდან ჩამოდის წყალი, ხოლო კედლებზე გავრცელებულია ობის სოკო. ცხელი წყალი უზრუნველყოფილია მხოლო სააბაზანოში. სამზარეულოში არსებული მდგომარეობა ნორმალურია. მიუხედავად ამისა, პრობლემას წარმოადგენს სასადილოებში სანიტარულ ჰიგიენური მოსამზადებელი ტექნიკის ნაწილი მოძველებულია. 430 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირობების დაცვა. საჭმლის განყოფილებები, სადაც მოთავსებული არიან იძულებით მკურნალობაზე მყოფი და სასჯელაღსრულების დაწესებულებებიდან არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით გადაყვანილი პაციენტები, დაწესებულების მთლიანი ტერიტორიიდან იზოლირებულია. აღნიშნულ ტერიტორიაზე შენობების წინ მოწყობილია პაციენტთა სასეირნო ეზო, რომელიც შემოღობილია რკინის გისოსებით და ასეთივე გისოსებით არის გადახურული. რაც შეეხება დაწესებულების დანარჩენ ტერიტორიას, განყოფილებების შენობები განლაგებულია ეზოში, სადაც არის რეკრეაციისთვის შესაფერისი გამწვანება და გარემო, თუმცა როგორც ვიზიტის შედეგად გაირკვა, აღნიშნულ ეზოში უშვებენ პაციენტების მხოლოდ იმ ნაწილს, რომლებიც მას ასუფთავებენ და ალაგებენ. დანარჩენი პაციენტები კი ძირითად ნაწილს ატარებენ განყოფილებების შენობებში და მის წინ მეტალის ბადით შემოღობილ მცირე ტერიტორიაზე. რეკომენდაცია საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს • მიიღოს ყველა ზომა, რათა ბედიანის ფსიქიატრიული საავადმყოფოს, აჭარის რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონევროლოგიური საავადმყოფოს მეორე ძირითადი შენობას, სენაკის სარაიონთაშორისო ფსიქონევროლოგიური დისპანსერს, „უნიმედი კახეთი“ – თბილისის რეფერალური ჰოსპიტალს, ალ. ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფოს, აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრს ჩაუტარდეთ სრული კაპიტალური რემონტი და უზრუნველყოფილ იქნეს ხელსაყრელი თერაპიული გარემო 431 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • მიიღოს ყველა ზომა, რათა გლდანის ფსიქიკური ჯამრთელობის ცენტრს, ღუდუშაურის ფსიქიატრიულს, ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრს, N5 კლინიკურ საავადმყოფოს, რუსთავის ფსიქიკური ჯამრთელობის ცენტრს ჩაუტარდეთ ინფრასტრუქტურის განახლებით სამუშაოები და უზრუნველყოფილ იქნეს ხელსაყრელი თერაპიული გარემო • მიიღოს ყველა ზომა, რათა პაციენტებისათვის ყველა დაწესებულებაში უზრუნველყოფილი იქნეს თანაბარი მოვლის პირობები • მიიღოს ყველა ზომა, რათა სისტემური მონიტორინგის გზით გაკონტროლდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონალური დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან • მიიღოს ყველა ზომა, რათა ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში თითოეული პაციენტი უზრუნველყოფილ იქნას სტანდარდით დადგენილი, ცხოვრებისათვის საკმარისი ფართით • მიიღოს ყველა ზომა, რათა ყველა დაწესებულება აღიჭურვოს პაციენტებისათვის შესაბამისი საყოფაცხოვრებო ინვენტარით, მათ შორის ტუმბოებითა და კარადებით რათა პაციენტს ჰქონდეს გარკვეული პირადი ნივთების შენახვის საშუალება • მიიღოს ყველა ზომა, რათა დაწესებულებებში გაუქმდეს მრავალადგილიანი საერთო პალატები • მიიღოს ყველა ზომა, რათა ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში პაციენტი უზრუნველყოფილ იქნეს სათანადო განათებით, გათბობითა და ვენტილაციით • მიიღოს ყველა ზომა, რათა დაწესებულებებში უზრუნველყოფილ იქნეს სათანადო სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები • მიიღოს ყველა ზომა, შესული და/ან რათა სათანადოდ იქნას გათვალისწინებული ხანში შეზღუდული შესაძლებლობის მოთხოვნილებები 432 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მქონე პაციენტთა • მიიღოს ყველა ზომა, რათა ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს, როგორ პაციენტთა პალატების მოწყობას, ასევე დასვენების ადგილებს, რათა მოხდეს პაციენტთა სტიმულირება • მიიღოს ყველა ზომა, რათა უზრუნველყოს სანიტარული კვანძების გამართვა და პირადი სივრცის ხელშეუხებლობა • მიიღოს ყველა ზომა, რათა პაციენტებს საკვები მიეწოდებოდეთ დამაკმაყოფილებელ სანიტარულ-ჰიგიენურ პირობებში სამართლებრივი დაცვის გარანტიები სტაციონირება და ინფორმირებული თანხმობა გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოები იღებენ ვალდებულებას, ჯანდაცვის პროფესიონალებს მოსთხოვონ თანაბარი ხარისხის მომსახურება გაუწიონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებს, მათ შორის, თავისუფალი და ინფორმირებული თანხმობის საფუძველზე, ადამიანის უფლებების, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ავტონომიისა და საჭიროებათა შესახებ ცნობიერების ამაღლებით, ტრენინგების, სახელმწიფო და კერძო ჯანდაცვის სისტემაში ეთიკური სტანდარტების მიღებით. 531 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებებზე და ჯანმრთელობის უფლებაზე გაეროს სპეციალური მომხსენებელები მოუწოდებენ სახელმწიფოებს აღმოფხვრან ნებისმიერი ფსიქიატრიული მკურნალობა, რომელიც არ არის დაფუძნებული პაციენტის თანხმობაზე, ასევე წერტილი დაუსვან თვითნებურ დაკავებას, იძულებით ინსტიტუციონალიზაციას და მკურნალობას, რათა მოხდეს განვითარების და ფსიქოსოციალური შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა ადამიანის უფლებების პატივისცემა. მომხსენებლების თვალთახედვით, „სამედიცინო საჭიროების“ კონცეფცია, რომელიც საფუძვლად უდევს პირის სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსებას და მკურნალობას, განიცდის მეცნიერული მტკიცებულებებისა და ჯანსაღი კრიტერიუმების ნაკლებობას. ფსიქიატრიაში იძულების გამოყენების მემკვიდრეობა ეწინააღმდეგება პრინციპს - „არ ავნო“ (primum non nocere) და მიუღებლად უნდა იქნას მიჩნეული. 532 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენცია, მუხ. 25(1)(d). Dignity must prevail” – An appeal to do away with non-consensual psychiatric treatment World Mental Health Day – Saturday 10 October 2015, United Nations Special Rapporteurs on the rights of persons with disabilities, Catalina Devandas-Aguilar, and on the right to health, Dainius Pûras. 531 532 433 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირის ღირსებასა და პირად ხელშეუხებლობაზე დაფუძნებულ ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემაში ფსიქიატრიული დახმარების აღმოჩენის წინაპირობას სწორედ პაციენტის ინფორმირებული თანხმობა უნდა წარმოადგენდეს. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის თანახმად, მკურნალობაზე თანხმობას შეიძლება ეწოდოს თავისუფალი და ინფორმირებული მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ იგი დაფუძნებულია პაციენტის მდგომარეობისა და მისთვის შეთავაზებული მკურნალობის შესახებ სრულ, ზუსტ და დეტალურ ინფორმაციაზე. 533 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების თანახმად, „თანამედროვე საერთაშორისო სამართალი კოგნიტური ნაკლის მქონე და სხვაგვარად უნარშეზღუდული პირების მკურნალობისას პაციენტის ნების მაქსიმალურ გათვალისწინებაზეა ორიენტირებული და ადგენს სხვადასხვა მექანიზმებს, რითაც მინიმუმამდე ამცირებს პიროვნულ ავტონომიაში ჩარევის შესაძლებლობას. ანალოგიურ მიდგომას იზიარებს მრავალი ქვეყნის კანონმდებლობა და ითვალისწინებს პირის მოსაზრების გათვალისწინების ვალდებულებას სამკურნალო დაწესებულებაში მისი იძულებითი მოთავსების და, კიდევ უფრო ხშირად, მკურნალობის საკითხთან დაკავშირებით. ფსიქიკურმა აშლილობამ შესაძლებელია გავლენა იქონიოს პირის უნარზე, განაცხადოს თანხმობა მკურნალობაზე. დაავადების მძიმე ფორმის შემთხვევაში მკურნალობის საწყის ეტაპზე პირს შესაძლებელია არ გააჩნდეს ინფორმირებული თანხმობის გაცემის უნარი, თუმცა მკურნალობის შედეგად მას ეს უნარი შესაძლოა დაუბრუნდეს. ამიტომ, როდესაც სრულწლოვანს შესწევს უნარი, განაცხადოს თავისუფალი და გაცნობირებული თანხმობა მის ჯანმრთელობაში ჩარევასთან დაკავშირებით, ასეთი ჩარევა მხოლოდ მისი თანხმობით უნდა განხორციელდეს. დაავადების მძიმე ფორმის შემთხვევაში, როდესაც სრულწლოვანს არ შესწევს უნარი განაცხადოს თავისუფალი და შეგნებული თანხმობა, ჩარევა შესაძლებელია ამის მიუხედავად მაინც განხორციელდეს, თუ ის ემსახურება თავად ამ პირის უშუალო კეთილდღეობას.534 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „კ“ პუნქტის თანახმად, ინფორმირებული თანხმობა არის პირის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა ფსიქიატრიული დახმარების მიღებაზე, მისთვის დაავადებისა და სამედიცინო ჩარევის შესახებ სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაციის მიწოდების შემდეგ. ამავე კანონის მე-15 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება ნებაყოფლობითია, გარდა ამ კანონის მე-16 (პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდები), მე-18 (არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება) და 221-ე (იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა) წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 41. საქართველოს მოქალაქეები - ირაკლი ქემოკლიძე და დავით ხარაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, საქართველოს სახელით საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის გადაწყვეტილება №2/4/532,533, 2014 წლის 8 ოქტომბერი, პარ. 50. 533 534 434 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მუხლებით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, და პაციენტს გაეწევა აუცილებელი სამედიცინო ჩვენების მიხედვით, შესაბამისი ნებართვის მქონე სტაციონარულ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში. მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, პაციენტს უფლება აქვს მიიღოს სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაცია თავისი დაავადების და განზრახული ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ; თუ პაციენტს არ აქვს გაცნობიერებული გადაწყვეტილების მიღების უნარი, ინფორმაცია მიეწოდება პაციენტის კანონიერ წარმომადგენელს, ხოლო მისი არარსებობის შემთხვევაში – პაციენტის ნათესავს. მონიტორინგის ჯგუფმა დაადგინა, რომ ინფორმირებული თანხმობის მიღებას ფორმალური ხასიათი აქვს, შესაბამისი ახსნა-განმარტების, სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაციის მიწოდების გარეშე. ინფორმირებული თანხმობის 535 მიღება ხდება პაციენტის არანებაყოფლობითი სტაციონირების თავიდან ასაცილებლად და მთელი ეს პროცედურა მიმართულია ფორმალურად პაციენტის მიერ ხელმოწერილი თანხმობის ფორმის სამედიცინო ბარათში მოთავსებაზე. ფსიქიკური ჯანრთელობის და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრის პაციენტთა გამოკითხვის შედეგად დადგინდა, რომ ინფორმირებულ თანხმობას აქვს ფორმალური ხასიათი. კერძოდ, მათ არ აწვდიან ინფორმაციას საკუთარი უფლებების, განზრახული მკურნალობის არსის, მეთოდების და ხანგრძლივობის შესახებ. ამასთან, არ განუმარტავენ ინფორმირებული თანხმობის დანიშნულებას და იმ რეალურ ფაქტობრივ/სამართლებრივ შედეგებს, რაც მოჰყვება მათი მხრიდან მკურნალობაზე თახმობის მიღებას ან უარის თქმას. ერთ-ერთი პაციენტის გადმოცემით, დაწესებულებაში მიყვანის დროს მას განუმარტეს, რომ ხელს აწერდა მხოლოდ 10 დღიან დაყოვნებაზე დაწესებულებაში. შესაბამისად, პაციენტისთვის გაუგებარი იყო ის, თუ რატომ არ ეძლეოდა სახლში წასვლის უფლება ზემოაღნიშნული ვადის გასვლის მიუხედავად. ერთ-ერთი პაციენტის ინტერვიუირების დროს გაირკვა, რომ მას სურდა დაწესებულების დატოვება. ამასთან, არ ჰქონდა თანხმობა მიცემული ნებაყოფლობით მკურნალობაზე და არც სასამართოს ბრძანება არსებობდა მისთვის არანებაყოფლობით ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის აუცილებლობის თაობაზე. აღნიშნული ინფორმაცია გადამოწმდა პაციენტის სამედიცინო ბარათში. პაციენტი ჰოსპიტალიზებულ იქნა 2015 წლის 15 სექტემბერს სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადისა და მეტროპოლიტენის საპატრულო პოლიციის მიერ. დიაგნოზად დასმული აქვს მსუბუქი გონებრივი ჩამორჩენილობა, ქცევის აშლილობითა და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის N108/ნ ბრძანებით დამტკიცებული სამედიცინო დოკუმენტაცია - ფორმა NIV-300-12/ა - პაციენტის წერილობითი ინფორმირებული თანხმობა სამედიცინო მომსახურების გაწევაზე. 535 435 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქოზური ჩართვებით F70.1. პაციენტის სამედიცინო ბარათში განთავსებული ინფორმირებული თანხმობის ფორმა არ იყო ხელმწერილი პაციენტის მიერ, ამასთან, დაწესებულებას არ ჰქონდა მიმართული სასამართლოსთვის არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით პირის სტაციონარში მოთავსების შესახებ. შესაბამისად, იმ ეტაპზე არ არსებობდა პაციენტის დაწესებულებაში დაყოვნების სამართლებრივი საფუძველი. მიუხედავად იმისა, რომ ,,ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–17 მუხლის მე–3 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, სტაციონარში ნებაყოფლობითი მკურნალობისთვის მოთავსებული პაციენტის გაწერა ხდება მისი მოთხოვნით მკურნალობის ნებისმიერ ეტაპზე, პაციენტების გამოკითხვით დადგინდა, რომ სისტემატურად ხდება მათი სურვილისა და აზრის უგულებელყოფა და ადგილი აქვს მათ იძულებით დაყოვნებას დაწესებულებებში. მე-5 კლინიკური საავადმყოფოს ფსიქიატრიულ განყოფილებაში ერთ-ერთ პაციენტს, რომელიც იმყოფება ნებაყოფლობით ფსიქიატრიულ მკურნალობაზე, აქვს სურვილი, დატოვოს განყოფილება, რადგან მისი მდგომარეობა გაუმჯობესდა. ინტერვიუს დროს აცხადებდა, რომ ექიმი არ უშვებს და არც ეუბნება, რამდენი ხანი დატოვებს სტაციონარში. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ქუტირი), სამოქალაქო ფსიქიატრიულ განყოფილებაში, როგორც მწვავე ფსიქოზურ მდგომარეობაში მყოფი, ასევე გრძელვადიან სტაციონარულ მომსახურებზე მყოფი ქრონიკული ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტების აბსოლუტური უმრავლესობის მკურნალობა ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პრინციპით ხდება (ყველა სამედიცინო ანკეტაში დევს ინფორმირებული თანხმობის ფორმა), თუმცა პაციენტების ინტერვიურების შედეგად ირკვევა, რომ მიუხედავად მოთხოვნისა, არ ხდება პაციენტების გაწერა სტაციონარიდან. სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში პაციენტების აბსოლუტურმა უმრავლესობამ ან არ იცის, რაზე მოაწერა ხელი ან ამბობს, რომ გააფრთხილა ექიმმა, რომ თუ ხელს არ მოაწერდა, მაშინ სასამართლო მას ექვსთვიან მკურნალობას დაუნიშნავდა და ამას ხელმოწერა ამჯობინა. ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტთა გარკვეულ ნაწილს, გასაუბრების დროისთვის, საკუთარი ფსიქიკური მდგომარეობის გამო, არ შეეძლო ინფორმირებული თანხმობის არსის გაცნობიერება, ხოლო ნაწილი სრულად აცნობიერებდა საკუთარ ფსიქიკურ მდგომარეობას, გამოხატავდა გაწერის და მკურნალობის ამბულატორიულ პირობებში გაგრძელების სურვილს და ვერ იგებდა, გაწერაზე უარს რატომ ეუბნებოდნენ. ერთ-ერთი პაციენტი, რომელიც 2015 წლის ივლისიდან იმყოფება სტაციონარში ნებაყოფლობით მკურნალობაზე, ამბობს, რომ სახლში უნდა წასვლა და არ 436 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იცის, რატომ არ უშვებენ, ასევე არ იცის, “რას მკურნალობს, რა წამლებს სვამს”, არც საკუთარი უფლებები იცის. რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონერვოლიგიური საავამყოფოში (ხელვაჩაური) ყველა სამედიცინო ბარათში მოიპოვება პაციენტის ინფორმირებული თანხმობა, თუმცა ხშირია შემთხვევები, როდესაც სამედიცინო დოკუმენტაციით ირკვევა, რომ პაციენტი სასწრაფო სამედიცნო დახმარების მანქანით ან საპატრულო პოლიციის მიერ არის მიყვანილი. გაუგებარია, თუ პაციენტი თანახმა იყო სტაციონირებაზე, რატომ დასჭირდათ საპატრულო პოლიცია და სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადა. ექიმებმა მონიტორინგის ჯგუფს განუმარტეს, რომ “იყოლიებენ ამ პაციენტებს მკურნალობაზე”. თვალშისაცემი იყო ასევე ის ფაქტი, რომ დაწესებულებაში არანებაყოფლობით მკურნალობაზე არცერთი პაციენტი არ ჰყავდათ და ეს მაშინ, როცა სტაციონარში იყვნენ პაციენტები, რომლებიც აცხადებდნენ, რომ აღარ სურდათ სტაციონარში ყოფნა და ითხოვდნენ გაწერას. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ასეთ შემთხვევებში პაციენტი ან დაუყოვნებლივ უნდა გაწერონ ან თუ პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობა შეესაბამება არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების კრიტერიუმებს, მიმართონ სასამართლოს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით პაციენტის სტაციონარში მოთავსების შესახებ შესაბამისი ბრძანების გამოცემის მოთხოვნით. 536 დაწესებულების ადმინისტრაციის წარმომადგენლებმა მონიტორინგის ჯგუფს განუმარტეს, რომ “პაციენტს მარტო ვერ გაუშვებენ”, “პაციენტს არსად აქვს წასასვლელი”. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ასეთ შემთხვევებში მნიშვნელოვანია დაწესებულების სოციალური სამსახური დროული და ადეკვატური ინტერვენცია, რათა თავიდან იქნას აცილებული პაციენტის სტაციონარში სამედიცინო საჭიროების არარსებობის პირობებში 537, სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე დაყოვნება. 538 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-17 მუხლის მე-4 პუნქტის და მე-18 მუხლის შესაბამისად. 537 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტი რეკომენდაციას აძლევს მონაწილე სახელმწიფოს „გადასინჯოს კანონმდებლობა, რომელიც უშვებს პირის თავისუფლების აღკვეთას შეზღუდული შესაძლებლობის, მათ შორის ფსიქიკური, ფსიქოსოციალური ან გონებრივი შეზღუდვების საფუძველზე; [...] მიიღოს ზომები, რათა უზრუნველყოს, რომ ჯანდაცვის სერვისები, მათ შორის ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისები დაფუძნებულია პირის ინფორმირებულ თანხმობაზე“ დასკვნითი შენიშვნები ესპანეთის შესახებ (2011), CRPD/C/ESP/CO/1, პარ. 36, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD%2fC%2fESP%2fCO %2f1&Lang=en [ბოლოს ნანახია 05.03.2016]). 538 გაეროს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტი რეკომენდაციას აძლევს მონაწილე სახელმწიფოს „მიიღოს ზომები, რათა უზრუნველყოს, რომ არავინ არ იქნება მოთავსებული ფსიქიატრიულ 536 437 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მონიტორინგის ჯგუფის შეშფოთებას იწვევს აგრეთვე ის ფაქტი, რომ ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების განცხადებით, მათ არ უშვებენ სასეირნოდ ეზოში, ასევე არ შეუძლიათ დაწესებულების ტერიტორიის დროებით დატოვება. „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება ტარდება, როდესაც პირს ფსიქიკური აშლილობის გამო არ გააჩნია გაცნობიერებული გადაწყვეტილების მიღების უნარი და მისთვის ფსიქიატრიული დახმარების გაწევა შეუძლებელია სტაციონარში მოთავსების გარეშე, აგრეთვე თუ დახმარების დაყოვნება საფრთხეს შეუქმნის პაციენტის ან სხვის სიცოცხლეს ან/და ჯანმრთელობას; პაციენტმა საკუთარი მოქმედებით შეიძლება მიიღოს ან სხვას მიაყენოს მნიშვნელოვანი მატერიალური ზარალი. არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების საჭიროებას განსაზღვრავს გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ან შესაბამისი სერტიფიკატის მქონე ექიმი. შესაბამისი სამართალდამცავი ორგანოები ვალდებული არიან მოთხოვნის შემთხვევაში უზრუნველყონ პაციენტის სტაციონარში მოთავსება. პაციენტის სტაციონარში არანებაყოფლობითი წინასწარი მოთავსება ხდება სტაციონარის მორიგე ექიმის გადაწყვეტილებით. პაციენტის სტაციონარში მოთავსება ითვლება არანებაყოფლობითი მკურნალობის დასაწყისად. სტაციონარში მოთავსებიდან 48 საათში ექიმ-ფსიქიატრთა კომისიამ უნდა შეისწავლოს პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობა და გადაწყვიტოს არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების მიზანშეწონილობის საკითხი. ექიმ-ფსიქიატრთა კომისია გადაწყვეტილებას იღებს ხმათა უმრავლესობით. ხმების გაყოფის შემთხვევაში გადაწყვეტილებას იღებს ფსიქიატრიული დაწესებულების კლინიკური ხელმძღვანელი, ხოლო მისი არყოფნისას – საამისოდ უფლებამოსილი პირი, რომელსაც წერილობით აქვს მინიჭებული ამგვარი უფლებამოსილება. განსხვავებული აზრის მქონე ექიმ-ფსიქიატრის მოსაზრება წერილობით დაერთვის კომისიის გადაწყვეტილებას. თუ ექიმ-ფსიქიტრთა კომისია დაასკვნის, რომ არსებობს ამ მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი კრიტერიუმები და არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება აუცილებელია, ფსიქიატრიული დაწესებულების ადმინისტრაცია მიმართავს სასამართლოს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით პაციენტის დაწესებულებებში სამედიცინო საჭიროების გარეშე [...] სამედიცინო საჭიროების შესაბამისად ჰოსპიტალიზაციის შესახებ გადაწყვეტილება მიღებული იქნება დამოუკიდებელი ექსპერტფსიქიატრების რეკომენდაციით და იარსებებს ასეთი გადაწყვეტილების გასაჩივრების შესაძლებლობა“, გაეროს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები თურქმენეთის შესახებ, (2011), CAT/C/TKM/CO/1, პარ. 17 ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CAT%2fC%2fTKM%2fCO %2f1&Lang=en [ბოლოს ნანახია 05.03.2016]). 438 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტაციონარში მოთავსების შესახებ შესაბამისი ბრძანების გამოცემის მოთხოვნით პირის სტაციონარში მოთავსებიდან 48 საათში. კომისიის გადაწყვეტილების შესახებ დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს პაციენტს, მის კანონიერ წარმომადგენელს, ხოლო ასეთის არარსებობისას – ნათესავს; უცხო ქვეყნის მოქალაქის შემთხვევაში ეცნობება შესაბამის დიპლომატიურ წარმომადგენლობას. სასამართლო ვალდებულია ფსიქიატრიული დაწესებულების ადმინისტრაციის შესაბამისი მიმართვის მიღებიდან 24 საათის ვადაში, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით განიხილოს იგი და მიიღოს გადაწყვეტილება პაციენტის არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ. საკითხის განხილვაში პაციენტის მონაწილეობა აუცილებელია. სასამართლოში საკითხის განხილვისას პაციენტის ინტერესებს წარმოადგენს პაციენტის კანონიერი წარმომადგენელი, ხოლო ასეთის არარსებობისას – ნათესავი და ადვოკატი. თუ პაციენტს არ ჰყავს ადვოკატი, იგი მას სახაზინო წესით დაენიშნება. სასამართლოს გადაწყვეტილებით პაციენტს არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება გაეწევა არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების კრიტერიუმების ამოწურვამდე, მაგრამ ეს ვადა არ უნდა აღემატებოდეს 6 თვეს. ექიმ-ფსიქიატრთა კომისია არანებაყოფლობითი ვალდებულია სტაციონარული ყოველთვიურად ფსიქიატრიული განიხილოს დახმარების პაციენტის გაგრძელების მიზანშეწონილობის საკითხი. მონიტორინგის შედეგები ცხადყოფს, რომ ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალი უფრო მეტად ცდილობს ფორმალურად მოიპოვოს პაციენტის თანხმობა. ინფორმირებული თანხმობის ფორმალური მიღება ხდება სტაციონირების საწყის ეტაპზე და ამის შემდგომ პაციენტის უფლება და სურვილი, გაეწეროს სტაციონარიდან უმეტესად უგულვებელყოფილია. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ფორმალური თანხმობის მოპოვება ხშირად არაეთიკური გზით ხდება, კერძოდ, სასამართლოს მეშვეობით, არანებაყოფლობით 6 თვიანი დაყოვნებით „დაშინება“ და ამგვარად პაციენტის დაყოლიება. გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის სულისკვეთებიდან გამომდინარე, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ ყველა ზომა უნდა იქნას მიღებული, რათა ფსიქიატრიული დახმარება უპირატესად პაციენტის ინფორმირებულ, გაცნობიერებულ თანხმობას ემყარებოდეს და ფსიქიატირული დახმარების მიზნით პირის არანებაყოფლობით სტაციონარში მოთავსების პრაქტიკა საბოლოოდ, თანდათანობით აღმოიფხვრას. თუმცა, ამავდროულად სპეციალური პრევენციული ჯგუფი შეშფოთებულია ფორმალურად ნებაყოფლობით, ხოლო რეალურად არანებაყოფლობით სტაციონირებული პირების მოწყვლადი სამართლებრივი მდგომარეობით. ისინი, სასამართლო კონტროლს მიღმა მყოფნი, ვერ ახერხებენ საკუთარი უფლებების დაცვას და 439 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ექვემდებარებიან მათი ნების საწინააღმდეგო სამედიცინო ინტერვენციებს და ფიზიკურ შეზღუდვას. ამგვარად ირღვევა ამ პაციენტების პიროვნული თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლება და თვითნებური დაკავების პირობებში, ხშირ შემთხვევაში, წარმოადგენენ არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის მსხვერპლებს. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ მოკლევადიან პერსპექტივაში, ზემოთ აღნიშნული მოწყვლადი სამართლებრივი მდგომარეობის თავიდან აცილების მიზნით, აუცილებელია ფსიქიატრიულმა დაწესებულებამ დაუყოვნებლივ მიმართოს სასამართლოს იმ შემთხვევებში, სადაც ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტი ითხოვს სტაციონარიდან გაწერას, მაგრამ ამავდროულად სახეზეა არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების კრიტერიუმები. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი ამავდროულად ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ ვინაიდან სასამართლო კონტროლის პირობებშიც არსებობს დაუსაბუთებელი სტაციონირების ან/და ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაციის არანებაყოფლობითი რისკი, ასევე მოკლევადიან ფსიქიატრიული დახმარების პერსპექტივაში, ცნების ვიდრე საბოლოო მოხდება აღმოფხვრა, მნიშვნელოვანია ამ მიმართულებითაც შეიქმნას დაცვის მყარი გარანტიები. ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციაში „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა ადამიანის უფლებებისა და ღირსების დაცვის შესახებ“ განსაზღვრულია ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში არანებაყოფლობით მოთავსების შემდეგი კრიტერიუმები: ა) პირს აქვს ფსიქიკური დარღვევა; ბ) პირის მდგომარეობა არსებით საფრთხეს ქმნის, რომ ამ პირის ან სხვა პირთა ჯანმრთელობას მიადგება სერიოზული ზიანი; გ) ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოთავსებას აქვს თერაპიული მიზანი; დ) არ არსებობს სათანადო ზრუნვის უზრუნველსაყოფად ნაკლებად შემზღუდავი ზომა; ე) პირის მოსაზრება მხედველობაში იქნა მიღებული. 539 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლი ძირითადად ასახავს ზემოთ მითითებულ კრიტერიუმებს, თუმცა სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, დაუშვებელია ერთ-ერთ კრიტერიუმად საკუთარი თავისთვის ან სხვისთვის მნიშვნელოვანი მატერიალური ზარალის მიყენების რისკის განსაზღვრა.540 ასევე მნიშვნელოვანია მხედველობაში იქნას მიღებული პირის მოსაზრება არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციაში Rec (2004)10 „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა ადამიანის უფლებებისა და ღირსების დაცვის შესახებ“, მუხ. 17(1). 540 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კონონის მე-18 მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტი. 539 440 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების პრაქტიკასთან დაკავშირებული პრობლემები. დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც სასამართლოსათვის წარდგენილი შუამდგომლობები შეიცავს მითითებას მხოლოდ ერთ კრიტერიუმზე მაშინ, როდესაც სახეზე უნდა იყოს, სულ მცირე, ორი კრიტერიუმი. ამასთან, შუამდგომლობის დასაბუთება შაბლონურია, ასევე ძირითადად შაბლონურია მოსამართლის ბრძანებაც. ამასთან, ხშირ შემთხვევაში წარსულში სტაციონირების ფაქტი ნეგატიურ გავლენას ახდენს პირის არანებაყოფლობითი სტაციონირების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე. კერძოდ, მოქმედებს გარკვეული „ავადმყოფობის პრეზუმფცია“. მონიტორინგმა ცხადყო, რომ მოსამართლეები უმეტესად აკმაყოფილებენ ფსიქიატრიული დაწესებულებების შუამდგომლობებს. ისინი, როგორც წესი, ეთანხმებიან ექიმის აზრს და ნაკლებად აინტერესებთ პაციენტის მოსმენა. ექიმი ფსიქიატრები მიიჩნევენ, რომ მათ უკეთ იციან, რა სჭირდება პაციენტს და მოსამართლემ, სამედიცინო განათლების უქონლობის გამო, არ უნდა მიიღოს ექიმის აზრის საწინააღმდეგო გადაწყვეტილება. ასეთ პირობებში, სასამართლო განხილვის პროცესში, განსაკუთრებით კი მაშინ, როდესაც ხდება არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული მიზანშეწონილობის შეფასება, დახმარების მნიშვნელოვანია 6 თვიანი ვადის დამოუკიდებელი გაგრძელების ექიმ-ფსიქიატრის მოსაზრების მოსმენა. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტების მიხედვით, სასამართლოს მიერ არანებაყოფლობითი სტაციონირების საკითხის გადაწყვეტა უნდა ხდებოდეს დამოუკიდებელი ფსიქიატრის მოსაზრების გათვალისწინებით, რომელიც არ წარმოადგენს იმავე დაწესებულებას, რომელშიც პაციენტი არის განთავსებული. 541 აღნიშნული სტანდარტი არ არის გათვალისწინებული საქართველოს კანონმდებლობაში, რაც არსებითი ხასიათის ხარვეზს წარმოადგენს პაციენტის უფლებების სრული დაცვის თვალსაზრისით და დაუყოვნებლივ უნდა გამოსწორდეს. რეკომენდაციები საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: • შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დაუყოვნებლივ მოხდეს იმ პაციენტთა სტაციონარიდან გაწერა, რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ანგარიში ფინეთში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ, CPT/Inf (2009) 5, პარ. 138-139, ხელმისაწვდომია http://www.cpt.coe.int/documents/fin/2009-05inf-eng.pdf [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 541 441 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • • გადადგას თანმიმდევრული ნაბიჯები, რათა სტაციონირების შესამცირებლად უზრუნველყოს ჰოსპიტალ-გარეშე განვითარება მიიღოს ყველა საჭირო რათა ზომა, სამსახურების თანდათანობით შემთხვევების ინტენსიური შესაძლებელი გახდეს ფსიქიატრიული დახმარების მხოლოდ პაციენტის თანხმობაზე დაფუძნებული მოდელის დამკვიდრება საქართველოს იუსტიციის უმაღლეს სკოლას • უზრუნველყოს მოსამართლეთა სწავლება ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხებზე და ამ კუთხით ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალში არსებულ სტანდარტებზე იურიდიული დახმარების სამსახურის დირექტორს • უზრუნველყოს საზოგადოებრივი ადვოკატების სწავლება ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხებზე და ამ კუთხით ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალში არსებულ სტანდარტებზე • „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლში შევიდეს შესაბამისი ცვლილებები და დამატებები, რათა განისაზღვროს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით პაციენტის სტაციონარში მოთავსების ან მოთავსების ვადის გაგრძელების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას დაწესებულებისგან დამოუკიდებელი ფსიქიატრის აზრის მოპოვების და გათვალისწინების ვალდებულება დაწესებულებების დირექტორებს • მიიღონ ყველა საჭირო ზომა, რომ დაუყოვნებლივ მოხდეს სტაციონარიდან ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი იმ პაციენტების გაწერა, რომლებიც ამას ითხოვენ და რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი • მიიღონ ყველა საჭირო ზომა, რათა დაწესებულების პერსონალმა პაციენტს მისთვის გასაგები ფორმით მიაწოდოს დაგეგმილი ფსიქიატრიული დახმარების და ამ დახმარებაზე უარის თქმის შედეგების შესახებ სრული, ზუსტი და დეტალური ინფორმაცია როგორც სტაციონირებისას, ასევე შემდგომ პერიოდში - რეგულარულად • უზრუნველყოს პაციენტის სტაციონარიდან გაწერის ხელშესაწყობად სოციალური მუშაკის საქმიანობის გაძლიერება 442 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • დაუყოვნებლივ გადახედონ ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების სტაციონარში ყოფნის ზედმეტად შემზღუდავ პირობებს და რეჟიმს; უსაფრთხოების რისკების გათვალისწინებით, უზრუნველყონ მათი თავისუფალი გადაადგილება დაწესებულების ტერიტორიაზე და ასევე მიეცეთ შესაძლებლობა ხანმოკლე დროით დატოვონ დაწესებულება წინადადება საქართველოს პარლამენტს • „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის პირველი პუნქტიდან ამოღებულ იქნას „ბ“ ქვეპუნქტი, რომელიც არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების ერთ-ერთ კრიტერიუმად განსაზღვრავს პაციენტის მიერ საკუთარი თავისთვის ან სხვისთვის მნიშვნელოვანი მატერიალური ზარალის მიყენების ალბათობას. ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაციის პრობლემა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტი შეშფოთებას გამოთქვამს შშმ პირთა ინსტიტუციონალიზაციის და თემში მხარდამჭერი სერვისების ნაკლებობის გამო. ის რეკომენდაციას აძლევს სახელმწიფოებს მოახდინონ მხარდამჭერი სერვისების დანერგვა და ეფექტური დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიის იმპლემენტაცია შშმ პირთა ორგანიზაციებთან კონსულტაციის პირობებში. 542 დამატებით კომიტეტი მიმართავს გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები ესპანეთის შესახებ (2011), CRPD/C/ESP/CO/1, პარაგრაფები 35-36 ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD%2fC%2fESP%2fCO %2f1&Lang=en [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები ჩინეთის შესახებ (2012), პარ. 26, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD/C/CHN/CO/1&Lang= En [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები არგენტინის შესახებ (2012), პარ. 24, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD/C/ARG/CO/1&Lang= En [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები პარაგვაის შესახებ, (2013), პარ. 36, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD/C/PRY/CO/1&Lang= En [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] 542 443 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელმწიფოებს თემზე დაფუძნებული შესაბამისი სერვისების უზრუნველყოფის მიზნით მეტი ფინანსური რესურსის გამოყოფის რეკომენდაციით. 543 კომიტეტის ამ მოთხოვნების საპირისპიროდ, მონიტორინგმა მნიშვნელოვანი პრობლემები და გამოწვევები გამოავლინა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში იმყოფებიან პაციენტები, რომელთაც პირობითად შეიძლება ვუწოდოთ „უვადო“ პაციენტები. „უვადო” პაციენტები“ ამ შემთხვევაში აღნიშნავს პაციენტთა იმ კატეგორიას, რომლებიც თვეების და წლების მანძილზე, ფაქტიურად, „გაუსვლელად“ იმყოფება სტაციონარში, ხშირად არ საჭიროებს აქტიურ მკურნალობას, მაგრამ ვერ ტოვებს საავადმყოფოს იმის გამო, რომ “წასასვლელი არ აქვს” ან იმიტომ, რომ ოჯახი თავს არიდებს მის სახლში წაყვანას. გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები ავსტრიის შესახებ, (2013), para. 30, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD%2fC%2fAUT%2fCO %2f1&Lang=en [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები შვედეთის შესახებ, (2014), პარ. 34, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD/C/SWE/CO/1&Lang= En [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები კოსტა–რიკას შესახებ, (2014), პარ. 30, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD/C/CRI/CO/1&Lang=S p [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები აზერბაიჯანის შესახებ, (2014), პარ. 29, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD/C/AZE/CO/1&Lang= En [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები ეკვადორის შესახებ, (2014), პარ. 29, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD/C/ECU/CO/1&Lang= En [ბოლოს ნანახია 12.03.2016] გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები მექსიკის შესახებ, (2014), პარ. 30, ხელმისაწვდომია გაეროს ოფიციალურ ენებზე შემდეგ მისამართზე: http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CRPD/C/MEX/CO/1&Lang= En [ბოლოს ნანახია 12.03.2016]. 543 გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები ჩინეთის შესახებ, (2012), პარ. 26; გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები ავსტრიის შესახებ, (2013), პარ. 31; გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის დასკვნითი შენიშვნები შვედეთის შესახებ, (2014), პარ. 36. 444 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ ყველა იმ დაწესებულების მენეჯმენტი, სადაც გრძელვადიანი მკურნალობის განყოფილებაა 544, აცხადებს, რომ “უვადო” პაციენტები მათი ხანგრძლივი დაყოვნების კონტიგენტის 30-40 %-ს შეადგენს. ფსიქიატრიული პაციენტის ინსტიტუციაში ხანგრძლივი დაყოვნება ხდება, მიუხედავად მისი ნებაყოფლობითი მკურნალობის სტატუსისა და გაწერის მუდმივი მოთხოვნისა. ასევე, აშკარაა, რომ ეს დაყოვნება ყოველთვის არ არის გამოწვეული პაციენტის ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობით. ხანგრძლივი დაყოვნების პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ ბედიანის და სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებში, ასევე ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ქუტირი) დგას. ინტერვიურებული ექიმები პაციენტთა ხანგრძლივი დაყოვნების რამდენიმე მიზეზს ასახელებენ: გაწერილი პაციენტის მხარდამჭერი სისტემის არარსებობა, მატერიალური დაუცველობა, არარსებობა, თანამდევროვე საცხოვრისის/ხანგრძლივი მოვლის დაწესებულების არსებული ამბულატორიული ფსიქიატრიული სერვისების გეოგრაფიული ხელმიუწვდომლობა და თემზე დაფუძნებული ფსიქიატრიული სერვისების დეფიციტი, ასევე დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის საჭირო პაცენტთა უნარ-ჩვევების დეფიციტი. აღსანიშნავია, რომ „უვადო“ პაციენტები, უმეტესად, ავლენენ ე.წ. 545 546 და დასწავლილ უსუსურობას. ზოგჯერ ინსტიტუციურ/ჰოსპიტალიზმის სინდრომს ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია (გამაღარიბებელ გარემოში) იმდენად ართმევს ცხოვრებისეულ უნარ-ჩვევებს ადამიანს და ისეთი სიღრმის შეზღუდულ შესაძლებლობებს იწვევს, რომ ამ ბენეფიციარის საზოგადოებაში რეინტეგრაცია მძიმე ბარიერებთან არის დაკავშირებული და ხანგრძლივი პროცესია. გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მე-19 მუხლი ადგენს ამ პირთა უფლებას, იცხოვრონ დამოუკიდებლად და ჩართულნი იყვნენ წამების პრევენციის ევროპულ კომიტეტში არსებობს მოსაზრება, რომ უმჯობესია, ხანგრძლივი დაყოვნების განყოფილებები არ არსებობდეს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, ვინაიდან გრძელვადიანი მოვლა უფრო მეტად დაკავშირებულია ფსიქო-სოციალურ რეაბილიტაციასთან, რაც უზრუნველყოფილი უნდა იყოს სოციალური მზრუნველობის ინსტიტუციაში. ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებში უნდა ხდებოდეს მხოლოდ მწვავე ფსიქოზური მდგომარეობის თერაპია. პაციენტები, რომლებიც არ ავლენენ მწვავე ფსიქოზური მდგომარეობის ნიშნებს, უნდა იღებდნენ თემზე დაფუძნებულ მომსახურებას (“Institutionalisation Versus Timely Discharge from a Psychiatric Institution (Factors that impede timely discharge)”, document prepared by Mr Vladimir Ortakov, 2005, European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT), ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.cpt.coe.int/en/workingdocuments/cpt-2005-91-eng.pdf [ბოლოს ნანახია 13.03.2016]). 545 Wright, E. R., Gronfein, W. P., & Owens, T. J.. (2000). Deinstitutionalization, Social Rejection, and the SelfEsteem of Former Mental Patients. Journal of Health and Social Behavior, 41(1), 68–90. Retrieved from http://www.jstor.org/stable/2676361[ბოლოს ნანახია 13.03.2016]. 546 Leite, L. C., & Schmid, P. C. (2004). Institutionalization and psychological suffering: notes on the mental health of institutionalized adolescents in Brazil. Transcultural psychiatry, 41(2), 281-293. 544 445 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. შშმ პირების ხანგრძლივი დროით სეგრეგაცია ინსტიტუციაში, როგორიცაა ფსიქიატრიული დაწესებულება, თავისთავად წარმოადგენს ადამიანის უფლებების დარღვევას, რადგან ინდივიდს ართმევს საზოგადოებაში დამოუკიდებელი ცხოვრების უფლებას. ინსტიტუციაში მაცხოვრებელ ორ ყველაზე დიდ ჯგუფს მიეკუთვნებიან ფსიქიკური აშლილობის და ინტელექტუალური დარღვევების მქონე ადამიანები. 547 ინსტიტუცია მხოლოდ მისი ზომის მიხედვით არ განისაზღვრება. 548 ინსტიტუცია არის ნებისმიერი ადგილი, სადაც ხდება შშმ პირების იზოლაცია, სეგრეგაცია და/ან თავმოყრა. ტერმინები „ინსტიტუციონალიზაცია’’ და „ინსტიტუციონალიზებული” გამოიყენება იმ შშმ პირის დასახასიათებლად, რომელიც იმყოფება ინსტიტუციაში, ხშირად არანებაყოფლობით და ჩამორთმეული აქვს საკუთარი ცხოვრების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების უფლება. ინსტიტუციონალიზაცია აძლიერებს სტიგმას და ცრურწმენას, რომ შშმ პირებს არ შეუძლიათ, ან არ არიან ღირსნი მონაწილეობა მიიღონ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში 549 შშმ პირთა უფლებების კონვენციის მე-19 მუხლი ავალდებულებს სახელმწიფოებს უზრუნველყონ შშმ პირთა თანაბარი უფლება იცხოვრონ საზოგადოებაში, და „მოახდინონ საზოგადოებისაგან იზოლაციისა და სეგრეგაციის პრევენცია’’ 550. პრევენციის ეროვნული მექანიზმი იზიარებს აღიარებულ ნორმას, რომ პაციენტები, რომლის ფსიქიკურ მდგომარეობა აღარ მოითხოვს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში სტაციონირებას, მათ იძულებით დაყოვნებას, ჰოსპიტალგარე ცხოვრებისა და მოვლის სათანადო პირობების არარსებობის გამო, უნდა იქნან დეინსტიტუციონალიზებულნი. პრევენციის სათანადოდ შეფასებულნი და ეროვნული მექანიზმი მოუწოდებს Mansell J და სხვ., დეინსტიტუციონალიზაცია და თემში ცხოვრება – შედეგები და დანახარჯები: კვლევის ანგარიში, გამოცემა 2: ძირითადი ანგარიში (კენტერბერი: თაიზარდის ცენტრი, კენტის უნივერსიტეტი, 2007 წ.) http://www.kent.ac.uk/tizard/research/DECL_network/documents/ [ბოლოს ნანახია 13.03.2016]. 548 Parker C და Clements L, ევროპის კავშირი და თემში ცხოვრების უფლება: სტრუქტურული ფონდები და ევროპის კავშირის მიერ შშმ პირთა უფლებების კონვენციის შესაბამისად აღებული ვალდებულებები (ღია საზოგადოების ფონდები, 2012 წ.). http://www.opensocietyfoundations.org/sites/default/files/,europe-community-living-20120507.pdf; თემში ცხოვრების ევროპული კოალიცია, დაკარგული დრო, დაკარგული ფული, დაკარგული ცხოვრება, დაკარგული შესაძლებლობა? (2010 წ.): 78. http://community-living.info/documents/ECCL ინკლუზიის საერთაშორისო ორგანიზაცია, ინკლუზიის საერთაშორისო ორგანიზაციის კამპანია შშმ პირთა უფლებების კონვენციის მე-19-ე მუხლის შესახებ. www.inclusion-international.org/home/inclusion-international-campaign-on-article-19/. 549 ამერიკის შეერთებული შტატების უზენაესი სასამართლო, გადაწყვეტილება ოლმსტედი LC-ს წინააღმდეგ, 527 US 581 (1999 წ.) 550 წამების საკითხებში გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/ [ბოლოს ნანახია 04.03.2016]. 547 446 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელმწიფოს მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დიდი ფსიქიატრიული დაწესებულები თანადათან შეიცვალოს თანამედროვე მოდერნიზებული დაწესებულებებით, რაც მოითხოვს თემზე დაფუძნებული ხანგრძლივი მოვლის, დაცული სერვისების განვითარებას 551. რეკომენდაციები შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა მოხდეს ხანგრძლივი დაყოვნების, ე.წ. “უვადო” პაციენტების მოვლის და პროგრამების შემუშავება, რეაბილიტაციის სპეციფიკური, რათა თანდათან აღდგეს მათი დიფერენცირებული დამოუკიდებლად ცხოვრების უნარ-ჩვევები • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დაიწყოს გრძელვადიან მკურნალობაზე მყოფი, განსაკუთრებით ოჯახის მიერ უგულვებელყოფილი, პაციენტების ფსიქიკური საჭიროებების და სოციალური მდგომარეობის თანმიმდევრული შეფასების პროცესი და მოხდეს ამ პაციენტთა თანდათანობით გადაყვანა დაცულ საცხოვრისებში მათი რესოციალიზაციის მიზნით • უზრუნველყოს დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიის შემუშავება, განსაკუთრებული აქცენტით ხანგრძლივი, თემზე დაფუძნებული, რეზიდენტული ზრუნვის (დაცული საცხოვრისის) საწოლების შექმნაზე • უზრუნველყოს სათემო სამსახურების განვითარება ჰოსპიტალური მომსახურების სიმძიმის შესამცირებლად და პაციენტზე ორიენტირებული ზრუნვის სამსახურების ჯაჭვის შესაქმნელად ფსიქიატრიული დაწესებულებების დირექტორებს: • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა მოხდეს ხანგრძლივი დაყოვნების, ე.წ. “უვადო” პაციენტების მოვლის და რეაბილიტაციის სპეციფიკური, დიფერენცირებული პროგრამების შემუშავება, რათა თანდათან აღდგეს მათი დამოუკიდებლად ცხოვრების უნარ-ჩვევები. გასაჩივრების პროცედურა და ინსპექტირება გასაჩივრებისა და ინსპექტირების ეფექტური პროცედურების არსებობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, სადაც ძალადობის და ადამიანის 551 Shepherd G, MacPherson R. Residential care. In: Thornicroft G, Szmukler G, Mueser K, Drake RE, editors. Oxford Textbook of Community Psychiatry. Oxford: Oxford University Press; 2011. p. 178-187. 447 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფუნდამენტურ უფლებათა დარღვევის მაღალი რისკი არსებობს. გაეროს წამების საწინააღმდეგო კომიტეტის განმარტებით, წამების და სხვა არასათანადო მოპყრობის აკრძალვის და პრევენციის სახელმწიფოს მიერ აღებული ვალდებულება ვრცელდება ყველა იმ ადგილზე, სადაც ხდება თავისუფლების აღკვეთა/შეზღუდვა ან კონტროლი, როგორიცაა ციხეები, საავადმყოფოები, სკოლები, ბავშვზე, ხანდაზმულებზე, ფსიქიკური დარღვევების ან სხვა შეზღუდვების მქონე პირებზე ზრუნვის ინსტიტუციები. ეს ვალდებულება ვრცელდება ასევე ყველა იმ ინსტიტუციაზე და კონტექსტზე, სადაც სახელმწიფოს ჩაურევლობა ზრდის კერძო დონეზე ზიანის მიყენების საფრთხეს. 552 ამასთან, წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის პრევენციის ვალდებულება ვრცელდება არა მარტო საჯარო მოხელეების, არამედ ასევე სამედიცინო პერსონალისა და სოციალური მუშაკების მიმართ. სახელმწიფომ უნდა გამოიჩინოს სათანადო გულისხმიერება და მოახდინოს ადამიანის უფლებათა დარღვევის პრევენცია, ხოლო ასეთი დარღვევის კერძო პირების მიერ ჩადენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს გამოძიება, მათი დევნა და დასჯა. 553 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მე-15 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ ყველა ეფექტური საკანონმდებლო, ადმინისტრაციული, იურიდიული და სხვა ზომები, რათა უზრუნველყონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დაცვა წამების ან სასტიკი, არაჰუმანური, დამამცირებელი მოპყრობისა ან სასჯელისაგან, სხვებთან თანასწორობის საფუძველზე. ამავე კონვენციის მე-16 მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, ნებისმიერი სახის ექსპლუატაციის, ძალადობისა და შეურაცხყოფის თავიდან აცილების მიზნით, მონაწილე სახელმწიფოები უზრუნველყოფენ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მომსახურებისათვის შექმნილი ყველა პროგრამისა და მოწყობილობის ეფექტურ მონიტორინგს დამოუკიდებელი უწყებების მიერ. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციაში მკაფიოდ არის განსაზღვრული მართლმსაჯულების ხელმისაწვდომობის მნიშვნელობა. კერძოდ, მე-13 მუხლი ადგენს, რომ მონაწილე სახელმწიფოები უზრუნველყოფენ მართლმსაჯულების ეფექტურ მისაწვდომობას შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის, იმ პროცესუალური და ასაკთან შესაბამისი კორექტივების გათვალისწინებით, რომელიც ხელს უწყობს მათ მიერ პირდაპირი და არაპირდაპირი მონაწილის როლის ეფექტურად განხორციელებას, მათ შორის, მოწმის სახით, იურიდიული პროცედურების ყველა საფეხურზე, გამოძიებისა და საქმეთა წარმოების სხვა საწყისი საფეხურების ჩათვლით. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მართლმსაჯულების ეფექტური წამების საწინააღმდეგო კიმიტეტის N2 ზოგადი კომენტარი (2007), პარ. 15. General comment No. 2, paras. 15, 17 and 18. See also Committee against Torture, communication No. 161/2000, Dzemajl et al. v. Serbia and Montenegro, para. 9.2; Human Rights Committee, general comment No. 20 (1992), para. 2. 552 553 448 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მისაწვდომობის უზრუნველყოფისათვის, მონაწილე სახელმწიფოები ხელს უწყობენ სამართლის ადმინისტრირების სფეროში მომუშავე, მათ შორის პოლიციისა და ციხის პერსონალის შესაბამის განათლებას. „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „ზ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, პაციენტს უფლება აქვს შეიტანოს საჩივარი და განცხადება სასამართლოსა და სხვა სახელმწიფო დაწესებულებებში. ამავე პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტის კი განსაზღვრავს პაციენტის უფლებას ისარგებლოს დამცველის მომსახურებით. ფსიქიატრიული დაწესებულების ადმინისტრაცია ვალდებულია უზრუნველყოს პაციენტის დამცველთან შეხვედრა მესამე პირის გარეშე, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობა არ იძლევა ამის შესაძლებლობას. „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონით დაკონკრეტებულია პაციენტის, მისი კანონიერ წარმომადგენლის, ხოლო ასეთის არარსებობისას – ნათესავის უფლება გაასაჩივროს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით სტაციონარში მოთავსების შესახებ მოსამართლის ბრძანება, 554 ასევე სასამართლოში გაასაჩივროს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდის გამოყენების მიზანშეწონილობა. 555 აღსანიშნავია, რომ „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი არ შეიცავს დებულებებს, რომელიც არეგულირებს საჩივრების განხილვის პროცედურას და მონიტორინგის განხორციელების საკითხს. 556 მიუხედავად ამისა, სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტო წარმოადგენს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სისტემაში შემავალ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს, რომელიც, სხვა კომპეტენციებთან ერთად, ახორციელებს იურიდიული და ფიზიკური პირების მიერ პაციენტთათვის გაწეული სამედიცინო დახმარების ხარისხის (მათ შორის, ჯანმრთელობის მოქალაქეთა დაცვის სახელმწიფო განცხადებების პროგრამების (საჩივრების) ფარგლებში557) შესწავლას. 558 კონტროლს სახელმწიფო და პროგრამების „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის მე-14 პუნქტი. იქვე, მე-16 მუხლის მე-6 პუნქტი. 556 შედარებისთვის, მაგალითად, საქართველოს კანონი „პატიმრობის კოდექსი“ შეიცავს ცალკე თავებს – „პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის აღსრულების მონიტორინგი“ (IV თავი) და „მოთხოვნისა და საჩივრის განხილვის პროცედურები“ (XVI თავი). 557 „2015 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 ივლისის N308 დადგენილების N11 დანართის - ფსიქიკური ჯანმრთელობა (პროგრამული კოდი 35 03 03 01) - მე-7 მუხლის თანახმად, პროგრამის განმახორციელებელ ორგანოს წარმოადგენს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სახელმწიფო კონტროლს დაქვემდებარებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - სოციალური მომსახურების სააგენტო. 558 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2011 წლის 28 დეკემბრის N01-64/ნ ბრძანებით დამტკიცებული „საჯარო სამართლის იურიდიული პირის 554 555 449 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განხორციელებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე მოქალაქეთა განცხადებებს, საჩივრებსა და წინადადებებს ასევე განიხილავს საქართველოს შრომის, ჯამრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სახელმწიფო კონტროლს დაქვემდებარებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - სოციალური მომსახურების სააგენტო. მონიტორინგის შედეგებმა ცხადყო, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებობს სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფის სახელმწიფო ზედამხედველობისა და პაციენტთა უფლებების დაცვის მონიტორინგის პრობლემა. ამ კუთხით გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის საქმიანობას, თუმცა სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატის სპეციფიკური ხასიათის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია ამავდროულად სახელმწიფო კონტროლის სხვა მექანიზმების ეფექტური საქმიანობის უზრუნველყოფა. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ფორმალურად არის შიდა გასაჩივრებისა და უკუკავშირის პროცედურა, დამონტაჟებულია საჩივრების ყუთები, მაგრამ პაციენტები ამ პროცედურას და საჩივრის ყუთებს პრაქტიკულად არ იყენებენ. ინტერვიუირებულმა პაციენტებმა არ იციან მათი უფლებები, ასევე არ აქვთ ინფორმაცია, თუ ვის უნდა მიმართონ საჩივრით. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, მნიშვნელოვანია ზომების მიღება შემდეგი სამი საკითხის მოსაგვარებლად: ა) პაციენტთა ინფორმირება მათთვის გასაგებ ენაზე პაციენტის უფლებების შესახებ; ბ) პაციენტთა სპეციალური საჭიროებების გათვალისწინებით, საჩივრების განხილვის მარტივი და ეფექტური პროცედურის შექმნა; გ) ჰოსპიტალშიგა და ჰოსპიტალგარე (სექტორული სახელმწიფო კონტროლის ფარგლებში) პროაქტიური მონიტორინგის უზრუნველყოფა. პრევენციის ეროვნული მექანიზმი ასევე მიიჩნევს, რომ საჩივრების განხილვის პროცედურის ფარგლებში ვადებისა და სხვა პროცედურული საკითხების განსაზღვრისას, აუცილებელია მხედველობაში იქნას მიღებული ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მყოფ პაციენტთა სპეციალური საჭიროებები და პრაქტიკული სირთულეები, რასაც შეიძლება წააწყდნენ პაციენტები გასაჩივრების უფლების რეალიზაციისას. 559 რეკომენდაციები საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს დებულების“ მე-2 მუხლის მე-3 პუნქტის „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტი. 559 გასაჩივრების უფლების რეალიზებასთან დაკავშირებული პრობლემები მიმოხილულია სახალხო დამცველის 2012 წლის საპარლამენტო ანგარიშში, გვ. 188-190, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/0/86.pdf [ბოლოს ნანახია 13.03.2016]. 450 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • უზრუნველყოს სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფის სახელმწიფო ზედამხედველობის და პაციენტთა უფლებების დაცვის მონიტორინგის არსებული სისტემის გადახედვა და დანერგოს როგორც საჩივრების განხილვის მარტივი და ეფექტური პროცედურა, ასევე ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფის სახელმწიფო ზედამხედველობის და პაციენტთა უფლებების დაცვის მონიტორინგის ეფექტური მექანიზმი • ნორმატიული აქტით განსაზღვროს ყველა ფსიქიატრიული დაწესებულებისთვის სავალდებულო საჩივრების განხილვისა და უკუკავშირის ერთიანი ჰოსპიტალშიგა პროცედურა ფსიქიატრიული დაწესებულებების დირექტორებს • უზრუნველყონ ფსიქიატრიულ პაციენტთა ინფორმირება პაციენტის უფლებების შესახებ, მათ შორის დაწესებულების სოციალური სამსახურის საქმიანობის გაძლიერებისა და სერვისებისა და პაციენტის უფლებების შესახებ ინფორმაციის ხელმისაწდომობის გაზრდის გზით • უზრუნველყონ ფსიქიატრიულ პაციენტთა ინფორმირება საჩივრების განხილვისა და უკუკავშირის შიდა და გარე პროცედურების, მათ შორის საჩივრების ადრესატებისა და იურიდიული დახმარების შესახებ; ასევე ჰოსპიტალგარე, სექტორული მონიტორინგის ორგანოების თაობაზე წინადადება საქართველოს პარლამენტს • უზრუნველყოს „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში შესაბამისი ცვლილების განხორციელება, რათა მკაფიოდ განისაზღვროს საჩივრების განხილვის პროცედურა ზედამხედველობისა და და ფსიქიატრიული პაციენტთა უფლებების დახმარების მიწოდების დაცვის მონიტორინგის ჰოსპიტალგარე, სექტორული ორგანოების მიერ ზედამხედველობისა/მონიტორინგის განხორციელების საფუძვლები ფსიქიატრიული დახმარება „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „გ“ პუნქტის თანახმად, „ფსიქიატრიულ დახმარება“ გულისხმობს ღონისძიებათა კომპლექსს, რომლის მიზანია ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირის გამოკვლევა, მკურნალობა და დაავადების გამწვავების თავიდან აცილება, მისი სოციალური ადაპტაციისა და საზოგადოებაში რეინტეგრაციის ხელშეწყობა. 451 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამის 560 (პროგრამული კოდი 35 03 03 01) თანახმად, ბავშვთა და მოზრდილთა ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურება მოიცავს ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტთა სტაციონარულ მომსახურებას, კერძოდ მწვავე შემთხვევების სტაციონარულ მომსახურებას, რომელიც გულისხმობს მწვავე ფსიქოზური სიმპტომებით მიმდინარე მდგომარეობების კუპირებას ან ისეთი ქცევითი ან აფექტური სიმპტომების მკურნალობას, გარშემომყოფთა რომელთა სიცოცხლეს და გამოც საფრთხე ჯანმრთელობას; ექმნება პაციენტის გრძელვადიან ან სტაციონარულ მომსახურებას, რომელიც გულისხმობს ქრონიკული ფსიქიკური აშლილობის მქონე იმ პირთა მკურნალობას სტაციონარის პირობებში, რომელთაც აღენიშნებათ ფსიქოსოციალური ფუნქციონირების უხეში დარღვევები და/ან გახანგრძლივებული ფსიქოზური სიმპტომატიკა (მათ შორის, მწვავე შემთხვევების სტაციონარული დახმარების შემდგომი მკურნალობის გაგრძელება); იმ პაციენტების მკურნალობით და დამატებითი მომსახურებით (დაცვა და უსაფრთხოება) უზრუნველყოფას, რომელთა მიმართაც არსებობს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 191-ე მუხლით გათვალისწინებული სასამართლო გადაწყვეტილება იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობის მიზნით პირის სტაციონარში მოთავსების შესახებ. ამ პირთა დამატებით მომსახურებაში შედის კვებით, პირადი ჰიგიენის საგნებითა და გადაუდებელი ქირურგიული და თერაპიული სტომატოლოგიური მომსახურებით უზრუნველყოფა, ასევე ფსიქოსოციალურ რეაბილიტაცია გრძელვადიანი სტაციონარული მკურნალობის დროს. პროგრამა ასევე ითვალისწინებს ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრით უზრუნველყოფას. ამ პირთა დამატებითი მომსახურება მოიცავს ყოველდღიურ მომსახურებას მინიმუმ სამჯერადი კვებით, რომელთაგან ერთ-ერთი უნდა იყოს სამკომპონენტიანი სადილი; ბენეფიციართა მოვლა-პატრონობისა და ინდივიდუალური რეაბილიტაციის პროგრამების შედგენას და განხორციელებას; საყოფაცხოვრებო უნარჩვევების სწავლებას; სათანადო სამედიცინო დახმარებითა და ფსიქოლოგიური მომსახურებით უზრუნველყოფას; ბენეფიციართა შესაძლებლობის გათვალისწინებით, მათი კულტურულ ღონისძიებებში მონაწილეობის უზრუნველყოფას, მათ შორის, სპეციალიზებული დაწესებულების გარეთაც. მკურნალობა მკურნალობის ხანგრძლივობა და რეჰოსპიტალიზაციის პრობლემა ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა მკურნალობის სტანდარტების შემოწმებისას სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა დაადგინა, რომ უმეტეს დაწესებულებაში, როგორც საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 ივნისის N308 დადგენილება „2015 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ“. 560 452 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მენეჯერების, ასევე პერსონალის მიერ, მკურნალობა გაგებულია და დაყვანილია ფარმაკოლოგიურ თერაპიამდე, რაც თანამედროვე ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის და მტკიცებულებაზე დაფუძნებული ჯანდაცვის პრიციპებს არ შეესაბამება. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ფსიქიკური აშლილობების მართვა კვლავ ემყარება ფარმაკოთერაპიას, მიუხედავად წლების განმავლობაში პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 561 და წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 562 მიერ გაცემული რეკომენდაციებისა და ფსიქიკური აშლილობების შენობებში არ არის ეფექტური თერაპიული მართვის გარემო და გაიდლაინების არ რეკომენდაციებისა. მიმდინარეობს პაციენტთა გამოჯანმრთელებაზე (recovery) ზრუნვა - ჯერაც წამყვანია პათოლოგიაზე მიმართული სამედიცინო მოდელი. ფარმაკოთერაპიის ინტენსიური მეთოდი, სავარაუდოდ, დაკავშირებულია მწვავე განყოფილებებში დამკვიდრებულ პრაქტიკასთან, რაც შეიძლება სწრაფად გაწერონ პაციენტი განყოფილებიდან. მწვავე განყოფილების რამდენიმე ექიმის განმარტებით, ფსიქიატრიული დაწესებულების მწვავე განყოფილებიდან პაციენტის სწრაფი გაწერა, სამწუხაროდ, ნაკლებად არის დაფუძნებული შესაბამის სამედიცინო ჩვენებაზე და ძირითადად უკავშირდება მწვავე შემთხვევის სამართავად გამოყოფილი თანხის ოდენობას, ასევე დროის მონაკვეთს, რომელიც ოპტიმალურია ამ თანხის ასათვისებლად (შემთხვევის ღირებულება - 840 ლარი). მწვავე განყოფილებებში დაყოვნების საშუალო ვადა მერყეობს 10-დან 21 დღემდე. ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრის განყოფილების გამგის ოთახში მონიტორინგის ჯგუფმა ნახა დაფა პაციენტთა გვარებით, შემოსვლის თარიღით და იქვე მიწერილი სავარაუდო გაწერის თარიღით, 10 დღიანი პერიოდის “დაცვით”. გასაგებია, რომ ამ პერიოდში პაციენტის მდგომარეობის სტაბილიზაციის მიზნით პერსონალი ცდილობს ინტენსიური მედიკამენტოზური მკურნალობის კურსის ჩატარებას, მაგრამ ჩნდება კითხვება, რამდენად საკმარისია ეს “წინასწარ დადგენილი” ვადები ინდივიდუალური პაციენტის მწვავე ეპიზოდის სამართავად და მწვავე განყოფილებიდან გაწერის ან ხანგრძლივი დაყოვნების განყოფილებაში გადაყვანის შემდეგ, რამდენად ადეკვატურად წარიმართება მკურნალობის კურსი, როცა ამ ტიპის მკურნალობისთვის გამოყოფილი თანხა თითქმის ორჯერ ნაკლებია და პაციენტზე დღეში 15 ლარს შეადგენს (თვიური ვაუჩერი - 450 ლარი). სახალხო დამცველის 2012 წლის საპარლამენტო ანგარიში, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.ombudsman.ge/uploads/other/0/86.pdf [ბოლოს ნანახია 17.03.2016]. 562 2014 წლის 1-11 დეკემბერს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის ანგარიში, პარ. 144. 561 453 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში პაციენტები კვლავ მწვავე მდგომარეობაში მყოფნი, 10 დღიანი მკურნალობის კურსის შემდეგ, გადაჰყავთ ხანგრძლივი დაყოვნების განყოფილებაში. პაციენტთა უმრავლესობა, ვინც ხანგრძლივი დაყოვნების განყოფილებაში გამოიკითხა, კვლავ დესტაბილიზირებული იყო და მწვავე სიმპტომების (მწვავე ბოდვითი მდგომარეობა, მწვავე სმენითი ჰალუცინაციები და სხვ.) ზემოქმედების ქვეშ იმყოფებოდა, რაც ეჭვის ქვეშ აყენებს ამ დაწესებულებაში, მწვავე განყოფილებაში “10 დღიანი დაყოვნების” პრაქტიკის მართებულობას. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი ფსიქოტრაპული მედიკამენტების (მაგ. „ტიზერცინი“) ხარჯვა არსებითად არ განსხვავდებოდა მწვავე და ხანგრძლივი დაყოვნების განყოფილებებში, რაც მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ მწვავე განყოფილებიდან ხანგრძლივი დაყოვნების განყოფილებაში გადაყვანილი პაციენტების მედიკამენტოზური მკურნალობის სქემა არსებითად არ იცვლება. რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში გამოკითხული პაციენტების უმრავლესობა აცხადებს, რომ “მხოლოდ 2 ან 3 კვირას გააჩერებენ და შემდეგ გაწერენ”. ანალოგიურად, ამგვარი მიდგომა, სავარაუდოდ, ფსიქიატრიული შემთხვევის დაფინანსების არსებული სისტემის თავისებურებებით არის განპირობებული და არა მხოლოდ ამ დაწესებულებისთვის, არამედ ყველა სხვა დაწესებულებისთვის არის დამახასიათებელი. მონიტორინგის შედეგებიდან გამომდინარე, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი გამოთქვამს შეშფოთებას მწვავე ფსიქოზური მდგომარეობის მქონე პაციენტის მწვავე განყოფილებაში ხანმოკლე დაყოვნების პრაქტიკის გამო, რადგან პაციენტის სწრაფი გაწერა მწვავე განყოფილებიდან ზრდის მისი რეჰოსპიტალიზაციის უარყოფითად აისახება ფსიქიატრიული დახმარების რეჰოსპიტალიზაციის დაფინანსება რისკს განაპირობებს რისკს და საბოლოო ჯამში ადეკვატურობაზე. პაციენტის გრძელვადიანი მკურნალობის დაბალი (450 ლარი თვეში) და შესაბამისი მხარდამჭერი სამსახურების მკვეთრი დეფიციტი. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2014 წელს დაფიქსირდა რეჰოსპიტალიზაციის 563 31 შემთხვევა, ხოლო 2015 წელს - 25 შემთხვევა. 564 რეჰოსპიტალიზაცია ზოგადად აღიარებულია, როგორც ჰოსპიტალური სექტორის მომსახურების ხარისხის ერთ-ერთი ინდიკატორი 565 . ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამის მიზნებიდან გამომდინარე რეჰოსპიტალიზაციად ითვლება ერთსა და იმავე ნოზოლოგიურ ჯგუფში შემავალი დაავადების დიაგნოზით პაციენტის სტაციონარში განმეორებითი გამოყენებულია ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული მნიშვნელობით. 564 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2016 წლის 8 იანვრის N01/1222 წერილი. 565 Is the Readmission Rate a Valid Quality Indicator? A Review of the Evidence, http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4224424/ 563 454 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოთავსება 7 დღიანი შუალედის ფარგლებში, გარდა “ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ” საქართველოს კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა. მომსახურების ხარისხის შესაფასებელი ეს ინდიკატორი გამოითვლება შემდეგნაირად: ხელახალი ჰოპიტალიზაციის მთლიანი რაოდენობა (ა. 7 დღის ან ბ. 30 დღის განმავლობაში) იყოფა იმ პაციენტთა რაოდენობაზე, რომლებიც ბოლო 12 თვის განმავლობაში გაეწერნენ დაწესებულებიდან. 566 რეჰოსპიტალიზაციის ინდიკატორი მნიშვნელოვანია ზოგადად ინტეგრირებული მოვლის სისტემის შესაფასებლადაც. კვლევები ადასტურებს, რომ ზრუნვის უკეთესი უწყვეტობა მიიღწევა პაციენტის გაწერის კარგი დაგეგმვით (ამბულატორიული, ჰოსპიტალ-გარეშე სამსახურების დროული ჩართვით მკურნალობის გასაგრძელებლად), რაც მკვეთრად ამცირებს რეჰოსპიტალიზაციას და ასევე აუმჯობესებს გაწერის შემდგომი მკურნალობისადმი დაქვემდებარებას . 567 ფაქტიურად, რეჰოსპიტალიზაციის ინდექსი მიგვანიშნებს, თუ რამდენად ადეკვატური მომსახურება გაეწია პაციენტს, ალაგდა თუ არა მისი პრობლემური სიმპტომები და მოხდა თუ არა მდგომარეობის ისეთი დასტაბილიზება, რომ აღარ სჭირდება განმეორებითი ჰოსპიტალიზაცია და ასევე რამდენად ეფექტურად მოხდა გაწერის შემდეგ ამ პაციენტის მართვა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ის მოკლე პერიოდი, როდესაც პაციენტის მწვავე მდგომარეობის მართვა ხორციელდება (10-14 დღე საშუალოდ), უმეტესად არ არის საკმარისი შედარებით მყარი გაუმჯობესების მისაღწევად. სავარაუდოდ, ინტენსიური მკურნალობის შედეგად გაუმჯობესებული მდგომარეობა სწრაფად უარესდება, რადგან არ არის მიღწეული მყარი რემისიის ფაზა და საავადმყოფოდან გაწერის შემდეგ პაციენტზე ამბულატორიული მეთვალყურეობის განხორციელება ან არ ხდება, ან დაფინანსების სიმწირის გამო, გაცილებით დაბალი ინტენსიურობის მკურნალობით შემოიფარგლება. ჰოსპიტალ-გარეშე სამსახურების ფრაგმენტულია და დაბალგანვითარებული, შესაბამისად, არც ამ სერვისების ჩართვა არის უმეტესად შესაძლებელი მიღწეული გაუმჯობესების შესანარჩუნებლად. ამდენად, არსებობს მდგომარეობის ხელახალი გამწვავების და განმეორებითი ჰოსპიტალიზაციის მაღალი რისკი. მწვავე განყოფილებების სტაციონარიდან გაწერის პერსონალი შემდეგ აცხადებს, სერვისების რომ პრობლემას წარმოადგენს სიმწირე, ხანგრძლივი დაყოვნების Hermann RC, Mattke S, Somekh D, Silfverhielm H, Goldner E, Glover G, Pirkis J, Mainz J, Chan JA. Quality indicators for international benchmarking of mental health care. Int J Qual Health Care. 2006;18(Suppl 1):31– 38. doi: 10.1093/intqhc/mzl025. 567 Steffen S, Kosters M, Becker T, Puschner B. Discharge planning in mental health care: a systematic review of the recent literature. Acta Psychiatr Scand. 2009;120:1–9. doi: 10.1111/j.1600-0447.2009.01373.x. 566 455 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განყოფილებებში საწოლების სიმცირე და გრძელვადიანი მომსახურებისთვის გამოყოფილი დაბალი თანხა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, მწვავე და ხანგრძლივი დაყოვნების განყოფილებებში ზეგავლენას მოთავსებული ახდენს პაციენტის დაფინანსების მკურნალობაზე მეთოდოლოგია. ეს არსებით აისახება უარყოფით მკურნალობის ხანგრძლივობაზე და შესაბამისად ხარისხზე. ამდენად, მნიშვნელოვანია საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა, დააწესოს მკაცრი მეთვალყურეობა დაყოვნების ვადის შესაბამისობაზე მწვავე ეპიზოდის სტაბილიზაციის ხარისხთან; გაზარდოს გრძელვადიანი მკურნალობის დაფინანსების მოცულობა და გადასინჯოს დაფინანსების მოდელები მკურნალობის ხარისხის პრიორიტეტულობის გათვალისწინებით. მედიკამენტოზური მკურნალობა მონიტორინგის შედეგები ცხადყოფს, რომ თითქმის ყველა დაწესებულებაში შეიმჩნევა როგორც ნებაყოფლობით, ასევე არანებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტებისთვის მედიკამენტოზური მკურნალობის დანიშვნისას, კლინიკური სურათის მიუხედავად, ტრაფარეტული სქემით, ძველი თაობის ანტიფსიქოზური პრეპარატების საინექციო ფორმებისათვის უპირატესობის მინიჭება (ამავე ჯგუფის პრეპარატების ტაბლეტირებულ ფორმებთან შედარებით) და მათი ჭარბად და ხანგრძლივად გამოყენება 568. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ, ზოგადად, არ არსებობს ძირითადი ფსიქოტროპული მედიკამენტებით დაწესებულებების მომარაგების პრობლემა. ამ მხრივ პრობლემა მხოლოდ ა. ქაჯაიას სახ. სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში დაფიქსირდა. სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს შეექმნა შთაბეჭდილება, “ფარმაკოთერაპიული დატვირთვის” ტენდენცია უმეტესად რომ პაციენტის ე.წ. პაციენტების მართვის ერთადერთი საშუალებაა. ფსიქიატრიული შემთხვევების მართვა უპირატესად ყოველგვარი კომპლექსური თერაპიული სტრუქტურის გარეშე ხდება, ხოლო საზრისის შემცველი აქტივობებში პაციენტების ჩართვის შესაძლებლობა ნაკლებად არის უზრუნველყოფილი. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრში (ქუტირი) პაციენტის მკურნალობა ძირითადად მედიკამენტოზურ ხასიათს ატარებს. მკურნალობა ძირითადად ძველი თაობის ნეიროლეფსიური პრეპარატებით („ჰალოპერიდოლი“, „ტიზერცინი“ და ა.შ.) ხდება, მეორე ან „პაციენტის რეგულარული სამედიცინო გამოკვლევა და დანიშნული მედიკამენტური მკურნალობის გადახედვა კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მოთხოვნაა. სხვა დადებითი მომენტების გარდა, ეს ხელს შეუწყობს დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღებას საავადმყოფოდან პაციენტის გაწერისა და ნაკლებად შემზღუდველ გარემოში მისი გადაყვანის შესახებ“ (წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 40). 568 456 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მესამე თაობის ანტიფსიქოზური პრეპარატები და ახალი თაობის ანტიდეპრესანტები იშვიათად გამოიყენება, განსაკუთრებით გრძელვადიანი მკურნალობის შემთხვევაში. ახლად სტაციონირებული პაციენტების აბსოლუტურ უმრავლესობას „ტიზერცინი“, როგორც წესი, „კორდიამინთან“ და ზოგჯერ „დიმედროლთან“ კომბინაციაში, ინექციის სახით უკეთდება. ექიმის ჩანაწერში არ ჩანს, რატომ გახდა აუცილებელი ინექციის და არა აბის სახით მედიკამენტის მიცემა, ასევე არსებობდა თუ არა დამატებით „დიმედროლისა“ და „კორდიამინის“ გამოყენების სამედიცინო ჩვენება. შემდგომ პერიოდშიც (საშუალოდ 10-20 დღე) მკურნალობა ძირითადად ნეიროლეპსიური მედიკამენტების საინექციო ფორმებით ხდება და დღეში 2-7 ინექცია უკეთდებათ. პაციენტებმა არ იციან, თუ რომელი მედიკამენტი უკეთდებათ. ექიმის მიერ არ არიან ინფორმირებული დანიშნული მედიკამენტის ძირითადი და გვერდითი ეფექტების შესახებ და მიუხედავად არაინფორმირებულობისა, მონიტორინგის ჯგუფის წევრებთან საუბარში ზუსტად აღწერენ დანიშნული მედიკამენტებით გამოწვეულ გვერდით ეფექტებს: ,,20 დღე მიკეთებდნენ და სულ მეძინა“, ,,ვერც ვდგებოდი, ვერც ვჯდებოდი, ვერც ვწვებოდი, ვერც ვიძინებდი, ეგრე ვიყავი“, ,,ვერ დადიხარ და გძინავს და გძინავს“, „მაგარი დაღლილი, დაქანცული ვიყავი, თავბრუ მეხვეოდა და ვერ დავდიოდი“; “სულ მეძინა და ინექციის გაკეთებაზე უარს ვერ ვეუბნეოდი, რადგან პერსონალის მხრიდან უარესის გაკეთების მეშინოდა“, „მთელი დღე და ღამე მძინავს, ვეხვეწები, რომ წამალი მომიხსნან და არ მიხსნიან “. ზედოზორების ასეთი შემთხვევები ინტერვიურებულ პაციენტთა შორის ხშირია. ერთ-ერთ პაციენტს (23 წ. Ds. F21) სტაციონირების შემდეგი ორი დღე უკეთდებოდა „ტიზერცინისა“ და „კორდიამინის“ ინექცია ორჯერ დღეში (4 ინექცია) და შემდეგი 17 დღის განმავლობაში ყველა მედიკამენტი ეძლეოდა კუნთებში ინექციის სახით, სულ 6-7 ინექცია დღეში („ჰალოპერიდოლი“ 1,0 მლ ორჯერ, შემდეგ სამჯერ, „ამინაზინი“ 2,0 მლ ორჯერ და „კორდიამინი“ 2,0 მლ ორჯერ). ამასთან, არ ეძლეოდა „ჰალოპერიდოლის“ გვერდითი ეფექტების კორეგირებისათვის საჭირო მედიკამენტი (მაგ. „ციკლოდოლი“). ერთ-ერთ პაციენტს (29 წ. Ds. F71) სტაციონირების პირველივე საღამოს გაუკეთდა „ამინაზინის“ ინექცია და მომდევნო 20 დღის განმავლობაში ინტრამუსკულარულად უკეთდებოდა „ტიზერცინი“ 1,0 მლ ორჯერ დღეში და პარალელურად ეძლეოდა ნეიროლეპტიკისა და კორექტორის საშუალო თერაპიული დოზა. ერთ-ერთ პაციენტს (41 წ. Ds. F20.0) სტაციონირებისას გაუკეთდა „ტიზერცინი“ 2,0 მლ ორჯერ დღეში, ხოლო შემდეგი 7 დღე 4 ინექცია დღეში. უკეთდებოდა „სპერიდოლი“ („ჰალოპერიდოლი“) 1,0 მლ ორჯერ, „ტიზერცინი“ 1,0 მლ და „კორდიამინი“ 2,0 მლ. 457 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ერთ-ერთ პაციენტს (36 წ. Ds. F20.0) უკეთდებოდა ათი დღე „ჰალოპერიდოლი“ 1,0 მლ სამჯერ დღეში, ჯერ „ტიზერცინისა“ და „კორდიამინის“ ინექციასთან ერთად, შემდეგ კი „ზოპინის“ 100 მგ („კლოზაპინი“) აბთან კომბინაციაში ეძლეოდა. ერთ-ერთ პაციენტს (28 წ. F22.0) „ტიზერცინი“-„კორდიამინის“ ინექციის შემდეგ, 10 დღის განმავლობაში „ჰალოპერიდოლი“ 1,0 მლ დღეში სამჯერ უკეთდებოდა (კორექტორისა და „ზოპინის“ 200 მგ აბთან ერთად) ერთ-ერთი პაციენტი (49 წ. Ds F20.0) იღებდა ორ ნეიროლეპსიურ პრეპარატს, აქედან ერთს პირველი თაობის ნეიროლეპტიკს („ფსიზინი“ 30მგ/დღეში) კორექტორის გარეშე და „კლოზაპინს“ 100 მგ/დღეში. გამოხატულია მედიკამენტოზური მკურნალობის გვერდითი ეფექტები (ექსტრაპირამიდული შეკავება და ჭარბი ძილიანობა), რაც პაციენტის თქმით მისთვის ძალიან შემაწუხებელია. ექიმი მის თხოვნას მედიკამენტის შეცვლასთან დაკავშირებით არ ითვალისწინებს. პაციენტს არ უტარდება „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტების (აგრანულოციტოზი) მონიტორინგისათვის საჭირო სისხლის ანალიზი. ერთეულ შემთხვევაში დაფიქსირდა 3-4 ნეიროლეპსიური პრეპარატით კომბინირებული მკურანალობა, ასე მაგალითად: ერთ-ერთ პაციენტს დღეში აბების სახით ეძლეოდა „ფსიზინი“ („ტრიფლუპერაზინი“) 30 მგ, „ზოპინი“ („კლოზაპინი“) 300 მგ, „თიორიდაზინი“ 100 მგ და ამ პრეპარატებთან კომბინაციაში ერთი თვვის განმავლობაში „ციმაზინის“ („ამინაზინი“) 4,0 მლ ინექცია უკეთდებოდა. ერთ-ერთ პაციენტს (37 წ. Ds. F32.3) სტაცინირებისას მიეცა „ტიზერცინი“ და „კორდიამინი“ პარენტერალურად, ხოლო შემდეგი თვეების განმავლობაში მცირე ცვლილებებით დღეში ოთხი სხვადასხვა ჯგუფის ფსიქოტროპული მედიკამენტი, ორი სხვადასხვა ქიმიური სტრუქტურის ნეიროლეფსიური („ჰალოპერიდოლი“ 20-30 მგ, „ტიზერცინის ინექცია“ 1,0 მლ სამჯერ), „ზოპინი“ 200 მგ ან ტრანკვილიზატორი („დიაზეპამი“ 20 მგ), ანტიკონვულსანტი („ნეიროლეფსინი“ 600 მგ), ანტიდეპრესანტი („ამიტრიფტილინი“ 50 მგ) და ანტიპარკინსონული პრეპარატი („ბენზჰექსოლი“ 6 მგ/დღეში) ეძლეოდა. ასევე ერთ-ერთ პაციენტს (35 წ. F60.3) სტაციონირებისას „ტიზერცინი“ 1,0 მლ, „კორდიამინი“ 2,0 მლ და „დიმედროლი“ 1,0 მლ და „ჰალოპერიდოლი“ 1,0 მლ დღეში ორჯერ გაუკეთდა კუნთში, ხოლო მომდევნო დღიდან 20 დღის განმავლობაში „ჰალოპერიდოლი“ 1,0 მლ და „დიაზეპამი“ 2,0 მლ დღეში ორჯერ კუნთებში უკეთდებოდა. მედიკამენტების ასეთივე მძიმე კომბინაციები დაფიქსირდა ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში. ასე მაგალითად ერთ-ერთ პაციენტს (33 წ.) დანიშნული ჰქონდა „ჰალოპერიდოლის“ ხსნარი (დღეში ორჯერ), „ჰალოპერიდოლის“ აბები (10:00 და 458 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 20:00 სთ.), „აზალეპტინი“ (0,5 მგ) და „ტიზერცინი“ (25 მგ 22:00 სთ-ზე). აღნიშნულ დაწესებულებაში მსგავსი სქემები ხშირად მეორდება. მედიკამენტებით მომარაგების მწვავე პრობლემა დაფიქსირდა სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფში. დაწესებულებაში ფსიქიკური რეკომენდირებული პრეპარატების პერმანენტული აშლილობის დეფიციტია, რაც მართვისათვის ფსიქიატრიული შემთხვევის ადეკვატური მართვისა და მედიკამენტოზური მკურნალობის უწყვეტობის პრობლემას წარმოშობს. მონიტორინგის ჯგუფის დაწესებულებაში ვიზიტის დროისთვის პაციენტთა უმრავლესობა აგზნებული იყო და ავლენდა მწვავე ფსიქოზური მდგომარეობისათვის დამახასიათებელ სიმპტომებსა და ნიშნებს. დაწესებულებაში ძველი თაობის ნეიროლეპტიკების გვერდითი ეფექტების მართვისათვის აუცილებელი პრეპარატის - „ციკლოდოლის“ - მარაგი ამოწურული იყო. პაციენტების დიდი ნაწილი გადაყვანილი იყო ახალი თაობის პრეპარატების მინიმალურ თერაპიულ დოზებზე და ამ პრეპარატების მარაგიც 2-3 დღეში ეწურებოდათ. ანტიკონვულსანტების მიმართაც იგივე მდგომარეობა დაფიქსირდა. ახალი თაობის ანტიდეპრესანტები არ ჰქონდათ, ხოლო ძველი თაობის ანტიდეპრესანტები ზოგადად იშვიათად და მცირე დოზებით იყო დანიშნული. სამედიცინო პერსონალის განმარტებით, დაწესებულების აფთიაქს მედიკამენტების მარაგი არ აქვს. დაწესებულების დირექტორმა მედიკამენტების დეფიციტი თვის ბოლოს შექმნილი ფინანსური პრობლემებით ახსნა. აქვე უნდა აღნიშნოს, რომ დაწესებულებაში პერსონალის უკმარისობა პაციენტის მიერ მკურნალობის რეჟიმის დარღვევის მიზეზი ხდება. პერსონალს უჭირს პაციენტების მიერ დანიშნული პრეპარატების მიღების გაკონტროლება. ინტერვიურებული პაციენტების გარკვეულმა ნაწილმა აღნიშნა, რომ დანიშნული პრეპარატები მათზე ცუდად მოქმედებს, რის გამოც ისინი დანიშნულ მედიკამენტებს არ სვამენ, ხშირად მუჭში მალავენ და შემდეგ ჩუმად ყრიან, რაც ამ ფაქტის გამოვლენის შემთხვევაში პერსონალის მხრიდან მათი მანუალური შეზღდუვის და ინექციის გაკეთების, ანუ ტაბლეტირებული ფორმის პრეპარატების საინექციო ფორმებით ჩანაცვლების, მიზეზი ხდება. ქუთაისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში ამბულატორიული ფსიქიატრიული დახმარების, კრიზისული ინტერვენციისა და სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების სერვისები ერთ სისტემაშია მოქცეული, განლაგებულია თემში ზოგადი პროფილის ჰოსპიტალის სიახლოვეს, რაც უზრუნველყოფს ფსიქიატრიული დახმარების უწყვეტობას, ფსიქიკური დაავადების გამწვავების პრევენციას, საჭიროების შემთხვევაში ზოგადი პროფილის ექიმი-სპეციალისტების ჩართვას, კომორბიდული სომატური პრობლემების დიაგნოსტირებას და ფსიქიატრიული შემთხვევის მულტიპროფილურ მართვას. 459 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარებით მოსარგეებლები ამავე ცენტრის ამბულატორიული სერვისის ბენეფიციარები არიან. მათ სტაციონარშიც და ამბულატორიაშიც ერთი და იგივე ფსიქიატრი მკურნალობს, რაც სერვისის თემში განთავსებასა და პოზიტიური თერაპიული გარემოს არსებობასთან ერთად ამცირებს სტიგმას და ზრდის ფსიქიატრიული დარგის სპეციალისტებისადმი ნდობას, ხელს უწყობს ექიმსა და პაციენტს შორის დადებითი თერაპიული კავშირის ჩამოყალიბებას. გამოიკვეთა პაციენტების გარკვეული ჯგუფი, რომლებსაც გარდა სამედიცინო ჩვენებისა, სტაციონარში არსებული კომფორტული გარემო და დაცულობის განცდა იზიდავს. სტაციონირების თხოვნით ტელეფონით თვითონ უკავშირდებიან ცენტრს, ელოდებიან ადგილის გათავისუფლებას და განმეორებით თავსდებიან სტაციონარში, რაც სერვისზე დამოკიდებულების განვითარების რისკებს ქმნის და მომსახურების მიმწოდებელთა მხრიდან პრევენციული ღონისძიებების გატარებას მოითხოვს. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, სამწუხაროდ, არცერთ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში არ არის დანერგილი ე.წ. “შემთხვევის მართვის მეთოდი“, როდესაც სხვადასხვა სპეციალობის პროფესიონალები ერთად გეგმავენ ბენეფიციარის საჭიროებებზე მორგებულ ჩარევის პროცესს. ასეთი მეთოდის არარსებობის პირობებში ფსიქიატრიული შემთხვევის მართვის ძირითად საშუალებას მედიკამენტების ჭარბად გამოყენება წარმოადგენს, რაც, ხშირ შემთვევაში, პაციენტის ნების საწინააღმდეგოდ ხდება. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ პაციენტის მიერ სტაციონირებაზე ფორმალური თანხმობის განცხადება ან პაციენტის ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით სტაციონარში არანებაყოფლობით, მოსამართლის ბრძანების საფუძველზე მოთავსება არ უნდა იქნას გაგებული იმგვარად, რომ პაციენტს არ შეუძლია უარი თქვას მკურნალობაზე ან კონკრეტული სამედიცინო ინტერვენციის განხორციელებისათვის საჭირო არ არის პაციენტის ინფორმირებული თანხმობა. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი განმარტავს, რომ პრინციპულად მნიშვნელოვანია, პაციენტს ჰქონდეს თავისუფალი ინფორმირებული თანხმობის უფლება მისთვის დანიშნულ მკურნალობასთან დაკავშირებით. პირის არანებაყოფლობით მოთავსება ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში არ უნდა იქნას გაგებული, როგორც მისი თანხმობის გარეშე მკურნალობის ჩატარების ნებართვა. ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ნებაყოფლობით თუ არანებაყოფლობით მოთავსებულ ნებისმიერ ქმედუნარიან პაციენტს, უნდა ჰქონდეს მკურნალობასა და სხვა სამედიცინო ჩარევაზე უარის თქმის უფლება. ამ ფუნდამენტური პრინციპიდან ნებისმიერი გადახვევა შესაძლებელი უნდა იყოს მხოლოდ კანონის საფუძველზე, ნათლად და მკაცრად განსაზღვრულ საგამონაკლისო გარემოებებში. 569 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი 2014 წლის 1-11 დეკემბერს 569 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 41. 460 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ ანგარიშში აღნიშნავს, რომ მონახულებულ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სტაციონარში მოთავსების შესახებ თანხმობა მკურნალობის შესახებ თანხმობისაგან არ იყო გამიჯნული. 570 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი განსაზღვრავს, რომ პაციენტს უფლება აქვს უარი თქვას მკურნალობის ჩატარებაზე; ეს უფლება იზღუდება ამ კანონის მე-16 (პაციენტის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდები), მე-18 (არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება) და 221-ე (იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა) მუხლებით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. თუ პაციენტის ასაკი 16 წელს არ აღემატება, მკურნალობის ჩატარების შესახებ წარმომადგენელს, გადაწყვეტილების ხოლო მისი მიღების არარსებობის უფლება აქვს შემთხვევაში – პაციენტის კანონიერ პაციენტის ნათესავს (აუცილებელია გადაწყვეტილების მიღების პროცესში პაციენტის მონაწილეობა მისი ასაკისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობის გათვალისწინებით). „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის თანახმად, მკურნალობა ტარდება პაციენტის, ხოლო თუ მისი ასაკი 16 წელს არ აღემატება – პაციენტის კანონიერი წარმომადგენლის ინფორმირებული თანხმობის საფუძველზე, რომელიც დასტურდება სამედიცინო დოკუმენტაციაში შესაბამისად პაციენტის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის ხელმოწერით. პაციენტის უარი მკურნალობის ჩატარებაზე ფიქსირდება სამედიცინო დოკუმენტაციაში. აქტიური ბიოლოგიური მეთოდებით (შოკური, კრუნჩხვითი და სხვა) მკურნალობა დასაშვებია მხოლოდ სათანადო სამედიცინო ჩვენების არსებობისას, პაციენტის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის ინფორმირებული თანხმობით, მხოლოდ ექიმ-ფსიქიატრთა კომისიის გადაწყვეტილების საფუძველზე. სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს მიაჩნია, რომ მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია პაციენტებს რეგულარულად უნდა მიეწოდებოდეთ მათთვის გასაგებ ენაზე და ეს უნდა შეადგენდეს თერაპიული პროცესის შემადგენელ ნაწილს. ფსიქიატრიული დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალმა პატივი უნდა სცეს პაციენტის უარს მკურნალობაზე და უნდა ეცადოს მკურნალობის მნიშვნელობაზე და მოსალოდნელ შედეგზე დეტალური ინფორმაციის მიწოდების გზით პაციენტის მკურნალობაზე დაყოლიებას. ამ გზით უზრუნველყოფილი იქნება პაციენტის პიროვნული ავტონომიის პატივისცემა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, პიროვნული ავტონომიის პატივისცემით პრინციპს ეწინააღმდეგება „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული დებულების ის ნაწილი, რომელიც ადგენს, რომ პაციენტის უფლება უარი თქვას მკურნალობაზე იზღუდება მე-18 570 პარ. 156. 461 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 (არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება) და 221-ე (იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა) მუხლებით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. ამდენად, პირის ღირსებასა და პირად ხელშეუხებლობაზე დაფუძნებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემის შექმნის საფუძვლის კანონმდებლობაში განმტკიცების მიზნით, მნიშვნელოვანია, ამგვარი შეზღუდვა ამოღებულ იქნას მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტიდან. ამასთან, „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში ტერმინი „იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა 571“ უნდა შეიცვალოს ტერმინით - “იძულებითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება“ 572, ვინაიდან ის წარმოადგენს სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების სპეციალურ სახეს, რომელიც არ შემოიფარგლება მხოლოდ მკურნალობით და მოიცავს კომპლექსურ ღონისძიებათა სისტემას. მედიკამენტოზური მკურნალობის არსებული პრაქტიკის მიმოხილვის დასასრულს, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი ხაზს უსვამს მედიკამენტების ხარისხის უზრუნველყოფის მნიშვნელობას. მონიტორინგის შედეგად დგინდება, რომ მაღალი ხარისხის მედიკამენტების შესყიდვას ხელს უშლის როგორც ფსიქიატრიული დახმარების არასაკმარისი დაფინანსება, ასევე სახლემწიფო შესყიდვების მარეგულირებელი სამართლებრივი ჩარჩო. კერძოდ, ფსიქიატრიული დაწესებულებები მედიკამენტებს იძენენ გამარტივებული ელექტრონული ტენდერის 573 მეშვეობით. 574 ტენდერში გამარჯვებულად ჩაითვლება ის პრედენდენტი, რომელიც ყველაზე დაბალ ფასს შესთავაზებს შემსყიდველს. ასეთი წესით მედიკამენტების შესყიდვა უარყოფით ზეგავლენას ახდენს შეძენილი მედიკამენტების ხარისხზე, ვინაიდან ბაზარზე არსებობს ერთი და იგივე აქტიური ნივთიერების შემცველი სხვადასხვა მწარმოებლისა და ხარისხის მედიკამენტები, ხოლო საბაზრო ფასი პირდაპირ კავშირშია მედიკამენტის ხარისხთან. ამდენად, სპეციალური „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „ო“ ქვეპუნქტის თანახმად, „იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა“ წარმოადგენს სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების სპეციალურ სახეს, რომელიც მოიცავს ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირის საკუთარი თავისთვის ან/და სხვა პირისთვის ზიანის, მუქარის ან/და ძალადობის შემცველი ქცევის რისკის შემცირების, რესოციალიზაციისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისკენ მიმართულ ღონისძიებათა სისტემას. 572 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „გ“ პუნქტში მოცემული განმარტების თანახმად, „ფსიქიატრიული დახმარება“ გულისხმობს ღონისძიებათა კომპლექსს, რომლის მიზანია ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირის გამოკვლევა, მკურნალობა და დაავადების გამწვავების თავიდან აცილება, მისი სოციალური ადაპტაციისა და საზოგადოებაში რეინტეგრაციის ხელშეწყობა. ნათელია, რომ მკურნალობა ფსიქიატრიული დახმარების მხოლოდ ერთ-ერთი შემადგენელი ნაწილია. 573 „სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის პირველი პუნქტის „რ“ ქვეპუნქტი. 574 მაგალითისთვის შპს „რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის“ სატენდერო დოკუმენტაცია იხილეთ შემდეგ მისამართზე: https://tenders.procurement.gov.ge/public/lib/files.php?mode=app&file=1020606&code=1421248491 [ბოლოს ნანახია 17.03.2016]. 571 462 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, მკურნალობის ეფექტურობის უზრუნველყოფის მიზნით, მიზანშეწონილია შემუშავდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებების ბაზისური მედიკამენტების ნუსხა, რომელშიც განისაზღვრება ახალი თაობის, მაღალი ხარისხის მედიკამენტების ჩამონათვალი. ამასთან, უზრუნველყოფილი უნდა იქნას ამ მედიკამენტების ხელმისაწვდომობა ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში. ამავდროულად სათანადო ხარსიხის მედიკამენტებით უზრუნვეყოფის მიზნით, უნდა გაიზარდოს ფსიქიატრიული შემთხვევის დაფინანსების მოცულობა და დაწესდეს მედიკამენტების შესყიდვის ყველაზე მოსახერხებელი, შეღავათიანი რეჟიმი. მედიკამენტების გვერდითი მოვლენები და ლაბორატორიული გამოკვლევები ყველა ანტიფსიქოზურ პრეპარატს გააჩნია გვერდითი მოვლენები, რომელთა გამოვლინება და კლინიკური მნიშვნელობა ცვალებადია და დამოკიდებულია მედიკამენტისა და პაციენტის ინდივიდუალურ თვისებებზე. გვერდითი ეფექტები მოიცავს ქვემოჩამოთვლილ კლინიკურ გამოვლინებებს:  ექსტრაპირამიდული სინდრომი (პარკინსონული სინდრომი, მწვავე დისტონიური რეაქცია, აკათიზია და მოგვიანებითი დისკინეზია);  ავტონომიური ეფექტები (მხედველობის გაბუნდოვნება, თვალის შიდა წნევის მატება, პირის და თვალების სიმშრალე, ყაბზობა და შარდის შეკავება);  პროლაქტინის დონის გაზრდა;  კრუნჩხვა;  სედაცია;  წონის მატება. ექსტრაპირამიდული გართულების ნიშნები ადვილად შეიცნობა, მაგრამ მათი პროგნოზირება ძნელია და მათი არსებობა არაკეთილსაიმედო პროგნოზს უკავშირდება. ამიტომ ყველა ქვეყანაში ფსიქიატრები ცდილობენ ამ გართულების თავიდან აცილებას. განსაკუთრებულ პრობლემას წარმოადგენს მოგვიანებითი დისკინეზია (სახის და ტანის უნებლიე მოძრაობები), რომელიც შეიძლება არ გამოვლინდეს მაშინვე, რეზისტენტულია მკურნალობისადმი, ხანგრძლივად ვლინდება და შესაძლოა მკურნალობის შეწყვეტის მიზეზი გახდეს. დაწესებულებებში ხშირად კომბინირებული მედიკამენტოზური მკურნალობის ერთ-ერთ კომპონენტს მედიკამენტი „კლოზაპინი“ (50-300 მგ/დღეში) წარმოადგენს. „კლოზაპინით“ მკურნალობისას სისხლში ცვლილებების (აგრანულოციტოზი) განვითარების რისკის დინამიური შეფასება არ ხდება და კლოზაპინის დანიშვნისას სისხლის სურათი გაიდლაინის 463 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიხედვით არ კონტროლდება, ასევე არ ხდება მეორე თაობის ნეიროლეფსიური მედიკამენტებით მკურნალობისას მეტაბოლიტური ცვლილებების და განსაკუთრებით ჰიპერგლიკემიის განვითარების რისკის კლინიკურ-ლაბორატორიული დინამიური შეფასება . 575 ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრის პაციენტთა უმეტესობას აღენიშნება ე.წ. ექსტრაპირამიდული სინდრომი, რაც მედიკამენტების ზედოზირების ერთერთი შედეგია. ცენტრში „აზალეპტინით“ („ლეპონექსით“) მკურნალობისას არ ხდება სისხლის აუცილებელი კონტროლი ლეიკოციტებზე და გრანულოციტებზე, რადგან ეს გამოკვლევა ფასანია და ყველა პაციენტს არ შეუძლია საფასურის გადახდა. სისხლის კონტროლის გარეშე ამ მედიკამენტის დანიშვნა საშიშია პაციენტის ჯანმრთელობისათვის. სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში არ ხდება ფსიქოტროპული მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების (აგრანულოციტოზი, ჰიპერგლიკემია, არითმია) კლინიკურლაბორატორიული და ინსტრუმენტული მონიტორინგი, რადგან, დირექტორის განმარტებით, დაწესებულებას შესაბამის ტექნიკური და პროფესიული რესურსი არ გააჩნია. სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოება პაციენტების მიღება, განთავსება, გაწერა, დაკვირვება და სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოება საქართველოს კანონმდებლობისა და შრომის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ შემუშავებული ნორმატიული აქტების დაცვით უნდა ხდებოდეს 576; კლინიკური დიაგნოსტირების მიზნით გამოყენებული უნდა იყოს ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ შემუშავებული და ამავე სამინისტროს მიერ რეკომენდირებული დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაცია ICD-10 . 577 შიზოფრენიის მკურნალობა და მართვა მოზრდილებში (გაიდლაინი), ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.moh.gov.ge/files/01_GEO/jann_sistema/gaidlaini/gaidlain-protokol/125.1.pdf [ბოლოს ნანახია 06.03.2016] დეპრესიის მკურნალობა და მართვა მოზრდილებში - კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაცია (გაიდლაინი), ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: http://www.moh.gov.ge/files/01_GEO/jann_sistema/gaidlaini/gaidlain-protokol/126.1.pdf [ბოლოს ნანახია 06.03.2016]. 576 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანება №108/ნ 2009 წლის 19 მარტი ქ. თბილისი ,,სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის დამტკიცების შესახებ’’ 577 ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის (1994) დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაცია ICD-10. http://www.who.int/classifications/icd/en/ [ბოლოს ნანახია 18.03.2016]. 575 464 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მონიტორინგმა სამედიცინო დოკუმენტაციის მრავალი ხარვეზი გამოავლინა. ზოგიერთ დაწესებულებაში ფსიქიატრები არარეგულარულად ნახულობდნენ პაციენტებს და მათი მეთვალყურეობის შედეგები, ასევე, არარეგულარულად არის ასახული სამედიცინო ბარათებში. სამედიცინო ბარათები არ შეიცავდა ინდივიდუალური მკურნალობის გეგმის მონაცემებს. არაერთი კალიგრაფიის გამო. ჩანაწერის უმეტეს წაკითხვა დაწესებულებაში პრაქტიკულად პაციენტის შეუძლებელია მდგომარეობის ექიმის აღმწერი ჩანაწერების, ე.წ. კურსუსების წარმოება არარეგულარულად ხდება. თავად კურსუსები კი, ძირითადად, შაბლონური ხასიათისაა. სომატური დაავადებების მკურნალობა ფსიქიკური აშლილობების მქონე პირებში საკმაოდ მაღალია ფიზიკური/სომატური გართულებებიც. მიუხედავად იმისა, რომ მეტაბოლურ პრობლემებსა და ანტიფსიქოზურ მედიკამენტებს შორის კავშირი ბოლომდე ნათელი არ არის, ყველა თანხმდება იმაზე, რომ პაციენტები, რომლებიც ხანგრძლივად იღებენ ანტიფსიქოზურ მედიკამენტებს უნდა გადიოდნენ ფიზიკური ჯანმრთელობის რეგულარულ სამედიცინო შემოწმებას. 578 შიზოფრენიის მართვის ეროვნულ გაიდლაინში579 ხაზგასმულია ანტიფსიქოზური მედიკამენტების მონიტორინგის მნიშვნელობა სომატური პრობლემების ადრეული გამოვლენის, სიმძიმის შეფასების და ანტიფსიქოზური მკურნალობის სტრატეგიის სწორი შერჩევისთვის. იქვე არის მოცემული პაციენტთა ფიზიკური და ბიოქიმიური პარამეტრების კვლევის სავარაუდო სიხშირის ცხრილი. სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში, როგორც პაციენტის ინდივიდუალური სამედიცინო ბარათების შეფასებითა და პაციენტების ინტევიუირებით ირკვევა, პაციენტის მხოლოდ ფსიქიატრიული შეფასება ხდება, ხოლო სომატური ჯანმრთელობის შეფასება, არც პაციენტის მიღებისას და არც შემდგომი მკურნალობის პროცესში არ ხდება, მხოლოდ კრიტიკულ სიტუაციაში ხდება ექთნის მიერ წნევის და პულსის გაზომვა და ჰიპოტონიისა და ბრადიკარდიის 580 გამოვლინებისას დახმარება ძირითადად „კოფეინის“ ან „კორდიამინის“ ინექციით, იშვიათად „ვალერიანის“ ან „ვალიდოლის“ ტაბლეტის მიცემით ამოიწურება და გადაუდებელი დახმარების საჭიროებისას, იძახებენ სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადას. ექიმი-სპეციალისტები, მათ შორის თერაპევტი და სტომატოლოგი, დაწესებულებას არ ჰყავს, კლინიკური ანალიზებიდან, მხოლოდ სისხლის და შარდის საერთო ანლიზი კეთდება და ისიც წელიწადში ერთხელ. Barnes et al., 2007; Newcomer, 2007; Suvisaari et al., 2007. შიზოფრენიის მკურნალობა და მართვა მოზრდილებში - კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაცია (გაიდლაინი), თავი 4.7. 580 დაბალი არტერიული წნევა და გულისცემის შენელება. 578 579 465 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ერთ-ერთი პაციენტი, რომელსაც ფილტვის ტუბერკულოზის დიაგნოზით ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ქუტირი) სტაციონირებისას ანტიტუბერკულოზური მკურნალობა ჩაუტარდა, 2011 წლის 4 მარტიდან სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში იმყოფება. მას სომატური ჯანმრთელობის შეფასება და ტუბერკულოზის რეციდივის პრევენციისათვის საჭირო მონიტორინგი არ ჩატარებია. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში (ქუტირი) პაციენტის სტაციონარში მიღებისას განისაზღვრება აუცილებელი კლინიკურ-ლაბორატორიული გამოკვლევების და ექიმ-სპეციალისტების კონსულტაციების ნუსხა: სისხლის საერთო ანალიზი, შარდის საერთო ანალიზი, ვასერმანის რეაქცია, გლუკოზის ტესტი, ელექტროკარდიოგრაფია (ეკგ); ფსიქოლოგის, თერაპევტის და ნევროლოგის კონსულტაცია, საჭირო შემთხვევაში ტარდება დერმატოვენეროლოგის, რენდგენოლოგიული სტომატოლოგის, გინეკოლოგის, ფტიზიატრის კონსულტაცია, კვლევა, ნახველის ანალიზი. ტუბერკულოზით დაავადების გამოვლენის შემთხვევაში პაციენტები იღებენ ადეკვატურ მკურნალობას. მიუხედავად ზემოთქმულისა, ინტერვიურებულ პაციენტთა დიდი ნაწილი გამოთქვამდა ჩივილებს სომატური ჯანმრთელობის პრობლემებთან და სამედიცინო მომსახურების ადეკვატურობასთან დაკავშირებით. რამდენიმე პაციენტმა განაცხადა, რომ მათ ვირუსული ,,C” ჰეპატიტი და გასტროინტესტინალური პრობლემები აქვთ, თუმცა შესაბამისი კლინიკური გამოკვლევები და ექიმი-სპეციალისტის კონსულტაცია არ ჩატარებიათ. ასე მაგალითად, არანებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ ერთ-ერთ პაციენტს (50 წ. Ds. F20.0) მუხლის სახსარში არსებული მეტალოკონსტრუქციის არსებობის გამო, შეზღუდული აქვს მოძრაობა, ესაჭიროება განმეორებითი ქირურგიული ჩარევა, ამის შესახებ ინფორმირებულია მისი მკურნალი ფსიქიატრი, მაგრამ ქირურგის ან ტრავმატოლოგის კონსულტაცია, ასევე დამატებითი კლინიკური გამოკვლევები არ ჩატარებია და შესაბამისად ოპერაციაც არ იგეგმება. პაციენტს ასევე აღენიშნება ნეიროლეფსიური მედიკამენტებით მკურნალობის გვერდითი ეფექტები (ექსტრაპირამიდული შეკავება, ტრემორი), რაც კიდევ უფრო ამძიმებს პაციენტის მდგომარებას, უზღუდავს თავისუფალი გადაადგილების უნარს. ფსიქიატრიული პაციენტების სტომატოლოგიური დახმარება მხოლოდ კბილის ესტრაქციით ამოიწურება და არ ხდება თერაპიული დახმარება, რაც ორთოპედიულ პრობლემებთან ერთად განსაკუთრებული სიმწვავით ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრის ბენეფიციარებში გვხვდება. მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა გარკვეული პრობლემები მედიკამენტების ხელმისაწვდომობის კუთხით. კერძოდ, რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონერვოლიგიური საავამყოფოში (ხელვაჩაური), მედიკამენტების მარაგის შემოწმებისას მონიტორინგის ჯგუფმა აღმოაჩინა 466 შემდეგი ვადაგასული მედიკამენტები: საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „პარაცეტამოლი“, „პაპავერინი“, „დიმედროლი“, „დიგოქსინი“. ვადაგასული მედიკამენტები იქნა აღმოჩენილი ასევე სენაკის სარაიონთაშორისო ფსიქონევროლოგიურ დისპანსერში: „ტრიფტაზინი“ 581, „ტიზერცინი“, „დექსდუნი“, „კლოფელინი“, B1 და B6 ვიტამინები. მედიკამენტების მწვავე დეფიციტი იყო სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში. ბედიანის ფსიქიატრიული საავადმყოფოს პერსონალის განმარტებით, მათ არ გააჩნიათ საკმარისი ფინანსური რესურსი, რათა პაციენტები უზრუნველყონ სომატური დაავადებების გამოკვლევითა და მკურნალობით. პერსონალი აღიარებს, რომ დაწესებულების ბენეფიციარებს მწვავე სომატური საჭიროებები აქვთ. პრობლემას წარმოადგენს ასევე დაწესებულების გეოგრაფიული მდებარეობა, უახლოეს სამედიცინო დაწესებულებამდე შორი მანძილი და დაზიანებული გზა. პერსონალის განმარტებით, 2015 წლის განმავლობაში არ ყოფილა პაციენტის სომატური დაავადებების გამოკვლევისა და მკურნალობის მიზნით სამედიცინო დაწესებულებაში გადაყვანის შემთხვევა. მონიტორინგის ჯგუფმა შეისწავლა პაციენტთა სამედიცინო ბარათები და მივიდა დასკვნამდე, რომ არაერთი პაციენტი საჭიროებს სომატური ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამოკვლევასა და მკურნალობას. სამედიცინო დოკუმენტაციაში ხშირად მითითებულია სხვადასხვა ექიმ-სპეციალისტის კონსულტაციისა და გამოკვლევის შესახებ რეკომენდაცია, თუმცა ამ რეკომენდაციების საპასუხოდ მიღებული ზომების შესახებ ინფორმაცია არ იძებნება. ასე მაგალითად, ერთ-ერთი პაციენტი უჩიოდა ტკივილს წელის არეში 3 თვის განმავლობაში. სამედიცინო დოკუმენტაციაში მითითებულია წინასწარი დიაგნოზი: ორმხრივი ნეფრიტი. ამ ჩანაწერის შემდეგ კიდევ არის შესრულებული ერთი ჩანაწერი და მითითებულია, რომ პაციენტს აქვს თირკმლების უკმარისობა და ესაჭიროება ნეფროლოგი. პაციენტს დაენიშნა „იბუპროფენი“. ნეფროლოგის მიერ კონსულტაციის ჩატარება არ დასტურდება. სამედიცინო ბარათში ასევე არის ქირურგის ჩანაწერი, რომ პაციენტი დაავადებული ქრონიკული ნეფრიტით, დანიშნულია „ნიტროქსოლინი“ 3 დღის განმავლობაში და რეკომედაბულია საშარდე გზების ექოსკოპია. ექოსკოპიის ჩატარების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია სამედიცინო ბარათში არ მოიპოვება. მონიტორინგის განხორციელების დროისთვის, 2015 წლის განმავლობაში ბედიანის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში დაფიქსირებული იყო პაციენტის გარდაცვალების 5 შემთხვევა, სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში - 7 შემთხვევა, ქუთაისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში - 1 შემთხვევა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში - 11 შემთხვევა, თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი - 4 შემთხვევა, სენაკის სარაიონთაშორისო ფსიქონევროლოგიური დისპანსერი - 1 შემთხვევა. აქვე აღსანიშნავია, რომ სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის და მონიტორინგის დეპარტამენტმა საქართველოს 581 შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური „ტრიფტაზინი“ დაწესებულებაში აქტიურად გამოიყენებოდა. 467 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაცვის სამინისტროდან გამოითხოვა ინფორმაცია 2014-2015 წლებში ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთა გარდაცვალების შესახებ 582, თუმცა, სამწუხაროდ, ეს ინფორმაცია პრევენციის და მონიტორინგის დეპარტამენტს, ანგარიშის მომზადების პროცესში, არ მიუღია. გარდაცვლილ პაციენტთა სამედიცინო ბარათების შესწავლის შედეგებზე დაყრდნობით, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ გარდაცვლილი პაციენტების სამედიცინო ბარათებიდან არ ჩანს მათთვის საჭირო სამედიცინო მომსახურების გაწევის ფაქტი, ასე მაგალითად: ც.ა.-ს შემთვევა პაციენტი აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტში მოთავსებული იქნა 2015 წლის 15 მაისს. თერაპევტის მიერ ჩატარებული კონსულტაციის ბარათიდან ირკვევა, რომ პაციენტი არის კახექსიური, ასევე სხეულზე აღენიშნება ნაწოლები. ამის შემდგომ, მორიგე ექიმის 2015 წლის 28 მაისის ჩანაწერიდან ირკვევა, რომ პაციენტი არ იყო კონტაქტური, იმყოფებოდა კომატოზურ მდგომარეობაში, გამოძახებული იქნა ხონის სასწრაფო დახმარების ბრიგადა და გადაყვანილი იქნა ქ. ქუთაისის ო. ჩხობაძის სახელობის ინვალიდთა და ხანდაზმულთა სამკურნალო-სარეაბილიტაციო ცენტრში, სადაც 2015 წლის 29 მაისს გარდაიცვალა. პაციენტის სამედიცინო ისტორიაში არსებულ სამედიცინო ცნობაში მითითებულია, რომ პაციენტი გარდაცვალების მიზეზია გულის გაჩერება (I46); ძილიანობა, სტუპორი და კომა (R40); ინსულტი, რომელიც არ არის დაზუსტებული, როგორც სისხლჩაქცევა ან ინფარქტი (I64); ბრონქოპნევმონია (J18.0). სამედიცინო ბარათიდან ირკვევა, რომ პაციენტს ერთჯერადად ჩატარებული აქვს კარდიოგრაფია, სისხლისა და შარდის ანალიზები. სამედიცინო ბარათიდან არ ჩანს, რა სახის მკურნალობა ჩაუტარდა პაციენტს პნევმონიასთან დაკავშირებით. პაციენტებისთვის სომატურ დაავადებებთან დაკავშირებით დამატებითი კონსულტაციების და გამოკვლევების ჩატარება განსაკუთრებულ პრობლემას წარმოადგენს სურამის ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში. ნ.ხ.-ს შემთხვევა პაციენტი (დაბდებული 18.02.1960) სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში მოთავსებული იქნა 2014 წლის 9 ივნისს პარანოიდული შიზოფრენიის დიაგნოზით (F20.0). პაციენტს აღენიშნებოდა კანქვეშა ვენების გაგანიერება, ქრონიკული ვენური უკმარისობა, ასევე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის და მონიტორინგის დეპარტამენტის უფროსის 2015 წლის 4 დეკემბრის 03-1/9906 წერილი. 582 468 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მარცხენა ბარძაყის ძვლის ყელის მოტეხილობა, მარცხენა მენჯ-ბარძაყის სახსრის ენდოპროთეზირების შემდგომი პერიოდი (S72.0). ექიმის ჩანაწერებიდან ირკვევა, რომ პაციენტი იყო მწოლიარე, რის შედეგადაც გაუჩნდა ნაწოლები, რომელიც უმუშავდებოდა წყალბადის ზეჟანგით და თურმანიძის მალამოთი. ექიმის 2015 წლის 10 მარტის ჩანაწერში მითითებულია, რომ პაციენტი სამედიცინო პერსონალის შემოვლის დროს დილის 10 საათზე გარდაიცვალა, თუმცა არ არის აღნიშნული გარდაცვალების მიზეზი და ჩატარდა თუ არა რეანიმაციული ღონისძიებები. ამასთან, ექიმის ჩანაწერებიდან ირკვევა, რომ ბოლო კვირის განმავლობაში პაციენტი უჩიოდა ზოგად სისუსტეს, თუმცა პაციენტისთვის არ ჩაუტარებიათ დამატებითი გამოკვლევები და მკურნალობა. პაციენტის სამედიცინო ბარათში დევს მხოლოდ სისხლის და შარდის ანალიზის შედეგები. ა.მ.-ს შემთხვევა პაციენტი (დაბადებული 12.01.1941) სურამის ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოთავსებული იქნა 2015 წლის 19 ივნისს. პაცინტის დიაგნოზი იყო პარანოიდული შიზოფრენია (F20.0), ამასთან, ჰქონდა ძირითადი დაავადების გართულებები, კერძოდ, გულსისხლძარღვთა უკმარისობა თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მოშლით, ასევე ჰიპერტონიული დაავადება. მიუხედავად იმისა, რომ პაციენტს ჰქონდა ჰიპერტონიული დაავადება, სამედიცინო ბარათიდან არ ირკვევა, ხდებოდა თუ არა არტერიული ჰიპერტენზიის რეგულარული კონტროლი, ასევე არ ჩანს, ჩაუტარდა თუ არა საჭირო გამოკვლევები და მკურნალობა სომატურ დაავადებებთან დაკავშირებით. პაციენტი სტაციონარში ყოფნის დროს იმყოფებოდა მწოლიარე მდგომარეობაში, გარდაცვალების წინა დღეს იყო უკონტაქტო, სახე ჰქონდა შეშუპებული და აღენიშნებოდა ქოშინი. 2015 წლის 14 ოქტომბერს პაციენტი გარდაიცვალა. განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებზე დაყრდნობით, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მივიდა დასკვნამდე, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სომატური დაავადებების მკურნალობის კუთხით მწვავე პრობლემებია. მდგომარეობა შედარებით უკეთესია იმ ფსიქიატრიულ დეპარტამენტებში/განყოფილებებში, რომელიც საერთო პროფილის საავადმყოფოებში არსებობს (მაგ. აკად. ო. ღუდუშაურის სახ. ეროვნული სამედიცინო ცენტრის ფსიქიატრიული დეპარტამენტი). ასეთ ფსიქიატრიულ დეპარტამენტებს/განყოფილებებს ხელი მიუწვდებათ საერთო პროფილის საავადმყოფოს სხვადასხვა განყოფილებებში არსებულ მომსახურებებზე. სომატური დაავადებების დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადებებში, როგორიცაა შპს. „ა. ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფო“, შპს. ,,სენაკის სარაიონთაშორისო ფსიქონევროლოგიური დისპანსერი’’, შპს. ,,რესპუბლიკური კლინიკური 469 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქონერვოლიგიური საავამყოფო’’, შპს. ,,ბედიანის ფსიქიატრიული საავადმყოფო’’, შპს. ,,აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრი’’ 583. შესაბამისად, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ მნიშვნელოვანია გადაიდგას არსებითი ნაბიჯები, რათა შეიქმნას ფსიქიატრიული პაციენტებისთვის განკუთვნილი მეტი საწოლი ზოგადი პროფილის თანდათანობით საავადმყოფოებში გადავიდეს და ფსიქიატრიული დახმარების სისტემა სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში მიწოდების მოდელზე. 584 სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასდებით, აუცილებელია გატარდეს შესაბამისი ზომები, მათ შორის ფსიქიატრიული გადაიხედოს შემთხვევის დაფინანსების დაფინანსების მეთოდოლოგია მოცულობა, რათა და გაიზარდოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებულ ყველა პაციენტს ხელი მოუწვდებოდეს დროულ და ადეკვატურ სამედიცინო მომსახურებაზე. რეკომენდაციები: საქართველოს მთავრობას 2015 წლის 22 ოქტომბერს განხორციელდა სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული შპს „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ 95%-იანი წილის შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოება „ბ&ნ“-ისათვის პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზება (საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 22 ოქტომბრის N2248 განკარგულება, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3034586 [ბოლოს ნანახია 18.03.2016]). 584 ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის პოზიციის თანახმად, სასურველია სტაციონარული 583 ფსიქიატრიული დახმარება პაციენტებს მიეწოდებოდეს ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში, თუმცა მრავალი ქვეყანა ჯერ კიდევ ძირითადად ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებს ეყრდნობა. საქართველოში ფსიქიატრიული პაციენტებისთვის განკუთვნილი საწოლების რაოდენობა ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში 2014 წლის მდგომარეობით შეადგენდა 2,31-ს 100 000 მოსახლეზე, ხოლო ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში - 32,32-ს 100 000 მოსახლეზე. საქართველოში ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებში საწოლების რაოდენობა 100 000 მოსახლეზე აღემატება მსოფლიო მასშტაბით საშუალო მაჩვენებელს (17,5 საწოლი 100 000 მოსახლეზე), თუმცა ეს მაჩვენებელი თითქმის 3-ჯერ ნაკლებია ლატვიის ანალოგიურ მაჩვენებელზე (105,09). ასევე აღსანიშნავია, რომ საქართველოში 100 000 მოსახლეზე ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული პაციენტებისთვის განკუთვნილი საწოლების რაოდენობა ოცჯერ ნაკლებია ესტონეთის ანალოგიურ მაჩვენებელზე (47,05), რომელიც სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში გაწევის მოდელზე გადავიდა და ფსიქიატრიულ საავადმყოფოებში 100 000 მოსახლეზე მხოლოდ 7,71 საწოლი მოდის. 470 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • გადაიხედოს დაფინანსების მეთოდოლოგია და გაიზარდოს ფსიქიატრიული შემთხვევის დაფინანსების მოცულობა, რათა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებულ ყველა პაციენტს ხელი მოუწვდებოდეს სომატური ჯანმრთელობის მდგომარეობის დროულ და ადეკვატურ გამოკვლევასა და მკურნალობაზე • გადასინჯოს დაფინანსების მოდელები მკურნალობის ხარისხის პრიორიტეტულობის გათვალისწინებით, რათა გაიზარდოს გრძელვადიანი მკურნალობის დაფინანსების მოცულობა • მაღალი ხარისხის მედიკამენტების შესყიდვის უზრუნველსაყოფად გადაისინჯოს • ფსიქიატრიული დამხარების დაფინანსების მეთოდოლოგია მედიკამენტების ხარისხის პრიორიტეტულობის გათვალისწინებით, დაწესდეს მედიკამენტების შესყიდვის ყველაზე მოსახერხებელი, შეღავათიანი რეჟიმი საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა სტაციონარში ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხის უზრუნველყოფის მიზნით მოხდეს შესაბამისი სტატისტიკური მონაცემების აკურატული შეგროვება, რეჰოსპიტალიზაციის ინდიკატორის უკეთესი აღწერა და • მკურნალობის გამოსავლების სტანდარტების განსაზღვრა დააწესოს მკაცრი მეთვალყურეობა დაყოვნების ვადის შესაბამისობაზე მწვავე ეპიზოდის სტაბილიზაციის ხარისხთან; გადასინჯოს დაფინანსების მოდელები მკურნალობის ხარისხის პრიორიტეტულობის გათვალისწინებით, რათა გაიზარდოს გრძელვადიანი მკურნალობის დაფინანსების მოცულობა • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოხდეს მულტიდისციპლინური მიდგომის მეთოდებისა და საშუალებების დანერგვა, გაფართოვდეს გამოყენება, დაინერგოს თერაპიული შემთხვევის ინდივიდუალური მართვის მეთოდი • შემუშავდეს დამატებითი გაიდლაინები და ექიმებს გაეწიოთ ზედამხედველობა დანიშნული მედიკამენტების დოზირებაზე, რათა აღმოიფხვრას ე.წ. ზედოზირების შემთხვევები და ქიმიური შეზღუდვის არამიზანშეწონილად გამოყენების შესაძლებობა • შემუშავდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებების ბაზისური მედიკამენტების ნუსხა, რომელშიც განისაზღვრება ახალი თაობის, მაღალი ხარისხის მედიკამენტების ჩამონათვალი; ამასთან, უზრუნველყოფილი იქნას ამ მედიკამენტების ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ხელმისაწვდომობა ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში • განხორციელდეს მკაცრი ზედამხედველობა სომატური ჯანმრთელობის მდგომარეობის დროული და ადეკვატური გამოკვლევისა და მკურნალობის უზრუნველყოფაზე 471 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • გადაიდგას არსებითი ნაბიჯები, რათა შეიქმნას ფსიქიატრიული პაციენტებისთვის განკუთვნილი მეტი საწოლი ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში და ფსიქიატრიული დახმარების სისტემა თანდათანობით გადავიდეს სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში მიწოდების მოდელზე ფსიქიატრიული დაწესებულების დირექტორებს • შემუშავდეს თითოეული პაციენტის მკურნალობის ინდივიდუალური გეგმა, რომელიც მოიცავს მკურნალობის მიზნებს, გამოყენებული თერაპიულ საშუალებებსა და პასუხისმგებელი პერსონალს. მოხდეს პაციენტის ჩართვა ინდივიდუალური მკურნალობის გეგმის შედგენაში და მისი ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობის • დინამიკის შეფასების პროცესში მიიღონ ყველა საჭირო ზომა, რათა მოხდეს მულტიდისციპლინური მიდგომის დანერგვა, გაფართოვდეს თერაპიული მეთოდებისა და საშუალებების გამოყენება, დაინერგოს შემთხვევის ინდივიდუალური მართვის მეთოდი • მიიღონ ყველა საჭირო ზომა, რათა მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია პაციენტებს რეგულარულად მიეწოდებოდეთ მათთვის გასაგებ ენაზე და ეს განხილული იყოს, როგორც თერაპიული პროცესის შემადგენელ ნაწილი; ამასთან, უზრუნველყოს, რომ ფსიქიატრიული დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალი პატივს სცემდეს პაციენტის უარს მკურნალობაზე და ცდილობდეს მკურნალობის მნიშვნელობაზე და მოსალოდნელ შედეგზე დეტალური ინფორმაციის მიწოდების გზით პაციენტის მკურნალობაზე დაყოლიებას • მედიკამენტების გვერდითი მოვლენების მართვის მიზნით, უზრუნველყოფილ იქნას აგრანულოციტოზის, მეტაბოლიტური ცვლილებების და განსაკუთრებით ჰიპერგლიკემიის განვითარების რისკის კლინიკურ-ლაბორატორიული დინამიკური შეფასება, ასევე ლეიკოციტების კონტროლი • უზრუნველყოფილ იქნას დაწესებულებაში სამედიცინო დოკუმენტაციის სრულყოფილი წარმოება • მიიღონ ყველა საჭირო ზომა სომატური დაავადებების დროული დიაგნოსტიკისა და ადეკვატური მკურნალობის უზრუნველსაყოფად • უზრუნველყონ დროული და ადეკვატური სტომატოლოგიური მომსახურება • უზრუნველყონ მედიკამენტების ვარგისიანობის ვადის მუდმივი კონტროლი, ვადაგასული მედიკამენტების დადგენილი წესით ამოღება და გამოყენების პრევენცია წინადადება საქართველოს პარლამენტს 472 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • პირის ღირსებასა და პირად ხელშეუხებლობაზე დაფუძნებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემის შექმნის საფუძვლის კანონმდებლობაში განმტკიცების მიზნით, „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტიდან ამოღებულ იქნას ფრაზა - „ეს უფლება იზღუდება ამ კანონის მე-18 და 221 მუხლებით გათვალისწინებულ შემთხვევებში“ • „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში ტერმინი - „იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა“ შეიცვალოს ტერმინით - “იძულებითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარება“ ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაცია, ფსიქოლოგიური და სოციალური მომსახურება „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისკენ მიმართულ ღონისძიებათა სისტემა მოიცავს სამედიცინო და ფსიქოსოციალურ ღონისძიებების ინტერვენციებს. განხორციელების ამ მიზანია უკანსაკნელის პაციენტის ფარგლებში სოციალური და დაგეგმილი შრომითი კონტაქტების შენარჩუნება და იმ უნარ-ჩვევების გამომუშავება, რომლებიც განსაზღვრავს საზოგადოებაში მისი დამოუკიდებლად ცხოვრების შესაძლებლობას585. დასახელებული კანონის საფუძველზე, საქართველოს მთავრობის დადგენილებით 2014 წელს დამტკიცდა ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის სტანდარტები586, რომლის თანახმად ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაცია შესაძლებელია ჩატარდეს როგორც ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის ცენტრებში, ასევე მრავალპროფილური საავადმყოფოს ფსიქიატრიულ განყოფილებებში და გრძელვადიან ფსიქიატრიული მომსახურეობის დაწესებულებებში (თავშესაფრებში), ფსიქო-ნევროლოგიურ დისპანსერებში. 2015 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის დადგენილების 587 შესაბამისად ფსიქოსოციალური რეაბილიტაცია, გულისხმობს ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა გამოჯანმრთელების, სოციალური ადაპტაციისა და საზოგადოებაში ინტეგრაციის ხელშეწყობას და დამოუკიდებლად ცხოვრებისთვის საჭირო ბაზისურ უნარ-ჩვევათა აღდგენა/შესწავლას, მათ შორის პაციენტის საჭიროებების განსაზღვრას, ინდივიდუალური და სპეციფიკური რეაბილიტაციური გეგმის „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 21, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/24178 [ბოლოს ნანახია 21.03.2016]. 586 საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის N68 დადგენილება ,,ტექნიკური რეგლამენტი – ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის სტანდარტები“, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2198173 [ბოლოს ნანახია 21.03.2016]. 587 საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 ივნისის N308 დადგენილება „2015 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ“, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2891068 [ბოლოს ნანახია 21.03.2016]. 585 473 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შედგენას, ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის მეთოდების განხორციელებას დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად. ფსიქიატრიული დაწესებულებების მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ფსიქო– სოციალური რეაბილიტაციის დაწესებულებაში შეზღუდულია, მოცულბა რაც პრაქტიკულად განპირობებულია ყელა ფსიქიატრიულ შესაბამისი საშუალებების, აღჭურვილობის, მასალებისა და სპეციალურად მომზადებული პერსონალის ნაკლებობის გამო. დაწესებულებების უმეტეს ნაწილს ჰყავს ფსიქოლოგი, მაგრამ ის რეგლამენტით დადგენილ ინდივიდუალურ და ჯგუფურ თერაპიულ ჩარევებს ნაკლებად მიმართავს. სუსტად არის განვითარებული შრომითი თერაპია. პაციენტთა ნაწილი ძირითადად ასრულებს დასუფთავებით და მომსახურებით სამუშაოებს, რაც შრომით თერაპიად ვერ ჩაითვლება. ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში ფუნქციონირებს სოციალური რეაბილიტაციის განყოფილება. მასში დასაქმებული არიან სოციალური მუშაკები, (მათ შორის, განყოფილების უფროსი), ფსიქოლოგი, თანასწორგანმანათლებელი და ერგოთერაპევტი. დაწესებულებაში ფუნქცინირებს არტ თერაპიის ჯგუფი. არტთერაპევტის ფუნქციები შეთავსებული აქვს სოციალურ მუშაკს. ფსიქოლოგები მუშაობენ ჯგუფური თერაპიისა და ინდივიდუალური თერაპიის მეთოდებით. ჯგუფებში ხდება როგორც მწვავე, ისე გრძელვადიან მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების ჩართვა. სოციალური მუშაკები პაციენტებს ეხმარებიან სპორტულ აქტივობებში, გასეირნებაში, სხვადასხვა უფლების აქტივობებში ჩართვა რეალიზებაში. ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში პაციენტის ხდება მხოლოდ ექიმ–ფსიქიატრის ნებართვით. თუმცა პაციენტებისთვის არ არის ცნობილი, რა კრიტერიუმები განაპირობებს ასეთ ჩართულობას. მათთთან ინტერვიუს დროს გამოიკვეთა, რომ ამ კუთხით ხშირად ადგილი აქვს ტენდენციური გადაწყვეტილების მიღების შემთხვევებს. პაციენტები აღნიშნავენ, რომ ფუნქციონირებს კალათბურთის დარბაზი, თუმცა სპორტულ აქტივობებში ჩართვა ხდება შერჩევით, სუბიექტური მდგომარეობიდან გარემოებებიდან და არა პაციენტის ჯანმრთელობის გამომდინარე. ერთ-ერთი პაციენტის განცხადებით, მან გამოთქვა სპორტულ აქტივობაში მონაწილეობის სურვილი, რისი საშუალებაც არ მიეცა. პაციენტთა მკურნალობის გეგმებში არ არის გათვალისწინებული ფსიქო–სოციალური რეაბილიტაციის კომპონენტი, არ არის გაწერილი, რა სახის ღონისძიებებში/თერაპიულ აქტივობებში ჩართვა ესაჭიროება პაციენტს. ეს კი განპირობებულია მათი შემუშავების პროცესში სოციალური მუშაკების ნაკლები მონაწილეობით. პაციენტის შეფასება სოციალური მუშაკების მიერ ხდება ინდივიდუალურად. მწვავე განყოფილებაში მყოფ პაციენტების შესახებ ივსება მოკლე შეფასების ფორმები, რომლებიც ინახება სოციალურ მუშაკთან და არ დევს სამედიცინო ბარათებში. სოციალური მუშაკების ინფორმაციით, 474 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პაციენტების კონსულტირების შემდეგ სრულად ფასდებიან მხოლოდ ცალკეული პირები. ბოლო დროს სასამართლოს მოთხოვნის საფუძველზე დაიწყო ყველა პაციენტის სრული შეფასება. შესაბამისი ფორმები პაციენტების სამედიცინო ბარათებში თავსდება პაციენტების გაწერის შემდეგ, რადგან ეს არის დინამიკური პროცესი და პერიოდულად საჭირო ხდება ცვლილებების შეტანა. აღნიშნული ვერ ჩაითვლება ობიექტურ არგუმენტად იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ სოციალური ჩამოყალიბებულია პაციენტის მუშაკის საჭიროებები და შეფასების დასკვნით განსაზღვრულია ნაწილში ზრუნვისა და მეთვალყურეობის სფეროები, რომლებშიც პაციენტი საჭიროებს დახმარებას. მნიშვნელოვანია აღნიშნული ინფორმაცია ინახებოდეს სამედიცინო ბარათებში. წინააღმდეგ შემთხვევაში ვერ მოხდება გამოკვეთილი საჭიროებების შესაბამისად განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ ინფორმაციის მოპოვება და იდენტიფიცირება. ამასთან, არსებული პრაქტიკა ეწინააღმდეგება პაციენტის მიმართ კომპლექსური მიდგომის სისტემის ჩამოყალიბებას და ხელს უწყობს სამედიცინო და სოციალური სფეროების გამიჯვნას და ფრაგმენტაციას. მონიტორინგმა გამოავლინა, რომ სოციალურ მუშაკებს უჭირთ ხანმოკლე მკურნალობაზე მყოფ პირთა საჭიროებების იდენტიფიცირება. გრძელვადიან განყოფილებაში მყოფ პაციენტებთან დაკავშირებით მათ უფრო ამომწურავი ინფორმაციის მოწოდება შეძლეს. სოციალური რეაბილიტაციის განყოფილების მიერ არ წარმოებს სოციალური პაკეტის მიმღებ პაციენტთა სტატისტიკა. შესაბამისად, მონიტორინგის ჯგუფმა ვერ მოიპოვა აღნიშნული ინფორმაცია. სოციალური მუშაკის ზეპირი ინფორმაციით, მონაცემებით, ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და 2015 ნარკომანიის წლის ოქტომბრის პრევენციის ცენტრში სოციალური დახმარება დანიშნული ჰქონდა 10 პირს. პაციენტთა დახმარების მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ ჩანაწერები ფიქსირდება ანკეტაში. მათი აღრიცხვის მიზნით სპეციალური ჟურნალი არ წარმოებს. ჩანაწერების მიხედვით, სოციალური მუშაკები ძირითადად დაკავებულნი არიან სოციალური დახმარებით უზრუნველყოფის საკითხების მოგვარებით, პაციენტებსა და მათ ახლობლებს შორის დამადასტურებელი კომუნიკაციის დოკუმენტების დამყარებაში მიღებაში ხელშეწყობით, დახმარების გაწევით, პირადობის რეაბილიტაციის პროგრამებში პაციენტთა ჩართვითა და ამ პროგრამებთან დაკავშირებული ინფორმაციის მიწოდებით. სოციალური მუშაკები პაციენტებს ასევე უწევენ დახმარებას პლასტიკური ბარათის საშუალებით თანხის გამოტანასა და სასურველი პროდუქტების შეძენაში. სოციალური მუშაკებისგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, მონიტორინგის დროს გრძელვადიან განყოფილებაში ქმედუუნაროდ აღიარებული იყო სამი პაციენტი და მათ დანიშნული ჰყავდათ მეურვე. რაც შეეხება პირის მხარდამჭერის მიმღებად ცნობის შესახებ შესაბამის ორგანოსთან განხორციელებულ რეფერირებას, მიმდინარე წლის ივლისის თვიდან ოქტომბრის თვის ჩათვლით სასამართლოსადმი განხორციელდა 7 მიმართვა. მათ შორის 475 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ერთ–ერთ პაციენტი 2015 წლის პირველ აპრილამდე ცნობილი იყო ქმედუუნაროდ. მონიტორინგის განხორციელების დროისთვის (2015 წლის ოქტომბერი) არცერთ საქმეზე სასამართლოს გადაწყვეტილება მიღებული არ იყო. გამოიკვეთა დაწესებულებაში სოციალური პრობლემების გამო ხანგრძლივი დაყოვნების შემთხვევები. ერთ–ერთი პაციენტი იმყოფებოდა აღრიცხვაზე თავშესაფარში ჩარიცხვის მიზნით. პაციენტ ლ.ა–ს ესაჭიროებოდა მხარდაჭერის მიმღებად ცნობა და მხარდამჭერის დანიშვნა, რათა შემდგომ ის დახმარებოდა უფლებების რეალიზებაში. აღნიშნულ პაციენტთან დაკავშირებით სოციალურ სამსახურს მიმართული ჰქონდა სასამართლოსთვის. მხარდამჭერად დანიშვნაზე კი სურვილსა და მზადყოფნას გამოთქვამდა თავად დაწესებულების სოციალური რეაბილიტაციის განყოფილების უფროსი. პაციენტ ა.ა–ს ესაჭიროებოდა მხარდამჭერის დანიშვნა, რის თაობაზეც სოციალურ მუშაკს მიმართული ჰქონდა სასამართლოსთვის. მათი განამრტებით, ამის შემდგომ მოხდებოდა საცხოვრისთან დაკავშირებული პრობლემების გადაწყვეტა. პაციენტ დ.ს–ს შემთხვევაში საქმის კუსში იყო ჩაყენებულ ადგილობრივი თვითმმართველობა და დაწესებულების სოციალურ მუშაკს ზეპირი კომუნიკაცია ჰქონდა სააგენტოს შესაბამისი ტერიტორიული განყოფილების სოციალურ მუშაკთან, თუმცა წერილობითი მიმართვა სააგენტოს ან ტრეფიკინგის ფონდის მიმართ არ განხორციელებულა. მონიტორინგმა გამოავლინა, რომ დაწესებულებაში ხშირად ადგილი აქვს პაციენტთა უფლებებისა და ინტერესების უგულებელყოფას მათი ოჯახის წევრების მხრიდან. დაფიქსირდა შემთხვევა როდესაც ოჯახის წევრები ბენეფიციარისთვის დანიშნულ მიზნობრივ სოციალურ დახმარებას არ ახმარდნენ მის საჭიროებებს. დაწესებულებაში ვიზიტის დროს იმყოფებოდა გადაადგილების შეზღუდვის მქონე ერთი პაციენტი, რომელიც ვერ სარგებლობდა გადაადგილების დამხმარე საშუალებით (ეტლით). ინტერვიუირებით დადგინდა, რომ ეტლი აქვს მხოლოდ ფსიქონევროლოგიურ დისპანსერს, ხოლო გადაადგილების დამხმარე საშუალებით პაციენტის უზრუნველყოფის მიზნით სოციალურ მუშაკებს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსთვის არ მიუმართავთ. ბედიანის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოს, სადაც უმეტესად გრძელვადიან მკურნალობაზე მყოფი პაციენტები იმყოფებიან, არ ჰყავს ფსიქოლოგი, რეაბილიტოლოგი, კვალიფიციური სოციალური მუშაკი. დაწესებულებაში არ ფუნქციონიებს მულტიდისციპლინური გუნდი, რომელიც შეიმუშავებს ბენეფიაციარების ინდივიდუალური განვითარების გეგმას და უზრუნველყოფს მის შესრულებას. ცალკეული ბენეფიციარისთვის არ არის ხელმისაწვდომი ინდივიდუალური ფსიქოლოგიური კონსულტაცია და სარეაბილიტაციო მომსახურეობა. 476 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებაში არის არტ-თერაპიის (შრომათერაპიის) განყოფილება, სადაც რეაბილიტაციას გადის 30 პაციენტი. კაბინეტს ხელმძღვანელობს მუსიკალური განათლების მქონე პირი. ბენეფიციარები ძირითადად ხატავენ, ძერწავენ, ქსოვენ და ქარგავენ. მათი ნამუშევრებით გაფორმებულია რეაბილიტაციის ოთახი. განყოფილება არ არის აღჭურვილი სათანადო ავეჯით. ფუნქციონირებს ბიბლიოთეკა, თუმცა წიგნების არჩევანი ძალიან მწირია. დაწესებულებას აქვს მარტივი განმავითარებელი და შრომითი/ფიზიკური აქტივობის განხორციელების პირობები, თუმცა რეაბილიტაციაზე მომუშავე პერსონალის რესურსი და კვალიფიკაცია არ არის სათანადო. სტაციონარს არ ჰყავს კვალიფიციური სოციალური მუშაკი, რაც პრობლემებს ქმნის პაციენტებისთვის მნიშვნელოვანი საკითხების მოგვარების დროს. მათ შორის, ხანდაზმული პირებისთვის ასაკის გამო სახელმწიფო პენსიის დანიშვნის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის სტატუსის განსაზღვის, სახელმწიფო სოციალური პაკეტის მიღებისთვის საჭირო პროცედურების განმარტების, პაციენტების კანონიერ წარმომადგენლებთან კომუნიკაციის პროცესში. ხშირ შემთხვევაში პაციენტებისთვის დანიშნულ სოციალურ ბენეფიტებს იღებენ მათი ოჯახის წევრები ან/და მეურვე და უშუალოდ ამ პირებს ხელი არ მიუწვდებათ კუთვნილი თანხების განკარგვაზე. მსგავს შემთხვევებში მათ ესაჭიროებათ კვალიფიციური იურიდიული დახმარება. ბედიანის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოს პაციენტებთან ინტერვიუს დროს ორმა პირმა ისაუბრა პრობლემაზე, რომელიც უკავშირდება მათი მეურვის მხრიდან დაკისრებული ვალდებულებების არაჯეროვნად შესრულებას. კერძოდ, აღნიშნულ პირებს, პლასტიკური ბარათის ვადის გასვლის გამო შეჩერებული აქვთ სოციალური პაკეტით სარგებლობის უფლება, ხოლო მეურვე არ ეხმარება ამ საკითხის მოგვარებაში. ამასთან სტაციონარში მკურნალობის ბოლო ორი წლის მანძილზე მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობა საგრძნობლად გაუმჯობესდა და, მკურნალი ექიმის რეკომენდაციით, აღარ ექვემდებარება საავადმყოფოში დაყოვნებას, თუმცა მეურვეს არ სურს მათი წაყვანა სახლში (მათ აქვთ საკუთარი ბინა), არ აკითხავს და არ ინტერსდება სამეურვეო პირის მდგომარეობით. ქუთაისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში ფუნქციონირებს ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის კაბინეტი, რომელიც მუშაობს სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების პროგრამით განსაზღვრული მოცულობით, მაქსიმალურადაა უზრუნველყოფილი პაციენტების ჩართულობა, პაციენტების მიერ შესრულებული არტთერაპიული ნამუშევრები განყოფილების რეკრეაციული ზონების გაფორმებისთვის არის გამოყენებული. ფსიქოლოგის როლი დაწესებულებებში ფსიქიკური ჯანმრთელობის და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში გამოიკვეთა ხარვეზები ფსიქოლოგის მომსახურებასთან დაკავშირებით. პაციენტთა უმეტესობა აღნიშნავს, რომ 477 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიუხედავად მათი სურვილისა, მასთან აქვთ იშვიათი კომუნიკაცია. ფსიქიატრიული სტაციონარული დეპარტამენტის გრძელვადიან განყოფილებაში ფსიქოლოგის უფლება– მოვალეობებს განეკუთვნება მკურნალი ექიმის მიერ მიწოდებული პაციენტისთვის შესაბამისი სარეაბილიტაციო აქტივობის შერჩევა (სოციალური თერაპია, ერგოთერაპია, არტთერაია, ,,სინემათერაპია“) და ინდივიდუალურ თუ ჯგუფურ ფსიქოთერაპაიში ჩართვის უზრუნველყოფა. ამასთან, მას ევალება ჩატარებული სამუშაოების შესახებ ჩანაწერების წარმოება როგორც სპეციალურ ჟურნალში, ისე მითითების შესაბამისად სამედიცინო ბარათში. პაციენტთა სამედიცინო დოკუმენტაციაში აღნიშნული ინფორმაციის მოძიება ვერ მოხერხდა. თბილისის რეფერალური ჰოსპიტალის (შპს ,,უნიმედი კახეთი’’) მწვავე განყოფილებაში დაწესებულების ფსიქოლოგის საქმიანობა შემოიფარგლება დიაგნოსტირებით. მას თითქმის არ უწევს ბენეფიციარებთან და მის ოჯახის წევრებთან მუშაობა. ფსიქიატრიული დეპარტამენტის ფსიქოლოგის თანამდებობრივ ინსტრუქციაში აღნიშნულია, რომ იგი გარკვეულ შემთხვევებში ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირებს უტარებს ამბულატორიულ დიაგნოსტიკას და/ან ფსიქოთერაპიას, კლინიკის შინაგანაწესის შესაბამისად, რის აღნიშვნას ახდენს შესაბამის სამედიცინო დოკუმენტაციაში. მონიტორინგის ჯგუფის წევრებისთვის გადაცემული შინაგანაწესით მოცემული საკითხები გათვალისწინებული არ იყო და არც ბენეფიციარები ადასტურებდნენ რაიმე სახის აქტივობებში/თერაპიულ ღონისძიებებში ჩართულობას. თანამშრომელთა საშტატო ნუსხით არ არის გათვალისწინებული ფსიქოთერაპევტის, არტთერაპევტის შტატი. შესაბამისად, პაციენტებს არ აქვთ ადგილზე გარკვეული თერაპიული და სარეაბილიტაციო მომსახურების მიღების საშუალება. მიუხედავად იმისა, რომ დაწესებულების ფუნქციაა მწვავე სტაციონარული დახმარების მიწოდება და პაციენტები არ გადიან ხანგრძლივი მკურნალობის კურსს, აუცილებელია შესაბამისი ინტერვენციების დაგეგმა. აღნიშნული განსაკუთრებულ დატვირთვას იძენს იმ გარემოების ფონზე, როცა გარკვეულ შემთხვევებში ადგილი აქვს პაციენტთა თვეზე მეტი ხნით დაყოვნებას დაწესებულებაში. ფსიქოლოგის ინფორმაციით, ფსიქო–სოციალური რეაბილიტაციის მიზნით, საჭიროებისამებრ, ხდება მათი გადამისამართება შესაბამის ცენტრებში. აღსანიშნავია, რომ პაციენტთა მხოლოდ ნაწილმა დაადასტურა, სარეაბილიტაციო პროგრამებში მონაწილეობა. აქვე უნდა ითქვას, რომ არცერთ სამედიცინო ბარათში რეაბილიტაცია არ არის მითითებული მკურნალობის სქემაში და ინტეგრირებული თერაპიის პროცესში. რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრს ჰყავს რამდენიმე ფსიქოლოგი, მათ შორის არტ-თერაპევტი, რომელიც კვირაში სამჯერ აწვდის პაციენტებს ფსიქოლოგიურ სერვისს. სამწუხაროდ, პაციენტის მკურნალობის გეგმაში არ გვხვდება არც ერთი ჩანაწერი 478 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქოლოგიური დახმარების და არტთერაპიული ჩარევის შესახებ. ეს მომსახურება დახმარების სქემაში არ არის ინტეგრირებული. აღსანიშნავია, რომ ფსიქოლოგიური გამოკვლევების შედეგები, ასევე, არ არის ასახული ყველა სამედიცინო ბარათში, თუმცა, პერსონალის გადმოცემით, ყველა პაციენტი გამოკვლეულია დიაგნოზის დასადასტურებლად და ეს მონაცემები ინახება ფსიქოლოგებთან. ა. ქაჯაიას სახელობის სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფოს ყველა პაციენტის ისტორიაში არის, ფორმითა და შინაარსით იდენტური, ფსიქოლოგის ერთი ჩანაწერი, მაგრამ ვერც ერთი პაციენტი ფსიქოლოგთან გასაუბრების მიმდინარეობისას ფსიქოლოგი ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში ფაქტს სამსახურში არ პაციენტების ვერ იხსენებს. იმყოფებოდა. მონიტორინგის ზოგადად, ფსიქო-სოციალურ სურამის რეაბილიტაციაზე მიმართული აქტივობები არ არის დანერგილი. სტაციონარში არ არის შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, არ ჰყავთ საჭირო პროფესიული კადრი. სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში არ მუშაობს სოციალური სამსახური, რომელიც არსებული პრობლემების გადაჭრაში დახმარებას აღმოუჩენს იქ განთავსებულ პირებს. პაციენტების უმრავლესობას არა აქვს განსაზღვრული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის სტატუსი და შესაბამისად არ წარმოადგენენ სახელმწიფო სოციალური პაკეტის მიმღებს. არ არიან ინფორმირებული, თუ ვისი დახმარებით შეიძლება ამ საკითხების მოგვარება. პაციენტთა ნაწილი არ ფლობს ინფორმაციას იმის თაობაზე, რა მიზეზით ვერ იღებს სოციალურ პაკეტს. ხშირად მათი ოჯახის წევრების და კანონიერი წარმომადგენლების მხრიდან უგულებელყოფილია ამ პირთა საჭიროებები. აკად. ბ.ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრში (ქუტირი) ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციისათვის გამოყოფილია სივრცე, თუმცა დაწესებულების ადმინისტრაციის ინფორმაციით არსებული ფინანსური რესურსი და პროფესიული კადრების რიცხოვნობა არ იძლევა სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების ქვეპროგრამით განსაზღვრული სტანდარტებით პაციენტის სრულყოფილად მომსახურების შესაძლებლობას. პაციენტების მხოლოდ მცირე ნაწილმა განაცხადა ფსიქო-სოციალურ აქტივობებში მონაწილეობის შესახებ. მონიტორინგის დროს მიღებული ინფორმაციის თანახმად, პაციენტებს წელიწადში ერთხელ უტარდებათ ფსიქოლოგიური შეფასება. ფსიქოლოგმა გასაუბრებისას განაცხადა, რომ ის აქტიურადაა ჩართული ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის პროცესში და ახორციელებს ფსიქოლოგიურ ინტერვენციებს, თუმცა პაციენტების სამედიცინო ბარათებში აღნიშნულის დამადასტურებელი ჩანაწერი არ მოიძებნა. ფსიქოლოგის განცხადებით, შესაბამისი ინფორმაცია მასთან ინახება და კონფიდენციალური ხასიათისაა. აღსანიშნავია, რომ ფსიქოთერაპიული სესიების დროს მოპოვებული ინფორმაცია, პროფესიული ეთიკის ნორმების მიხედვით არ უნდა გამჟღავნდეს, თუმცა ეს არ გამორიცხავდეს ფსიქო- 479 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოციალური რეაბილიტაციის პროცესის შეფასების მიზნით ბაზისურ, არასენსიტიურ ინფორმაციასთან მონიტორინგის ჯგუფის წევრების წვდომის შესაძლებლობას. დაწესებულების სოციალური სამსახური აქტიურადაა ჩართული პაციენტების სოციალური პრობლემების მოგვარებაში, მიმდინარეობს მუშაობა პაციენტის გაწერისათვის მომზადებასა და პაციენტის ოჯახური კავშირების აღდგენაზე, ასევე იკვეთება დადებითი დინამიკა პაციენტისათვის სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზის ინიცირების, შშმ პირის სტატუსის განსაზღვრისა და შესაბამისი ბენეფიტებით სარგებლობის საკითხებში. თუმცა, მიუხედავად ამ ძალისხმევისა, პაციენტთა ინტერვიურებით გამოვლინდა, რომ ბევრი მათგანისთვის ეს საკითხი კვლავ მოუგვარებელია და საჭიროებს დაუყოვნებლივ გადაწყვეტას. რესპუბლიკური კლინიკური ფსიქონევროლოგიური საავადმყოფოს (ხელვაჩაური) ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ოთახში, დღის პირველ ნახევარში სარეაბილიტაციური სამუშაო ტარდება სამივე განყოფილების პაციენტებისათვის. ჰყავთ არტთერაპევტი, შრომითი თერაპევტი, მუსიკალურ თერაპიას ატარებს ხელოვნების ინსტრუქტორი ქალთა გრძელვადიან განყოფილებაში სპეციალურად მოწყობილი ოთახში. პაციენტებს აქვთ ფილმების ნახვის შესაძლებლობა, უსმენენ მუსიკას, ცეკვავენ. მონიტორინგის დროს ამ თერაპიას მწვავე განყოფილების რამდენიმე პაციენტიც ესწრებოდა. რეაბილიტაციის ჯგუფურ სამუშაოს ფსიქოლოგი კვირაში ორჯერ ატარებს, თუმცა აქვს ინდივიდუალური სესიებიც. რეაბილიტაციის განყოფილებაში მონიტორინგის ჯგუფის წევრებმა დაათვალიერეს პაციენტის მიერ შევსებული ტესტები, კითხვარები. ასევე არტთერაპევტის და სხვა შეფასებებები. ფსიქოლოგი, რომელიც თავადაც მუშაობს ამ პაციენტთან, ეცნობა ამ მასალას და წერს დასკვნას მკურნალობის მიმდინარეობის შესახებ. მისი ინფორმაციით აღნიშნული დასკვნები თავსდება გაწერილი პაციენტის ისტორიაში, მანამდე კი ინახება ფსიქოლოგთან. ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის პროგრამაში დაწესებულება მოიაზრებს პაციენტების ექსკურსიებს. პაციენტების სხვადასხვა ჯგუფი ოთხჯერ იმყოფებოდა გონიოს ციხის დასათვალიერებლად, ასევე - ბათუმის ბულვარში, ზოოპარკში. პაციენტები სეირნობენ დაწესებულების ეზოში, თუმცა მათი ინფორმაციით, წვიმიან ამინდში ეს ვერ ხერხდება, რადგან არ აქვთ საჭირო ფეხსაცმელი და ტანსაცმელი. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ვიზიტების განმავლობაში, მონიტორინგის ჯგუფის წევრებმა, პერსონალთან და პაციენტებთან ინტერვიუს დროს ყურადღება გაამახვილეს ქმედუნარიანობის სამართლებრივი რეფორმის ფარგლებში საქართველოს მოქმედ კანონმდებლობაში განხორციელებულ ცვლილებებზე. გამოკითხვის შედეგად დადასტურდა, რომ მათი დიდი ნაწილი არ ფლობს ინფორმაციას ახალი საკანონმდებლო რეგულაციების შესახებ. 480 დაწესებულებებში მონიტორინგის განხორციელების დროისთვის (2015 წლის 9 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ოქტომბერი – 6 ნოემბერი) იქ განთავსებული არცერთი პირი არ იყო ცნობილი მხარდაჭერის მიმღებად. პაციენტებთან გასაუბრების დროს გამოიკვეთა მათთვის სამართლებრივი კონსულტაციების, რიგ საკითხებთან დაკავშირებული სამართლებრივი დავების მოგვარების აუცილებლობა. ნაწილს ქონებრივი დავა აქვს ოჯახის წევრებთან, ნათესავებთან. სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში მყოფმა რამდენიმე პირმა აღნიშნა, რომ საავადმყოფოში ყოფნის დროს მათ ქონებას მეთვალყურეობას არავინ უწევს და შედეგად ზიანი ადგებათ სხვადასხვა პირების მხრიდან. ამავე დაწესებულების ერთ-ერთმა პაციენტმა, მონიტორინგის ჯგუფის წევრებთან საუბრის დროს, არასრულწლოვან შვილთან კომუნიკაციის პრობლემას გაუსვა ხაზი. როგორც მან აღნიშნა, მისი შვილი მინდობით აღზრდაშია განთავსებული და რამდენიმე წელია არ უნახავს. არ იცის, ვის მიმართოს საკითხის მოგვარების მიზნით. ანალოგიური პრობლემის შესახებ ისაუბრა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის (ქუტირი) ერთ-ერთმა პაციენტმა, რომელმაც აღნიშნა, რომ მისი შვილი სავარაუდოდ მინდობით აღზრდის სერვისს იღებს, თუმცა დედა აღნიშნულზე ზუსტ ინფორმაციას არ ფლობს. ქუთაისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის იურისტის ინფორმაციით, მათი დაწესებულების რამდენიმე პაციენტს აქვს უძრავ ქონებასთან დაკავშირებული დავის მოგვარების პრობლემა. დასკვნის სახით, შეიძლება ითქვას, რომ ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის მცდელობის მიუხედავად, დაეხმარონ ბენეფიციარებს სოციალური პრობლემების მოგვარებში, ფსიქოსოციალური დახმარების, რეაბილიტაციის და რეინტეგრაციის სერვისი სტაციონარებში ძალიან სუსტად არის განვითარებული. რიგ შემთხვევებში, მათი არსებობა მხოლოდ ფორმალურ ხასიათს ატარებს და მხოლოდ დღის აქტივობად შეიძლება განვიხილოთ. რეკომენდაციები: საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს • გადაიხედოს დაფინანსების მეთოდოლოგია, რათა, აღდგენის (recovery) ბიოფსიქოსოციალური ასპექტების გათვალისწინებით, უზრუნველყოფილ იქნას ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სათანადო ფსიქო-სოციალური სარეაბილიტაციო პროგრამების 481 განხორციელება, ამასთან, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოხდეს დაწსებულებებში პაციენტთა რეაბილიტაციის მიზნით სხვადასხვა პროგრამების განხორციელების მდგომარეობის რეგულარული მონიტორინგი ფსიქიატრიული დაწესებულების დირექტორებს • გაითვალისწინონ განავითარონ აღდგენის (recovery) ფსიქოსოციალური ბიოფსიქოსოციალური ინტერვენციები; ასპექტები უზრუნველყონ და შესაბამისი სპეციალისტების ჩართვა მკურნალობის სქემებში • განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის სერვისის განვითარებას, არსებული სტანდარტის დაცვას; უზრუნველყოფილ იქნას პაციენტის შესაძლებლობების ზრდა და მათი დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის აუცილებელი უნარ–ჩვევების აღდგენა-განვითარება • უზრუნველყონ ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის სამსახურების დაკომპლექტება კვალიფიციური პერსონალით, მოხდეს პერსონალის გადამზადება • შესთავაზონ პაციენტებს ფართო სპექტრის რეკრეაციული აქტივობები, უზრუნველყონ სუფთა ჰაერზე მაქსიმალურად ხანგრძლივი დროით პაციენტების ყოფნა, წიგნების, ჟურნალების და გაზეთების ხელმისაწვდომობა • უზრუნველყონ პერსონალის ინფორმირება/სწავლება ქმედუნარიანობის სამართლებრივი რეფორმის ფარგლებში კანონმდებლობაში განხორციელებული ცვლილებების თაობაზე • უზრუნველყონ ქმედუნარიანობის სამართლებრივი რეფორმის ფარგლებში მათთვის განსაზღვრული ვალდებულების დროული შესრულება; ამ მიზნით შესაბამისი პროცედურების დაჩქარება • პაციენტების სოციალური პრობლემების მოგვარების მიზნით უზრუნველყონ მჭიდრო და კოორდინირებული თანამშრომლობა სოციალური მომსახურების სააგენტოს შესაბამის სამსახურებთან • ფსიქიკური შეზღუდვის მქონე პირთა მშობლის უფლების დაცვის მიზნით უზრუნველყონ თანამშრომლობა შესაბამის სამსახურებთან პერსონალი არსებული ადამიანური რესურსი უნდა იყოს ადეკვატური პერსონალის რაოდენობის, კატეგორიებისა (ფსიქიატრი, თერაპევტი, ექთანი, ფსიქილოგი, ოკუპაციური თერაპევტი, სოციალური მუშაკი და სხვა) და მათი პროფესიული გამოცდილებისა და მომზადების თვალსაზრისით.588თანამედროვე ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისები აერთიანებს ჯანდაცვის მენეჯერებს, ფსიქიატრებს, ფსიქოლოგებს და ფსიქოთერაპევტებს, სოციალურ მუშაკებს, ექთნებს, ოკუპაციურ თერაპევტებს და სხვა ყველა იმ სპეციალისტს, ვინც 588 წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტები, პარ. 42. 482 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აუცილებელია ამა თუ იმ დახმარების ეფექტურად მიწოდებისთვის (მაგალითად, ნევროლოგი ან პედიატრი, სპეციალური განმანათლებელი, ლოგოპედი - მეტყველების თერაპევტი და სხვ.) 589 სამწუხაროდ, მულტიდისციპლინურობა თანამედროვე მიდგომის საფუძველია 590. შესწავლილ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში როგორც პერსონალის, ასევე პერსონალის კვალიფიკაციის და, რაც მთავარია, აშლილობების მართვაში მულტიდისიპლინური მიდგომის ნაკლებობაა. ფსიქიატრების და თბილისში სხვა და ფსიქიკური განსაკუთრებით ჯანმრთელობის რეგიონებში აღინიშნება პერსონალის (ფსიქიკური ჯანმრთელობის სოციალური მუშაკი, ფსიქოთერაპევტი, კვალიფიციური ექთანი და სხვ. ) უკმარისობა. ასე მაგალითად, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში ღამის განმავლობაში მხოლოდ ერთი ექიმი მორიგეობს (პაციენტი >650); დღის განმავლობაშიც მონიტორებს ინფორმაციის გადამოწმების მიზნით გასაუბრება განყოფილებების უმრავლესობაში ერთი და იგივე ექიმთან უწევდათ. სურამის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში სულ სამი ფსიქიატრი მუშაობს და შრომის დაბალი ანაზღაურების პირობებში მორიგეობა უკიდურესად ხშირად უწევთ, რაც მათ ,,პროფესიულ გადაწვას“ და მკურნალობის პროცესისადმი ნიჰილისტურ დამოკიდებულებას იწვევს. განყოფილებაში ერთი ექთანი მორიგეობს და ასეთი დატვირთვის პირობებში, მათ მიერ აშლილობის მართვა და დოკუმენტაციის სწორად წარმოება შეუძლებელი ხდება. როგორც სურამის ფსიქიატრიული საავადმყოფოს გენერალურმა დირექტორმა მონიტორინგის ჯგუფის წევრებთან საუბარში განაცხადა, არსებული ფინანსური ანაზღაურება და საცხოვრებელი პირობები სპეციალისტისთვის მიმზიდველი არ არის. ფსიქიატრიული დაწესებულების პერსონალის სამუშაო გრაფიკთან და პირობებთან დაკავშირებით აღსანიშნავია „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 27-ე მუხლის პირველი პუნქტი, რომლის თანახმადაც, ფსიქიატრიის დარგის მუშაკი სამუშაო გარემოს სპეციფიკის გათვალისწინებით სარგებლობს შემდეგი შეღავათებით: ა) შემცირებული სამუშაო კვირა - 30 საათი; ბ) გაზრდილი შვებულება - 42 სამუშაო დღე. მონიტორინგის შედეგებმა ცხადყო, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებობს ამ მოთხოვნის დაცვის პრობლემა. დაწესებულებების პერსონალს მძიმე პირობებში უწევთ მუშაობა, რაც უარყოფითად აისახება ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე, პაციენტთა Miller G. Mental health in developing countries. The unseen: mental illness's global toll. Science 2006 January 27;311(5760):458-61. 590 Raine R, Wallace I, Nic a’ Bháird C, Xanthopoulou P, Lanceley A, Clarke A, et al. Improving the effectiveness of multidisciplinary team meetings for patients with chronic diseases: a prospective observational study. Health Serv Deliv Res 2014;2(37). 589 483 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმართ მოპყრობაზე, მეთვალყურეობაზე, პაციენტთა შორის ძალადობის და ინციდენტების პრევენციაზე და სხვ. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, პრობლემას წარმოადგენს ასევე ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ოკუპაციური თერაპევტების არარსებობა და ის ფაქტი, რომ ფსიქიატრიული დაწესებულებების მენეჯმენტს გააზრებული არ აქვს ამ სპეციალისტის ფუნქცია და მისი საქმიანობის მნიშვნელობა. მონიტორინგის შედეგად დადგინდა, რომ პერსონალის არასაკმარის რაოდენობასთან ერთად პრობლემას წარმოადგენს პერსონალის უწყვეტი პროფესიული სწავლების უზრუნველყოფა. არადამაკმაყოფილებელია როგორც ჩატარებული ტრენინგების თემატიკის მოცულობა და მასში მონაწილეობა, ასევე ტრენინგების სიხშირე. პერსონალის უმრავლესობას წლების განმავლობაში არ ჩატარებია ტრენინგები. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, ევროსაბჭოს დაფინანსებით ქვეყნის მასშტაბით ჩატარდება ტრენინგების 6 ციკლი ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაწესებულებების ექიმების, ექთნებისა და სოციალური მუშაკებისათვის ადამიანის უფლებების, ეთიკისა და პაციენტის მოვლის საკითხებში. ტრენინგების ციკლის ჩატარების ინიციატივა მისასალმებელია, თუმცა აღნიშნული სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს მიაჩნია, რომ სიღმისეული სწავლება უნდა ჩატარდეს, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: აჟიტირებული პაციენტის მართვა, 591 ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდები, მულტიდისციპლინური მუშაობა, პაციენტთა შორის ძალადობისა და ინციდენტების პრევენცია, დეესკალაციის ტექნიკა, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა კონვენცია და თანამედროვე ფსიქიატრია. ამასთან, რეგულარულად უნდა იყოს უზრუნველყოფილი ტრენინგები თანამედროვე განსაკუთრებული ყურადღება ფსიქიატრიაში უნდა აქტუალურ დაეთმოს სხვადასხვა პერსონალის მიერ საკითხებზე, ფსიქიატრიული დახმარების ბიო-ფსიქო-სოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრებას და პრაქტიკაში განხორციელებისათვის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, მნიშვნელოვანია შემუშავდეს კვალიფიციური პროფესიული კადრებით ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემის უზრუნველყოფის სტრატეგია. უზრუნველყოფილ უნდა იქნას ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის მიერ შესრულებული სამუშაოს ადეკვატური ანაზღაურება და შეიქმნას სოციალური დაცვის დამატებითი გარანტიები. რეკომენდაციები: საქართველოს მთავრობას 591 ამ თემაზე ტრენინგი ჩატარდა 2011 წელს. 484 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • გადასინჯოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემის დაფინანსების მეთოდოლოგია, რათა გამოიყოს საკმარისი ფინანსური რესურსი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის საკმარისი რაოდენობისა და პერსონალის მიერ შესრულებული სამუშაოს ადეკვატური ანაზღაურების უზრუნველსაყოფად საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: • უზრუნველყოს კვალიფიციური პროფესიული კადრებით ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემის უზრუნველყოფის სტრატეგიის შემუშავება • უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის სოციალური დაცვის დამატებითი გარანტიების დანერგვა • უზრუნველყოფილი იქნეს პერსონალის მინიმალური რაოდენობის განსაზღვრა პაციენტების გარკვეულ რაოდენობაზე • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალს ჩაუტარდეს სწავლება, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: აჟიტირებული პაციენტის მართვა, ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდები, მულტიდისციპლინური მუშაობა, პაციენტთა შორის ძალადობისა და ინციდენტების პრევენცია, დეესკალაციის ტექნიკა, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა კონვენცია და თანამედროვე ფსიქიატრია; ასევე რეგულარულად მოეწყოს ტრენინგები თანამედროვე ფსიქიატრიაში აქტუალურ სხვადასხვა საკითხებზე, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს პერსონალის მიერ ფსიქიატრიული დახმარების ბიო-ფსიქო-სოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრებას და პრაქტიკაში განხორციელებისათვის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას ფსიქიატრიული დაწესებულებების დირექტორებს: • მიუხედავად არსებული მწირი ფინანსური რესურსისა, გადახედონ პერსონალის შრომის ანაზღაურების ოდენობას და მაქსიმალურად შეეცადონ ანაზღაურების ოდენობის გაზრდას • უზრუნველყონ დაწესებულებები შესაბამისი კვალიფიციური კადრების სათანადო რაოდენობით • მიიღონ ყველა საჭირო ზომა, რათა ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალს ჩაუტარდეს სწავლება, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: აჟიტირებული პაციენტის მართვა, ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდები, მულტიდისციპლინური მუშაობა, პაციენტთა შორის ძალადობისა და ინციდენტების პრევენცია, დეესკალაციის ტექნიკა, შეზღუდული შესაძლებლობის ფსიქიატრია; ასევე 485 მქონე რეგულარულად საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირთა მოეწყოს კონვენცია და თანამედროვე ტრენინგები თანამედროვე ფსიქიატრიაში აქტუალურ სხვადასხვა საკითხებზე, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს პერსონალის მიერ ფსიქიატრიული დახმარების ბიო-ფსიქო-სოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრებას და პრაქტიკაში განხორციელებისათვის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას წინადადება საქართველოს პარლამენტს • უზრუნველყოს „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის სოციალური დაცვის დამატებითი გარანტიების განსაზღვრა. ბავშვთა ფსიქიატრიული განყოფილების სპეციფიკა თბილისის N5 კლინიკური საავადმყოფოს ბავშვთა განყოფილება განკუთვნილია 10 პაციენტის მოსათავსებლად. მონიტორინგის დროს განყოფილებაში იმყოფებოდა 8 პაციენტი. ბავშვთა განყოფილებაში მოთავსებული იყვნენ 1-დან 16 წლამდე ასაკის ბავშვები. პაციენტები ძირითადად რეფერირებულნი არიან ბავშვთა სახლებიდან. უმეტესობა მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლის აღსაზრდელია. განყოფილებას ემსახურება 4 ექიმი (ბავშვთა ფსიქიატრი), ფსიქოლოგი, ფსიქოთერაპევტი, 4 მედდა და 4 ექთნის თანაშემწე. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა სტაციონარში ბავშვთა ხანგრძლივი დაყოვნების შემთხვევები, რაც სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, უკავშირდება სოციალური მუშაკების მიერ მათზე დაკისრებული მოვალეობების არაჯეროვნად შესრულებას. დაწესებულების პერსონალის განმარტებით, ადგილი ჰქონდა დაწესებულებაში პაციენტის თვენახევრით დაყოვნების შემთხვევასაც, რასაც ხსნიან იმ გარემოებით, რომ სოციალური მომსახურების სააგენტოს სოციალური მუშაკები იშვიათად აკითხავენ ბენეფიციარებს და გაჰყავთ განყოფილებიდან. უნდა აღინიშნოს, რომ საავადმყოფოში ყოფნის პერიოდში ბავშვები სრულად არიან მოწყვეტილნი საგანმანათლებლო პროცესს. დაწესებულებას არ ჰყავს მოწვეული სპეციალური მასწავლებლები. რაც შეეხება მშობლებთან კომუნიკაციას, ექიმი იღებს გადაწყვეტილებას, თუ როდის დარეკოს პაციენტმა მშობელთან. ბავშვებს არ ეძლევათ საშუალება მათი სურვილის შესაბამისი სიხშირით იქონიონ მათთან სატელეფონო კომუნიკაცია. დაწესებულებაში არ მომდინარეობს უზრუნველყოფილი ბავშვებთან მულტიდისციპლინური არ არის ინდივიდუალური განვითარების გეგმის ფარგლებში, ფსიქიკური აშლილობების ფარმაკოლოგიური მკურნალობის გარდა, 486 მუშაობა. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქოლოგიურ და ქცევით პრობლემებზე მუშაობა. ამასთან, ცალკეული ბენეფიციარისთვის არ არსებობს ინდივიდუალური მომსახურების გეგმა, რომლის შესრულებაზეც პასუხისმგებელი პირი დინამიკაში თვალს მიადევნებს, რომ პაციენტმა მიიღოს მომსახურების სრული პაკეტი. ერთ–ერთი პაციენტის (16 წლის გოგონა) დოკუმენტაციის შესწავლის და ინტერვიუირების შედეგად გამოიკვეთა მნიშვნელოვანი გარემოებები. კერძოდ, მკურნალობასთან დაკავშირებით გადაწყვეტილების მიღების დროს არ მოხდა მისი აზრის გათვალისწინება, კერძოდ, მან უარი განაცხადა სტაციონირებაზე. ინფორმირებულ თანხმობაზე ხელს აწერს სოციალური მუშაკი. პაციენტმა სტაციონირებიდან მე–3 დღეს მოახერხა კლინიკიდან გაპარვა. გაირკვა, რომ მას სურდა დასწრებოდა კრებას, სადაც განიხილებოდა მისი საცხოვრებელი ადგილის შეცვლის საკითხი და დასწრების უფლება არ მისცა სოციალურმა მუშაკმა. სამართალდამცავი ორგანოების მიერ განხორციელებული რეაგირების შედეგად პაციენტი დაბრუნებულ იქნა კლინიკაში და მოთავსდა მოზრდილთა განყოფილებაში. პაციენტის განცხადებით, მოზრდილებთან თავს ვერ გრძნობს უსაფრთხოდ. ამასთან, პაციენტს შეზღუდული აქვს გარე სამყაროსთან კომუნიკაცია. დაწესებულებაში მიყვანისთანავე მას ჩამოართვეს მობილური ტელეფონი, რომელიც მონიტორინგის დროს ინახებოდა მიმღები განყოფილების სეიფში. როგორც დადგინდა, იგი ვერც დაწესებულების ტელეფონიდან ახერხებს სატელეფონო კომუნიკაციის დამყარებას. მონიტორინგის ჯგუფს დარჩა შთაბეჭდილება, რომ ზემოთ აღნიშნული ზომები შესაძლოა მის დასჯის მიზანს ემსახურებოდეს, რაც ცალსახად მიუღებელია. არასრულწლოვანი პაციენტის მიმართ ამგვარი მიდგომა არღვევს ბავშვის უფლებების შესახებ კონვეციის მე-12 მუხლს, რომლის თანახმადაც მონაწილე სახელმწიფოები უზრუნველყოფენ საკუთარი შეხედულებების ჩამოყალიბების უნარის მქონე ბავშვის უფლებას, თავისუფლად გამოხატოს შეხედულებანი ბავშვთან დაკავშირებულ ყველა საკითხზე, ამასთან ბავშვის შეხედულებებს სათანადო ყურადღება ეთმობა ბავშვის ასაკისა და მოწიფულობის შესაბამისად. ამ მიზნით ბავშვს, კერძოდ, ეძლევა შესაძლებლობა მოსმენილი იქნეს ბავშვთან დაკავშირებული ნებისმიერი, ან წარმომადგენლის ან შესაბამისი ორგანოს მეშვეობით იმ წესით, რომელიც გათვალისწინებულია ეროვნული კანონმდებლობის პროცესუალური ნორმებით. შესაბამისად, დაუშვებელია, ბავშვის აზრის უგულებელყოფა ისეთი საკითხების განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, რომელიც გავლენას ახდენს მის ცხოვრებაზე. სასურველია, ამ უფლების გათვალისწინებით დაინერგოს ბავშვის ინფორმირებული თანხმობის მიღების პრაქტიკა, რამაც შესაძლოა, პატივისცემის და აღიარების ასეთ პირობებში, თავიდან ააცილოს განყოფილებას ბავშვთა გაპარვის შემთხვევები (2015 წელს დაფიქსირდა გაპარვის 2 შემთხვევა). განყოფილებას აქვს შესაბამისი პროცედურა შენობიდან ბავშვის დროებით გაყვანის შემთხვევაში. გამყვანი პირი დეპარტამენტის უფროსის სახელზე წერს განცხადებას, სადაც 487 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მითითებულია დრო, თუ რამდენი ხნით გაჰყავთ ბენეფიციარი შენობიდან და როდის დაბრუნდება. დეპარტამენტის უფროსის თანხმობის შემთხვევაში, სამედიცინო ბარათში კეთდება ჩანაწერი, თუ რა ვადით და ვის გაჰყავს არასრულწლოვანი კლინიკიდან. ასევე, პაციენტების დროებით გაყვანის ჟურნალში აღინიშნება გაყვანის თარიღი, მიზეზი და დაბრუნების დრო. ბავშვთა განყოფილების თანამშრომლების განმარტებით, ბავშვების ფიზიკური შებოჭვის შემთხვევები არ ჰქონიათ. სუიციდის ფაქტს და თვითდაზიანების შემთხვევას 2015 წელს ადგილი არ ჰქონია. ექიმი სამედიცინო ბარათში ყოველდღე აკეთებს ჩანაწერს ბავშვის მდგომარეობის შესახებ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის აღიარებული მიდგომაა, რომ ბავშვებს ესაჭიროებათ სტაბილურობა და ზრუნვის უწყვეტობა. ფარმაკოთერაპიის გარდა, განყოფილება ვერ სთავაზობს პაციენტს სხვა ტიპის დახმარებას, მაშინ როდესაც ფსიქო–სოციალური ჩარევების, კორექციის და აბილიტაცია-რეაბილიტაციის არარსებობა ახანგრძლივებს და ართულებს გამოჯანმრთელების პროცესს და ზრდის დაწესებულებაში დიდი ხნით დაყოვნების საფრთხეს. სარეაბილიტაციო ოთახი, რომელსაც „სათამაშო ოთახს“ უწოდებენ, ვერ აკმაყოფილებს აბილიტაცია-კორექცია-რეაბილიტაცის მოთხოვნებს. ოთახში არ დგას მაგიდა, სკამები. არის პლასტმასის სასრიალო და პატარა სახლი, გასაშლელი დივანი და მრგვალი პუფები, რაც მხოლოდ წინასასკოლო ასაკის ბავშვებისთვის არის გათვალისწინებული. განყოფილებაში არ არის ბიბლიოთეკა, ან რაიმე სხვა მარტივი, განმავითარებელი, შრომითი და ფიზიკური აქტივობის განხორციელების პირობები. არ არის საგანმანათლებლო ვიდეოფილმების ჩვენებისთვის მოწყობილი ელემენტარული ინფრასტრუქტურა. არ არსებობს არანაირი საკორექციო პროგრამები და ბავშვთა და მოზარდთა მკურნალობა ატარებს მხოლოდ ფარმაკოთერაპიულ ხასიათს. მონიტორინგის ფარგლებში, ბავშვთა განყოფილების პენეფიციართა სამედიცინო დოკუმენტაციის დათვალიერების დადგინდა, რომ არცერთ სამედიცინო ბარათში არ იდო შედეგად ფსიქოლოგის კონსულტაციის ფურცელი. დასკვნის სახით, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ ბავშვთა განყოფილებაში მიმდინარე თერაპიული პროცესები არ შეესაბამება თანამედროვე სტანდარტებს და ჩარევის საერთაშორისო გაიდლაინებს, 592 დასახვეწია ინტერვენციის სტრატეგიები, ასამაღლებელია პერსონალის შესაბამისი კომპეტენცია და ა.შ. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი შეშფოთებულია არასრულწლოვანი პაციენტის მოზრდილთა სტაციონარში მოთავსების 592 მაგალითად, იხ. https://www.nice.org.uk/guidance/cg158 [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 488 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფაქტით და მოიწოდებს დაწესებულების პერსონალს მომავალში არ დაუშვან ასეთი პრაქტიკა. რეკომენდაციები: N5 კლინიკური საავადმყოფოს დირექტორს: • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა სტაციონარში მიღებისას და შემდგომ ფსიქიატრიული დახმარების ნებისმიერ ეტაპზე, ბავშვის ასაკისა და მოწიფულობის გათვალისწინებით, ბავშვს მიეცეს შესაძლებლობა სხვადასხვა საკითხზე, მათ შორის სტაციონირებაზე და ფსიქიატრიული დახმარების საკითხებზე, თავისუფლად გამოხატოს საკუთარი შეხედულებები და პერსონალმა გულისყურით მოუსმინოს მას • უზრუნველყოს სტაციონარში მულტიდისციპლინარული გუნდის მუშაობის სტრატეგიების გაძლიერება, რათა პაციენტმა მიიღოს მომსახურეობის სათანადო, სრული პაკეტი • უზრუნველყოს მკურნალობის პროცესის შეფასების პრაქტიკის დანერგვა, მაგალითად, ფსიქოლოგის მიერ, სულ მცირე, ორი კონსულტაციის ჩატარება; პირველი კონსულტაციის დროს შეფასდეს ბენეფიციარის ფსიქიკური ფუნქციების და ემოციურ-ნებითი სფეროს მდგომარეობა დაწესებულებაში მიღებისას, ხოლო სტაციონარიდან გაწერის დროს ხელმეორედ ფსიქოლოგიური შეფასებით დადგინდეს ფარმაკოთერაპიული, ფსიქოლოგიური და სხვა ჩარევის შემდგომი დინამიკა, რითაც თვალსაჩინო იქნება მკურნალობის ეფექტურობა • უზრუნველყოს თვალყურის დევნება და ბავშვის სტაციონარში იმაზე მეტ ხანს დაყოვნების აღკვეთა, რაც პაციენტის მკურნალობას ესაჭიროება, ამ მიზნის მისაღწევად გააძლიეროს კომუნიკაცია სოციალურ მუშაკთან, მეურვეებთან და სააღმზრდელო დაწესებულებებთან • უზრუნველყოს ფსიქოლოგიური ჩარევების განხორციელება განვითარების ხელშესაწყობად; უნდა დაინერგოს ისეთი პროგრამები, რაც ასწავლის ბავშვს ბრაზის მართვის, ანტისოციალური სტრატეგიებს, ფუნქციონირებას, ქცევითი გააუმჯობესებს ასევე გამოვლინებების ბავშვის პოზიტიურად სოციალურ იმოქმედებს კორექციის და სხვ. კომპეტენციას და ბავშვის თვითშეფასების ამაღლებაზე • უზრუნველყოს ინფრასტრუქტურის გამართვა თერაპიული გარემოს შექმნის მიზნით საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა მოზარდთა ფსიქიკური აშლილობების ეფექტური მართვის მიზნით, ზოგადი პროფილის საავადმყოფოებში შეიქმნას მოზარდთა (16-18 489 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წწ) ფსიქიკური ჯანმრთელობის მცირე განყოფილებები გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის გათვალისწინებით • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა სოციალურმა მუშაკებმა მეტი ყურადღება მიაქციონ არასრულწლოვან პაცინეტებს და ხშირი კომუნიკაცია ჰქონდეთ მათთან, მათი საუკეთესო ინტერესების დაცვის უზრუნველსაყოფად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის სასამართლო ფსიქიატრიული განყოფილების სპეციფიკა სასამართლო ფსიქიატრიული სტაციონარული დახმარების გაწევის დროს მნიშვნელოვანია როგორც ფსიქიკური აშლილობის მკურნალობა და მართვა, ასევე პაციენტის მიერ დანაშაულის ჩადენის რისკის შეფასების პროცესი. ზოგადად, რისკის შეფასება ხდება საერთაშორისო და კვლევებით დადასტურებული ვალიდური ინსტრუმენტებით, მაგალითად, ძალადობის რისკი მსგავს დაწესებულებებში ფასდება ისეთი აღიარებული ინსტრუმენტით, როგორიცაა HCR-20 - The Historical Clinical Risk Management-20, Version 3 (Douglas, Hart, Webster, & Belfrage, 2013) 593. 2014 წლის 26 ივლისს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო ცვლილება 594 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში, რომლის საფუძველზეც არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარებისგან გაიმიჯნა იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა 595. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის სასამართლო ფსიქიატრიულ განყოფილებაში მოთავსებული არიან პაციენტები, რომელთა მიმართაც სასამართლო გადაწყვეტილებით გამოყენებულია იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა 596, ასევე პაციენტები, რომლებიც გადმოყვანილი არიან პენიტენციური დაწესებულებებიდან არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით. 597 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 221-ე მუხლის მე-2 პუნქტის The Historical Clinical Risk Management-20, Version 3. ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://hcr-20.com [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 594 საქართველოს კანონი „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე, 2014 წლის 26 ივლისი, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2434712 [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 595 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „ო“ პუნქტის თანახმად, „იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობა“ განმარტებულია, როგორც სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების სპეციალური სახე, რომელიც მოიცავს ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირის საკუთარი თავისთვის ან/და სხვა პირისთვის ზიანის, მუქარის ან/და ძალადობის შემცველი ქცევის რისკის შემცირების, რესოციალიზაციისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისკენ მიმართულ ღონისძიებათა სისტემას. 596 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 221-ე მუხლის საფუძველზე. 597 „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის საფუძველზე. 593 490 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თანახმად, იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობის ჩატარების მიზნით პირი უნდა მოთავსდეს მხოლოდ იმ სტაციონარში, რომელშიც უზრუნველყოფილია სპეციალური დაცვა და დანერგილია რისკების შემცირების, რესოციალიზაციისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისკენ მიმართულ ღონისძიებათა სისტემა, რომელიც განისაზღვრება საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანებით.598 მონიტორინგის შედეგები ცხადყოფს, რომ სასამართლო ფსიქიატრიულ განყოფილებაში მძიმე პირობებია, არ არის უზრუნველყოფილი თერაპიული გარემო. პაციენტები დღის განმავლობაში ჩაკეტილი არიან საკნის ტიპის პალატებში, სადაც არ არის დაცული პრივატულობა, არის ცუდი სანიტარული პირობები და ვენტილაცია. პაციენტები სასეირნოდ გაჰყავთ გისოსებით შემოსაზღვრულ ეზოში, რომელიც გალიას ჰგავს. 599 სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, განყოფილებაში არსებული პირობები და გაწეული დახმარება არ შეესაბამება პირის სტაციონარში მოთავსების მიზანს. განყოფილება პრაქტიკულად, მხოლოდ ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტების იზოლირების საშუალებას წარმოადგენს. იძულებით მკურნალობის მიზნით მოთავსებულ პაციენტს, როგორც წესი, მოთავსების მეორე დღეს ნახულობს ფსიქოლოგი. ფსიქოლოგი ავსებს რისკების შეფასების კითხვარს, ადგენს ინდივიდუალური განვითარების გეგმას, რომელსაც ხელს აწერს ექიმი ფსიქიატრი, ფსიქოთერაპევტი, სოციალური მუშაკი და ფსიქოლოგი. გეგმა დგება 6 თვის ვადით, რის შემდგომ ხდება მისი გადახედვა. თუ პაციენტს იძულებითი მკურნალობა მიესაჯა 1 წელზე ნაკლები ვადით, მაშინ დგება 3 თვიანი გეგმა, თუმცა ეს გეგმები ფორმალურია. გამოკითხულმა არც ერთმა იძულებით მკურნალობაზე მყოფმა პაციენტმა არ იცოდა გეგმის არსებობის შესახებ, ან რომ ის ჩართული იყო რესოციალიზაციის პროცესში. რამდენიმე პაციენტმა გაიხსენა ფსიქოლოგთან გასაუბრების ფაქტი. მონიტორინგის ჯგუფს შეექმნა შთაბეჭდილება, რომ პაციენტებთან პრაქტიკულად არ მიმდინარეობს, ფსიქო-სოციალური მწირია სარეაბილიტაციო ფსიქოლოგის მუშაობა. მუშაობა დღეები სტრუქტურირებული არ არის რამე საზრისის მქონე აქტივობით და გადის ერთფეროვნად. ხშირია პაციენტთა შორის კონფლიქტები. „იძულებით ფსიქიატრიულ მკურნალობაზე მყოფი პაციენტის რისკების შეფასების სტანდარტისა და რისკების შემცირების, რესოციალიზაციისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისკენ მიმართულ ღონისძიებათა ჩამონათვალის დამტკიცების შესახებ, რომელიც აუცილებელია ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობის განსახორციელებლად“ დამტკიცების შესახებ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 1 ოქტომბრის N01-70/ნ ბრძანება, ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2515573#DOCUMENT:1; [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 599 დაწესებულებაში არსებული პირობების, მოპყრობის, სომატური დაავადებების მკურნალობის და სხვადასხვა კუთხით არსებული პრობლემები მიმოხილულია ზემოთ, შესაბამის თავებში. 598 491 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იძულებით და პენიტენციური დაწესებულებებიდან გადმოყვანილი, არანებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტები მკურნალობას გადიან ერთნაირი, მკაცრი რეჟიმის პირობებში, არადიფერენცირებული მიდგომით. პაციენტებს ერთმანეთთან კონტაქტი შეზღუდული აქვთ. როგორც იძულებითი, ასევე არანებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების შემთხვევაში, ფსიქიატრიული დახმარება მოიცავს მხოლოდ ფარმაკოთერაპიას, პაციენტები არ არიან ჩართულები რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციისკენ მიმართულ პროგრამებში, სპორტულ და სხვა ღონისძიებებში. განყოფილებებში არ არის ინდივიდუალური მიდგომა პაციენტების მკურნალობისადმი. არ ხდება მათი ინდივიდუალური საჭიროებების გამოკვეთა დაკმაყოფილებაზე გუნდური, მულტიდისციპლინარული მუშაობა. და 600 ამ საჭიროებების პაციენტები არ არიან ჩართულები მკურნალობის პროცესში, არ იციან მკურნალობის ვადები, „რას ელოდონ მომავალში“. პაციენტები არ არიან ინფორმირებული კანონმდებლობით დადგენილი გასაჩივრების პროცედურის შესახებ. უცხო ენოვანი პაციენტებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე ხელმისაწვდომი არ არის პაციენტის უფლებები. პაციენტთა შორის აგრესიის მართვა ხდება დაშინებით და ინექციებით. რისკების შეფასების პროცედურა არ შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს, გაუგებარია, რა სანდოობის მტკიცებულებას იძლევა მოქმედი ინსტრუმენტი, ან როგორ ინტეგრირდება მოცემული რისკის ხარისხი მკურნალობის სქემაში, როდესაც ერთნაირი, ტრაფარეტული სქემით მიმდინარეობს მკურნალობა. მონიტორინგის ჯგუფთან გასაუბრებისას, დაწესებულების პერსონალი აცხადებს, რომ მწვავე ფსიქიკური მდგომარეობის პაციენტებიც გრძელვადიანი პაციენტების მსგავსად მკურნალობას გადიან დღიური 15 ლარიანი დაფინანსების პირობებში, რაც აშკარად შეუსაბამოა მათ საჭიროებებთან და ზოგადად დაწესებულებას მძიმე ფინანსურ ტვირთად აწვება. დაწესებულების ადმინისტრაციის წარმომადგენლები ასევე პრობლემად ასახელებენ მოწვეული სპეციალისტის ჩართვას იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობისადმი დაქვემდებარებული პაციენტის ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეფასების მიზნით ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოქმედი სპეციალური კომისიის 601 საქმიანობაში. მაგალითად, არ არის გათვალისწინებული გონებრივი შეზღუდვის მქონე პაციენტთა სპეციალური საჭიროებები. 601 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 1 ოქტომბრის N01-69/ნ ბრძანებით დამტკიცებული „იძულებით ფსიქიატრიული მკურნალობისადმი დაქვემდებარებული პაციენტის ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობის შეფასების მიზნით ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოქმედი სპეციალური კომისიის შემადგენლობისა და საქმიანობის წესის“ თანახმად, „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 221 მუხლის შესაბამისად, იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობის მიმწოდებელ დაწესებულებაში ამავე დაწესებულების ადმინისტრაციის ბრძანებით იქმნება ფსიქიატრიული დაწესებულების სპეციალური 600 492 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადმინისტრაციის წარმომადგენლების განმარტებით, დაწესებულება ვერ იზიდავს კვალიფიციურ კადრებს გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის და ფინანსური რესურსის სიმწირის გამო. ასეთ პირობებში შეუძლებელი ხდება პაციენტებისათვის სრული და ხარისხიანი მომსახურების მიწოდება. რეკომენდაციები: საქართველოს მთავრობას • გადასინჯოს იძულებითი ფსიქიატრიული მკურნალობისა და „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ არანებაყოფლობითი მეთოდოლოგია, საქართველოს ფსიქიატრიული შეისწავლოს ამ კანონის 22-ე დახმარების შემთხვევების მუხლის საფუძველზე შემთხვევების დაფინანსების სათანადო მართვის კუთხით არსებული საჭიროებები და უზრუნველყოს ადეკვატური ფინანსური რესურსის გამოყოფა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს: • უზრუნველყოს რისკის შეფასების გამართული და საერთაშორისო გამოცდილებაზე დაფუძნებული სისტემის (შესაბამისი ინსტრუმენტების) დანერგვა • შეიმუშაოს და დაამტკიცოს რესოციალიზაცია-რეინტეგრაციის ხელშემწყობი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სტანდარტები • საერთაშორისო საუკეთესო გამოცდილებაზე დაყრდნობით განიხილოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის სასამართლო ფსიქიატრიულ განყოფილებაში ფსიქიატრიული დახმარების დიფერენცირებული რეჟიმების დანერგვის მიზანშეწონილობა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის დირექტორს: • უზრუნველყოს სასამართლო ფსიქიატრიულ განყოფილებაში არსებული პირობები გაუმჯობესება, თერაპიული გარემოს შექმნა, სასეირნო ეზოს სათანადო მოწყობა, დღის განმავლობაში სუფთა ჰაერზე პაციენტთა მაქსიმალურად დიდი ხნით ყოფნის კომისია (შემდგომში - კომისია), დაწესებულების კლინიკური ხელმძღვანელის თავმჯდომარეობით, არანაკლებ 5 წევრის შემადგენლობით, რომელიც დაკომპლექტებულია მკურნალი ექიმ-ფსიქიატრით, დაწესებულების ექიმ-ფსიქიატრით, დაწესებულების ფსიქიატრიის დარგის მუშაკით და მოწვეული სპეციალისტით. საჭიროების შემთხვევაში, დაწესებულების ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებით, შესაძლებელია კომისიის გაფართოება სხვა სპეციალისტების მოწვევით. აღნიშნული წესი ხელმისაწვდომია შემდეგ მისამართზე: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2515601 [ბოლოს ნანახია 20.03.2016]. 493 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაძლებლობის შექმნა, პაციენტთა ჩართულობა მათთვის საინტერესო, ღირებულ აქტივობებში • უზრუნველყოს პაციენტთა რესოციალიზაცია-რეინტეგრაციის ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის პროგრამები • უზრუნველყოს ინდივიდუალური განვითარების გეგმის ხელშემწყობი პაციენტის რეალურ საჭიროებებთან მორგება და ამ გეგმის პრაქტიკული განხორციელება • მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა პაციენტები რეალურად ჩართულები იყვნენ ფსიქიატრიული დახმარების მიწოდების პროცესში, ჰქონდეთ საკმარისი ინფორმაცია მიმდინარე და დაგეგმილ ინტერვენციებზე, ასევე პაციენტის უფლებებზე, მათ შორის გასაჩივრების უფლებაზე • უზრუნველყოს პერსონალის გუნდური, მულტიდისციპლინური მუშაობა. 494 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წვევამდელთა, სამხედრო მოსამსახურეთა, ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანთა უფლებრივი მდგომარეობა ანგარიშში მოცემულია საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის თავდაცვის სფეროში ადამიანის უფლებათა დაცვის დეპარტამენტის მიერ განხორციელებული საქმიანობის მიმოხილვა. აღნიშნული დეპარტამენტი სახალხო დამცველის აპარატის ახალი სტრუქტურული ერთეულია და წვევამდელთა, სამხედრო მოსამსახურეთა და ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანთა უფლებრივ მდგომარეობას შეისწავლის. ამ მიზნით, 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის სფეროში ადამიანის უფლებათა დაცვის დეპარტამენტმა განახორციელა მონიტორინგი საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის კოორდინირების დეპარტამენტში; საქართველოს შეიარაღებული ძალების მე-2 ქვეით ბრიგადაში; ავიაციის სარდლობის დაცვისა და უზრუნველყოფის ბატალიონში; შეიარაღებისა და ტექნიკის სარემონტო ბაზაზე; ჰაუპტვახტებში; ომის ინვალიდთა და ვეტერანთა რესპუბლიკურ ჰოსპიტალში. ასევე განხორციელდა ვიზიტები შეიარაღებული ძალების მე-5 ქვეით ბრიგადაში; პირველი მსუბუქი ქვეითი ბრიგადის მე-12 მსუბუქ ქვეით ბატალიონში; ნორიოს საწვრთნელ ცენტრში; კრწანისის სერჟანტთა მომზადების სკოლაში; ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში; ვეტერანების საერთო საცხოვრებელში. „სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ“ 1997 წლის 17 სექტემბრის კანონის მე–2 მუხლის მიხედვით სამხედრო სამსახური გაყოფილია სავალდებულო, საკონტრაქტო (პროფესიულ) და სარეზერვო სამსახურებად. 1. სავალდებულო სამხედრო სამსახური წვევამდელთა უფლებრივი მდგომარეობა საანგარიშო პერიოდში პირველადი შესწავლის საგანი სახალხო დამცველის მხრიდან გახდა სავალდებულო სამხედრო სამსახური, ვინაიდან სხვადასხვა კუთხით მთელი რიგი პრობლემები აღინიშნებოდა. „სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის I მუხლის I პუნქტში აღნიშნულია, რომ „საქართველოს კონსტიტუციის შესაბამისად საქართველოს დაცვა და სამხედრო ვალდებულების მოხდა საამისო უნარის მქონე ყველა მოქალაქის მოვალეობაა“. 495 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამხედრო სამსახურის ერთ-ერთი სახეა სავალდებულო სამხედრო სამსახური, სადაც გაიწვევიან სამხედრო აღრიცხვაზე აყვანილი, 18-დან 27 წლამდე ასაკის პირები წვევამდელები. წვევამდელები სავალდებულო სამხედრო სამსახურს გადიან: საქართველოს თავდაცვის სამინისტროში, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროში და სახელმწიფო დაცვის სპეციალურ სამსახურში 602. საქართველოს თავდაცვის სისტემაში სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეთა მდგომარეობის შესწავლის მიზნით, საანგარიშო პერიოდში განხორციელდა მონიტორინგები სენაკის II ქვეით ბრიგადაში, ავიაციის სარდლობის დაცვისა და უზრუნველყოფის ბატალიონში, შეიარაღებისა და ტექნიკის სარემონტო ბაზაზე. აღნიშნულ სამხედრო ნაწილებში სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეებს იყენებენ დაცვის სამსახურში, მათი ფუნქციაა საყარაულო და შიდა განწესში გუშაგებად და მედღევეებად გასვლა, ამასთან, სხვადასხვა ტიპის ფიზიკური და სამეურნეო სამუშაოების შესრულება. არ ხდება მათი ფიზიკური და საბრძოლო მომზადება და არ უწევთ ფიზიკური ნორმატივების ჩაბარება. სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეები სადღეღამისო განწესში გადიან ყოველ მესამე დღეს. სადღეღამისო განწესი ორი სახისაა: 1) საყარაულო განწესი, სადაც საგუშაგოებზე გადიან გუშაგებად; 2) შიდა განწესი, სადაც გადიან ასეულის მორიგეებად და მედღევეებად. თითოეული ჯარისკაცი გადის როგორც საყარაულო განწესში, ასევე შიდა განწესში. სავალდებულო სამხედრო გაწვევა როგორც წესი ხდება წელიწადში ორჯერ, გაზაფხულსა და შემოდგომაზე 603. სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვევაზე პასუხისმგებელია რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის კოორდინირების დეპარტამენტი. სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვევის უწყების ჩაბარების შემდეგ წვევამდელი ვალდებულია დადგენილ ვადაში გამოცხადდეს მუნიციპალიტეტის გამგეობის სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურში, სადაც გაივლის პირველად რეგისტრაციას და „მოქალაქეთა სამხედრო აღრიცხვის შესახებ“ დებულების დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 2 ივნისის დადგენილებით გათვალისწინებულ სხვა პროცედურებს. წვევამდელს ადგილზე ხვდებიან კოორდინატორები, რომლებიც ვალდებულნი არიან განუმარტონ მათ უფლებებისა და მოვალეობების შესახებ, ასევე გაუწიონ კოორდინირება წვევამდელთა რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონი. სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონი. მუხ. 22, პუნ. 1. 602 603 496 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამინისტროს მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გადაყვანას. მათივე მოვალეობაა წვევამდელთა ზედამხედველობა, მათ უშუალო გაწვევამდე. მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის კოორდინირების დეპარტამენტში ფუნქციონირებს მუდმივმოქმედი სამხედრო-სამედიცინო საექსპერტო კომისია, რომელიც სამედიცინო შემოწმების (მათ შორის, საჭიროების შემთხვევაში დამატებითი სამედიცინო გამოკვლევის) ჩატარების შემდეგ ადგენს წვევამდელის სამხედრო სავალდებულო სამსახურისათვის ვარგისობის ხარისხსა და კატეგორიას. მოქალაქის სამხედრო სამსახურისათვის მოსამზადებელი სამკურნალო-პროფილაქტიკური და გამაჯანსაღებელი ღონისძიებები, სამხედრო სავალდებულო სამსახურში გასაწვევი წვევამდელისთვის ჩატარებული დამატებითი სამედიცინო გამოკვლევა და მუდმივმოქმედი სამხედროსამედიცინო საექსპერტო კომისიის მიერ შესრულებული სამუშაოები ფინანსდება საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსათვის საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გამოყოფილი ასიგნებებიდან. „სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონით არ რეგულირდება, თუ რამდენი ხნით ადრე უნდა ჩაბარდეს წვევამდელს უწყება სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვევისა და შემკრებ-გამანაწილებელ პუნქტში გამოცხადების შესახებ. შესაბამისად, შესაძლებელია, წვევამდელი უწყების ჩაბარებიდან ნებისმიერ დროს გაიწვიონ სამხედრო სამსახურში. ხშირ შემთხვევაში გაწვევა ხდება უწყების ჩაბარებიდან მეორე ან მესამე დღეს, რაც არაგონივრული ვადაა და ხშირად, ობიექტური მიზეზი შეიძლება გახდეს წვემამდელის მიერ შემკრებ-გამანაწილებელ პუნქტში გამოცხადების ვალდებულების დარღვევა. მას შემდეგ, რაც წვევამდელი რეგისტრაციას გაივლის მუნიციპალიტეტის გამგეობის სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურში, სი გადაჰყავთ მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის კოორდინირების სამხედრო საექსპერტო კომისიას, ვარგისობის დეპარტამენტში, დასადგენად. აქვე სადაც გაივლის ხდება ვარგისი წვევამდელების გადანაწილება შესაბამის უწყებებში. უწყებების წარმომადგენლები გაწვევის დღეს იმყოფებიან მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის კოორდინირების დეპარტამენტში და თავად შეარჩევენ გასაწვევ პირებს და ადგილიდან გადაჰყავთ შესაბამის ნაწილებში. „პაციენტის უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 თავით დარეგულირებულია პაციენტის პირადი ცხოვრების კონფიდენციალობისა და ხელშეუხებლობის საკითხი. ამავე კანონის 27-ე მუხლის 604 თანახმად: სამედიცინო მომსახურების გამწევი ვალდებულია 604 საქართველოს კანონი პაციენტის უფლებების შესახებ, მუხ 27. 497 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პაციენტის შესახებ მის ხელთ არსებული ინფორმაციის კონფიდენციალობა დაიცვას როგორც პაციენტის სიცოცხლეში, ისე მისი სიკვდილის შემდეგ. იმავე კანონის 30-ე მუხლის თანახმად, სამედიცინო მომსახურების გაწევისას დასაშვებია მხოლოდ მასში უშუალოდ მონაწილე პირთა დასწრება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა პაციენტი თანახმაა ან მოითხოვს სხვა პირთა დასწრებას. მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის კოორდინირების დეპარტამენტში განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ სამედიცინო შემოწმების დროს არ არის დაცული წვევამდელების კონფიდენციალურობა. გარეშე პირები და წვევამდელები ისმენენ ერთმანეთის დიაგნოზს და ჯანმრთელობის პრობლემებს. გამწვევი კომისია დაკომპლექტებულია შემდეგი სამედიცინო პერსონალით: თერაპევტი, დერმატო-ვენეროლოგი, ტრავმატოლოგი, ქირურგი, ოტორინოლარინგოლოგი, ფთიზიატრი, ნევროპათოლოგი, სტომატოლოგი, ოფთალმოლოგი, ფსიქიატრი, ლაბორატორიის ექიმები. დერმატო-ვენეროლოგი, ტრავმატოლოგი, ქირურგი, ოტორინოლარინგოლოგი, ფთიზიატრი, ნევროპათოლოგი და სტომატოლოგი განთავსებული არიან ერთ ოთახში, მათი განყოფილებები გატიხრულია ერთმანეთისგან, თუმცა სრულიად იზოლირებული არ არის. თითოეულ განყოფილებაში იმყოფება ორი ან სამი პროფილის ექიმი. აღნიშნული პროფილის ექიმებთან წვევამდელები შედიან ერთად. ერთ ნაკადში საშუალოდ შეიძლება იყოს 15 ადამიანი. გასახდელი მდებარეობს კაბინეტის მოპირდაპირე ოთახში და წვევამდელებს ფეხშიშველა და ქვედა საცვლებით უწევთ მეტლახით მოპირკეთებული დერეფნის გავლით ინდივიდუალური კაბინეტში მიდგომის გადასვლა, გარეშე სადაც იწყება საწყის ეტაპზე, ყოველგვარი ჯგუფური შემოწმება ქირურგის, ტრამვატოლოგის და დერმატოლოგის მიერ. იგივე ფორმაში გადიან წვევამდელები აღნიშნულ ნაწილში მყოფ სხვა ექიმებთან შემოწმებას. ასეთ მდგომარეობაში, წვევამდელებს ექმნებათ, როგორც ზედაპირიდან გადამდები ინფექციების გადადების რისკი (მაგ. სოკოვანი დაავადება) ასევე შესაძლებელია შეექმნათ ჯანმრთელობის სხვა პრობლემები, განსაკუთრებით, ზამთრის პერიოდში. მათი ასეთ ფორმაში გადაადგილება პატივისა და ღირსების შემლახველია. ოფთალმოლოგთან, წვევამდელები ფსიქიატრთან და შემოსილები ფთიზიატრთან, აგრძელებენ ასევე ხდება გამოკვლევას ტერფებისა და ფილტვების რენტგენირება. განსაკუთრებული ყურადღებაა გასამახვილებელი ფსიქიატრის მიერ ჩატარებულ შემოწმებაზე. მისი გასაუბრება წვევამდელთან მიმდინარეობს საშუალოდ 10 წუთის განმავლობაში. ექიმი პაციენტს ეკითხება, ხომ არ აქვს ფსიქიკური პრობლემები, ხომ არ არის მედიკამენტოზურ მკურნალობაზე, საიდან გაუჩნდა ესა თუ ის დაზიანება (თუ აშკარად შესამჩნევია). ფსიქიატრი პრაქტიკულად დამოკიდებულია წვევამდელის პასუხებზე და 498 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აკვირდება მის ადეკვატურობას. თუკი პირი აცხადებს, რომ მიიყენა თვითდაზიანება ან საუბრის დროს ფსიქიატრი დაეჭვდება, დამატებით ერთვება მეორე ფსიქიატრი. ზოგადი გამოკვლევები ასევე სწრაფად, რამდენიმე წუთში ტარდება. სამხედრო ბაზებზე მონიტორინგის შედეგად გაირკვა, რომ ხშირია სამხედრო ნაწილში მყოფი სამხედროების ამორიცხვა სამხედრო სამსახურისთვის უვარგისობის გამო, რადგან გაწვეულ სამხედროებს უვლინდებათ ის დაავადებები, რომლებიც გამორჩა გამწვევ კომისიას. სამხედრო საექსპერტო კომისია, ხელმძღვანელობს საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 1996 წლის N360 ბრძანებით, სადაც ჩამოთვლილია ის დაავადებები, რაც ხდება პირის სავალდებულო სამსახურიდან გათავისუფლების ან სავალდებულო სამხედრო სამსახურის გარკვეული დროით გადავადების საფუძველი. ექიმებთან გასაუბრების შედეგად გაირკვა, რომ აღნიშნულ ბრძანებაში არ არის სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გასაწვევ პირთა ვარგისიანობის განმსაზღვრელი დაავადებების სრული ჩამონათვალი, ამიტომ ექიმები იძულებული არიან, კონკრეტული დაავადების აღმოჩენის შემთხვევაში, რომელიც არ არის N360 ბრძანების ჩამონათვალში, საკუთარი შეხედულებისამებრ მიიღონ გადაწყვეტილება წვევამდელის ვარგისიანობის დადგენის შესახებ. კანონმდებლობის თანახმად, იმ წვევამდელებს, რომელთაც აქვთ განუკურნებელი დაავადება და არ არიან ცნობილი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებად, გაწვევის ვადა გადაუვადდებათ 3 წლით. სამედიცინო პერსონალის განმარტებით, იძულებული არიან, ნაცვლად საბოლოო განთავისუფლებისა, საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 1996 წლის N360 ბრძანებისა და საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 4 აგვისტოს ბრძანებულების მიხედვით, წვევამდელს სავალდებულო სამხედრო სამსახურის გავლა გადაუვადონ არაუმეტეს 3 წლით, რითაც დისკომფორტი ექმნება თავად წვევამდელს, რომელიც იძულებულია გამოცხადდეს შემკრებ– გამანაწილებელ პუნქტში, მიუხედავად იმისა, რომ ექვემდებარება სამხედრო სავალდებულო სამსახურიდან გათავისუფლებას იმ დაავადებით, რომელიც სამედიცინო ჩვენებით განუკურნებლად არის მიჩნეული. სახელმწიფოს მხრიდან ასევე ხდება ფინანსური და მატერიალური რესურსების არამიზნობრივი ხარჯვა აღნიშნული წვევამდელებისათვის დადგენილი პროცედურების თავიდან გასატარებლად. რაც შეეხება რეგიონებში არსებულ სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურებს, წვევამდელების უმეტესობა, როგორც თბილისიდან, ასევე რეგიონებიდან, აცხადებს, 605 რომ სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურის წარმომადგენლებს, სამხედრო სამსახურის გადავადებისა და ალტერნატიული სამსახურის შესახებ უფლებები, მათთვის ჯეროვნად არ განუმარტავთ და ხშირად საკუთარი ძალებით ცდილობენ საკუთარი უფლებების და სახალხო დამცველის წარმომადგენლების მიერ ჩატარებული მონიტორინგის დროს მოხდა გასაუბრება როგორც წვევამდელებთან, ასევე სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეებთან 605 499 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოვალეობების გარკვევას. გამოკითხული წვევამდელების უმეტესობას არ ჰქონია სავალდებულო სამხედრო სამსახურში წასვლის სურვილი. სახალხო დამცველის რწმუნებულები გაესაუბრნენ დმანისის მუნიციპალიტეტის მიერ გაწვეულ სამხედრო მოსამსახურეს, ჯ.მ.-ს, რომელსაც ქართულ ენაზე არც საუბარი შეუძლია და არც ესმის. მუნიციპალიტეტში გაწვევის დროს მას ჰყავდა ორსული მეუღლე, ხოლო სამხედრო სამსახურში მისი წამოსვლის დროს ჰყავდა ახლადშეძენილი შვილი. დმანისის მუნიციპალიტეტის სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურში არ განუმარტავთ მისთვის, რომ სამხედრო სამსახურში გაწვევა შვილის შეძენის დღიდან სამი წლის ვადით გადაუვადდებოდა . 606 ჯ.მ.-ს განმარტებით, მას არ აქვს სურვილი განაგრძოს სავალდებულო სამხედრო სამსახური, თუმცა პირს, რომელიც უკვე გაწვეულია სავალდებულო სამხედრო სამსახურში და აღმოაჩნდება მცირეწლოვანი შვილი, ვერ დაითხოვენ სამხედრო სამსახურიდან, ვინაიდან არ აქვთ აღნიშნული ქმედებისათვის კანონით განსაზღვრული საფუძველი. სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონის 30–ე მუხლში ჩამოთვლილია სამხედრო მოსამსახურისათვის სამხედრო სამსახურში გაწვევის გადავადების საფუძვლები, ხოლო 36–ე მუხლში ჩამოთვლილია სამხედრო მოსამსახურის სამსახურიდან ვადამდე დათხოვნის საფუძვლები. აღნიშნულ შემთხვევაში არცერთი საფუძველი არ მიესადაგება სამხედრო მოსამსახურისათვის გადავადების ან დათხოვნის საკითხს. 607 სახალხო დამცველის რწმუნებულებმა „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-18 მუხლით მონიჭებული უფლებამოსილების შესაბამისად, წერილობით მიმართეს დმანისის მუნიციპალიტეტის გამგეობის სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურის უფროსს და მოითხოვეს ინფორმაცია, თუ რატომ არ გადაუვადდა ჯ.მ.-ს სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვევას „სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 30-ე მუხლის პირველი პუნქტის პ) ქვეპუნქტის608 შესაბამისად. მიღებული კორესპონდენციით 609, ჯ.მ.-ს სამხედრო სამსახურში გაწვევის მიზეზად ის დასახელდა, რომ მას დმანისის მუნიციპალიტეტის სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურში არ განუცხადებია მისი ოჯახური მდგომარეობისა და ახალშობილი შვილის შესახებ. ასევე გვეცნობა, რომ გაწვევის პროცესის გამჭვირვალობისა და საჯაროობის მიზნით, მუნიციპალიტეტის გამგეობის სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხ. 30, პუნ. 1, ქპ. „პ“. 607სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხ. 36. 608სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხ. 30, პუნ. 1. წვევამდელს სამხედრო სამსახურში გაწვევა გადაუვადდება, თუ: ქპ. „პ“ - ჰყავს ერთი შვილი – შვილის შეძენის დღიდან სამი წლის ვადით. 609დმანისის მუნიციპალიტეტის გამგეობის სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურის უფროსის წერილი N 61 01/10/2015. 606 500 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამხედრო აღრიცხვისა საინფორმაციო დაფა, და გაწვევის რომელზეც სამსახურის ადმინისტრაციის შენობაში არის განთავსებულია წვევამდელთა უფლებებთან და ვალდებულებებთან დაკავშირებული ინფორმაცია, და რომ აღნიშნული ინფორმაცია საინფორმაციო დაფაზე განთავსებულია მხოლოდ სახელმწიფო ენაზე 610. გამოთხოვილი იქნა ინფორმაცია იმ რეგიონების მუნიციპალიტეტების გამგეობებიდან, სადაც უმეტეს შეთხვევაში ცხოვრობენ და გაწვევას შესაძლებელია დაექვემდებარონ ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლები. მხოლოდ ქართულ ენაზე ინფორმაცია გაკრულია საინფორმაციო დაფაზე ბოლნისისა და ხულოს მუნიციპალიტეტების გამგეობების მობილიზაციის, სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურებში, წალკის მუნიციპალიტეტის გამგეობაში - ქართულ და რუსულ ენებზე, ხოლო ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის გამგეობაში ქართულ და სომხურ ენებზე. 611 სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეთა მდგომარეობა სენაკის II ქვეით ბრიგადას ჰყავს ერთი დაცვის ასეული, რომელიც დაკომპლექტებულია სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეებით. დაცვის ასეულის საცხოვრებელი ყაზარმა განთავსებულია ორსართულიან შენობაში. პირველ სართულზეა საპირფარეშო, აბანო, საკუჭნაო ოთახი და ორი საცხოვრებელი ოთახი, თითოეული საცხოვრებელი ოთახის ფართი 17 კვადრატული მეტრია, ერთი ოთახი გათვლილია 8 ადამიანზე. ოთახებში არ არის გამათბობელი, იმ ოთხი ნათურიდან კი, რომელიც არის თითოეულ ოთახში, მუშაობს მხოლოდ ერთი ნათურა. საპირფარეშოში არის 5 (ხუთი) ჩასაცუცქი კაბინა, ჩამრეცხები არ მუშაობს და ჩასარეცხად იყენებენ ვედროს. საშხაპეები გვერდებიდან იზოლირებულია კედლით და წინა მხრიდან ღიაა, ონკანები გაფუჭებულია და წყლის მოსაშვებად იყენებენ ბრტყელტუჩას. ელექტროსისტემა მოძველებულია. მეორე სართულზე განთავსებულია სამი საცხოვრებელი ოთახი. პირველი ოთახის ფართია 50 კვადრატული მეტრი და გათვლილია 24 ადამიანის საცხოვრებლად. ოთახში არის ერთი კვადრატული მეტრის ოთხი ფანჯარა, დამაგრებული 6 ნათურიდან მუშაობს მხოლოდ 1. მეორე ოთახის ფართია 48 კვადრატული მეტრი, გათვლილია 24 ადამიანზე, აქვს 3 ფანჯარა 1 კვადრატული მეტრის, დამაგრებული 9 ნათურიდან მუშაობს მხოლოდ 1. მესამე ოთახის ფართია 66 კვადრატული მეტრი, გათვლილია 32 ადამიანზე, არის ერთი კვადრატული მეტრის 4 ფანჯარა, დამაგრებული 8 ნათურიდან მუშაობს მხოლოდ 1, დღის შუქი საკმარისი არ არის. ჯარისკაცებს არ აქვთ ტანსაცმლის შესანახი ინდივიდუალური კარადა, პირად ნივთებს და ტანსაცმელს ინახავენ ზურგჩანთებში. ჰიგიენის საშუალებებს (სარეცხი საპონი, ხელის საპონი, საპარსი, ტუალეტის დმანისის მუნიციპალიტეტის გამგეობის სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურის უფროსის წერილი N 1 14/01/2016. 611ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მიერ გამოგზავნილი წერილი N 11/303 20/01/2016 ხულოს მუნიციპალიტეტის მიერ გამოგზავნილი წერილი N 09/3390 29/01/2016 ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის მიერ გამოგზავნილი წერილი N 6/12 01/02/2016 წალკის მუნიციპალიტეტის მიერ გამოგზავნილი წერილი N 09/67 02/02/2016. 610 501 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქაღალდი, კბილის პასტა) აძლევენ თვეში ერთხელ. ჰიგიენური ნივთების უხარისხობის და სიმცირის გამო, სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეები იძულებული არიან ისინი საკუთარი სახსრებით შეიძინონ. არ ეძლევათ შამპუნი. სამხედრო ფორმას და ტანსაცმელს თვითონ რეცხავენ აბანოში. თეთრეულს უცვლიან კვირაში ერთხელ, თუმცა ვიზიტის დროს ბალიშის პირები დასვრილი და გაშავებული იყო. იატაკზე დაგებულია მეტლახი, კედლები შეღებილია, აბაზანის მხრიდან ნესტის გამო დაობებულია და საღებავი აქერცლილია. ყაზარმებში შუქი ირთვება 06:00 საათიდან 22:00 საათამდე. ოთახების შესასვლელში კიდია საინფორმაციო დაფა და ჩამოწერილია ოთახებში მაცხოვრებელთა გვარები და მორიგეობის სია. თეორიული სწავლება უტარდებათ საძინებლებთან არსებულ დერეფანში, სადაც არ არის საკმარისი განათება და წერა-კითხვისთვის საკმარისი ხილვადობა, დამაგრებული 3 ნათურიდან მუშაობს მხოლოდ ერთი. დერეფნის ამ მხარეს არ არის ფანჯარა და ბუნებრივი განათება არ აღწევს. ოთახების შესასვლელში ჩამოკიდებულია საინფორმაციო დაფა და ჩამოწერილია ოთახში მაცხოვრებელთა გვარები და მორიგეობის სია. საჭიროების შემთხვევაში მედიკამენტებს იღებენ ლაზარეთში, სადაც სერჟანტთან ერთად შეუძლიათ გადავიდნენ დღე-ღამის ნებისმიერ დროს და მიიღონ სათანადო სამედიცინო დახმარება. პარასკევი დღე დაწესებულია საპარკო-სამეურნეო დღედ და ყველანი მონაწილეობენ საცხოვრებელი ყაზარმისა და შენობის მიმდებარე ტერიტორიის დალაგებაში. მობილური ტელეფონით სარგებლობის უფლება აქვთ ყოველდღე 19:00 საათიდან 21:00 საათამდე, ტელეფონები ინახება ბოქლომით ჩაკეტილ სპეციალურ ყუთში. მობილურ ტელეფონს არ უნდა ჰქონდეს ფოტო და ვიდეო გადაღების კამერა. ვისაც პირადი მობილური ტელეფონი არ აქვს, შეუძლია ისარგებლოს სამორიგეოში არსებული ტელეფონით. შაბათ-კვირას აქვთ მნახველებთან შეხვედრის დღეები. „სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლის მე-2 პუნქტის 612 თანახმად, სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვეულ სამხედრო მოსამსახურეს დასვენებისათვის ყოველკვირეულად ეძლევა ერთი დღე. ამავე მუხლის მე-6 პუნქტის 613 თანახმად, სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვეულ სამხედრო მოსამსახურეს სამხედრო სამსახურის გავლის მთელ პერიოდში ეძლევა ორკვირიანი შვებულება, გარდა სამხედრო სავალდებულო სამსახურის მე-12 თვისა. სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების გადმოცემით, მათი შვებულების გამოყენების უფლება არ სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხ. 11, პუნ. 2. სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხ. 11, პუნ. 6. 612 613 502 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ირღვევა და აღნიშნულ ორკვირიან შვებულებას იყენებენ ეტაპობრივად და შედგენილი გრაფიკის მიხედვით. შინაგან საქმეთა სამინისტროში, სასჯელაღსრულების დაწესებულებებსა და სახელმწიფო დაცვის სპეციალურ სამსახურებში მომსახურე სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეები ყოველ მესამე დღეს გადიან საყარაულო განწესში - საგუშაგოზე გუშაგებად და შიდა განწესში - ასეულის მორიგეებად და მედღევეებად. შინაგან საქმეთა სამინისტროს სტრატეგიული ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ერთერთ განყოფილებაში ადგილი ჰქონდა ხელმძღვანელობის მხრიდან სადღეღამისო განწესში გასვლის განრიგის შეცვლას. სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეს, გ.ლ.-ს ზედიზედ სამჯერ, ნაცვლად ყოველი მესამე დღისა, ყოველ მეორე დღეს მოუწია სადღეღამისო განწესში გასვლა. აღნიშნული ფაქტი განყოფილების ხელმძღვანელობამ იმით ახსნა, რომ არ ჰყავდათ საკმარისი პირადი შემადგენლობა და სამსახურებრივი საჭიროებიდან გამომდინარე გახდა აუცილებელი გ.ლ.-ს განწესში ასეთ რეჟიმში გაყვანა. ასევე გვაცნობეს კორესპონდენციით, რომ მისი რიგგარეშედ გაყვანა მოხდა შინაგან საქმეთა მინისტრის 2013 წლის 31 დეკემბრის N1009 ბრძანების მე–6 მუხლის მე–4 პუნქტის საფუძველზე 614, თუმცა, გ.ლ.-მ აღნიშნულ ფაქტზე სახალხო დამცველის რწმუნებულებს განუმარტა, რომ სადღეღამისო განწესში ყოფნის დროს, მას მობილური ტელეფონი აღმოუჩინეს და ამის მერე, მისი დასჯის მიზნით, რამდენიმეჯერ გაუშვეს დღეგამოშვებით სადღეღამისო განწესში. აღნიშნული იძლევა ეჭვის საფუძველს, რომ ხელმძღვანელობამ გ.ლ.-ს მიმართ თვითნებური დასჯის მეთოდები გამოიყენა. ყოველივე ზემოთ აღნიშნულის შედეგად გ.ლ.-ს შეექმნა ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემები, კერძოდ, ნერვული აშლილობის ნიადაგზე მიიყენა თვითდაზიანება. გადაისერა ხელი, რადგან არ სურდა ზემოთ აღნიშნულ ქვედანაყოფში სამხედრო სამსახურის გაგრძელება. აღნიშნული ინციდენტის შემდეგ, სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა შინაგან საქმეთა სამინისტროს სტრატეგიული ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის აღნიშნული განყოფილების განწესში გასვლის განრიგი. შესწავლის შედეგად აღმოჩნდა, რომ ძალიან ხშირია რიგგარეშე განწესში სამხედრო მოსამსახურეთა გასვლის შემთხვევები. კერძოდ, რიგგარეშე განრიგში დღეგამოშვებით ორჯერ ან სამჯერ გასულია დაახლოებით 36 ადამიანი. აღნიშნული სამსახურის განყოფილების უფროსის განმარტებით, შტატით გათვალისწინებული 86 სამხედროდან, რეალურად სახეზეა ნაკლები სამხედრო მოსამსახურე, რამაც გამოიწვია დღეგამოშვებით განწესში გასვლის სიმრავლე. სამსახურებრივი საჭიროებიდან გამომდინარე, ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეები, შეიძლება გადაყვანილ იქნენ ყაზარმულ ან დღეგამოშვებით მუშაობის რეჟიმზე. 614 503 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 30-ე მუხლის I პუნქტის ე1) ქვეპუნქტის თანახმად, წვევამდელს სამხედრო სამსახურში გაწვევა გადაუვადდება, თუ ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების დასრულების წელს დარეგისტრირდა ერთიან ეროვნულ გამოცდებზე - გამოცდების შედეგების გამოცხადებამდე, ხოლო გამოცდების შედეგების საფუძველზე, უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ჩარიცხვის უფლების მოპოვების შემთხვევაში, -ამავე კანონის 30–ე მუხლის I პუნქტის გ1 ) 615 ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ჩარიცხვამდე. აღნიშნული რეგულაცია ცალკეულ შემთხვევაში აღმოჩნდა პროტესტის საფუძველი სამხედრო მოსამსახურის მხრიდან. სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურის კიდევ ერთი თვითდაზიანების ფაქტი გამოვლინდა ავიაციის სარდლობის დაცვისა და უზრუნველყოფის ბატალიონში. ბ.ძ.-მ ბასრი საგნით მიიყენა ნაკაწრი ჭრილობები მარცხენა წინამხრის არეში, მიზეზად ასახელებდა პირად და ოჯახურ პრობლემებს; ბ.ძ. ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების დასრულების მეორე წელს დარეგისტრირდა ერთიან ეროვნულ გამოცდებზე, აღნიშნული მოცემულობა არსებული კანონმდებლობით არ იყო მისი სამხედრო სამსახურში გაწვევის გადავადების საფუძველი. ბ.ძ.–მ აღნიშნულ პერიოდში წარმატებით ჩააბარა გამოცდები და ჩაირიცხა უმაღლეს სასწავლებელში, თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ იგი გახდა სტუდენტი, არ დაექვემდებარა სამხედრო სამსახურის გადავადებას. ბ.ძ.–ს არ ჰქონდა სავალდებულო სამხედრო სამსახურის გაგრძელების სურვილი, მას სწავლის გაგრძელება სურდა. ბ.ძ. ზემოთ აღნიშნული დაზიანებით სსიპ გიორგი აბრამიშვლის სახელობის საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო ჰოსპიტალში გადააგზავნეს სტაციონარულ გამოკვლევაზე და სამხედრო სამსახურისათვის ვარგისიანობის დასადგენად. სამხედრო საექიმო კომისიის გადაწყვეტილებით დაესვა დიაგნოზი: პიროვნების ემოციური არასტაბილურობა და ცნობილ იქნა სამხედრო სამსახურისათვის უვარგისად, რის შედეგადაც ამოირიცხა საქართველოს შეიარაღებული ძალების რიგებიდან. აღნიშნული რეგულაცია საჭიროებს გადახედვას, რამდენად მართებულია სავალდებულო სამხედრო სამსახურში იმ წვევამდელთა გაწვევა, რომლებიც დარეგისტრირებულნი არიან და ჩააბარეს ეროვნული გამოცდები, მხოლოდ იმ არგუმენტით, რომ ეს მათ მიერ ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების დასრულების მეორე წელია. წვევამდელს სამხედრო სამსახურში გაწვევა გადაუვადდება, თუ არის საქართველოს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ან უცხო ქვეყნის კანონმდებლობით დადგენილი წესით აღიარებული უცხო ქვეყნის უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტუდენტი – სწავლის დამთავრებამდე, უმაღლესი განათლების თითოეულ საფეხურზე. 615 504 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თავდაცვის სისტემაში გაწვეული სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების ყოველთვიური ხელფასი შეადგენს 77 ლარს და 20 თეთრს, თუმცა მათი ხელფასიდან 70 ლარი იქვითება კვების ხარჯებისათვის. ხელზე სამხედროს რჩება 7,2 (შვიდი ლარი და ოცი თეთრი) ლარი. აქვთ „საქართველოს ბანკის“ სახელფასო ბარათები და თანხის განაღდება შეუძლიათ ბაზაზე არსებული ბანკომატით. შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალური და საგანგებო ღონისძიებების ცენტრის სტრატეგიული ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში გაწვეული სამხედრო მოსამსახურეებისათვის ყოველთვიური ანაზღაურება 25 ლარია, ხოლო სამორიგეო დღის განმავლობაში აქვთ ორჯერადი კვება. რაც შეეხება სახელმწიფო დაცვის სპეციალურ სამსახურს, გაწვეულ სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეებს უფორმდებათ კონტრაქტი, რის საფუძველზეც, სახელმწიფო დაცვის რიგითს ხელფასად ერიცხება 50 ლარი, ამავდროულად განსაზღვრულია კვებისათვის 70 ლარის ოდენობის გამოყოფა.616 სასჯელაღსრულების სამინისტროს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს მიერ გაწვეულ სავალდებულო სამხედრო სამსახურში, სამხედროების ხელფასია 52 ლარი და 80 თეთრი. 2. მდგომარეობა ჰაუპტვახტებში ჰაუპტვახტი წარმოადგენს საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემაში არსებულ ადმინისტრაციული პატიმრობის ადგილებს. 617 სახალხო დამცველის რწმუნებულების მიერ წარმოებული მონიტორინგის დროს გამოირკვა, რომ სამხედრო მოსამსახურის ჰაუპტვახტში განთავსება ხდებოდა სხვადასხვა ტიპის გადაცდომების შემთხვევაში, შესაბამისი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა მოსამართლის გადაწყვეტილების საფუძველზე. ჰაუპტვახტში განთავსების მაქსიმალური ვადა განისაზღვრა 15 დღით 618. თუმცა პრაქტიკაში დაინერგა, საშუალოდ, 2-დან 5 დღემდე სახდელის შეფარდება. სამხედრო მოსამსახურეს უფლება ჰქონდა 10 დღის ვადაში გაესაჩივრებინა სასამართლოს დადგენილება. 619 საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სისტემაში ფუნქციონირებდა ორი ჰაუპტვახტი. ერთი განთავსებული იყო სენაკში, II ქვეითი ბრიგადის მიმდებარე ტერიტორიაზე – დასავლეთ საქართველოში დისლოცირებული სამხედრო ნაწილებისთვის, მეორე ჰაუპტვახტი კი – დაბა ვაზიანში, IV მექანიზირებული და I საარტილერიო ბრიგადების საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 28 მარტის N 77 დადგენილება სახელმწიფო დაცვის სპეციალური სამსახურის თანამშრომელთა სოციალური დაცვისა და მატერიალური უზრუნველყოფის შესახებ 617 საქართველოს მთავრობის დადგენილება N615 სამხედრო სადისციპლინო წესდების დამტკიცების შესახებ, მუხ. 2. 618 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, მუხ. 32, ნაწ. 1. 619 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, მუხ. 273. 616 505 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმდებარე ტერიტორიაზე , –აღმოსავლეთ საქართველოში დისლოცირებული სამხედრო ნაწილებისთვის. ჰაუპტვახტები განკუთვნილი იყო სავალდებულო და პროფესიული სამხედრო მოსამსახურეებისთვის. პატიმარს ჰაუპტვახტში შემოყვანის დროს სინჯავდა მორიგე ექიმი ჰაუპტვახტის თანამშრომლების თანდასწრებით. ფიზიკური დათვალიერების დროს დაზიანების აღმოჩენის შემთხვევაში ექიმი ჩანაწერს აკეთებდა ჰაუპტვახტში მოთავსებულ სამხედრო მოსამსახურეთა გარეგანი დათვალიერების ჟურნალში და ჰაუპტვახტის უფროსს აძლევდა რეკომენდაციას, ესაჭიროებოდა თუ არა პატიმარს მკურნალობა ან სტაციონარში მოთავსება. ჰაუპტვახტში შემოსვლის დროს პატიმარს თან უნდა ჰქონოდა პირადი ჰიგიენის ნივთები (საპარსი საშუალება, საპონი, საცვლები, ჩუსტები, სამხედრო ფორმა, ფეხსაცმელი და სამუშაო ფორმა). ჰაუპტვახტში პატიმარს არ ეძლეოდა ტანსაცმელი, თეთრეული, ბალიში, საძილე ტომარა, გადასაფარებელი და მატრასი. ვინაიდან სამხედროები ჰაუპტვახტებში გადაჰყავდათ პირდაპირ სასამართლო პროცესიდან, მხოლოდ ის პირები ახერხებდნენ თავიანთი ნივთების ჰაუპტვახტში შეტანას, რომლებიც სამხედრო ნაწილიდან სასამართლოში ახერხებდნენ ნივთების წაღებას, თუმცა, როგორც წესი, სამხედრო ნაწილიდან სასამართლო სხდომაზე სამხედროები მიდიოდნენ ნივთების გარეშე. სენაკის ჰაუპტვახტში პატიმრებს წოლა უწევდათ ხის ცარიელ ნარებზე, მატრასის, გადასაფარებლისა და ბალიშის გარეშე. საწოლის ზომა იყო 190X120 სანტიმეტრი. დაწოლის უფლება ჰქონდათ 23:00 საათიდან 06:00 საათამდე. საკნებში იყო ბეტონის იატაკი, ფანჯარა იღებოდა სანახევროდ, გარედან. არ იყო სავენტილაციო სისტემა, ბუნებრივი ვენტილაცია ხდებოდა მხოლოდ ფანჯრების სანახევროდ გაღებით. საკანში იყო დახუთულობა და უჰაერობა. სულ იყო ცხრა საკანი, აქედან რვა საკნის ფანჯრის ზომაა 27,5X57,5 სანტიმეტრი, ერთი საკნის ფანჯრის ზომაა 27X58 სანტიმეტრი. საკნების ჭერის სიმაღლეები განსხვავდებოდა, ერთი საკნის ჭერის სიმაღლეა 2,95 სანტიმეტრი, რვა საკნის ჭერის სიმაღლეა 3,04 სანტიმეტრი. საკნების საშუალო ფართი იყო 14 კვ. მ.. საკნებში არ იყო სველი წერტილები და საპირფარეშო. საპირფარეშოში გაჰყავდათ ეზოში. არ იყო საშხაპე. საკნებში არ შემოდიოდა ბუნებრივი განათება, საკნის ნათდებოდა ხელოვნურად, კედელში ჩამონტაჟებული პატარა ნათურის საშუალებით. განსხვავებული მდგომარეობა იყო ვაზიანის ჰაუპტვახტში, საკნის ფართობი იყო 6,675 კვ.მ. სადაც განთავსებული იყო 2 რკინის საწოლი, საწოლის ზომა 63X190. საწოლებზე ელაგა ლეიბები, ბალიშები და გადაფარებული იყო შალის გადასაფარებელი, თუმცა ხანგრძლივი და მრავალჯერადი მოხმარების შედეგად გაცვეთილი და დაბინძურებული. იყო ცენტრალური გათბობის ერთი რადიატორი. საკანს ჰქონდა 90X144 ზომის ფანჯარა, საიდანაც შემოდიოდა დღის სინათლე. ფანჯარას შიგნიდან ჰქონდა რკინის ბადე, გარედან – გისოსები. საკნის კარი იყო რკინის, ჰქონდა სათვალთვალო. კარის თავზე გამოჭრილ რკინის ბადეში ჩასმული იყო 506 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნათურა, შუქი ირთვებოდა სამორიგეოდან. სველი წერტილები დამონტაჟებული იყო საკნებში. უნიტაზი იდგა ფანჯრის გვერდზე, კედელთან და საკნიდან გამოიყოფოდა ერთი 2.25 კვ.მ. კედლით. ფანჯრიდან შესაძლებელი იყო საკანში შეხედვა და უნიტაზის დანახვა, რითიც ირღვეოდა პირის პრივატულობა. საკანში შესახლებამდე პატიმარს უტარდებოდა ინსტრუქტაჟი ჰაუპტვახტში ქცევის ნორმებზე, ჰაუპტვახტის ფუნქციონირების შესახებ ინსტრუქციის შესაბამისად. ჰაუპტვახტში პატიმრის ყოფნა განისაზღვრებოდა ჰაუპტვახტის დღის განრიგის მიხედვით, რომელსაც ადგენდა ჰაუპტვახტის უფროსი და ამტკიცებდა სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის უფროსი. აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ სენაკის ჰაუპტვახტის ტერიტორიაზე სამეურნეო სამუშაოების არარსებობის გამო, ვერ ხერხდებოდა დღის განრიგის ზუსტი დაცვა და პატიმარს 15:00 საათიდან 17:00 საათამდე, ნაცვლად დღის განრიგით გათვალისწინებული სამეურნეო სამუშაოების შესრულებისა, უწევდა დამატებით, ბოქლომით დაკეტილ საკანში ყოფნა. საკანში ყოფნის დროს პატიმარს ეკრძალებოდა წამოწოლა და ე.წ. ბათინკის გახდა გასაყრისის გამოცხადებამდე, გასაყრისი ცხადდებოდა 22:00 საათზე. ასეთივე რეჟიმი იყო ვაზიანის ჰაუპტვახტში. აღნიშნულ პერიოდში შესაძლებელი იყო სამხედრო მოსამსახურე გამოეყვანათ სასეირნოდ. სენაკის ჰაუპტვახტის საკნებში არ იყო საკმარისი განათება. კედელში ჩამონტაჟებული ერთი ნათურა საკმარისად ვერ ანათებდა საკანს. საკნებს ჰქონდა მცირე ზომის ფანჯრები, რომლებიც ნახევრად იღებოდა და იყო უჰაერობაა. არ იყო სავენტილაციო სისტემა და ცენტრალური გათბობა. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ 2016 წლის 17 მარტს გამოქვეყნდა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სისტემის სამხედრო მოსამსახურეთა სამხედრო სადისციპლინო წესდების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის დადგენილება N124, რომელშიც დისციპლინური სახდელის ზომათა ჩამონათვალიდან ამოღებულია ადმინისტრაციული პატიმრობა. აღნიშნული წესდება ამოქმედდება გამოქვეყნებიდან 30 დღეში. შესაბამისად, თავდაცვის სისტემაში არსებული ჰაუპტვახტები ფუნქციონირებას შეწყვეტენ, რაც დადებითად უნდა შეფასდეს. 3. პროფესიული ჯარი საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში ძირითადი რესურსი და დრო მიმართულია პროფესიული (საკონტრაქტო) ჯარის განვითარებაზე. შემუშავებულია წვრთნისა და აღჭურვის პროგრამები, უტარდებათ, როგორც საბრძოლო და ფიზიკური მომზადება, ასევე თეორიული მეცადინეობები. სსიპ დავით აღმაშენებლის 507 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელობის საქართველოს ეროვნული თავდაცვის აკადემიაში ფუნქციონირებს შემდეგი სკოლები:  საბაკალავრო სკოლა;  უმცროს ოფიცერთა სკოლა;  კაპიტნის საკარიერო სკოლა;  სამეთაურო საშტაბო სკოლა;  თავდაცვის უმაღლესი სკოლა;  ენობრივი მომზადების სკოლა. კრწანისის ეროვნულ სასწავლო ცენტრში მუშავდება სხვადასხვა სახის ოპერაციების გეგმები და სცენარები, ტარდება სწავლებები ჯარების მართვის და ოპერაციების გათამაშებებით, მოწინააღმდეგის შესაძლო მოქმედებების გათვალისწინებით; ასეულის და ოცეულის სწავლებები; სამშვიდობო მისიებში მონაწილეების მისაღებად გადამზადების სწავლებები. ფუნქციონირებს ასევე სერჟანტთა მომზადების სკოლა. საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში პროფესიული (საკონტრაქტო) სამხედრო სამსახურის დაწყების დროს სამხედრო მოსამსახურესა და საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს შორის იდება ხელშეკრულება. ხელშეკრულების სხვა სტანდარტულ პირობებთან ერთად საყურადღებოა კონტრაქტის მე-7 მუხლის 7.3 პუნქტი, რომელიც ჩამოყალიბებულია შემდეგი შინაარსით: „იმ შემთხვევაში, თუ „სამხედრო მოსამსახურე“ (გარდა ოფიცრებისა) კონტრაქტის მოქმედების განმავლობაში, ვადამდე იქნება დათხოვნილი საკონტრაქტო სამხედრო სამსახურიდან, საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული იმ საფუძვლით, რომელიც კონტრაქტის ვადამდე შეწყვეტის შემთხვევაში, ითვალისწინებს ფინანსური პასუხისმგებლობის წარმოშობას.“ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2006 წლის N53 ბრძანებით, სამხედრო მოსამსახურე კონტრაქტის შეწყვეტის შემთხვევაში უპირობოდ ხდებოდა ვალდებული ხელშეკრულების შეწყვეტიდან 10 დღის ვადაში სამინისტროსთვის აენაზღაურებინა ჯარიმა 28 000 (ოცდარვა ათასი) ლარის ოდენობით. აღნიშნული ჯარიმის ოდენობა შეიცვალა 2008 წელს დადებულ ხელშეკრულებებში, რომლის თანახმადაც, კონტრაქტის შეწყვეტის გამო სამხედრო მოსამსახურე უპირობოდ ხდებოდა ვალდებული, 10 დღის ვადაში ჯარიმის სახით აენაზღაურებინა სამინისტროსთვის შემდეგი თანხები – ორი წლის სამსახურის გავლის პერიოდში 14 000 (თოთხმეტი ათასი) ლარის ოდენობით და ორი წლის სამსახურის გავლის შემდეგ 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით. თავდაცვის მინისტრის 2014 წლის NMOD2140001633 ბრძანებით კი კონტრაქტის შეწყვეტის გამო, ოფიცრის თანამდებობაზე მისაღები სამხედრო მოსამსახურეებისთვის ჯარიმის ოდენობა განისაზღვრა 5 000 (ხუთი ათასი) 508 ლარის ოდენობით, ხოლო საკონტრაქტო საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 (პროფესიული) სამხედრო მოსამსახურეებისთვის (გარდა ოფიცრებისა) ჯარიმის ოდენობა განისაზღვრა 3 000 (სამი ათასი) ლარის ოდენობით. სხვადასხვა ქვეყნის გამოცდილების მიხედვით 620 საკონტრაქტო სამხედრო სამსახურის ვადაზე ადრე შეწყვეტის გამო, სამხედროებს არ ეკისრებათ პირგასამტეხლო, ვინაიდან მიჩნეულია, რომ სამხედრო პირი, რომელსაც სურვილი აქვს, დატოვოს სამხედრო სამსახური, თუმცა თავს იკავებს მხოლოდ იმიტომ, რომ არ მოუწიოს პირგასამტეხლოს გადახდა, ფსიქოლოგიური მდგომარეობის გამო ვერ შეძლებს ჯეროვნად განახორციელოს ჯარისკაცის ფუნქციები. „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გენერალური შტაბის და სახმელეთო ჯარების თანამშრომელთა/მოსამსახურეთა სამსახურის გავლის წესის შესახებ“ საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2011 წლის 21 ივლისის N583 ბრძანების მე-13 მუხლით 621 დარეგულირებულია საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თანამშრომელთა/მოსამსახურეთა კადრების განკარგულებაში გადაყვანის მოსამსახურე თავისუფლდება შესაბამისი თანამდებობიდან და გადადის საკითხი. კადრების განკარგულებაში მიმდინარე შემდეგ შემთხვევებში: სტრუქტურულ ქვედანაყოფში რეორგანიზაციასა და შტატების შემცირებისას (მათ შორის, შტატით განსაზღვრული თანამდებობის გაუქმებისას) და მინისტრის ან მისი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულსამართლებრივი აქტით უფლებამოსილი თანამდებობის პირის შესაბამისი გადაწყვეტილებით სამსახურებრივი გადაადგილებისას შესაბამისი თანამდებობის შერჩევამდე. კადრების განკარგულებაში ყოფნის ვადა არ უნდა აღემატებოდეს ოთხ თვეს. აღნიშნული მოსამსახურე ვადის ამოწურვამდე უნდა კადრების დაინიშნოს განკარგულებაში შესაბამის ყოფნის შემთხვევაში, თანამდებობაზე ან დათხოვნილ/განთავისუფლებულ იქნეს სამსახურიდან. აღნიშნული ბრძანების საფუძველზე ხშირ შემთხვევაში სამხედრო მოსამსახურეები გადაჰყავთ კადრების განკარგულებაში და შესაბამისი თანამდებობის შეთავაზების გარეშე ითხოვენ სამსახურიდან. კადრების განკარგულებაში გადაყვანის ბრძანებაში გადაყვანის საფუძვლად მშრალად არის მითითებული თავდაცვის მინისტრის N583 ბრძანების მე-13 მუხლი, მაგრამ არ არის არანაირი დასაბუთება, თუ რის საფუძველზე იქნა გადაყვანილი კადრების განკარგულებაში სამხედრო მოსამსახურე. არის შემთხვევები, როდესაც სამხედრო ნაწილში მომხდარ ფაქტებზე აღიძრება სისხლის სამართლის საქმე, რასაც მოჰყვება ზემდგომი სამხედრო მოსამსახურეების კადრების განკარგულებაში გადაყვანა და გამოძიების დამთავრებამდე, კადრების განკარგულებაში ყოფნის ოთხი თვის გასვლის შემდეგ ითხოვენ სამსახურიდან უსაფუძვლოდ, ისე რომ არ არის გამოკვეთილი პირის ბრალეულობა. როგორც 620 621 ჩეხეთი, სერბეთი. საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2011 წლის ბრძანება N 583, მუხ. 13. 509 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წესი, აღძრულ სისხლის სამართლის საქმეზე გამოძიება დასრულებული არ არის, ხოლო სამხედრო მოსამსახურეები დათხოვნილნი არიან სამხედრო სამსახურიდან. აღნიშნული პრაქტიკა არ არის მისაღები და არღვევს სამხედრო მოსამსახურეთა შრომით უფლებებს. დისციპლინური საქმისწარმოება პროფესიულ ჯარში პროფესიული სამხედრო მოსამსახურეების დისციპლინური გადაცდომისა და ღირსეული საქციელის განსაზღვრის საკითხები დარეგულირებულია საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 3 ნოემბრის N615 დადგენილებით „სამხედრო სადისციპლინო წესდების დამტკიცების შესახებ“. დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში სამხედრო მოსამსახურეს დისციპლინური სახდელი შეიძლება დაედოს, როგორც მეთაურის ბრძანებით, ასევე სამანდატო კომისიის გადაწყვეტილებით. სამანდატო კომისია ტარდება საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს უწყებაში შემავალ სტრუქტურებში დისციპლინური საქმეების განხილვის მიზნით. სამანდატო კომისიის ჩატარების წესი რეგულირდება საქართველოს მთავრობის ზემოთ აღნიშნული სამხედრო სადისციპლინო წესდებით. სადისციპლინო წესდების მე-17 თავის 269-ე მუხლის 622 თანახმად: 1) სამთავრობო დაწესებულების, საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის (მათ შორის, გენერალური შტაბის სტრუქტურული ქვედანაყოფების), საქართველოს თავდაცვის სისტემაში მოქმედი საჯარო სამართლის იურიდიული პირისა და ჯარის სახეობის სამანდატო კომისიები იქმნება შესაბამისი სამთავრობო დაწესებულების ხელმძღვანელის ან მის მიერ უფლებამოსილი ორგანოს (თანამდებობის პირის) ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით. 2) სამანდატო კომისია დაქვემდებარების მიხედვით განიხილავს დისციპლინური გადაცდომის საქმეებს, სამსახურიდან სამხედრო დათხოვნის და წოდების ერთი საფეხურით დაქვეითების, სასწავლებლიდან გარიცხვის ნაწილში, და გადაწყვეტილების მისაღებად გადასცემს შესაბამისი სამთავრობო დაწესებულებების ხელმძღვანელს. 3) გარდა ამ მუხლის მე-2 პუნქტით გათვალისწინებული შემთხვევისა, სამანდატო კომისიამ შეიძლება განიხილოს ამ წესდებით გათვალისწინებული სხვა დისციპლინური გადაცდომის საქმეები. 4) სამთავრობო დაწესებულების ხელმძღვანელი უფლებამოსილია, კომისიაზე განუხილველად მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება. 622 სამხედრო სადისციპლინო წესდება, მუხ. 269. 510 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამანდატო სამხედრო მოსამსახურეს დისციპლინური სახდელის დაკისრების შესახებ მეთაურის ბრძანებისა და სამანდატო კომისიის გადაწყვეტილების გასაჩივრების უფლება აქვს ერთი თვის ვადაში, ზემდგომ სამანდატო კომისიაში. საყურადღებოა სამანდატო კომისიების მიერ სამხედრო მოსამსახურის უღირსი საქციელის ჩადენის გამო სამსახურიდან დათხოვნის შესახებ მიღებული გადაწყვეტილებები. „სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის შესახებ“ საქართველოს კანონის 21-ე მუხლის მე-2 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად 623, სამხედრო მოსამსახურე შეიძლება დათხოვნილ იქნეს სამხედრო მოსამსახურის ღირსების შემლახველი საქციელისთვის. თუმცა აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ კონკრეტულად არ არის მითითებული, თუ რა ჩაითვლება ღირსების შემლახველ საქციელად, აღნიშნული არ რეგულირდება არც „სამხედრო სადისციპლინო წესდების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 3 ნოემბრის N615 დადგენილებით. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში არსებული პრაქტიკიდან გამომდინარე, სამხედრო მოსამსახურის მიერ ღირსების შემლახველი საქციელის ჩადენისთვის საქართველოს შეიარაღებული ძალების რიგებიდან დათხოვნა ძირითადად ხორციელდება: ნარკოტიკული საშუალებების მოხმარებისათვის, წვრილმანი ხულიგნობისათვის, ზოგადზნეობრივი ნორმების წინააღმდეგ ან მოსამსახურისა და დაწესებულების დისკრედიტაციისაკენ მიმართული უღირსი საქციელისათვის, სამართალდამცავი ორგანოების მიმართ წინააღმდეგობის გაწევისა და დაუმორჩილებლობის გამო. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2016 წლის 17 მარტს გამოქვეყნებული საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სისტემის სამხედრო მოსამსახურეთა სამხედრო სადისციპლინო წესდების დამტკიცების შესახებ საქართველო მთავრობის N124 დადგენილების მიხედვით, სამანდატო კომისია აღარ სადისციპლინო იარსებებს, საბჭოს თუმცა არსებობას, დადგენილების რომელიც 64-ე იქნება მუხლი ითვალისწინებს უფლებამოსილი, მიიღოს დასაბუთებული გადაწყვეტილება საქმის გარემოებათა დამატებითი გამოკვლევის მიზნით და წახალისებაზე ან დისციპლინური პასუხისმგებლობის ზომის დაკისრებაზე უფლებამოსილ თანამდებობის პირს წარუდგინოს დასაბუთებული რეკომენდაცია სამხედრო მოსამსახურის წახალისების ან მისთვის დისციპლინური პასუხისმგებლობის ზომის დაკისრების თაობაზე. აღნიშნული დადგენილება, გარდა მე-3 მუხლისა, ამოქმედდება გამოქვეყნებიდან 30-ე დღეს. აღნიშნული ცვლილება მნიშვნელოვანია და ახალი სადისციპლინო საბჭოს საქმიანობა მომავალში გახდება სახალხო დამცველის მონიტორინგის ობიექტი. 623 საქართველოს კანონი სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის შესახებ, მუხ. 21, პუნ. 2. 511 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროფესიული ჯარის საცხოვრებელი პირობები „სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-14 მუხლის 624 შესაბამისად, სახელმწიფოს ვალდებულებაა უზრუნველყოს სამხედრო მოსამსახურე საცხოვრებელი ბინით სამსახურის დაწყებისთანავე. დადგენილი ნორმებითა და წესით, სამხედრო მოსამსახურეს შესაბამისი სამხედრო უწყებისათვის გადაცემული საბინაო ფონდიდან ეძლევა სამსახურებრივი დანიშნულების საცხოვრებელი ბინა. ასევე სამხედრო მოსამსახურეს და მის ოჯახის წევრებს საცხოვრებელი ბინის მიღებამდე უფლება აქვთ გატარდნენ რეგისტრაციაში სამხედრო ნაწილის მისამართზე. საცხოვრებელი ბინის მიღებამდე კი ეძლევათ დროებითი საცხოვრებელი სასამსახურო შენობები და ოთახები საერთო საცხოვრებელში. პროფესიული სამხედრო მოსამსახურეების საცხოვრებელი ბინით უზრუნველყოფის საკითხი რეალურად არ არის მოწესრიგებული. 2006 წლიდან მცხეთაში, ყოფილ საკომანდო პუნქტ „ზვეზდას“ ტერიტორიაზე ოჯახებთან ერთად ცხოვრობდა მოქმედი სამხედრო მოსამსახურეების გარკვეული ნაწილი, რომლებიც სახელმწიფოს მხრიდან არ არიან უზრუნველყოფილნი შესაბამისი საცხოვრებელი ბინით და არსებობს მათი აღნიშნული ტერიტორიიდან გამოსახლების საფრთხე, ისე რომ მათთვის ალტერნატიული საცხოვრებლით უზრუნველყოფა არ შეუთავაზებიათ. თუმცა, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის რეკომენდაციის საფუძველზე, კომისია განიხილავს ზემოთ აღნიშნული სამხედრო მოსამსახურეებისთვის საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ბალანსზე რიცხული საცხოვრებელი ბინების სამსახურებრივი სარგებლობის უფლებით გადაცემის საკითხს. კონკრეტული ვადები მითითებული არ არის. აღნიშნულმა პირებმა მიიღეს სიტყვიერი დაპირება, რომ ტერიტორიიდან არ გაასახლებენ, სანამ არ მოხერხდება ახალი ფართის მოძიება, თუმცა მათ არ გააჩნიათ ოფიციალური დასტური, რაც უქმნით მუდმივი მოლოდინის განცდას. საქართველოს თავდაცვის მინისტრის „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ბალანსზე რიცხული საცხოვრებელი ბინების სამსახურებრივ სარგებლობაში/საკუთრებაში გადაცემისათვის გასატარებელი ღონისძიებების შესახებ“ 2014 წლის 4 აპრილის N441 ბრძანების თანახმად, შეიქმნა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ბალანსზე რიცხული საცხოვრებელი ბინების სამსახურებრივ სარგებლობაში/საკუთრებაში გადაცემის კომისია. აღნიშნული კომისია უფლებამოსილია მიიღოს გადაწყვეტილება: ა) საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოების შენარჩუნებისა და აღდგენის ოპერაციების და 624 სხვა სახის სამშვიდობო საქმიანობაში, სამხედრო სწავლებების/წვრთნების საქართველოს კანონი სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის შესახებ, მუხ. 14. 512 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განხორციელებისას და ბრძანების ძალაში შესვლიდან საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის საბრძოლო მოქმედებებში დაღუპულ სამხედრო მოსამსახურეთა ოჯახებისთვის საცხოვრებელი ბინების საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე. J-1 პირადი შემადგენლობის დეპარტამენტის წარდგინების საფუძველზე; ბ) სამედიცინო დეპარტამენტის წარდგინებაში განსაზღვრული სამხედრო მოსამსახურეებისთვის საცხოვრებელი ბინების სარგებლობაში/საკუთრებაში გადაცემაზე; გ) სამხედრო მოსამსახურეებისათვის კონტრაქტის საფუძველზე საცხოვრებელი ბინების სარგებლობაში/საკუთრებაში გადაცემაზე; დ) სამინისტროს სამოქალაქო (ყოფილი სამხედრო) მოსამსახურეებისათვის კონტრაქტის საფუძველზე საცხოვრებელი ბინების საკუთრებაში გადაცემაზე; ე) საქართველოს შეიარაღებული რეკომენდებული სამხედრო ძალების გენერალური მოსამსახურეებისათვის შტაბის უფროსის საცხოვრებელი მიერ ბინების სარგებლობაში/საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე. იმ შემთხვევაში, თუკი სამხედრო მოსამსახურე ვერ აკმაყოფილებს ჩამოთვლილ კრიტერიუმებს და მათ რეკომენდაციას არ გაუწევს გენერალური შტაბის უფროსი, სამხედრო მოსამსახურისათვის საცხოვრებელი ფართის გადაცემის საკითხზე კომისია ვერ იმსჯელებს და შესაბამისად ვერ მოხერხდება საცხოვრებელი ფართის გადაცემა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სამხედრო მოსამსახურე იძულებული გახდება, გადავიდეს ნაქირავებ ფართში. 4. საანგარიშო პერიოდში სამხედრო სამსახურში დაფიქსირებული გარდაცვალების ფაქტები 2015 წლის განმავლობაში დაფიქსირდა 6 სამხედრო მოსამსახურის გარდაცვალების ფაქტი, რომელთაგან ერთი სამხედრო მოსამსახურე ირიცხებოდა სავალდებულო სამხედრო სამსახურში, ერთი პირი ირიცხებოდა სამხედრო ნაწილის სამოქალაქო თანამდებობაზე, დანარჩენი 4 წარმოადგენდა პროფესიულ ჯარს. გარდაცვალებებიდან სამი დაკვალიფიცირდა თვითმკვლელობად და შეწყდა გამოძიება, ხოლო ორ საქმეზე აღძრულია სისხლის სამართლის საქმე საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 115-ე მუხლით (თვითმკვლელობამდე მიყვანა), ერთი საქმე აღიძრა სისხლის სამართლის კოდექსის 115-ე მუხლით (თვითმკვლელობამდე მიყვანა), მაგრამ გამოძიების ეტაპზე გადაკვალიფიცირდა სისხლის სამართლის კოდექსის 117-ე მუხლის მეორე ნაწილად (ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანება, რამაც გამოიწვია სიცოცხლის მოსპობა). აღნიშნულ სამ საქმეზე გამოძიება 513 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯერ არ დასრულებულა. საქმეებს იძიებს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტი, საქართველოს მთავარი პროკურატურის ზედამხედველობით. გარდაცვლილ სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურე რ.შ.-ს სამხედრო სამსახურის დროს ფსიქიური აშლილობა დაუდგინდა. მან თვითდაზიანება მიიყენა სამხედრო სამსახურის გავლის დროს, რის შემდეგაც მისი პატაკებიდან იკვეთება, რომ მას სამხედრო სამსახურში გაწვევამდე ჰქონდა ფსიქიური პრობლემები. მისი სამხედრო სამსახურისათვის უვარგისად ცნობის შემდეგ რ.შ.-მ თვითმკვლელობით დაასრულა სიცოცხლე. მისი ოჯახის წევრები, მიუხედავად იმისა, რომ სამხედრო ნაწილში შედგენილ ოქმს დაეთანხმნენ და ხელი მოაწერეს, ამ ეტაპზე აცხადებენ, რომ რ.შ. სრულიად ჯანმრთელი იყო და არცერთ ფსიქიატრიულ კლინიკაში აღრიცხვაზე არასოდეს ყოფილა. გამწვევი კომისიიდან გამოთხოვილი შეფასების ფურცლის მიხედვით, რ.შ. აღნიშნულია როგორც ფსიქიურად ჯანმრთელი. თუკი გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ არ ხდება წვევამდელების ჯეროვანი გამოკვლევა ფსიქიური დაავადებების კუთხით, რაზეც წინამდებარე ანგარიშშიც არის საუბარი, მსგავს პრობლემას შესაძლებელია ხშირად წავაწყდეთ თავდაცვის სისტემაში . ამბულატორიული სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზის შემთხვევაში გამოკვლევა ხდება რამდენიმე საათის განმავლობაში, რის შემდეგაც იწერება შესაბამისი დასკვნა. 625 გარდა ამისა უნდა აღინიშნოს, რომ გამოძიების შედეგად, თვითმკვლელობების ძირითად მიზეზად გამოიკვეთა სოციალური პრობლემები, კერძოდ ბანკებთან და მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებთან არსებული ფინანსური ვალდებულებები. რაც შეეხება ზოგადად სამხედრო მოსამსახურეთა ფსიქიური აშლილობის პრობლემებს, სახალხო დამცველის აპარატის რწმუნებულების მიერ განხორციელდა ვიზიტი ფსიქიური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში, სადაც ადგილზე მოხდა რამდენიმე სამხედრო მოსამსახურესთან გასაუბრება. მათი განცხადებით, სამხედრო ბაზებზე აღენიშნათ ნევროზული შეტევა და შესაბამისად ისინი შემდგომი გამოკვლევის მიზნით მოათავსეს აღნიშნულ კლინიკაში. მონახულებულ პირთაგან 3 იყო სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურე, ხოლო ერთი – სამხედრო, პროფესიული ჯარიდან. ფსიქიატრიულში მყოფი სამხედროები აცხადებდნენ, რომ ჰქონდათ ნერვიული აშლილობის შეტევები. მიუხედავად იმისა, რომ არ ასახელებდნენ მიზეზს, თუ რამ გამოიწვია ეს შეტევები აღნიშნავდნენ, რომ იმ შემთხვევაში, თუ დადგინდება, რომ ისევ ვარგისები არიან სამხედრო სამსახურის გასაგრძელებლად, არ სურთ კონკრეტულად იმ სამხედრო ნაწილში დაბრუნება, რომელშიც მსახურობდნენ. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ბიუროს, ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტის წერილი N5001509717, 22/03/2016. 625 514 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოთხოვილი ინფორმაციის საფუძველზე გაირკვა, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში 2013, 2014 და 2015 წლებში დაფიქსირდა სამხედროთა შედინების შემდეგი მონაცემები: 2013 წელი 2014 წელი 2015 წელი 13 19 22 შორის 11 სავალდებულო სამხედრო 11 18 სტაციონარული ფსიქიატრიული მომსახურების მიმღებ სამხედრო მოსამსახურეთა რაოდენობა მათ მოსამსახურე საკონტრაქტო 1 8 3 წვევამდელი 0 0 1 ეროვნული 1 0 0 13 19 22 აკადემიის მსმენელი კონკრეტული დიაგნოზი დაუდგინდა როგორც მონაცემებიდან ირკვევა, წინა წლებთან შედარებით, საანგარიშო პერიოდში შეიმჩნევა პაციენტთა მცირედი მატება და ყველა შემთხვევაში დადგინდა კონკრეტული დიაგნოზი. იგივე ინფორმაცია გამოვითხოვეთ რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრიდან, საიდანაც გვაცნობეს, რომ 2013-2014 წლებში ერთჯერადად ამბულატორიული გამოკვლევა ჩაუტარდა 10 წვევამდელს, აქედან 9 შემთხვევაში დადგინდა დიაგნოზი, ხოლო 2015 წელს გამოკვლევა ჩაუტარდა ერთ სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეს და ერთ წვევამდელს. დიაგნოზი დადგინდა ორივე შემთხვევაში. 515 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ სამხედრო ნაწილებში არ იმყოფებიან ფსიქოლოგები, რათა სტრესულ მდგომარეობაში მყოფ ახალწვეულებსა და სხვა სამხედროებს ფსიქოლოგიური დახმარება გაუწიონ. 5. ვეტერანების უფლებრივი მდგომარეობა საქართველოში ვეტერანებს მიეკუთვნებიან მეორე მსოფლიო ომის, უნგრეთის, ყოფილი ჩეხოსლოვაკიის, ავღანეთის, აფხაზეთისა და სამაჩაბლოს ომის მონაწილეები, ყოფილი საბჭოთა კავშირის, საქართველოს სამხედრო ძალების სამხედრო მოსამსახურეები, შინაგანი ჯარების, სახელმწიფო უშიშროების ჯარების, სასაზღვრო ჯარების, სამხედრო პროკურატურისა და სამხედრო სასამართლოების სამხედრო მოსამსახურეები, მათ შორის სამხედრო სამსახურიდან თადარიგში დათხოვნილები (გადამდგარნი), აგრეთვე ყოფილი სამხედრო მოსამსახურეები, რომლებიც დაინვალიდდნენ სამხედრო სამსახურის დროს მიღებული ჭრილობის, კონტუზიის, დასახიჩრების ან დაავადების შედეგად. საქართველოს მთავრობის N 102 დადგენილებით, 2014 წლის 10 იანვრიდან, "ვეტერანთა დეპარტამენტი" გამოეყო თავდაცვის სამინისტროს და გახდა დამოუკიდებელი, სსიპ "ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახური", რომელიც პასუხისმგებელია ვეტერანებთან დაკავშირებულ საკითხებზე და იგი ანგარიშვალდებულია საქართველოს მთავრობის წინაშე 626. "ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახურის" ბიუჯეტი 2015 წელს შეადგენდა 7 450 000 ლარს. 627 2015 წლის მონაცემებით, ბაზაში აღრიცხულია 53 784 ვეტერანი, მათ შორის მე–2 მსოფლიო ომის მონაწილეები 1 719, სხვა ქვეყნის ომის მონაწილეები 3 201, საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის ომის მონაწილეები 47 743 და სამხედრო ძალების ვეტერანები 1 121. - ვეტერანების საერთო საცხოვრებელი თბილისში ვეტერანებით დასახლებული ყოფილი სამხედრო ბაზა მდებარეობს თბილისში, ისანისამგორის რაიონში. 1997 წლიდან ყოფილ სამხედრო ბაზაზე ცხოვრობენ აფხაზეთის, სამაჩაბლოს და 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის ვეტერანები. ბაზაზე სულ 26 ოჯახი ცხოვრობს, ამათგან ომის ვეტერანთა 14 ოჯახი, 6 სოციალურად დაუცველის სტატუსის მქონე საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახურის დებულება, მუხ 1, პუნ 3 6272015 წლის საქართველოს კანონი ბიუჯეტის შესახებ 626 516 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ოჯახი და 6 სოციალური სტატუსის არმქონე ოჯახი. 2008 წლიდან აღნიშნული ტერიტორია, მასზე არსებული შენობა-ნაგებობებით ეკუთვნის ს.ს. „რეალ ინვესტს“, რომელმაც ზემოთხსენებული მიწის ნაკვეთი შეისყიდა აუქციონის გზით, შპს „სახელმწიფო უზრუნველყოფისგან“, რასაც ადასტურებს 2008 წლის 20 მაისს დადებული ხელშეკრულება უძრავი ქონების ნასყიდობის შესახებ. აღნიშნული ხელშეკრულების 8.2.2. პუნქტში მითითებულია შემდეგი: „მყიდველისთვის“ ცნობილია, რომ წინამდებარე ხელშეკრულების გაფორმების მომენტისთვის ქონების ნაწილით სარგებლობენ გარეშე პირები, კერძოდ, ქ. წამებულის ქ. N71-ში მდებარე 17873 კვ.მ. არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთზე არსებულ შენობა-ნაგებობებში ცხოვრობს - დაახლოებით, 30 ოჯახი და აღნიშნული ნაკლის გამოსწორებაზე გამყიდველის პასუხისმგებლობა გამოირიცხება“. არანაირი ვალდებულება აღნიშნული ვეტერანებისათვის კომპენსაციის ან ბინით უზრუნველყოფის თაობაზე მყიდველს არ აუღია. შენობები, სადაც ვეტერანები არიან შესახლებულები არის ავარიული და საცხოვრებლად გამოუსადეგარი, თუმცა ალტერნატიული საცხოვრებლის არქონის გამო იძულებულები არიან ოჯახებთან ერთად თავი შეაფარონ ამ შენობებს. ხის კოტეჯის დერეფნებში და ოთახებში იატაკი ,ჩავარდნილია, ჭერიდან წყალი ჩამოდის, კედლები დანესტიანებულია, ბზარები აქვს და დაშორებულია ერთმანეთს. შენობა გარედან დამაგრებულია ხის ფიცრებით, რადგან არსებობს წაქცევის რეალური საფრთხე. ასევე ქვის ერთსართულიანი შენობა, სადაც ცხოვრობს ექვსსულიანი ოჯახი სამი მცირეწლოვანი ბავშვით, არის საცხოვრებლად სრულიად გამოუსადეგარი. კედლები ნესტისგან არის დაობებული და ჩამოცვენილი, იატაკი არის ქვის, რომელიც ალაგ-ალაგ ამოყრილია და ზედ არაფერი არ აფარია. ბეტონის ჭერი დაზიანებულია და წვიმის დროს წყალი ჩამოდის. ბავშვების საძინებელ ოთახში ჭერიდან ბეტონის ნამსხვრევები ცვივა. მიუხედავად იმისა, რომ ტერიტორიაზე გადის გაზსადენი მილი, ს.ს. „რეალ ინვესტის“ წარმომადგენლები მობინადრეებს არ აძლევენ გაზიფიცირების უფლებას, თუნდაც საკუთარი სახსრებით. მობინადრეებს ასევე არ მიეწოდებათ ელექტროენერგია და წყალი, სხვა საშუალების არქონის გამო დენი და წყალი გადმოყვანილი აქვთ მათ გარშემო არსებული მეზობელი საცხოვრებელი ზონიდან და მათთან იზიარებენ გადასახადებს, რაც სოციალურად დაუცველ ოჯახთათვის დადგენილ ტარიფზე მაღალია. მაცხოვრებლების განცხადებით, მათ უკრძალავენ თავიანთი ინიციატივით შეაკეთონ შენობა. მათი განმარტებით, როგორც კი სამშენებლო მასალებს შემოიტანენ და საცხოვრებლის შეკეთებას დაიწყებენ, ს.ს. „რეალ ინვესტიდან“ რეკავენ ქალაქის ზედამხედველობის სამსახურში, საიდანაც მოდიან თანამშრომლები და აფრთხილებენ რომ უკანონო მშენებლობისთვის დაჯარიმდებიან. ყოფილი სამხედრო ბაზის მთელ ტერიტორიაზე გაყვანილია საკანალიზაციო სისტემა, თუმცა მაცხოვრებლებს უფლებას არ აძლევენ ისარგებლონ ამ 517 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სისტემით. ამიტომ კანალიზაციის ჭის ნაცვლად, ეზოში ამოთხრილი აქვთ ორმოები, რომლებსაც თხრიან ყოველ წელს, საკუთარი სახსრებით. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროდან მიღებული კორესპონდენციით გვეცნობა, რომ ტერიტორიაზე მცხოვრები პირებისათვის სახელმწიფოს თავისუფალი საცხოვრებელი ფართი დღეის მდგომარეობით არ გააჩნია. 628 საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს წერილი N 05/4086 10/06/2015 628 518 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 519 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალში სათანადო საცხოვრებლის უფლება ერთერთ ფუნდამენტურ ღირებულებას წარმოადგენს და დაცულია საერთაშორისო ხელშეკრულებებით. ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის საფუძველზე სახელმწიფოებმა აღიარეს, რომ ყველას აქვს უფლება ჰქონდეს ცხოვრების ისეთი დონე საკვების, ტანსაცმლის, საცხოვრებლის, სამედიცინო და საჭირო სოციალური მომსახურების ჩათვლით, რომელიც აუცილებელია თავად მისი და მისი ოჯახის ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის შესანარჩუნებლად. 629 გარდა ამისა, საქართველოს მიერ საცხოვრებლის უფლება აღიარებულია გაეროს 1966 წლის სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული უფლებების პაქტის საფუძველზე. შესაბამისად ნაკისრი ვალდებულებებისა, სახელმწიფომ უნდა შეიმუშაოს სტრატეგია და იზრუნოს ქვეყანაში არსებული უსახლკარობის პრობლემის ეფექტურად და მოკლე ვადებში აღმოფხვრისათვის. კანონმდებლობით დაუშვებელია ომისა და სამხედო ძალების ვეტერანების გამოსახლება დაკავებული სასამსახურო საცხოვრებელი სახლებიდან, სამაგიერო ფართის გაცემის გარეშე. 630 თუმცა, ვინაიდან აღნიშნული ქონება წარმოადგენს კერძო საკუთრებას, ტერიტორიაზე მცხოვრები ვეტერანები ჩვეულებრივ უსახლკარო ადამიანთა კატეგორიაში ხვდებიან, ყოველგვარი განსაკუთრებული სტატუსის გარეშე. - ვეტერანთა სოციალური დაცვა „ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-13 მუხლის თანახმად, ვეტერანების სოციალური დაცვა ითვალისწინებს საპენსიო უზრუნველყოფას „სახელმწიფო კომპენსაციის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად და სხვა სოციალური დაცვის გარანტიებს საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად. ვეტერანების სოციალური დაცვა ითვალისწინებს ასევე დაკავებული სასამსახურო საცხოვრებელი სახლებიდან გამოსახლების დაუშვებლობას სამაგიეროს მიუცემლად, აგრეთვე ქალაქში საქალაქო ტრანსპორტით (გარდა ტაქსისა) ხოლო, სოფლად - საგარეუბნო და საქალაქთაშორისო ტრანსპორტით უფასოდ სარგებლობას საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად 631. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის 1948 წლის 10 დეკემბრის „ადამიანის უფლებათა 629 საყოველთაო დეკლარაცია“, მუხ. 25, პუნ. 1 საქართველოს კანონი ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანების შესახებ, მუხ. 13, მუხ. 14, მუხ. 15 საქართველოს კანონი ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანების შესახებ მუხ. 14, მუხ. 15 630 631 520 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, საერთო სასამართლოებში განსახილველ საქმეებზე სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან თავისუფლდებიან ვეტერანები, რომლებმაც „ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანების შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნათა დასაცავად მიმართეს სასამართლოს. „საკონსულო მოსაკრებლის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, საკონსულო მოსაკრებლის გადახდისაგან თავისუფლდებიან მეორე მსოფლიო ომის მონაწილეები და საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის საბრძოლო მოქმედებებში დაინვალიდებული საქართველოს მოქალაქეები, საკონსულო მოსაკრებლის 50 პროცენტის გადახდისაგან თავისუფლდებიან ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანები და მათთან გათანაბრებული პირები. საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 29 დეკემბრის N508 დადგენილებით დამტკიცებული „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მმართველობის სფეროში მოქმედი საჯარო სამართლის იურიდიული პირის - სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს და დელეგირებული უფლებამოსილების ფარგლებში საკონსულო თანამდებობის პირის მიერ გაწეული მომსახურების ვადები, მომსახურებისათვის დაწესებული საფასურების ოდენობები და საფასურის გადახდის წესის“ თანახმად, საქართველოს მოქალაქის 32 გვერდიანი პასპორტისა და საქართველოს მოქალაქის ბიომეტრიული პასპორტის, აგრეთვე დელეგირებული უფლებამოსილების ფარგლებში საკონსულო თანამდებობის პირის მიერ საქართველოს მოქალაქის პირადობის მოწმობის და უცხო სახელმწიფოში მცხოვრებ საქართველოს მოქალაქეზე საქართველოს მოქალაქის პასპორტის გაცემისათვის მომსახურების საფასურის გადახდისაგან თავისუფლდებიან: ა) მეორე მსოფლიო ომის მონაწილეები; ბ) საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის საბრძოლო მოქმედებებში დაინვალიდებული საქართველოს მოქალაქეები; გ)ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანები -თავისუფლდებიან 50 პროცენტით. საქართველოს მოქალაქის პირადობის ელექტრონული მოწმობის, საქართველოში მუდმივად მცხოვრები უცხო ქვეყნის მოქალაქისა და მოქალაქეობის არმქონე პირის ბინადრობის ელექტრონული მოწმობების გაცემის მომსახურების საფასურის გადახდისაგან თავისუფლდებიან მეორე მსოფლიო ომის მონაწილეები და საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის ბრძოლაში დაინვალიდებული საქართველოს მოქალაქეები. 521 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „საქართველოს საგადასახადო კოდექსის“ 82-ე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, საშემოსავლო გადასახადით არ იბეგრება მეორე მსოფლიო ომისა და საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის ბრძოლების მონაწილეთა მიერ კალენდარული წლის განმავლობაში მიღებული დასაბეგრი შემოსავალი 3 000 ლარამდე. „სამშობლოს დაცვისას დაღუპულ და ომის შემდგომ გარდაცვლილ მეომართა ხსოვნის უკვდავყოფის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, სამშობლოს დაცვისას დაღუპული და ომის შემდეგ გარდაცვლილი მეომარი იკრძალება შესაბამისი თვითმმართველი ერთეულის ბიუჯეტიდან გამოყოფილი სახსრებით. დაკრძალვის თანხა შეადგენს: ქალაქ თბილისში - 350 ლარს, თვითმმართველ ქალაქებში - 300 ლარს, ხოლო მუნიციპალიტეტებში - 250 ლარს. საქართველოს მთავრობის 2007 წლის 11 იანვრის „სოციალური შეღავათების მონეტიზაციის შესახებ“ N4 დადგენილების თანახმად, საბრძოლო მოქმედებების ინვალიდები და დაღუპულის ოჯახის წევრები სარგებლობენ საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით ყოველთვიურად 44 ლარის ოდენობით. საბრძოლო მოქმედებების მონაწილეები, მარჩენალდაკარგულები და სამხედრო ძალების ვეტერანები 22 ლარის ოდენობით. „სახელმწიფო კომპენსაციისა და სახელმწიფო აკადემიური სტიპენდიის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის დაღუპულთა ან მიღებული ჭრილობების შედეგად გარდაცვლილთა ოჯახის წევრები სარგებლობენ სახელმწიფო კომპენსაციით ყოველთვიურად 1 000 ლარის ოდენობით. ოჯახიდან ორი ან ორზე მეტი პირის გარდაცვალების შემთხვევაში, ზემოთ განსაზღვრულ ოჯახთა წევრები კომპენსაციას თითოეულ გარდაცვლილზე იღებენ ცალ-ცალკე. საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 15 ივლისის N178 დადგენილების თანახმად, ჯანმრთელობის დაზღვევის უზრუნველყოფა ამ არმქონე დადგენილებით ვეტერანებისათვის განსაზღვრული შეიქმნა სამედიცინო ფინანსური მომსახურების ხელმისაწვდომობისათვის და განისაზღვრა სამედიცინო მომსახურების პირობები. ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2014 წლის 30 დეკემბრის N 20-81 დადგენილებით დამტკიცებული „საქართველოს დედაქალაქის - ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში ეკონომიკის რეგულირებად სფეროებად განსაზღვრული ავტობუსებით (M3 კატეგორია) და მიწისქვეშა ელექტროტრანსპორტით (მეტრო) ადგილობრივი საქალაქო რეგულარული სამგზავრო გადაყვანისას, საბაგირო გზით „რიყე-ნარიყალა“ მგზავრთა გადაყვანისას სამგზავრო ტარიფებისა და ფასდაკლების სისტემის“ თანახმად, თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში ეკონომიკის რეგულირებად 522 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სფეროებში (ავტობუსები (M3 კატეგორია), მიწისქვეშა ელექტროტრანსპორტი (მეტრო), ადგილობრივი საქალაქო რეგულარული სამგზავრო გადაყვანისას უფასო მგზავრობის უფლებით სარგებლობენ: ა) თბილისში რეგისტრირებული მეორე მსოფლიო ომის ვეტერანები და მათთან გათანაბრებული პირები; ბ) თბილისში რეგისტრირებული საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის საბრძოლო მოქმედებების ვეტერანები და მათთან გათანაბრებული პირები, მათ შორის სამოქალაქო ავიაციის მფრინავები, რომლებიც ასრულებდნენ სპეციალურ რეისებს საომარი მოქმედების ზონაში; გ) თბილისში რეგისტრირებული სხვა სახელმწიფოთა ტერიტორიებზე საბრძოლო მოქმედებების ვეტერანები და მათთან გათანაბრებული პირები; დ) თბილისში რეგისტრირებული სამხედრო ძალების ვეტერანები; ე) თბილისში რეგისტრირებული მეორე მსოფლიო ომში, საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის, სხვა სახელმწიფოთა ტერიტორიებზე მიმდინარე (გარდაცვლილთა), მათ საბრძოლო შორის, ომის მოქმედებების შემდგომ დროს გარდაცვლილთა დაღუპულთა (უგზო-უკვლოდ დაკარგულთა) ოჯახების წევრები. „ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანების შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის შესაბამისად, ვეტერანების კანონიერი უფლებებისა და ინტერესების დაცვის უზრუნველსაყოფად საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად საქართველოში, ავტონომიურ რესპუბლიკებში, ქალაქებში, რაიონებში, საწარმოებში, ორგანიზაციებში, დაწესებულებებში, საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით იქმნება ვეტერანების შესაბამისი საზოგადოებრივი გაერთიანებები, რომლებიც თავიანთი უფლებამოსილების ფარგლებში ხელს უწყობენ საკანონმდებლო და აღმასრულებელ ორგანოებში ვეტერანების სოციალურსაყოფაცხოვრებო პირობების გაუმჯობესების შესახებ გადაწყვეტილებათა მიღებას, სახელმწიფო ორგანოებში და საზოგადოებრივ გაერთიანებებში წარმოადგენენ და იცავენ ვეტერანების ინტერესებს. რაც შეეხება ვეტერანების სოციალურ უფლებებს, მათი გარკვეული კატეგორიისთვის მიუწვდომელია საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით სარგებლობის უფლება. 523 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „სოციალური შეღავათების მონეტიზაციის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2007 წლის 11 იანვრის N 4 დადგენილების მე-4 მუხლის ე) ქვეპუნქტის 632 თანახმად: საყოფაცხოვრებო სუბსიდიის მიღების უფლება აქვთ: სხვა სახელმწიფოთა ტერიტორიაზე საბრძოლო მოქმედებისა და საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის, თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის საბრძოლო მოქმედების მონაწილეებს - ყოველთვიურად 22 ლარი. „სოციალური შეღავათების მონეტიზაციის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2007 წლის 11 იანვრის N 4 დადგენილებაში, 2009 წლის 4 ნოემბერს განხორციელებული ცვლილების თანახმად, საყოფაცხოვრებო სუბსიდია დაენიშნათ მხოლოდ იმ პირებს, რომლებიც საყოფაცხოვრებო სუბსიდიის დანიშვნის მომენტში კომპეტენტურ ორგანოში აღრიცხვაზე იმყოფებოდნენ, როგორც სახელმწიფო პენსიის, სახელმწიფო კომპენსაციის ან სახელმწიფო აკადემიური სტიპენდიის მიმღები პირები; ხოლო 2012 წლის 1 სექტემბრიდან სუბსიდია დაენიშნათ იმ პირებს, რომლებიც კომპეტენტურ ორგანოში აღრიცხვაზე იმყოფებოდნენ, როგორც სახელმწიფო პენსიის მიმღები პირები. სახალხო დამცველის აპარატმა „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-18 მუხლის „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტებით მონიჭებული უფლებამოსილების თანახმად, მიმართა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სოციალური მომსახურების სააგენტოს და მოითხოვა ინფორმაცია იმ პირების შესახებ, რომლებსაც 2012 წლის მერე მიენიჭათ საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისთვის ბრძოლაში მონაწილეობისათვის ვეტერანის სტატუსი და მიეცათ უფლება ისარგებლონ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული უფლებებითა და შეღავათებით, მათ შორის საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით სარგებლობის უფლებით. და რადგან ისინი არ იმყოფებიან კომპეტენტურ ორგანოში აღრიცხვაზე, შეუძლიათ თუ არა მიმართონ კომპეტენტურ ორგანოს შესაბამისი დოკუმენტების წარმოდგენით და მოითხოვონ აღრიცხვაზე აყვანა, როგორც სახელმწიფო პენსიის/სახელმწიფო კომპენსაციის მიმღები პირები. შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სოციალური მომსახურების სააგენტოდან გვეცნობა, რომ „თუ ომის მონაწილის სტატუსის მქონე პირი, კომპეტენტურ ორგანოში არ ირიცხება სახელმწიფო პენსიის მიმღებ პირად, მისთვის 2012 წლის 1 სექტემბრიდან საყოფაცხოვრებო სუბსიდიის მიღების სამართლებრივი საფუძველი არ წარმოიშობა, მიუხედავად იმისა, მიმართავს თუ არა იგი კომპეტენტურ ორგანოს აღრიცხვაზე საქართველოს მთავრობის 2007 წლის 11 იანვრის N 4 დადგენილება, მუხ 4 632 524 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აყვანის მოთხოვნით და წარადგენს თუ არა მოქმედი კანონმდებლობით გათვალისწინებულ დოკუმენტებს“. 633 „სოციალური შეღავათების მონეტიზაციის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2007 წლის 11 იანვრის N4 დადგენილებაში ცვლილებების შეტანის თაობაზე საქართველოს მთავრობის დადგენილების პროექტზე განმარტებითი ბარათის მიხედვით: „საქართველოს 2012 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად 2012 წლის 1 სექტემბრიდან შემოღებული იქნება სოციალური და საპენსიო პაკეტები634. აქედან გამომდინარე შესაბამისი ცვლილებები განხორციელდა „სახელმწიფო პენსიის შესახებ“635 და „სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონებში. კერძოდ, „სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელებული ცვლილებების თანახმად, 2013 წლის 1 იანვრიდან ამოღებულია ის მუხლები, რომლებიც ეხება საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით უზრუნველყოფას 636. ნაწილი ვეტერანებისა სარგებლობს საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით საპენსიო ასაკის მიღწევამდე, რადგან კომპეტენტურ ორგანოში დარეგისტრირებული იყო კომპენსაციის მიმღებ პირად, ხოლო მეორე ნაწილი, რომლებიც არ იყვნენ დარეგისტრირებული 2012 წლამდე, ვეღარ დარეგისტრირდებიან კომპენსაციის მიმღებ პირებად და შესაბამისად ვერ მიიღებენ საყოფაცხოვრებო სუბსიდიას საპენსიო ასაკის მიღწევამდე. ყოველივე ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე მიგვაჩნია, რომ დაუშვებელია საქართველოს კანონით გათვალისწინებული თანაბარი სტატუსის მქონე პირები სარგებლობდნენ არათანაბარი უფლებებით მხოლოდ იმიტომ, რომ ვეტერანის სტატუსი მიენიჭათ 2012 წლის შემდეგ, ან ჰქონდათ შესაბამისი სტატუსი 2012 წლამდე, ხოლო დარეგისტრირება გადაწყვიტა 2012 წლის შემდეგ. საქართველოს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს პრემიერ მინისტრს „საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2005 წლის 21 იანვრის N55 ბრძანების მე-5 პუნქტის და საქართველოს პრეზიდენტის 2004 წლის 5 ნოემბრის N493 ბრძანებულების 61-ე პუნქტის საფუძველზე შსს თადარიგში დათხოვნილ თანამშრომელთა და სამხედრო პენსიონერთა პენსიების გადაანგარიშების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სოციალური მომსახურების სააგენტოს წერილი N 04/51315 13/07/2015 634საქართველოს 2012 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ კანონი, მუხ. 39, პუნ 3, ქპ. ე 635ცვლილება განიცადა 22–ე მუხლმა, რის შედეგადაც ამოღებული იქნა პენსიების მიმღებ პირთა წრისათვის განკუთვნილი კონკრეტული პენსიის ოდენობა. 636„სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 6 - სოციალური დახმარების სახეებიდან ამოღებულია საყოფაცხოვრებო სუბსიდია 633 525 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრმა 2005 წლის 21 იანვარს გამოსცა ბრძანება N 55, რომლის მე-5 პუნქტითაც, „სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ საქართველოს კანონის 39–ე მუხლის მე–11 პუნქტის შესაბამისად და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოსამსახურეთა შრომის ანაზღაურების მოწესრიგების მიზნით, სამინისტროს მოსამსახურეთა პენსიების გადასინჯვა ამ ბრძანებით განსაზღვრული თანამდებობრივი სარგოს განაკვეთების შესაბამისად მომხდარიყო 2006 წლის პირველი იანვრიდან. ასევე საქართველოს პრეზიდენტის 2004 წლის 5 ნოემბრის N 493 ბრძანებულების 61-ე პუნქტში ნათქვამია, რომ: „სამხედრო მოსამსახურეთათვის წინამდებარე ბრძანებულებით დადგენილი ფულადი სარგოების შესაბამისად შეიარაღებული ძალების სამხედრო პენსიონერთა პენსიების გადაანგარიშება განხორციელდეს 2006 წლის 1 იანვრიდან“. „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2004 წლის 27 დეკემბრის N614 ბრძანებულების და „საქართველოს მთავრობის სტრუქტურის, უფლებამოსილებისა და საქმიანობის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, შინაგან საქმეთა მინისტრის კომპეტენციაში არ შედიოდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოსამსახურეთა პენსიების გადაანგარიშების და გადავადების საკითხი. ასევე საქართველოს პრეზიდენტს არ ჰქონდა უფლებამოსილება ბრძანებულების საფუძველზე შეეჩერებინა კანონის მოქმედება. იმ პერიოდში მოქმედი, 1996 წლის 29 ოქტომბრის „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–19 მუხლის საფუძველზე, პრეზიდენტის ბრძანებულება იერარქიულად დაბლა დგას საქართველოს კანონზე. მოცემულ შემთხვევაში ძალოვანი სტრუქტურების პენსიონერთა პენსიების საკითხი დარეგულირებული იყო საკანონმდებლო აქტით, კერძოდ: 1996 წლის „სამხედრო და შინაგან საქმეთა ორგანოების სამსახურებიდან თადარიგში დათხოვნილ პირთა და მათი ოჯახის წევრთა საპენსიო უზრუნველყოფის შესახებ“ საქართველოს კანონით და მას ქონდა პირდაპირი მოქმედების ძალა. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, შეიარაღებული ძალების სამხედრო პენსიონერთა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოსამსახურეთა პენსიების გადაანგარიშება და გადავადება უნდა განეხორციელებინა - მაშინ მოქმედი 1996 წლის 16 ოქტომბრის „სამხედრო და შინაგან საქმეთა ორგანოების სამსახურებიდან თადარიგში დათხოვნილ პირთა და მათი ოჯახის წევრთა საპენსიო უზრუნველყოფის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად და არა შინაგან საქმეთა მინისტრის 2005 წლის N 55 ბრძანების მე-5 პუნქტისა და პრეზიდენტის 2004 წლის N 493 ბრძანებულების 61-ე პუნქტის მიხედვით. 526 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2005 წლის 21 იანვრის N 55 ბრძანების მე-5 პუნქტი და საქართველოს პრეზიდენტის 2004 წლის 5 ნოემბრის N 493 ბრძანებულების 61-ე პუნქტი მიღებულია არაუფლებამოსილი ორგანოს/პირის მიერ, რითაც დაირღვა შინაგან საქმეთა სამინისტროს თადარიგში დათხოვნილ თანამშრომელთა და სამხედრო პენსიონერთა უფლება, მათ შეუჩერდათ პენსიების გადაანგარიშება და ვეღარ იღებდნენ იმ გადაანგარიშებულ ოდენობას, რაც გათვალისწინებული იყო „სამხედრო და შინაგან საქმეთა ორგანოების სამსახურებიდან თადარიგში დათხოვნილ პირთა და მათი ოჯახის წევრთა საპენსიო უზრუნველყოფის შესახებ“, 1996 წლის საქართველოს კანონის 45-ე მუხლის I პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტში. საქართველოს სახალხო დამცველის სახელზე შემოსულია ლ.ჯ–ს განცხადება, რომელიც ეხება სახელმწიფო კომპენსაციის დანიშვნის საკითხს. ლ.ჯ. საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტში ჩაირიცხა 1994 წლის 07 ოქტომბერს, ამ დროისთვის სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტი შედიოდა საქართველოს სამხედრო ძალების შემადგენლობაში. 1994 წლის 07 ოქტომბრიდან 2007 წლის 30 იანვრამდე ლ.ჯ–მ უწყვეტი სტაჟით იმსახურა სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტში სხვადასხვა თანამდებობებზე, რაც დადასტურებულია მისი სამსახურის გავლის ნუსხით. 1997 წლის 31 ოქტომბრის „საქართველოს თავდაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-8 მუხლის I პუნქტის თანახმად, საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტი შედიოდა საქართველოს სამხედრო ძალების შემადგენლობაში. აღნიშნულ კანონში ცვლილება შევიდა 2006 წლის 25 მაისს და მხოლოდ ამ ცვლილების შემდეგ იქნა „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტი“ ამოღებული საქართველოს სამხედრო ძალების შემადგენლობიდან. შესაბამისად, 2006 წლის 1 ივლისიდან მოხდა ლ.ჯ–ს სამხედრო ძალების რეზერვში დათხოვნა და სასაზღვრო პოლიციის N11 სამმართველოს უფროსად დანიშვნა, „სასაზღვრო პოლიციის კაპიტნის“ სპეციალური წოდების მინიჭებით, რაც დადასტურებულია „სამხედრო ძალების რეზერვში დათხოვნის, თანამდებობაზე დანიშვნისა და სპეციალური წოდების მინიჭების შესახებ“ საქართველოს სასაზღვრო პოლიციის უფროსის, გენერალ-ლეიტენანტ ბ. ბიწაძის 2006 წლის 13 ივლისის N 301 ბრძანებით. 2007 წლის 30 იანვარს კი იგი დათხოვნილ იქნა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საქართველოს სასაზღვრო პოლიციიდან, ზღვრული ასაკის მიღწევის გამო. აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ 2004 წლის 11 თებერვალს მიღებულ იქნა და გამოქვეყნებისთანავე ამოქმედდა „საქართველოს მთავრობის სტრუქტურის, უფლებამოსილებისა და საქმიანობის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონი, რომლის XII თავის 35-ე მუხლის მე-3 პუნქტის დ) ქვეპუნქტის თანახმად „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტი“ გადავიდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში და ამასთანავე გარდაიქმნა სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებად. 527 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თუმცა კანონში არ არის დათქმა იმის შესახებ, რომ ამ კანონის ამოქმედებასთან დაკავშირებით ძალადაკარგულად გამოცხადებულიყო 1997 წლის 31 ოქტომბრის „საქართველოს თავდაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-8 მუხლის I პუნქტი, რომლის მიხედვითაც „სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტი“ შედიოდა საქართველოს სამხედრო ძალების შემადგენლობაში. „სამხედრო, შინაგან საქმეთა ორგანოების და სახელმწიფო დაცვის სპეციალური სამსახურიდან თადარიგში დათხოვნილ პირთა და მათი ოჯახის წევრთა სოციალური უზრუნველყოფის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლის ა) პუნქტის თანახმად სახელმწიფო კომპენსაცია მიეცემათ საქართველოს შეიარაღებული ძალების იმ სამხედრო მოსამსახურეებს, რომლებიც შევიდნენ სამხედრო სამსახურში 1991-დან 1995 წლამდე და დათხოვნილი იქნენ ზღვრული ასაკის გამო, ამასთან, აქვთ შეიარაღებულ ძალებში წელთა ნამსახურობის 10 კალენდარული წელი მაინც და საერთო სტაჟი- 20 ან 20-ზე მეტი კალენდარული წელი. ლ.ჯ–ს აღნიშნული პირობებით სახელმწიფო კომპენსაციის დანიშვნაზე უარი ეთქვა იმ მიზეზით, რომ საკმარისი არ არის საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში მხოლოდ 10წლიანი კალენდარული ნამსახურეობა, ვინაიდან შეღავათიანი პირობით კომპენსაციაზე უფლების განმსაზღვრელი ნორმები ვრცელდება, მხოლოდ საქართველოს შეიარაღებული ძალებიდან დათხოვნილ სამხედრო მოსამსახურეებზე და არა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სასაზღვრო პოლიციიდან დათხოვნილ პირებზე. გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ ლ.ჯ. თავისი სურვილით არ გადასულა შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებულ საქვეუწყებო დაწესებულებაში. რომ არა ზემოთ აღნიშნული სტრუქტურული ცვლილება, ის გააგრძელებდა საქართველოს სამხედრო ძალების შემადგენლობაში შემავალ „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტში“ სამსახურს და ზღვრული ასაკის მიღწევისას ამოირიცხებოდა არა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სტრუქტურულ დაქვემდებარებაში მყოფი სასაზღვრო პოლიციიდან, არამედ საქართველოს შეიარაღებული ძალებიდან, როგორც სამხედრო მოსამსახურე. შ.პ.ს. „ვ. სანიკიძის სახელობის ომის ვეტერანთა კლინიკური ჰოსპიტალში“ შექმნილი მდგომარეობა შ.პ.ს. „ვ. სანიკიძის სახელობის ომის ვეტერანთა კლინიკური ჰოსპიტალი“ მდებარეობს თბილისში, შ. იამანიძის ქ. N 3-ში. იგი ფუნქცუინირებს 1978 წლიდან. ჰოსპიტალი არის 100% სახელმწიფო წილის მფლობელი (საწარმოთა მართვის სააგენტო) საზოგადოება. საანგარიშო პერიოდში ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახურის ბიუჯეტში გათვალისწინებული იყო სამედიცინო ხარჯები, რომელიც სამსახურის ბიუჯეტში ჩადებულია 800 000 (რვაასი 528 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ათასი) ლარის ოდენობით. ვეტერანთა ჰოსპიტალისთვის გათვალისწინებული წლიური ხარჯებისათვის აღნიშნული თანხა გათვლილია როგორც საყოფაცხოვრებო და კომუნალური ხარჯებისთვის, ასევე პერსონალთა ხელფასებისთვის, მედიკამენტებისთვის და კვებისთვის. ჰოსპიტალი არის მრავალპროფილური და ბენეფიციარებისთვის ხელმისაწვდომია, როგორც ამბულატორიული, ასევე სტაციონალური მომსახურება. სტაციონარი გათვლილია 80 (ოთხმოც) საწოლზე. სტაციონარში თვეში საშუალო მობილობა 60-70 პაციენტია. 2014-2015 წლების მონაცემებით, რეგისტრირებულია 72 000 (სამოცდათორმეტი) ბენეფიციარი. არიან როგორც სამხედრო ძალების ვეტერანები, ასევე მეორე მსოფლიო ომის, უნგრეთის, ჩეხოსლოვაკიის, ავღანეთის, აფხაზეთის და სამაჩაბლოს ომის მონაწილეები და მათთან გათანაბრებული პირები, ჰოსპიტალი ასევე ემსახურება მარჩენალდაკარგულ ოჯახებს და თადარიგის პოლიციელებს. ჰოსპიტალში არის შტატით გათვალისწინებული 200 თანამშრომელი, თუმცა, დღესდღეობით დასაქმებულია 193 თანამშრომელი, მათ შორის 62 ექიმი, 61 მედდა, 32 სანიტარი, 16 ადმინისტრაციის თანამშრომელი, 17 ტექნიკური პერსონალი და 5 მოწვეული სპეციალისტი. სამსართულიანი შენობა, სადაც ჰოსპიტალია განთავსებული არის ავარიული და ამორტიზირებული, მოშლილია სავინტილაციო სისტემა, დაძველებულია კანალიზაციის სისტემა, რომლის მწყობრიდან გამოსვლის შემთხვევაში შეუძლებელი იქნება მისი შეკეთება. არ არის ცენტრალური გათბობა, სამუშაო ოთახების და პალატების გათბობის მიზნით გამოიყენება ე.წ. რეფლექტორები და კუსტარულად დამზადებული სპირალიანი ელექტრო ღუმელები, ოთახებში სითბოს შენარჩუნება პრაქტიკულად შეუძლებელია. პალატებში და სამუშაო ოთახებში კედლები ნესტისგანაა დაობებული და ჩამოშლილი, ჭერიდან ბათქაში ცვივა და წყალი ჩამოდის. მომსახურე პერსონალის გადმოცემით, ჩამონგრეული კედლებიდან და იატაკის ორმოებიდან მღრღნელები ამოდიან და პრევენციის მიზნით ოთახის კედლებში დაყრილი აქვთ მღრღნელების საწინააღმდეგო საწამლავი. საწამლავი დაყრილი აქვთ ასევე სამზარეულოში და საკვები პროდუქტების შესანახ საწყობში. ჰოსპიტალი ძირითადად აღჭურვილია 70–იან ან 80–იან წლებში გამოშვებული სამედიცინო ტექნიკით. უმეტესობა გამოსულია მწყობრიდან, ხოლო დარჩენილი ნაწილი ძირითადად ჟანგიანია და ამორტიზებული. ავეჯი ძველი და შელახულია. ჰუმანიტარული დახმარებით მიღებული აქვთ რამდენიმე ერთეული შედარებით ახალი მაგიდა და ტექნიკა. საპირფარეშოებში და საშხაპეში ანტისანიტარიაა და მწყობრიდან გამოსულია სანიტარული ტექნიკა. ამგვარ შენობაში შეუძლებელია სანიტარულ–ჰიგიენური ნორმების სრულად დაცვა. ამბულატორიული ექიმების კაბინეტებში სივიწროვეა, აღინიშნება ბზარები კედლებზე, იატაკები უმეტესწილად ჩატეხილია და გადაფარებულია ხის ფირფიტები. ზოგიერთ კაბინეტში მუშაობს ორი სხვადასხვა დარგის ექიმი და შესაძლოა პარალელურად უწევდეთ პაციენტების კონსულტირება. აღნიშნულ პირობებში ექიმებს არ თავისუფლად მოახერხონ პაციენტის გასინჯვა და კონსულტაციის გაწევა. 529 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქვთ საშუალება 530 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის N 385 დადგენილების მე-4 მუხლის მე-7 პუნქტის თანახმად, სამედიცინო აპარატურა არ უნდა იყოს გამოშვებული 1998 წელზე ადრე. „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-10 თავის 70-ე მუხლის პირველი პუნქტის 637 თანახმად, ჯანმრთელობის უსაფრთხო გარემოს შექმნა სახელმწიფოს მოვალეობაა. ლაბორატორიის ექიმების გადმოცემით, რეაქტივები, ტესტერები და კვლევისთვის საჭირო მასალები მიეწოდებათ შეუფერხებლად. განყოფილება აღჭურვილია ძველი ავეჯით და მწყობრიდან გამოსული ტექნიკა ქაოსურად არის დალაგებული კარადებში. ერთადერთი ახალი ტექნიკა არის შარდის ანალიზისთვის განკუთვნილი აპარატი, რომელიც ჰუმანიტარული დახმარების ფარგლებში გადაეცათ. 637 საქართველოს კანონი ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ, თავი X, მუხ. 70, პუნ. 1. 531 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ძირითადად იყენებენ ერთჯერად ხელსაწყოებს, თუმცა ასევე აქვთ მრავალჯერადი გამოყენების მინის კოლბები და ფირფიტები, რომლებიც უნდა ირეცხებოდეს და შრებოდეს სპეციალურ საშრობში. ექიმების გადმოცემით, მინის კოლბებს რეცხავენ ონკანიდან გამდინარე წყლით და ვინაიდან, სპეციალური საშრობი (თერმოსტატი), რომელიც გარკვეულ ტემპერატურაზე აშრობს მინას, გამოსულია მწყობრიდან, აშრობენ ბუნებრივად. გამოყენებული ნემსები ილუქება, ხოლო სხვა ნარჩენები იყრება ურნებში. ანალიზის კაბინეტში პერიოდულად ჭერიდან ჩამოდის წყალი. ექიმებისა და ლაბორანტების გადმოცემით ხშირად განყოფილებაში შემოდიოდნენ ვირთხები და იძულებული გახდნენ ხვრელებში ჩაეყარათ საწამლავი. კვლავ პაციენტთა მიღებისა და ჩატარებული ანალიზების აღრიცხვის ჟურნალებს აწარმოებენ. თვეში დაახლოებით კეთდება 1 000 ბიოქიმიური კვლევა; საშუალოდ 340 სისხლის საერთო ანალიზი; საშუალოდ 280 შარდის საერთო ანალიზი და 200-დან 250-მდე კოაგულოგრამა. ქირურგიულ განყოფილებაში ხდება მცირედი ოპერაციული ჩარევები. ოთახში არის პაციენტის სამანიპულაციო ძველი სტანდარტების მაგიდა, სტერილური ხელსაწყოებისთვის განკუთვნილი სტერილიზაცია მაგიდა, სველი ტარდება და რკინის მშრალი სტერილიზაციის კოლოფში, მშრალი აპარატურა. სტერილიზაციის სველი აპარატი მოძველებულია. არ ტარდება ინსტრუმენტების ბაქტერიოლოგიური გამოკვლევა, რათა დადგინდეს იმოქმედა თუ არა სტერილიზაციამ. დამხმარე ექთნის განმარტებით, საოპერაციო მაგიდის გადასაფარებლის არქონის გამო არ ხდება მისი ყოველ ჯერზე გამოცვლა, ამიტომ ოპერაციის დამთავრების შემდეგ, დეზინფექციის მიზნით გადასაფარებელი იწმინდება ქლორიანი ხსნარით. ადგილზე არ არის ასევე მოხმარებული შპრიცების და ერთჯერადი ინსტრუმენტების მოსათავსებელი ურნა. შპრიცები მიაქვთ სხვა განყოფილებაში არსებულ კონტეინერში გადასაყრელად. სამუშაოს დამთავრების შემდეგ ექთანს სისხლიანი ტამპონები და ნარჩენები პოლიეთილენის პარკით გააქვს ქუჩაში და ნაგვის ურნაში ყრის. ქირურგიულ განყოფილებას თვეში საშუალოდ 140 (ასორმოცი) პაციენტი ჰყავს. რეანიმაციულ განყოფილებაში ყოველდღიურად არის ერთი დღის მორიგე ექიმი- რეანიმატოლოგი და ერთი მედდა. ექიმის განმარტებით აპარატურა თანამედროვეა და ჯერ კიდევ შენარჩუნებული აქვს სამუშაო რესურსი. თუმცა არის მხოლოდ ერთი რესპირატორი (სასუნთქი აპარატი), მეორე ამორტიზირებულია და ორი პაციენტის ერთდროულად მომსახურება ვერ ხერხდება. ანალოგიურადაა კარდიომონიტორიც, ერთი მუშა მდგომარეობაში, მეორე ამორტიზირებული. პირველადი გადაუდებელი დახმარებისთვის აუცილებელი მედიკამენტები აქვთ. გამოიყენება, როგორც ფსიქოტროპული, ასევე სანარკოზე საშუალებები. აქვთ ასევე ორი დეფიბრილატორი. 532 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტომატოლოგიურ განყოფილებაში პაციენტებს უწევენ თერაპიულ და ქირურგიულ მომსახურებას. თვეში საშუალოდ 200 (ორასი) პაციენტს ემსახურებიან. არის ოთხი ექიმი და ერთი ექთანი, რომელიც ეხმარება ოთხივე ექიმს. სანარჩენე კონტეინერის ადგილზე არქონის გამო, ექთანს სამუშაო დღის დასრულების მერე პოლიეთილენის პარკით გააქვს ნარჩენი. ყოველივე ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე მიგვაჩნია, რომ „ვ. სანიკიძის სახელობის ომის ვეტერანთა კლინიკური ჰოსპიტალი“ არ აკმაყოფილებს არანაირ სტანდარტებს, სანიტარულ ჰიგიენური ნორმები არ არის დაცული და ადამიანის პატივისა და ღირსების შემლახველი პირობებია. არ არის პაციენტების და ჰოსპიტალში მომსახურე პერსონალის სიცოცხლისთვის უსაფრთხო გარემო. ვინაიდან ჰოსპიტალი იმყოფება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ბალანსზე, გამოვითხოვეთ ინფორმაიცია, შესაძლებელია თუ არა ვეტერანთა ჰოსპიტლის სხვა შენობაში განთავსება. სამინისტროს მხრიდან მოგვეწოდა ინფორმაცია, რომ მათ ამჟამად არ გააჩნიათ შესაბამისი შენობა, თუმცა გვაცნობეს, რომ მიმართეს შპს „ვ. სანიკიძის სახელობის ომის ვეტერანთა კლინიკურ ჰოსპიტალს“, რომ ალტერნატიული ფართის მოძიებამდე, მათ საკუთარი სახსრებით, სარგებლობის უფლებით, აეღო სამედიცინო საქმიანობისათვის აუცილებელი ფართი 638. სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ 2015 წლის 25 ივნისს N 5/38121 წერილით მიმართა საქართველოს შრომის, ჯანმრთლობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, სსიპ ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახურს და ქალაქ თბილისის მერიას. სადაც აღნიშნავს, რომ 2014 წლის 17 თებერვლის მოლაპარაკების მიუხედავად, შპს „ვ. სანიკიძის სახელობის ვეტერანთა კლინიკურმა ჰოსპიტალმა“ არ განახორციელა სერვისის მოწოდების ელიმინაციის ეტაპობრივი გეგმა. წერილის თანახმად, ჰოსპიტალი აგრძელებს თავის საქმიანობას, მაგრამ იგი ვერ ასრულებს „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის ფუნდამენტურ მოთხოვნას, ვერ ახდენს ორიენტაციას მოგების მიღებაზე. მოითხოვა მოსაზრება საზოგადოების ფუნქციონირების თაობაზე იმის გათვალისწინებით, რომ წარედგინათ სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ“ მომზადებული ექსპერტიზის დასკვნა, სადაც აღნიშნულია, რომ საზოგადოების კუთვნილ შენობა–ნაგებობებს, დაზიანების მიღებული კლასიფიკაციის მიხედვით, აღენიშნება მესამე ხარისხის დაზიანება და შენობის ფუნქციონირება საფრთხის შემცველია. „ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახურიდან“ კორესპონდენციით 639 გვეცნობა, რომ არსებული მდგომარეობით, სამსახურის 2016 წლის ბიუჯეტში შპს „ვ. სანიკიძის სახელობის ომის ვეტერანთა კლინიკური ჰოსპიტალისაგან“ სამედიცინო მომსახურების გამარტივებული 638 639 სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს წერილი N 5/38375 25/06/2016 2016 წლის 8 თებერვალს მიღებული N254/02-02-23/03 წერილი 533 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წესით შესყიდვის თანხა გათვალისწინებული არ არის640. ამასთან 2015 წლიდან ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახურში ვეტერანთათვის ამოქმედდა სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის პროგრამა, რომლის ფარგლებშიც, სამსახურის ბიუჯეტის სოციალური უზრუნველყოფის მუხლში არსებული სახსრებიდან, სამსახურის დირექტორის შესაბამისი ბრძანებით შექმნილი კომისიის გადაწყვეტილების საფუძველზე, ვეტერანთათვის ხორციელდება იმ სამედიცინო მომსახურების დაფინანსება, რომლებიც არ ფინანსდება საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამით. პროგრამა ასევე ითვალისწინებს მედიკამენტებით დაფინანსების უზრუნველყოფის შესაძლებლობას. ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახურსა და შპს „ლანცეტს“ შორის 2016 წლის 28 იანვარს გაფორმდა ურთიერთშეთანხმების მემორანდუმი, რის საფუძველზეც ვეტერანთა მომსახურება შესაძლებელი იქნება აღნიშნულ კლინიკაში. იმ შემთხვევაში, თუკი შპს "ლანცეტს" მიმართავენ შესაბამისი პროფილის ექიმები ვეტერანთა ჰოსპიტალიდან, შესაძლებელია შექმნას. შპს "ლანცეტმა" ვეტერანთა ჰოსპიტალის სტრუქტურული განაყოფი 641 შპს „ლანცეტის“ სტაციონარში დაიშვებიან მხოლოდ მწვავე დიაგნოზის მქონე პაციენტები. პირველი ხუთი დღე ფინანსდება საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამის ვეტერანებისათვის განკუთვნილი პაკეტიდან, ხოლო შემდგომი დაფინანსება უნდა მოხდეს „ვეტერანების საქმეთა სახელმწიფო სამსახურის“ შესაბამისი პროგრამებიდან. დღესდღეობით დაფინანსების გარეშე დარჩა შპს „ვ. სანიკიძის სახელობის ომის ვეტერანთა კლინიკური ჰოსპიტალის“ 170–მდე თანამშრომელი. თუმცა ისინი განაგრძობენ საქმიანობას აღნიშნულ ჰოსპიტალში. ჰოსპიტალის სტაციონარში კვლავ იმყოფებიან ქრონიკული დაავადებების მქონე პაციენტები. მათთვის გამოიყენება რეზერვში არსებული მედიკამენტები და რიგ შემთხვევებში პაციენტები თვითონ იძენენ მათთვის საჭირო წამლებს. ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანების შესახებ საქართველოს კანონის მე–14 მუხლის მე– 2 პუნქტის თანახმად, ომის ვეტერანთა ჰოსპიტლების დახურვა დაიშვება მხოლოდ საქართველოს მთავრობის დადგენილებით. ვინაიდან საქართველოს მთავრობას არ გამოუცია შესაბამისი დადგენილება, შპს „ვ. სანიკიძის სახელობის ომის ვეტერანთა კლინიკური ჰოსპიტალი“ ოფიციალურად დახურული არ არის. 640 641 2016 წლის კანონი საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ შპს „ლანცეტი“–ს წერილი N 143/16 01/03/2016 534 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს • სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონის 21–მუხლში განისაზღვროს ვადები, თუ რა დროით ადრე უნდა ეცნობოს წვევამდელს • შემკრებ–გამანაწილებელ პუნქტში გამოცხადების შესახებ სამხედერო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონის 30–ე მუხლში განხორციელდეს ცვლილება, წვევამდელის განათლების უფლების უზრუნველსაყოფად, კერძოდ, თუკი პირი დარეგისტრირდა ერთიანი ეროვნული გამოცდებისათვის სკოლის დამთავრებიდან მეორე წელს, მისთვის გაწვევა უნდა გადავადდეს გამოცდების ჩაბარებამდე. იმ შემთხვევაში, თუკი წვევამდელი გამოცდებს ჩააბარებს წარმატებით და ჩაირიცხება უმაღლეს სასწავლებელში, მისი გაწვევა უნდა გაადავადდეს სწავლის დასრულებამდე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის კოორდინირების დეპარტამენტს • დაინერგოს ინდივიდუალური მიდგომა შემკრებ–გამანაწილებელ პუნქტში წვევამდელების მიმართ. სამედიცინო კომისიის წინაშე უნდა წარდგეს მარტო ან მის მიერ დასახელებულ პირთან ერთად • შემკრებ–გამანაწილებელი პუნქტის გასახდელი და სამედიცინო კაბინეტები ისე უნდა განლაგდეს, რომ წვევამდელს არ უწევდეს დერეფნის გავლა. იატაკი ადაპტირდეს ფეხშიშველი გადაადგილებისათვის • მოხდეს წვევამდელთა სამსახურისათვის მათი სრულყოფილი ვარგისიანობის სამდიცინო გამოკვლევა სამხედრო დადგენის მიზნით, განსაკუთრებით ფსიქიკური ჯანმრთელობის კუთხით. წვევამდელებს უნდა ჩაუტარდეთ შესაბამისი ტესტირებები, რათა გამოვლინდეს მათი ფსიქიკური მდგომარეობა; თითოეული წვევამდელის შესამოწმებლად გამოიყოს გონივრული დრო საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს, საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს მობილიზაციისა და სამხედრო სამსახურში გაწვევის კოორდინირების დეპარტამენტს და საქართველოს პრეზიდენტის ადმინისტრაციას • გადაიხედოს თავდაცვის მინისტრის N360–ე ბრძანება და დაავადებათა ცხრილი შესაბამისობაში მოვიდეს დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაციასთან. ნათლად განისაზღვროს რა დაავადებების სხვადასხვა სტატუსი 535 შემთხვევაში საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ენიჭება პირს ვარგისიანობის • შევიდეს ცვლილება თავდაცვის მინისტრის N 360–ე ბრძანებაში და პრეზიდენტის N 481 ბრძანებულებაში, რათა კომისიას შეეძლოს იმ წვევამდელის სამხედრო სამსახურისათვის უვარგისად ცნობა, რომელსაც დაუდგინდება განუკურნებელი დაავადება ან ფიზიკური ნაკლი და არ არის აღრიცხვაზე როგორც შშმ პირი მუნიციპალიტეტის გამგეობების სამხედრო აღრიცხვისა და გაწვევის სამსახურებს • წვევამდელებს, მათი უფლებებისა და მოვალეობების შესახებ განემარტოთ ჯეროვნად; განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეთ ეთნიკურ უმცირესობებს, რომლებმაც არ იციან სახელმწიფო ენა და მათთვის ინფორმაციის მიწოდება უზრუნველყოფილი იყოს გასაგებ ენაზე შინაგან საქმეთა სამინისტროს • სტრატეგიული ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში შტატებით გათვალისწინებული სამხედრო მოსამსახურეთა რაოდენობა შეივსოს იმგვარად, რომ არ მოხდეს სამხედრო მოსამსახურეთა მუდმივად რიგგარეშე განწესში გასვლა. იმ შემთხვევაში, თუკი შტატების შევსება ვერ ხერხდება, კანონმდებლობით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, რიგგარეშე განწესში გასვლა უნდა განაწილდეს თანაბრად, მთელ • პირად შემადგენლობაზე თავდაცვის სამინისტროს მსგავსად, მოხდეს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებული ჰაუპტვახტების გაუქმება საქართველოს მთავრობას • გადაიხედოს სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეთა შრომის ანაზღაურების საკითხი. შრომის ანაზღაურება მაქსიამლურად გათანაბრდეს იმ უწყებებს შორის, რომლებშიც გაიწვევა სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურე • ქ. თბილისში, ქეთევან წამებულის N71–ში შპს „რეალ ინვესტ“–ის ტერიტორიაზე მცხოვრები • ომისა და სამხედრო ძალების ალტერნატიული საცხოვრებელი ფართი შევიდეს ცვლილება საქართველოს მთავრობის ვეტერანებისათვის 2007 წლის 11 გამოიყოს იანვრის N4 დადგენილებაში, რათა გათანაბრდეს საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით მოსარგებლეთა მდგომარეობა და საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით სარგებლობა შეძლოს ვეტერანის სტატუსის მქონე ყველა პირმა, როგორც ეს იყო განსაზღვრული ამავე დადგენილებით 2012 წლის 1 სექტემბერს ამოქმედებულ ცვლილებებამდე 536 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს • პროფესიული სამხედრო მოსამსახურეების ხელშეკრულებებში გაუქმდეს პირობა პირგასამტეხლოს შესახებ და მეტი აქცენტი გაკეთდეს სამხედრო მოსამსახურის მოტივაციის ამაღლებასა და სამხედრო ფასეულობებზე, რათა სამხედრო სამსახურში დარჩენა არ იყოს დაკავშირებული ფინანსურ სანქციებთან, არამედ იყოს პირად სურვილთან • პროფესიულ სამხედრო მოსამსახურეთა კადრებში გადაყვანისა და სამსახურიდან ამორიცხვის ბრძანებები უნდა იყოს დასაბუთებული და ყოველთვის მიეთითოს პირის დათხოვნის მიზეზი • ყველა სამხედრო ბაზაზე დაიშვას ფსიქოლოგის შტატი • საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2014 წლის 4 აპრილის N441 ბრძანება შესაბამისობაში მოვიდეს სამხედრო მოსამსახურის სტატუსის შესახებ კანონის მე–14 მუხლთან, რათა საჭიროების შემთხვევაში ბინის სარგებლობაში გადაცემა მოხდეს ნებისმიერი სამხედრო მოსამსახურისათვის და ბრძანებაში კრიტერიიუმების დაუკმაყოფილებლობის შემთხვევაში, ბინის ჩამოთვლილი სარგებლობაში გადაცემა არ იყოს დამოკიდებული მხოლოდ გენერალური შტაბის უფროსის რეკომენდაციაზე ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს • შევიდეს ცვლილება 2004 წლის 30 დეკემბრის N20-81 დადგენილებაში, რათა თბილისში სატრანსპორტო შეღავათებით სარგებლობა შეძლონ რეგიონებში რეგისტრირებულმა ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანებმაც საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს სტრატეგიული ობიექტების დაცვის დეპარტამენტს, სახელმწიფო დაცვის სპეციალური სამსახურს, სასჯელაღსრულების სამინისტროს გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარ სამმართველოს • გაწვეული სავალდებულო სამხედო მოსამახურის ფუნქცია არ შემოიფარგლებოდეს მხოლოდ დაცვის სამსახურში მუშაობით. მაქსიმალური ყურადღება გამახვილდეს სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების ჯეროვან განვითარებასა და წვრთნაზე. წვევამდელის გაწვევის მთავარი მიზანი უნდა იყოს მათი სამხედრო მოსამსახურედ ჩამოყალიბება საქართველოს მთავრობას და საქართველოს პრეზიედნტის ადმინისტრაციას 537 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • 2005 წლის პირველ იანვრამდე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თადარიგში დათხოვნილ თანამშრომელთა და სამხედრო პენსიონერთა უფლებების აღდგენის მიზნით, განხორციელდეს შესაბამისი სამართლებრივი ცვლილებები (საკანონმდებლო თუ კანონქვემდებარე დონეზე), რითიც მოხდება გაცდენილი თვეების კომპენსაციის დაანგარიშება და გაცემა 2005 წლის პირველი იანვრიდან 2006 წლის პირველ იანვრამდე. საქართველოს მთავრობას და საქართველოს პარლამენტს • იმ პირებს, რომლებიც მსახურობდნენ საქართველოს შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში შემავალ „სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტში“ და, სტრუქტურული ცვლილების შედეგად, მოუწიათ გადასვლა შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებულ საქვეუწყებო დაწესებულებაში - სასაზღვრო პოლიციაში, შინაგან საქმეთა სამინისტროს სასაზღვრო პოლიციაში ნამსახური წლები ჩაეთვალოთ საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში ნამსახურ წლებთან ერთად საერთო სტაჟში, შესაბამის საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელების გზით • „სახელმწიფო კომპენსაციისა და სახელმწიფო აკადემიური სტიპენდიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-8 მუხლში შევიდეს ცვლილება და კომპენსაციის დანიშვნისთვის გათვალისწინებული შეღავათები გავრცელდეს იმ პირებზე, რომლებიც მსახურობდნენ საქართველოს სამხედრო ძალების შემადგენლობაში მყოფ საზღვრის დაცვის დეპარტამენტში და, სტრუქტურული ცვლილების შედეგად, დათხოვნილები იყვნენ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულებიდან – საქართველოს სასაზღვრო პოლიციიდან 538 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამნისტიის კანონის აღსრულების შესახებ 2012 წლის 28 დეკემბერს საქართველოს პალამენტმა მიიღო საქართველოს კანონი „ამნისტიის შესახებ“, რომლითაც გათვალისწინებულ იქნა ნაკლებად მძიმე კატეგორიის დანაშაულის ჩადენაში ბრალდებული ან/და მსჯავრდებული პირების მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის შეწყვეტის ვალდებულება. ამასთან, 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, აღნიშნული კანონის აღსრულება უნდა მომხდარიყო „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის ამოქმედებიდან 2 თვის ვადაში. 642 საქართველოს სახალხო დამცველი საპარლამენტო ანგარიშში ადამინის უფლებათა მდგომარეობის შესახებ საქართველოში 2014 წელს, აღნიშნავდა, რომ მიუხედავად 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონით დაწესებული აღსრულების დადგენილი ვადისა, 2014 წლის მდგომარეობით, აღნიშნული კანონი ერთ შემთხვევაში არ იყო აღსრულებული. მოქალქე ს.მ.-ს მისი ბრალდების სისხლის სამართლის საქმის სასამართლოსთვის არსებითად განსახილველად გადაცემის შემდეგ დაკარგვის გამო არ მიეცა შესაძლებლობა ესარგებლა 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული უფლებებითა და შეღავათებით (გვერდები 280-282). ამასთან, საქართველოს სახალხო დამცველი, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით პროკურატურისათვის მინიჭებული უფლებამოსილებების გათვალსიწინებით, საქართველოს პროკურატურას მიმართავდა რეკომენდაციით საქართველოს სისხლის სამართლის საპრცესო კოდექსის 105-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე შეეწყვიტა დევნა განსასჯელ ს.მ.-ს მიმართ. პროკრატურას კვლავ არ შეუწყვეტია დევნა ამ პირის მიმართ, რაც მისი საქმის გარემოებებიდან გამომდინარე მისი და არა სასმაართლოს ვალდებულებაა 643. 2012 წლის 28 დეკემბრის საქართველოს კანონის „ამნისტიის შესახებ“ 23-ე მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, „ამ კანონის პირველი−21-ე მუხლებით (გარდა ამავე კანონის მე-11 მუხლისა) გათვალისწინებული ამნისტია აღსრულდეს ამავე კანონის ამოქმედებიდან 2 თვის ვადაში. ამ კანონის მე-11 მუხლით გათვალისწინებული ამნისტია აღსრულდეს ამავე კანონის ამოქმედებიდან 4 თვის ვადაში. 643 1998 წლის 28 მარტს, ს. მ. სისხლის სამართლის #10097323 საქმეზე, მიცემულ იქნა სისხლის სამართლის პასუხისგებაში საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 241-ე მუხლის პირველი ნაწილით (1960 წლის რედაქცია). 1998 წლის 14 აპრილს, ს. მ.-ს ბრალდების სისხლის სამართლის საქმე არსებითად განსახილველად წარიმართა ქ.თბილისის ჩუღურეთის რაიონულ სასამართლოში. ქ.თბილისის ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოს მოსამართლის 1999 წლის 01 ივლისის განჩინებით, განმწესრიგებელ სხდომაზე ს. მ.-ს შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიება გაუსვლელობვის ხელწერილი შეეცვალა პატიმრობით და მის მიმართ გამოცხადდა ძებნა, რაც დღემდე მიმდინარეობს643. 2014 წლის 24 ნოემბრის თბილისის საქალაქო სასამართლოს #1-01336/29246 წერილით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოში, 2014 წლის 24 ოქტომბერს, თბილისის პროკურატურის შინაგან საქმეთა სამინისტროს 642 539 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2016 წლის 27 თებერვლის საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მთავარი პროკურატურის #13/12255 წერილით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ დღეის მდგომარეობით ს.მ.-ს მიმართ 2012 წლის 28 დეკემბრის საქართველოს კანონის „ამნისტიის შესახებ“ გამოყენებისა და მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის შეწყვეტის შესახებ საბოლოო გადაწყვეტილება მიღებული არ არის, ვინაიდან საერთო სასამართლოების დეპარტამენტის საერთო სასამართლოების არქივიდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, სისხლის სამართლის საქმე ს.მ.-ს მიმართ თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონულ სასამართლოში რეგისტრირებულია 2001 წლიდან 2005 წლის ჩათვლით, რის შემდეგაც მოცემული საქმის მოძრაობა არ ჩანს და არც არქივში არ ინახება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოქალაქე ს.მ. დღემდე ვერ სარგებლობს საქართველოს პარლამენტის მიერ, 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონით მინიჭებული შეღავათით, რომ, მის მიმართ შეწყდეს სისხლისსამართლებრივი დევნა. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტის თანახმად, „გამოძიება უნდა შეწყდეს, ხოლო სისხლისსამართლებრივი დევნა არ უნდა დაიწყოს ან უნდა შეწყდეს თუ გამოცემულია ამნისტიის აქტი, რომელიც პირს ათავისუფლებს ჩადენილი ქმედებისათვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისა და სასჯელისაგან.“ ამავე კოდექსის მე-12 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, კი „სისხლისსამართლებრივ დევნას ამ კოდექსით დადგენილი წესით ახორციელებს მხოლოდ პროკურორი“. ამასთან, მოცემული კოდექსის 33-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ზ“ ქვეპუნქტის თანახმად, „პროკურორი უფლებამოსილია შეწყვიტოს სისხლისსამართლებრივი დევნა“, ხოლო, ამავე კოდექსის 166-ე მუხლის თანახმად, „სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება და განხორციელება მხოლოდ პროკურორის დისკრეციული უფლებამოსილებაა.“ რეკომენდაცია საქართველოს პროკურატურას • თავად პროკურატურამ შეწყვიტოს დევნა განსასჯელ ს.მ.-ის მიმართ. ორგანოებში გამოძიების საპროცესო ხელმძღვანელობის განყოფილების პროკურორის, ალექსანდრე ფოცხვერაშვილის მიერ, თბილისის საქალაქო სასამართლოში წარდგენილი იქნა შუამდგომლობა ბრალდებულ ს. მ.-ს მიმართ 2012 წლსი 28 დეკემბრის საქართველოს კანონის „ამნისტიის შესახებ“ გამოყენების თაობაზე. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2014 წლის 03 ნოემბრის #36713 პასუხით, პროკურორ ალექსანდრე ფოცხვერაშვილს ეცნობა, რომ, ვინაიდან სისხლის სამართლის #01097323 საქმე, ბრალდებულ ს. მ.-ს მიმართ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიაში განსახილველად არ შესულა და აღნიშნული პირის მიმართ განაჩენი არ დამდგარა, სასამართლო ვერ იმსჯელებს მის მიმართ „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის გამოყენებაზე. 540 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის კანონიერი მოთხოვნის შეუსრულებლობა სახალხო დამცველი, ისევე როგორც გასულ წელს, მიმდინარე საანგარიშო პერიოდშიც აქტიურად იყენებდა საქართველოს კანონმდებლობით სახალხო დამცველის კანონიერი მოთხოვნის შესრულებისათვის დადგენილ სამართლებრივ ბერკეტს. კერძოდ, სახალხო დამცველის უფლებამოსილება და საქმიანობის გარანტია დადგენილი და აღიარებულია საქართველოს კონსტიტუციით. „სახალხო დამცველი უფლებამოსილია გამოავლინოს ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დარღვევის ფაქტები, შეატყობინოს ამის შესახებ შესაბამის ორგანოებსა და პირებს. სახალხო დამცველის საქმიანობისათვის დაბრკოლებათა შექმნა ისჯება კანონით. სახალხო დამცველის უფლებამოსილება განისაზღვრება ორგანული კანონით.“ 644 „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი განსაზღვრავს საქართველოს სახალხო დამცველის უფლებამოსილების, მისი საქმიანობის ძირითად პრინციპებსა და ფორმებს. დასახელებული კანონის მე-2 მუხლის თანახმად, „საქართველოს სახალხო დამცველი ზედამხედველობას უწევს საქართველოს ტერიტორიისა და მისი იურისდიქციის ფარგლებში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვას.“ ამავდროულად, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილია რეაგირების ის საშუალებები, რომლებიც თავისი კომპეტენციის ფარგლებში შესაძლოა გამოიყენოს სახალხო დამცველმა. კერძოდ, „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე18 მუხლის თანახმად, ადამიანის უფლებათა დარღვევის შესწავლისათვის საჭირო შემოწმების ჩატარებისას საქართველოს სახალხო დამცველს ან სახალხო დამცველის წარმომადგენელს უფლება აქვს: დაუბრკოლებლად შევიდეს სახელმწიფო ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ნებისმიერ ორგანოში, საწარმოში, ორგანიზაციასა და დაწესებულებაში, მათ შორის, სამხედრო ქვედანაყოფში, პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში, დაკავებისა და თავისუფლების შეზღუდვის სხვა ადგილებში; სახელმწიფო ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს, საჯარო დაწესებულებებსა და თანამდებობის პირებს მოსთხოვოს და დაუყოვნებლივ, ან არა უგვიანეს 10 დღისა, მიიღოს შემოწმებისათვის აუცილებელი ყველა ცნობა, დოკუმენტი და სხვა მასალა; ნებისმიერ თანამდებობის პირს, მოხელეს, მასთან გათანაბრებულ პირს მოსთხოვოს და მიიღოს წერილობითი ახსნა-განმარტება გამოსაკვლევ საკითხებზე; სახელმწიფო ან/და არასახელმწიფო დაწესებულებების მეშვეობით ჩაატაროს საექსპერტო გამოკვლევები 644 ან/და მოამზადოს დასკვნები; საქართველოს კონსტიტუცია, მუხ. 43, პუნ. 2 და პუნ. 3. 541 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოიწვიოს სპეციალისტები/ექსპერტები საექსპერტო ან/და საკონსულტაციო სამუშაოთა შესასრულებლად და გაეცნოს სისხლის სამართლის, სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ საქმეებს, რომლებზეც მიღებული მიზნით, „საქართველოს სახალხო გადაწყვეტილება კანონიერ ძალაშია შესული. აღნიშნული უფლებამოსილების განხორციელების დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით დადგენილია საქართველოს სახალხო დამცველის უფლებამოსილების განხორციელების სამართლებრივი გარანტიები. კერძოდ, ყველა სახელმწიფო ხელისუფლების და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო, თანამდებობის თუ იურიდიული პირი ვალდებულია ყოველმხრივ დაეხმაროს საქართველოს სახალხო დამცველს, დაუყოვნებლივ წარუდგინოს მასალები, საბუთები და სხვა ინფორმაცია, რომელიც ესაჭიროება საქართველოს სახალხო დამცველს თავისი უფლებამოსილების განსახორციელებლად. 645 საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ თავისი უფლებამოსილების განხორციელება მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული იმ პირთა მიერ დაკისრებული ვალდებულების შესრულებაზე, რომლებმაც საქართველოს სახალხო დამცველს უნდა მიაწოდონ ამა თუ იმ საკითხის შესწავლისათვის საჭირო მასალები, საბუთები და სხვა ინფორმაცია. სწორედ ამიტომ, სახალხო დამცველის მიერ თავისი უფლებამოსილების შეუფერხებლად განხორციელების მიზნით, მოქმედი კანონმდებლობა სახელმწიფო ხელისუფლების და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს, თანამდებობის თუ იურიდიული პირის მიერ სახალხო დამცველის კანონიერი მოთხოვნის შესრულებას უკავშირებს გარკვეულ ვადას. კერძოდ, „მასალა, საბუთი, სხვა ინფორმაცია და ახსნა-განმარტება საქართველოს სახალხო დამცველს უნდა გადაეცეს მოთხოვნის მიღებისთანავე, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც მასალა, საბუთი და სხვა ინფორმაცია მოთხოვნილია წერილობითი მიმართვის საფუძველზე. ასეთ შემთხვევაში საბუთი და სხვა ინფორმაცია საქართველოს სახალხო დამცველს უნდა გადაეცეს 10 დღის ვადაში.“ 646 ასევე, „სახელმწიფო ხელისუფლების, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო, საჯარო დაწესებულება, თანამდებობის პირი, რომელიც მიიღებს საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციებს ან წინადადებებს, ვალდებულია განიხილოს ისინი და 20 645 646 „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი, მუხ. 23, პუნ. 1. „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი, მუხ. 23, პუნ. 3. 542 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დღის განმავლობაში წერილობით აცნობოს საქართველოს სახალხო დამცველს მათი განხილვის შედეგები.“ 647 მითითებული საკანონმდებლო ნორმების შეუსრულებლობა, ასევე საქართველოს სახალხო დამცველის საქმიანობისათვის ნებისმიერი ფორმით დაბრკოლების შექმნა ისჯება კანონით, აისახება საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში და პარლამენტის განსაკუთრებული მსჯელობის საგანი ხდება. 648 ამასთან, სახალხო დამცველის კანონიერი მოთხოვნის შეუსრულებლობა წარმოადგენს საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 1734-ე მუხლით გათვალისწინებულ სამართალდარღვევას, რომლისთვისაც პასუხისმგებლობა დადგენილია ამავე კოდექსით. დასახელებული საკანონდებლო საქართველოს სახალხო სამართალდარღვევის ნორმების დამცველის საქმისწარმოება 11 საფუძველზე, საანგარიშო აპარატში დაიწყო საქმეზე . სასამართლოს 649 პერიოდში ადმინისტრაციული განსახილველად გაეგზავნა სამართალდარღვევის ოქმი 2 საქმეზე: ფოთის მუნიციპალიტეტის მერისა 650 და საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს საბადრაგო სამმართველოს უფროსის მიმართ. სამართალდარღვევის საქმე 651 ფოთის მუნიციპალიტეტის მერის მიმართ ფოთის მუნიციპალიტეტის მერის მიერ გაშვებული იქნა „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 24–ე მუხლით დადგენილი ვადა საქართველოს სახალხო დამცველისათვის რეკომენდაციის განხილვის შედეგების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების თაობაზე. „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი, მუხ. 24. „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი, მუხ. 25, პუნ. 1. 649 აქედან: 1 საქმე - სახალხო დამცველის რეკომენდაციის განხილვის შედეგების შესახებ ინფორმაციის მოწოდების „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 24-ე მუხლით დადგენილი ვადის დარღვევა; 1 საქმე - სახალხო დამცველის წარმომადგენლის კანონიერი მოთხოვნის (მსჯავრდებულთან კონფიდენციალური გასაუბრების უფლების დარღვევა, „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლი) შეუსრულებლობა; 9 საქმე - საქმის შესწავლისათვის საჭირო ინფორმაციის მოწოდების „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 23-ე მუხლით დადგენილი ვადის დარღვევა დადგენილი ვადის დარღვევა. 650 სახალხო დამცველის რეკომენდაციის განხილვის შედეგების შესახებ ინფორმაციის მოწოდების კანონით დადგენილი ვადით. 651 სახალხო დამცველის აპარატის საქმე #1463/15. 647 648 543 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფოთის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 13 მარტის დადგენილებით, სასამართლომ სამართალდამრღვევად ცნო ფოთის მუნიციპალიტეტის მერი და სახდელის ზომად განესაზღვრა ჯარიმა 800 ლარის ოდენობით. სამართალდარღვევის საქმე 652 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს საბადრაგო სამმართველოს უფროსის მიმართ 2015 წლის 27 ივნისს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულები მსჯავრდებულ გ.ბ.-სთან შეხვედრის მიზნით, მრავალპროფილურ სამედიცინო ცენტრ „ლანცეტში“ მივიდნენ, სადაც მსჯავრდებული იყო მოთავსებული. მსჯავრდებულის პალატაში მოწყობილი იყო დროებითი საგუშაგო, რომელიც შედგებოდა საბადრაგო ჯგუფის სამი წევრისაგან. ამასთან, საგუშაგო გაძლიერებული იყო პენიტენციური დეპარტამენტის სპეციალური დანიშნულების მთავარი სამმართველოს ორი წარმომადგენლით. საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს საბადრაგო სამმართველოს უფროსმა არ მისცა საშუალება გასაუბრებოდნენ მსჯავრდებულს კონფიდენციალურად. „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-31 მუხლის პირველი პუნქტი ადგენს: „საქართველოს სახალხო დამცველი ასრულებს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმით გათვალისწინებული პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ფუნქციებს.“ ამავე კანონის მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, „პენიტენციურ დაწესებულებებში, დაკავებისა და თავისუფლების შეზღუდვის სხვა ადგილებში, აგრეთვე ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, მოხუცთა თავშესაფრებსა და ბავშვთა სახლებში მოთავსებულ პირთა ქცევის რეგულარული შემოწმების, აგრეთვე წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობისაგან ან სასჯელისაგან მათი დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველი/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრი: მოწმის გარეშე, პირადად ან თარჯიმნის მეშვეობით ხვდება და ესაუბრება დაკავებულებს, პატიმრობაში მყოფთ ან სხვაგვარად თავისუფლებაშეზღუდულ პირებსა და მსჯავრდებულებს, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, მოხუცთა თავშესაფრებსა და ბავშვთა სახლებში მოთავსებულ 652 სახალხო დამცველის აპარატის საქმე #7797/15. 544 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირებს, აგრეთვე იმ პირებს, რომელთაც შეუძლიათ აღნიშნულ პირთა უფლებების დარღვევის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება.“ „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის მე-3 პუნქტით დაკანონებულია შემდეგი: „საქართველოს სახალხო დამცველის/სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრის შეხვედრა დაკავებულებთან, პატიმრობაში მყოფ ან სხვაგვარად თავისუფლებაშეზღუდულ პირებთან და მსჯავრდებულებთან, აგრეთვე ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, მოხუცთა თავშესაფრებსა და ბავშვთა სახლებში მოთავსებულ პირებთან კონფიდენციალურია. რაიმე სახის მიყურადება ან თვალთვალი დაუშვებელია.“ ორგანული კანონით დადგენილია იმპერატიული ნორმა რაიმე სახის მიყურადებისა და თვალთვალის დაუშვებლობის შესახებ, როდესაც სახალხო დამცველი/სახალხო დამცველის წარმომადგენელი ხვდება თავისუფლებაშეზღუდულ დაკავებულებს, პირებს და პატიმრობაში მსჯავრდებულებს, მყოფ აგრეთვე ან სხვაგვარად ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, მოხუცთა თავშესაფრებსა და ბავშვთა სახლებში მოთავსებულ პირებს და კანონი აღნიშნული ნორმიდან გამონაკლის შემთხვევებს არ უშვებს. „წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმის“ მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „წინამდებარე ოქმის შესაბამისად და მე–2 და მე–3 მუხლებში მითითებული მექანიზმების საშუალებით, თითოეული მხარე თანახმაა განხორციელდეს ვიზიტები მისი იურისდიქციისა და კონტროლის ქვეშ არსებულ ნებისმიერ ადგილზე, სადაც იმყოფებიან ის პირები, რომელთაც თავისუფლება აღკვეთილი აქვთ სახელმწიფო ორგანოს მიერ გაცემული ბრძანების, ან მოთხოვნის, ან თანხმობის საფუძველზე. ასეთი ვიზიტების მიზანია აღნიშნულ პირთა დაცვის გაძლიერება წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელისაგან. ამავე ოქმის მე-2 პუნქტი ადგენს: „წინამდებარე ოქმის მიზნებისათვის, თავისუფლების აღკვეთა ნიშნავს ნებისმიერი ფორმით დაკავებას ან დაპატიმრებას ან პირის მოთავსებას საერთო ან ცალკე იზოლატორში, რომლის დატოვებაც პირს არ შეუძლია სასამართლო, ადმინისტრაციული ან სხვა ორგანოს ბრძანების გარეშე“. „წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმის“ მე-20 მუხლის „დ“ პუნქტის თანახმად, პრევენციის ეროვნული მექანიზმი უზრუნველყოფილია „მოწმეების გარეშე, პირადად ან თარჯიმნის დახმარებით, თავისუფლებააღკვეთილ პირებთან, ასევე ნებისმიერ იმ პირებთან კერძო საუბრის გამართვის შესაძლებლობით, რომლებსაც შეუძლიათ პრევენციის ეროვნული 545 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მექანიზმებისათვის შესაბამისი ინფორმაციის მიწოდება“ და „მოსანახულებელი ადგილების ან პირების საკუთარი შეხედულებისამებრ არჩევის უფლებით“. 653 „წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმი,“ ფართოდ განმარტავს „თავისუფლების შეზღუდვის ადგილს“, რათა დაწესებულებების ამომწურავი ჩამონათვალის გაკეთებით არ დავიწროვდეს და დაიხუროს თავისუფლებაშეზღუდულ პირთა ფართო წრე. ამდენად, აღნიშნული ფაკულტატური ოქმი, ნებისმიერ გარემოებაში უზრუნველყოფს თავისუფლებაშეზღუდული პირების სრულ დაცვას, მათ შორის, ფსიქიატრიულ და სამედიცინო დაწესებულებებში ყოფნისას.654 ამავე ოქმის მე–20 მუხლის მიხედვით, მანდატის განხორციელების ფარგლებში, პრევენციის ეროვნული მექანიზმი უზრუნველყოფილი უნდა იქნას თავისუფლებაშეზღუდულ პირებთან მოწმეების გარეშე, პირადად ან თარჯიმნის დახმარებით შეხვედრისა და კერძო საუბრის გამართვის შესაძლებლობით. კერძო საუბრის გარანტიას არსებითი მნიშვნელობა აქვს, რადგან თავისუფლებაშეზღუდულ პირებს განაწყობს ისაუბრონ ღიად, მათ მიმართ ანგარიშსწორების ნებისმიერი ფორმით გამოყენების შიშის გარეშე 655. საერთაშორისო ნორმების თანახმად, მიყურადება ან მეთვალყურეობა მკაცრად უნდა აიკრძალოს, თუმცა, ერთადერთ გამონაკლისს შესაძლოა, წარმოადგენდეს, როდესაც პრევენციის განმახორციელებელი ჯგუფი უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, თავად ითხოვს მოსმენის გარეშე მეთვალყურეობის განხორციელებას. 656 ტერმინი „დაკავების ადგილი“, ძალიან ფართოდ არის განმარტებული ფაკულტატური ოქმის მიერ, რათა დაიცვას ყველა თავისუფლებააღკვეთლი პირი. ეს ნიშნავს, რომ პრევენციის ქვეკომიტეტი და პრევენციის ეროვნული მექანიზმები არ არიან შეზღუდულნი ვიზიტებით მხოლოდ პენიტენციურ დაწესებულებებსა და პოლიციის სამმართველოებში, არამედ, ასევე შეუძლიათ მოინახულონ წინასწარი დაკავების განთავსების ადგილები, ადმინისტრაციული იზოლატორები, დაკავების არასრუწლოვანთა ადგილები, უსაფრთხოების სამსახურების ადგილები, მიგრანტებისა და თავშესაფრის მაძიებელთა დაკავების ცენტრები, სატრანზიტო ზონები აეროპორტებში, სასაზღვრო ზონები, ფსიქიატრიული დაწესებულებები „წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმი“, მუხ. 20, ქვპ. „ე“. 654 „გაეროს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმი, სახელმძღვანელო პრინციპები, 2005, გვ.30. 655 პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ჩამოყალიბება და ამოქმედება, წამების პრევენციის ასოციაციის სახელმძღვანელო, 2006 წელი, გვ. 60. 656 პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ჩამოყალიბება და ამოქმედება, წამების პრევენციის ასოციაციის სახელმძღვანელო, 2006 წელი, გვ. 60, წამების პრევენციის ასოციაცია, დაკავების ადგილების მონიტორინგი: პრაქტიკული სახელმძღვანელო, 2004 წ. გვ.80. 653 546 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და სოციალური სახლები. პრევენციის ქვეკომიტეტისა და პრევენციის ეროვნული მექანიზმების მანდატი ვრცელდება არაოფიციალურ და საიდუმლო დაკავების ადგილებზეც, სადაც ადამიანები განსაკუთრებით დაუცველნი არიან. აგრეთვე დაწესებულებებზე, სადაც ადამიანებს შეიძლება შეეზღუდოთ თავისუფლება და ექვემდებარებიან საჯარო ან კერძო კონტროლს. 657 ყოველივე ზემოაღნიშნული ნათლად ადასტურებს, რომ პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ფარგლებში კონფიდენციალური გასაუბრების უფლება უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე შეიძლება შეიზღუდოს მხოლოდ იმგვარად, რომ გამორიცხული იყოს საუბრის მოსმენა. დასახელებული საკანონმდებლო ნორმების უგულვებელყოფით, თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 16 ოქტომბრის დადგენილებით, მიჩნეულ იქნა, რომ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს საბადრაგო სამმართველოს უფროსს არ ჩაუდენია სამართალდარღვევა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2015 წლის 10 დეკემბრის დადგენილების თანახმად, დადასტურებულად არის მიჩნეული, რომ სახალხო დამცველის რწმუნებულთა მოთხოვნა მსჯავრდებულს გასაუბრებოდნენ კონფიდენციალურად, დადგენილებაში მითითებულია შემდეგი: იყო კანონიერი. სასჯელაღსრულებისა და ამასთან, პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს საბადრაგო სამმართველოს უფროსმა „არ შეასრულა სახალხო დამცველის წარმომადგენელთა კანონიერი მოთხოვნა. აღნიშნული ქმედება არის მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული. ანუ ფორმალურად სამართალდარღვევათა კოდექსის სამართალდარღვევის ყველა მე-10 მოიცავს საქართველოს ადმინისტრაციულ მუხლით განსაზღვრულ ადმინისტრაციული სავალდებულო ელემენტს, რაც ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის დაკისრების საფუძველია, მაგრამ სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქმის გარემოებების გათვალისწინებით პასუხისმგებლობა. 658“ გ.ჩ-ს არ უნდა დაეკისროს ადმინისტრაციული წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატიური ოქმის განხორციელების სახელმძღვანელო, წამების პრევენციის ასოციაცია, ადამიანის უფლებების ამერიკათაშორისო ინსტიტუტი, 2010 წელი, ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე შემდეგ მისამართზე: http://www.apt.ch/content/files_res/opcat-manual-englishrevised2010.pdf [ბოლოს ნანახია 22.10.2015]. 658 სასამართლოს განმარტებით, „საქართველოს ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის მე-18 მუხლის თანახმად, ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობა არ ეკისრება პირს, რომელმაც თუმცა ჩაიდინა ამ კოდექსით გათვალისწინებული მოქმედება, მაგრამ რომელიც მოქმედებდა უკიდურესი აუცილებლობის მდგომარეობაში, ესე იგი იმ საფრთხის თავიდან ასაცდენად, რაც ემუქრებოდა 657 547 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2015 წლის 10 დეკემბრის დადგენილებაში სათანადოდ არ არის შეფასებული საქმის ფაქტობრივი გარემოებები, თუმცა მოქმედი კანონმდებლობის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება თანახმად, 659 სამართალდარღვევის საქმეზე საბოლოოა და არ გასაჩივრდება. ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმე 660 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის თბილისის მთავარი სამმართველოს თანამშრომლების მიმართ 2015 წლის 12 ივნისს, თბილისში, ჰეიდარ ალიევის პარკში, აზერბაიჯანში უფლებადამცველებისა და ჟურნალისტების დაკავების გამო, არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ დაგეგმილი საპროტესტო აქცია გაიმართა. აქციაზე შეკრებისა და გამოხატვის უფლების რეალიზაციის მონიტორინგის მიზნით იმყოფებოდა საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებული თათული თოდუა. საპატრულო პოლიციის წარმომადგენლებმა აქციის მონაწილეები არ შეუშვეს ჰეიდარ ალიევის პარკში. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის თბილისის მთავარი სამმართველოს უფროსის მოადგილემ ლ.ჯ.-მ და ამავე სამმართველოს სახაზო-საპატრულო სამმართველოს უფროსმა დ.მ.-მ სახალხო დამცველის წარმომადგენელს არ მიაწოდეს ინფორმაცია საპატრულო პოლიციის მიერ აქციაზე გამოყენებული ზომის, მისი სამართლებრივი საფუძვლისა და დაგეგმილ ადგილზე აქციის გამართვის შეზღუდვის საფუძვლების შესახებ. აღნიშნული დარღვევის გამო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის თბილისის მთავარი სამმართველოს თანამშრომლებს შეეფარდათ დისციპლინური სახდელი - საყვედური, 661 რის გამოც საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში სამართალდარღვევის საქმეზე წარმოება შეწყდა. რეკომენდაციები: სახელმწიფო ხელისუფლების, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს, საჯარო დაწესებულებებს, თანამდებობის თუ იურიდიულ პირებს • პირები, რომლებიც მოთხოვნას, მიიღებენ უზრუნველყონ საქართველოს სახალხო დამცველის კანონიერ „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ სახელმწიფო და საზოგადოებრივ წესრიგს, საკუთრებას, მოქალაქეთა უფლებებსა და თავისუფლებებს, მმართველობის დადგენილ წესს, თუ მოცემულ გარემოებაში არ შეიძლებოდა ამ საფრთხის აცდენა სხვა საშუალებებით და თუ მიყენებული ზიანი ნაკლებად მნიშვნელოვანია, ვიდრე აცდენილი ზიანი.“ 659 ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, მუხ. 276, ნაწ. 5. 660 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის საქმე #8541/1. 661 საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის მოადგილის წერილი #2041202 (15.09.2015). 548 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს ორგანული კანონით დადგენილი ვალდებულებების კანონით დადგენილი წესით შეუფერხებლად შესრულება. საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭოს • უზრუნველყოს მოსამართლეთა გადამზადება გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმით გათვალისწინებული პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ფუნქციების თაობაზე. 549 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობისა და სასჯელის აკრძალვა წინამდებარე თავში მიმოხილულია სახელმწიფოს ვალდებულებები წამებასა, არაადამიანურ და ღირსების შემლახავ მოპყრობასთან ბრძოლაში; მოქალაქის უფლების შინაარსი, იყოს დაცული ამგვარი აბსოლუტურად აკრძალული ქმედებებისგან. წარმოდგენილია საანგარიშო პერიოდში გამოვლენილი ტენდენციები ამ უფლების დაცვის თვალსაზრისით, რომელიც ეყრდნობა სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილ გარემოებათა ანალიზს 662. საქართველოს სახალხო დამცველი შეახსენებს სახელმწიფოს, რომ მას ეკრძალება საქართველოს სახალხო დამცველისათვის პატიმრის მიერ მიწოდებული ინფორმაციის თავად პატიმრის წინააღმდეგ გამოყენება. შემუშავებულია სახელმწიფო სტრუქტურების მიმართ რეკომენდაციები, ხარვეზების აღმოფხვრის მიზნით. 2014 წლის მონაცემებისგან განსხვავებით, 2015 წელს პოლიციელთა მიერ სავარაუდოდ განხორციელებული არასათანადო მოპყრობის უფრო მეტი ფაქტი დაფიქსირდა 663, ვიდრე პენიტენციური სისტემის თანამშრომლების მხრიდან. საანგარიშო პერიოდში, საქართველოს სახალხო დამცველმა სულ 15 წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურორს და მოითხოვა გამოძიების დაწყება შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებთან დაკავშირებით: - 11 წინადადება შეეხებოდა პოლიციელების მიერ განხორციელებულ შესაძლო არასათანადო მოპყრობას; - 4 წინადადება შეეხებოდა პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა მიერ განხორციელებულ შესაძლო არასათანადო მოპყრობას ; 664 - პოლიციელთა მიერ ჩადენილი სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის 11 ფაქტიდან 7 შემთხვევა დაფიქსირდა რეგიონების სამართალდამცავ უწყებებში. გარემოებებში იგლისხმება შესაბამისი დოკუმენტაცია, დაკავებულ ან დაპატიმრებულ პირთან/სავარაუდო მსხვერპლთან გასაუბრება, ვიზუალური კვალი სხეულზე. 663 იხ. ასევე, წინამდებარე ანგარიშში თავი „მდგომარეობა შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში არსებულ ორგანოებში“. 664 ერთი წინადადება შეეხებოდა დაკავებულის მიმართ, როგორც სამართალდამცავი, ისე პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა მიერ განხორციელებულ შესაძლო არასათანადო მოპყრობას; შესაბამისად, 15 წინადადებიდან 11-ში საუბარია სამართალდამცავთა მიერ ჩადენილ შესაძლო დანაშაულზე და ასევე, 4 წინადადებაში იკვეთება პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა მიმართ სავარაუდოდ განხორციელებული ძალადობის ფაქტები. 662 550 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესწავლილი ფაქტების მიხედვით არასათანადო მოპყრობა პოლიციელთა მხრიდან ძირითადად გამოიხატებოდა დაკავებული მოქალაქეების მიმართ ფიზიკურ შერაცხყოფაში. დაკავებულებს სხეულზე აღენიშნებოდათ დაზიანებები, რაც ასევე, ფიქსირდებოდა სხვადასხვა სახის ოფიციალურ დოკუმენტში. გამოვლენილი ტენდენციები მსგავსია მთელი საქართველოს მასშტაბით. აღსანიშნავია, რომ ყველაზე მეტი შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტი იმერეთის რეგიონში დაფიქსირდა. სამართალდამცავების მიერ 2015 წლის მანძილზე ჩადენილ არც ერთ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე დაწყებული გამოძება არ დაკვალიფიცირებულა სპეციალური მუხლებით - საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის (სსკ) 1441-1443 მუხლებით, რაც დასტურდება საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ გასული წლის განმავლობაში საგამოძიებო სტრუქტურებიდან მიღებული ინფორმაციით. ძირითადად გამოძიება იწყება სსკ-ის 333-ე მუხლით - სამსახურეობრივი უფლებამოსილების გადამეტება. სხვაგვარია ვითარება პენიტენციურ სისტემაში გამოვლენილ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებთან მიმართებით. საქართველოს სახალხო დამცველის მიმართვის შემთხვევებში არაერთხელ დაკვალიფიცირდა წამების და არასათანადო მოპყრობის ფაქტი სსკ-ის 1441–1443 მუხლებით და არა - სსკ-ის 333-ე მუხლით. აღნიშნული დადებით ტენდენციად უნდა ჩაითვალოს. თუმცა, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის უცნობია, მსგავსია თუ არა პრაქტიკა არასათანადო მოპყრობის იმ ფაქტებზე, რომლის საინფორმაციო წყარო არ არის საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ გაგზავნილ არცერთი წინადადებას, ჯერჯერობით, არ მოჰყოლია სავარაუდო პირების გამოვლენა და დასჯა. გამოძიება გრძელდება 15, ანუ აბსოლუტურად ყველა შემთხვევაში. დევნა კონკრეტული პირის მიმართ არ არის დაწყებული. გარდა წინადადებებისა, რომლითაც გამოძიების დაწყებას მოითხოვდა საქართველოს სახალხო დამცველი, შემდგომი რეაგირებისთვისაც მიმართავდა სხვა კონკრეტულ ფაქტებზე, რომლებზეც გამოძიება უკვე დაწყებლი იყო. ასეთ არცერთ შემთხვევაში არ გამოვლენილა სავარაუდო დამნაშავე. შესაბამისად, სახალხო დამცველის აპარატის წარმოებაში არსებულ საქმეებში არცერთი თანამდებობის პირი (პოლიციის და პენიტენციური სისტემის) არ მიეცა სისხლის სამართლის პასუხისგებაში. მხოლოდ ერთ შემთხვევაში დაიწყო სისხლისსამართლებრივი დევნა საქართველოს შინაგან საქმეთა 551 სამინისტროს თბილისის პოლიციის საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დეპარტამენტის ვაკე–საბურთალოს სამმართველოს N5 განყოფილების უფროსის მიმართ, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333–ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ნიშნებით 665. წლების განმავლობაში, ისევე როგორც საანგარიშო პერიოდში, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს საგამოძიებო ორგანოებიდან გამოძიების შემაფერხებელ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დაბრკოლებად, მიეთითება ვიდეო-კამერების გაუმართაობა ან ჩანაწერების შემთხვევითი განადგურება. შესაბამისად, ვერ ხორციელდება ფაქტის ამსახველი ვიდეოჩანაწერების ამოღება, რაც სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების ეფექტიანობის გაზრდის უპირობო საფუძველი იქნება. სამწუხაროა, რომ აღნიშნული არგუმენტი საგამოძიებო სტრუქტურებს აქვთ არა მხოლოდ პოლიციის შენობებში დამონტაჟებული ვიდეო-კამერების ფუნქციონირებასთან დაკავშირებით, არამედ პენიტენციური დაწესებულებებში მოხდარი ფაქტების შემთხვევაშიც. ვიდეო-კამერების ჩანაწერების პირველადი დანიშნულებაა უკვე მომხდარი ფაქტების გადამოწმება დინამიურ რეჟიმში. მას აქვს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი, გადამწყვეტი და არსებითი მნიშვნელობა გამოძიების პროცესში მტკიცებლებათა მოპოვებისას. იმ ფონზე, რომ გამოძიება წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე სახალხო დამცველის აპარატის აბსოლუტურად ყველა მიმართვის შემთხვევაში ფერხდება, სახელმწიფომ უნდა გამოხატოს დაინტერესება კამერების შეუფერხებელ და გამართულ მუშაობაში. ვიდეო ჩანაწერების შენახვასა და გამოყენებაში უნდა მოაწესრიგოს როგორც პრაქტიკა, ისე - კანონმდებლობა. 1. არასათანადო მოპყრობის გამოვლენილი პრაქტიკა წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობის აკრძალვა, როგორც აბსოლუტური უფლება, მუდმივად არის საქართველოს სახალხო დამცველის განსაკუთრებული ყურადღების საგანი. წამებასა და არასათანადო მოპყრობასთან ბრძოლაში სახელმწიფოს აკისრია პოზიტიური 666 და ნეგატიური 667 ვალდებულებები, რომელთა შესრულების ანალიზს საქართველოს სახალხო დამცველის ყოველწლიური ანგარიშების მნიშვნელოვანი ნაწილი ეთმობა. როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოს სახალხო დამცველმა 15 (თხუთმეტი) წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას და მოითხოვა კონკრეტულ შემთხვევებზე იხილეთ ამ თავის პირველ ქვეთავში განხილული ადვოკატ გ.მ.-ის საქმე. სახელმწიფოს ვალდებულებაა არასათანადო მოპყრობის გამოვლენის შემთხვევაში ჩაატაროს ეფექტიანი გამოძიება, დაადგინოს ქმედების ჩამდენი პირი/პირები, განახორციელოს მართლმსაჯულება და დამნაშავეს დააკისროს სამართლიანი სასჯელი. 667 თავი შეიკავოს პირის წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობისგან. 665 666 552 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოძიების დაწყება სავარაუდო დამნაშავე სახელმწიფო მოხელეების მიმართ, გამოძიების სწრაფად და ეფექტიანად წარმოება, რელევანტური საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარება და სხვა. რიგ შემთხვევებში, იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული შესწავლის შედეგებით, არასაკმარისი მასალების გამო, შეუძლებელი იყო დანაშაულის არსებობის შესახებ დასკვნების გამოტანა, მასალები შემდგომი რეაგირების განხორციელების მიზნით იგზავნებოდა საქართველოს მთავარ პროკურატურაში. გამოვლენილი პრაქტიკის მიხედვით გამოძიება არ არის ეფექტიანი, დამოუკიდებელი, სწრაფი და მიუკერძოებელი. ამ დასკვნის შესაძლებლობას იძლევა ცალკეული ფაქტის შესწავლა და ამ ფაქტის მიმართ საგამოძიებო ორგანოების მიერ განხორციელებული რეაგირების ტრადიცია. პრობლემის ილუსტრაციისთვის წინამდებარე თავში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი რამდენიმე ინდივიდუალური შემთხვევაა განხილული. ადვოკატ გ.მ.–ს საქმე 2015 წლის 08 ნოემბერს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ცხელ ხაზზე შემოსული შეტყობინების თანახმად, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ვაკე–საბურთალოს სამმართველოს N5 განყოფილებაში ადვოკატ გ.მ.–ს მიმართ პოლიციელებმა განახორციელეს ფიზიკური ძალადობა. 2015 წლის 08 ნოემბერს „ელიზაბედ ბლექველის ჰოსპიტალში“, გ.მ.–ს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულთან გასაუბრებისას შედგენილი ოქმის თანახმად, 2015 წლის 08 ნოემბერს, დაახლოებით 02:15 საათზე, ადვოკატი გ.მ. ზემოთხსენებულ პოლიციის განყოფილებაში მისი დაცვის ქვეშ მყოფ არასრულწლოვანთან შეხვედრის მიზნით მივიდა. არასრულწლოვანის დაკითხვამდე, ადვოკატმა გ.მ.-მ გამომძიებელს განუცხადა, რომ ბრალდებული იყენებდა დუმილის უფლებას, რის შემდეგაც პოლიციელებმა არასრულწლოვანი გაიყვანეს ცალკე სასაუბროდ. მას შემდეგ, რაც გ.მ.–მ, დაცვის ქვეშ მყოფთან ერთად, დააპირა პოლიციის განყოფილების უფროსის კაბინეტის დატოვება, პოლიციელებმა მის მიმართ გამოხატეს აგრესია, განყოფილების უფროსმა ადვოკატის მიმართ დაიწყო პროვოკაციული ქმედებები, სიტყვიერი აგრესია და ხელების ქნევა, შემდეგ მიაყენა ფიზიკური შეურაცხყოფა. გ.მ.–ს თქმით, იგი შეიყვანეს პოლიციის უფროსის კაბინეტში და სცემეს. განმცხადებლის განმარტებით, ფიზიკური ძალადობა გაგრძელდა დაახლოებით 5–10 წუთის განმავლობაში. აღნიშნულ ქმედებაში მონაწილეობდა 05 პირი. ხსენებული ფაქტის შემდეგ ადვოკატი დააკავეს ადმინისტრაციული წესით და ხელწერილის 553 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საფუძველზე გაათავისუფლეს. იმავე დღეს, დაახლოებით დილის 07:00 საათზე, ადვოკატმა გ.მ.-მ გამოიძახა სასწრაფო სამედიცნო დახმარების ბრიგადა. ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის თანახმად, გ.მ. დააკავეს საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173–ე მუხლით გათვალისწინებული სამართალდარღვევის ფაქტზე 668. ოქმის თანახმად, „გ.მ. თავისი საქციელით გამოხატავდა აშკარა უკმაყოფილებასა და უპატივცემულობას პოლიციის თანამშრომლების მიმართ. კერძოდ, სიტყვიერ შეურაცხყოფას აყენებდა მათ, მის მიერ გამოხატული აშკარა უპატივცემულობა გამოიხატა, რომ გ.მ.–მ ყურის აწევით შეურაცხყო გამომძიებელი დ.გ. და განყოფილების უფროსის ლ.კ.-ს ღირსება. დაკავებისას გაგვიწია წინააღმდეგობა.“ დაკავების ოქმის თანახმად, გ.მ.–ს აღენიშნებოდა დაზიანებები. სახალხო დამცველის წარმომადგენელებთან შეხვედრისას, მას ვიზუალურადაც აღენიშნებოდა დაზიანებები სახის არეში. საქართველოს მთავარი პროკურტურის მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად 669, 2015 წლის 8 ნოემბერს, თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში დაიწყო გამოძიება პოლიციის თანამშრომლების მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. აღსანიშნავია, რომ საქმეზე ჩატარდა რიგი საგამოძიებო მოქმედებები, ამასთან, სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ოპერატიულ–ტექნიკური დეპარტამენტიდან გამოთხოვილ იქნა ვიდეო კამერების გამოძიებისთვის საინტერესო დროის მონაკვეთის ჩანაწერები. მიღებული იქნა გარე პერიმეტრზე დამონტაჟებული ვიდეო კამერების ჩანაწერები, ხოლო შენობის შიგნით დამონტაჟებული ვიდეო კამერის ჩანაწერეის მოპოვება ვერ მოხერხდა ვიდეო– კამერის ტექნიკური გაუმართავობის გამო. 2015 წლის 9 ნოემბერს, დაზარალებულად იქნა ცნობილი ადვოკატი გ.მ. 2015 წლის 14 ნოემბერს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ.თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ვაკე–საბურთალოს სამმართველოს N5 განყოფილების უფროსს ლ.კ.–ს წარედგინა ბრალდება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333–ე მუხლის მე–3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით და აღკვეთის ღონისძიების სახით შეეფარდა პატიმრობა. მოგვიანებით, პატიმრობა შეეცვალა ნაკლებად მკაცრი აღკვეთის ღონისძიებით - გირაოთი. სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების დროს სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლის, ... კანონიერი განკარგულებისადმი ან მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობა, ან ამ პირის სიტყვიერი შეურაცხყოფა, ან/და მის მიმართ სხვა შეურაცხმყოფელი ქმედების განხორციელება. 669 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 11 დეკემბრის წერილი. 668 554 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნული ფაქტი, როგორც აღინიშნა, წარმოადგენს ერთადერთ შემთხვევას, როდესაც არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე გამოვლინდა სავარაუდო დამნაშავე. მიუხედავად ამისა, გარემოებათა ერთობლიობით, მაინც არსებობს საფუძვლიანი ეჭვი, რომ გამოძიებამ ვერ გამოავლინა ყველა სავარაუდო დამნაშავე პირი, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ გამოძიება არ იყო სრულად ეფექტური, ყოველმხრივი და მიუკერძოებელი. მოქალაქე მ.პ.-ს საქმე 2015 წლის 20 დეკემბერს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ გავრცელებული განცხადების მიხედვით, პოლიციის თანამშრომლებმა, მეუღლისა და მცირეწლოვანი შვილის მკვლელობის ბრალდებით დააკავეს მ.პ 670. 2015 წლის 22 დეკემბერს საინფორმაციო საშუალებებით გავრცელებული ინფორმაცის თანახმად, თბილისის საქალაქო სასამართლოში გამართულ ბრალდებულის სასამართლოში პირველი წარდგენის სხდომაზე ბრალდებულ მ.პ.-ს განმარტებით, დაკავების შემდეგ პოლიციელებმა მის მიმართ განახორცილეს ფიზიკური ძალადობა. 671 საქართველოს სახალხო დამცველმა „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-12 მუხლის საფუძველზე, თავისი ინიციატივით დაიწყო მოცემული საქმის შესწავლა. 2015 წლის 23 დეკემბერს პენიტენციურ დაწესებულებაში საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებთან შეხვედრისას ბრალდებულმა მ.პ.-მ განმარტა, რომ 2015 წლის 20 დეკემბერს იგი დააკავეს პოლიციის თანამშრომლებმა. დაკავებისას წინააღმდეგობა არ გაუწევია. დაკავების შემდეგ, იგი გადაიყვანეს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ადმინისტრაციულ შენობაში, სადაც პოლიციის თანამშრომლები აყენებდნენ სიტყვიერ და ფიზიკურ შეურაცხყოფას, აღიარებითი ჩვენების მიღების მიზნით. აღნიშნული ძალადობა გრძელდებოდა დაახლოებით 9 საათი (ღამის 04:00 საათიდან - დღის 13:00 საათამდე). ბრალდებულის მტკიცებით, მოცემულ უკანონო ქმედებაში მონაწილეობდა 4 პოლიციელი, რომელთა ვინაობა არ იცის, თუმცა, შეუძლია ამოცნობა. დანაშაულის აღიარებაზე უარის თქმის გამო, გააშიშვლეს, პოლიციელები რა დროსაც ემუქრებოდნენ ოთახში შევიდა გაუპატიურებით, მოცემული ძალის პოლიციელების გამოყენებით ზემდგომი თანამდებობის პირი და მხოლოდ ამ პირის მითითების გამო, პოლიციელებმა შეწყვიტეს დანაშაულებრივი ქმედებები. http://police.ge/ge/shss/9167 იხ. http://www.tabula.ge/ge/story/103078-qmris-da-shvilis-mkvlelobashi-braldebuls-tsinastsari-patimrobasheufardes (ნანახია 15.01.2016) 670 671 555 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დოკუმენტაციის 672 დამცველის შესწავლის აპარატის შედეგად მიერ დაკავებულ მოპოვებული მ.პ.-ს სხეულზე მთელი რიგი აღენიშნებოდა მრავლობითი დაზიანებები. კერძოდ, „მარჯვენა ბეჭზე და მარცხენა ბარძაყზე მცირე ციანოზური უბნები, ორივე ხელის მტევანზე ექსკორიაციები ფუფხით დაფარული, სისხლნაჟღენთები აღენიშნება მარჯვენა მხარსა და მუცელზე ჭიპთან, ორივე მაჯის სახსარზე და მარცხენა მუხლზე სხვადასხვა ზომის ჰიპერემიული უბნები.“ დოკუმენტებში იგი მიუთითებს, რომ დაზიანებები მიიღო დაკავებისას. გარდა დოკუმენტაციის შესწავლისა, საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულმა პირადად, გარეგნულად დაათვალიერა ბრალდებულ მ.პ.-ს სხეული და არსებული დაზიანებების შესახებ დეტალური ინფორმაცია ასახა შესაბამის ოქმში. ამასთან, 2016 წლის 08 თებერვალს, საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებთან შეხვედრისას მ.პ.–მ განმარტა, რომ დაკავების შემდეგ, პოლიციელების მხრიდან განხორციელებული ფიზიკური ძალადობის შედეგად მიიღო ჯანმრთელობის დაზიანება, რამაც გამოიწვია ორსულობის შეწყვეტა. 673 გამოძიება ზემოაღნიშნული წამების ფაქტების შესახებ დაიწყო იმ დღეს, როდესაც ბრალდებულმა სასამართლო სხდომაზე განაცხადა. აღსანიშნავია, რომ ამ შემთხვევაშიც გამოძიება დაიწყო არასწორი კვალიფიკაციით - სასამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების მუხლით (სსკ-ის 333-ე მუხლით). გარკვეული საგამოძიებო მოქმედებები იზოლატორში ბრალდებულ მ.პ.-ს მოთავსებისას შედგენილი გარეგნული დათვალიერების ოქმი; სასწრაფო სამედიცინო დახმარების გაწევის ბარათი; ,,აკადემიკოს ნ.ყიფშიძის სახელობის ცენტრალურ საუნივერსიტეტო კლინიკის“ მიერ გაცემული ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობა; ქ. თბილისის #1 დროებითი მოთავსების იზოლატორში შედგენილი დაკავებული პირის პირველადი სამედიცინო დახმარების დოკუმენტი, 2015 წლის 22 დეკემბერს პენიტენციური დეპარტამენტის N5 დაწესებულების ოპერატიული მორიგე თანაშემწის, სამართლებრივი რეჟიმის ინსპექტორის (კონტროლიორი) და თბილისის N1 განყოფილების დეტექტივის თანაშემწე–გამომძიებლის მიერ შედგენილი ოქმი, ასევე, 2015 წლის 22 დეკემბერს, პენიტენციური დეპარტამენტის N5 დაწესებულების ექიმის მიერ გაცემული ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობა. 673აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამედიცნო დეპარტამენტის 2016 წლის 25 თებერვლის წერილის თანახმად, 2015 წლის 23 დეკემბერს, მ.პ. პენიტენციური დეპარტამენტის N5 დაწესებულებიდან სტაციონარული მკურნალობის მიზნით, გაყვანილ იქნა აკადემიკოს ო.ღუდუშაურის სახელობის ეროვნულ სამედიცინო ცენტრში, საიდანაც 2015 წლის 26 დეკემბერს, დაბრუნებულ იქნა სასჯელის მოხდის ადგილზე. აკადემიკოს ო.ღუდუშაურის სახელობის ეროვნული სამედიცინო ცენტრის მიერ გაცემული ჯანმრთელობის მდგომარეობის ცნობის მიხედვით, მ.პ.–სთვის (სტაციონარში მოთავსების დრო: 2015 წლის 23 დეკემბერი, 21:30 საათი. გაწერის დრო: 2015 წლის 26 დეკემბერი, 22:30 საათი) 2015 წლის 23 დეკემბერს, 23:30 საათზე ჩატარებული გამოკვლევა და კონსულტაცია სავარაუდო ორსულობაზე მიუთითებდა, ხოლო 2015 წლის 26 დეკემბერს, 17:00 საათზე ჩატარებული გამოკვლევით და კონსულტაცია, „სავარაუდო“ ორსულობის დასრულების და არარსებობის შესახებ მიუთითებდა. 672 556 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩატარდა, მოპოვებულ იქნა ცალკეული მტკიცებულებები, თუმცა, სავარაუდო დამნაშავე კვლავ ვერ გამოავლინა გამოძიებო ორგანომ. 674. მოქალაქე ფ.ბ.-ს საქმე 2015 წლის 18 ივნისს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებული იმყოფებოდა პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში, სადაც შეხვდა და ესაუბრა ბრალდებულ ფ.ბ.-ს. ბრალდებულის განმარტებით, 2015 წლის 05 აპრილს, მეგობარ ა.ო.-სთან ერთად, დააკავეს ძველი თბილისის პოლიციის თანამშრომლებმა, რომლებმაც დაკავებისას და დაკავების შემდგომ (ძველი თბილისის პოლიციის შენობაში) მათ მიმართ განახორციელეს არასათანადო მოპყრობა. განმცხადებელმა გაიხსენა ერთ-ერთი დამნაშავე სამართალდამცავის ვინაობაც და განაცხადა, რომ ეს იყო ძველი თბილისის პოლიციის თანამშრომელი - ზ.ა. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა სსიპ - ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროდან გამოითხოვა ზემოხსენებული პირების სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნები. გამოთხოვილი დასკვნები ადასტურებს განმცხადებლების სხეულზე მრავლობითი დაზიანებების არსებობის ფაქტს. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში საქართველოს მთავარი პროკურატურიდან მიღებული წერილების 675 მიხედვით, ხსენებულ ფაქტზე მიმდინარეობს გამოძიება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით 2016 წლის 05 თებერვალს საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, 2015 წლის 22 დეკემბერს, ქ. თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში დაიწყო გამოძიება, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333–ე მუხლის მე–3 ნაწილის ,,ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. მოცემული საქმის ფარგლებში ჩატარდა რიგი საგამოძიებო მოქმედებები, ასევე, გამოთხოვილ იქნა მ.პ.–ს სამედიცინო დოკუმენტაცია, მისი ბრალდების საქმის მასალების ასლები და სასამართლო სხდომის ოქმი. მოცემულ სისხლის სამართლის საქმეზე ჩატარებული სასამართლო–სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, მ.პ.–ს აღენიშნებოდა დაზიანებები, რომლებიც მიეკუთვნება მსუბუქ ხარისხს, ჯანმრთელობის მოუშლელად. ამ ეტაპზე საქმეზე დაზარალებულად ან ბრალდებულად კონკრეტული პირი ცნობილი არ არის. აღსანიშნავია ისიც, რომ სასამართლო–სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნის674 თანახმად, მ.პ.–ს, 2015 წლის 24 დეკემბერს პირადი შემოწმებისას აღენიშნებოდა დაზიანებები სისხლნაჟღენთების და ნაჭდევების სახით. აღნიშნული დაზიანებები მიყენებულია რაიმე მკვრივი, ბლაგვი საგნის მოქმედებით და როგორც ერთობლიობაში აღებული, ისე ცალ–ცალკე მიეკუთვნებიან მსუბუქ ხარისხს ჯანმრთელობის მოუშლელად. ხანდაზმულობით არ ეწინააღმდეგებიან წინასწარ ცნობებში მითითებულ თარიღს. 674 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 22 ივლისისა და 2015 წლის 19 ოქტომბრის წერილები. 675 557 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. მოცემული საქმის ფარგლებში დაზარალებულად ან/და ბრალდებულად კონკრეტული პირი ცნობილი არ არის. ლ. ჯ.-ს საქმე 2015 წლის 29 სექტემბერს საქართველოს სახალხო დამცველმა ლ. ჯ.-ს მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის და სხვა შესაძლო კანონდარღვევის ფაქტებთან დაკავშირებით გამოძიების დაწყების წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურორს. ლ. ჯ.-ს განმარტებით, დაკავების შემდეგ გადაიყვანეს შსს ქ. ქობულეთის პოლიციის მთავარ სამმართველოში, შეიყვანეს ერთ-ერთ ოთახში, სადაც პოლიციის წარმომადგენლებმა დაუწყეს სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფის მიყენება, მას გაშლილი ხელით ცემდნენ თავისა და სახის არეში, აგინებდნენ. რამდენიმე საათში ნარკოლოგიური შემოწმების მიზნით აიყვანეს შენობის მესამე სართულზე, თუმცა ვინაიდან იმ მომენტში დაკავებულმა ვერ შეძლო აეღო შესამოწმებლად საჭირო ანალიზი (შარდი), ის კვლავ ჩამოიყვანეს მეორე სართულზე და ვინმე „დავიდოვიჩთან“ სატელეფონო საუბრის შემდეგ მოსთხოვეს ფეხსაცმლის და წინდის გახდა, ფეხშიშველი ატარეს ცივ მეტლახზე, შემდეგ მოიტანეს წყლით სავსე ბოთლი, რომელიც ერთ-ერთმა თანამშრომელმა დაარტყა თავში და დაუწყეს ცივი წყლის ფეხებზე დასხმა. რამდენიმე წუთში მოვიდა პირი, მეტსახელად „დავიდოვიჩი“, რომელმაც მოსვლისთანავე ლ.ჯ.-ს სახეში დაარტყა ხელი, მუცელში ფეხი, ასევე, მიაყენა სიტყვიერი შეურაცხყოფა და დაემუქრა ცემით მოკვლით, თუ არ აღიარებდა დანაშაულს და არ ჩააბარებდა შესაბამის ანალიზს. ლ. ჯ.-ს გადმოცემით, ვინაიდან დაკავებული კვლავ ვერ იღებდა ნარკოლოგიური შემოწმებისთვის საჭირო ანალიზს, მას წინდის გარეშე ჩააცვეს ფეხსაცმელი, გაიყვანეს სამმართველოს ეზოში, სადაც სიცივეში გააჩერეს რამდენიმე წუთი, ასევე, მოსთხოვეს ბუქნების გაკეთება. ლ.ჯ.-ს სხეულზე არსებული დაზიანებების ფაქტი დასტურდება ქ. ქობულეთის დროებითი მოთავსების იზოლატორში არსებული დოკუმენტაციით. 676 დოკუმენტაციის მიხედვით ასევე დასტურდება, რომ არასათანადო მოპყრობა განხორციელდა 2015 წლის თებერვალში . გამოძიება (სსკ-ის 333-ე მუხლით) დაიწყო 677 მხოლოდ მას შემდეგ, რაც იმავე წლის სექტემბერში საქართველოს სახალხო დამცველმა ქ. ქობულეთის დროებით მოთავსების იზოლატორში არსებული დოკუმენტების მიხედვით, ლ.ჯ.-ს სხეულზე აღენიშნებოდა შემდეგი დაზიანებები: შუბლის არეში მცირე ზომის გემატომა, ტუჩის არეში ესკორაცია. მითითებულია, რომ დაკავებულის განმარტებით, დაზიანებები მიიღო პოლიციის თანამშრომლების მიერ ცემის შედეგად, როგორც დაკავების დროს, ასევე სამმართველოში ყოფნის პერიოდში. 677 ქ. ქობულეთის დროებით მოთავსების იზოლატორში არსებული დოკუმენტების მიხედვით, ლ.ჯ. დაკავებული იქნა 2015 წლის 22 თებერვალს 22:50 სთ.ზე. დაკავებული იზოლატორში შეასახლეს 23 თებერვალს 13:30 სთ–ზე. 676 558 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წინადადებით მიმართა პროკურატურას გამოძიების დაწყების შესახებ - 2015 წლის 6 ოქტომბერს 678 - 7 თვის შემდეგ, რაც განსაკუთრებით საგანგაშოა, სავარაუდო წამებისა და არასათანადო მოპყრობის შემთხვევების გამოძიების ეფექტურობის კუთხით. შ.ა.-ს საქმე 2015 წლის 16 აპრილს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულები იმყოფებოდნენ პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში, სადაც შეხდნენ და ესაუბრნენ ბრალდებულ შ.ა.-ს. შეხვედრისას ბრალდებულმა განაცხადა, რომ იგი დააკავეს 2015 წლის 10 აპრილს და დაკავების შემდგომ მის მიმართ არაერთგზის განხორციელდა არასათანადო მოპყრობა. ბრალდებულმა ხსნებულ ფაქტებთან დაკავშირებით წერილობითი ახსნა-განმარტება მისცა საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებს. მოცემული ახსნა–განმარტების თანახმად, ბრალდებულ შ.ა.-ს მიმართ მრავალჯერადი ფიზიკური და სიტყვიერი შეურაცხყოფა განხორციელდა როგორც საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობაში (ორთაჭალა), ისე პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში და საბადრაგო სამსახურის მანქანაში 2015 წლის 11 აპრილს თბილისის საქალაქო სასამართლოდან სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში გადაყვანის დროს. ბრალდებულ შ.ა.-ს განმარტებით, მის მიმართ დანაშაულებრივ ქმედებებში მონაწილეობდნენ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლები, საბადრაგო სამსახურისა და პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულების თანამშრომლები. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა, საქმის სრულყოფილი შესწვალის მიზნით, გამოითხოვა 2015 წლის 10 აპრილს პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში ბრალდებულ შ.ა.-ს შესახლებისას შედგენილი სხეულის გარეგანი დათვალიერების ოქმი, რომელშიც დაფიქსირებულია ბრალდებულის სხეულზე არსებული მრავლობითი დაზიანებები. აღსანიშნავია, რომ იმავე დღეს, ბრალდებული შ.ა. პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებიდან ეტაპირებულ იქნა პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში, სადაც შედგა ბრალდებულის როგორც გარეგნული დათვალიერების ოქმი, ისე პაციენტის გასინჯვის ფურცელი. აღნიშნულ დოკუმენტებში ფიქსირდება გაცილებით მეტი დაზიანებები ბრალდებულის სხეულზე. მთავარი პროკურატურიდან მიღებული პასუხის თანახმად, სახალხო დამცველის წინადადების საფუძველზე 2015 წლის 06 ოქტომბერს დაიწყო გამოძიება სსკ-ის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. 678 559 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნიშანდობლივია ის გარემოება, რომ 2015 წლის 16 აპრილს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებმაც მოახდინეს ბრალდებულ შ.ა.-ს ნაწილობრივი ვიზუალური დათვალიერება, რა დროსაც ბრალდებულს სხეულზე კვლავ აღენიშნებოდა გარკვეული დაზიანებები. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, 2015 წლის 17 აპრილს ბრალდებულ შ.ა.-ს მიმართ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტის თაობაზე გამოძიების დაწყების წინადადებით საქართველოს სახალხო დამცველმა მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურორს. 2015 წლის 2 მაისის საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ საქართველოს სახალხო დამცველს ეცნობა, რომ საქართველოს მთავარი პროკურატურის გენერალურ ინსპექციაში დაიწყო გამოძიება შ.ა.-ს დაკავების შემდეგ მოხელეების მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე, დანაშაული გათვალისიწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით. გამოძიებამ ამ შემთხვევაშიც ჯერ კიდევ ვერ შეძლო სავარადო დამნაშავის გამოვლენა. თ.მ.-ს საქმე 2015 წლის 22 აპრილს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულები იმყოფებოდნენ პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში, სადაც შეხვდნენ და ესაუბრნენ მსჯავრდებულ თ.მ.-ს. მსჯავრდებულის განცხადებით, 2015 წლის 17 აპრილს მის მიმართ პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულების თანამშრომლების მხრიდან განხორციელდა არასათანადო მოპყრობა. მსჯავრდებული თ.მ.-ს განმარტებით, 2015 წლის 17 აპრილს დაახლოებით 03:00 საათზე მოითხოვა დამამშვიდებელი მედიკამენტი. აღნიშნული მოთხოვნის დაფიქსირების შემდეგ, დაწესებულების უსაფრთხოების განყოფილების თანამშრომლებმა მსჯავრდებულს მიუტანეს ფსიქოტროპული აბები, რის მიღებაზეც განაცხადა უარი და მოითხოვა ექიმის მიერ სხვა დამამშვიდებელი პრეპარატის გაკეთება. თ.მ.-ს მტკიცებით, ამის გამო იგი გამოიყვანეს თავისი საკნიდან და კორპუსის სამორიგეო ოთახსა და ე.წ. „სმარტში“ 679 არაერთგზის მიაყენეს ფიზიკური შეურაცხყოფა. მსჯავრდებული აცხადებს, რომ დაახლოებით სამი საათის განმავლობაში ედო ხელბორკილები, რა დროსაც სცემდნენ დაწესებულების თანამშრომლები, ხოლო ერთ-ერთმა თანამშრომელმა ესროლა ანთებული სიგარეტის ნამწვი. თ.მ.-ს განმარტებით, მის მიმართ განხორციელებული არასათანადო მოპყრობის გამო, ორჯერ დაკარგა გონება. 679 გონივრული მიღებისა და განთავსების განყოფილება. 560 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მსჯავრდებული აცხადებდა, დაწესებულების არაერთი რომ დანაშაულებრივ თანამშრომელი, მათ ქმედებებში შორის, იხსენებს მონაწილეობდა დაწესებულების სამართლებრივი რეჟიმის უფროსს - გ.ფ.-ს, კორპუსის ოფიცერს - დ.ქ.-ს და დაწესებულების თანამშრომელს – დ.ქ.-ს. თ.მ.-ს მტკიცებით, მომხდარის შესახებ დეტალურ ინფორმაციას ფლობს პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულების დირექტორი - ნ.ქ., რომელთანაც ჰქონდა უშუალო საუბარი. ასევე, მომხდარი ფაქტის შესახებ ინფორმაციას ფლობს დაწესებულების დირექტორის მოადგილე - ზ.მ., რომელიც მსჯავრდებულის ახსნა-განმარტების თანახმად, უშუალოდ შეესწრო მის მიმართ განხორციელებულ არასათანადო მოპყრობის ფაქტს. მსჯავრდებულის განცხადებით, მომდევნო დღეების განმავლობაში დაწესებულების თანამშრომლები არ აძლევდენენ ოჯახის წევრებთან და ადვოკატთან დაკავშირების შესაძლებლობას, არ მისცეს საჩივრის დაწერის უფლებაც და არ შეახვედრეს სოციალური სამსახურის თანამშრომელს. მსჯავრდებულ თ.მ.-ს ახსნა-განმარტების მიხედვით, მის მიმართ დაწესებულების თანამშრომლების მხრიდან ხორციელდებოდა შანტაჟი, რათა არ გაეხმაურებინა მომხდარის შესახებ. 2015 წლის 22 აპრილს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებმა მსჯავრდებულ თ.მ.-ს ვიზუალური დათვალიერებისას აღმოაჩინეს არაერთი დაზიანება, რის გამოც დაზიანებების აღწერა სთხოვეს დაწესებულების ერთ-ერთ ექიმს. შესაბამისად, 2015 წლის 22 აპრილს ხსენებულმა ექიმმა, საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულების თანდასწრებით, განახორციელა მსჯავრდებულ თ.მ.-ს ვიზუალური დათვალიერება და გასცა სამედიცინო ცნობა, რომელშიც დაფიქსირებულია მსჯავრდებულის სხეულზე არსებული მრავლობითი დაზიანებები. ხსენებული სამედიცინო ცნობა ადასტურებს, რომ დაზიანებები არის ფუფხით დაფარული, რაც იძლევა იმის ვარაუდის შესაძლებლობას, რომ დაზიანებები მსჯავრდებულმა მიიღო რამდენიმე დღით ადრე. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებმა მოიპოვეს 2015 წლის 17 აპრილის პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულების ქირურგის - ზ.კ.-ს მიერ შედგენილი სამედიცინო ცნობა, რომლის მიხედვით მსჯავრდებულს აღენიშნებოდა გარკვეული სახის დაზიანებები, თუმცა, სამედიცინო დახმარებას არ საჭიროებდა. ყურადსაღებია, რომ 2015 წლის 17 აპრილს და 2015 წლის 22 აპრილს დაწესებულების ექიმების მიერ დაფიქსირებული მსჯავრდებულის დაზიანებების შესახებ მონაცემები განსხვავებულ სურათს იძლევა. 561 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველმა მოპოვებული მოპოვებული მასალების შესწავლის შედეგად, გამოავლინა რა დანაშაულებრივი ფაქტის ნიშნები, გამოძიების დაწყების მიზნით, 2015 წლის 23 აპრილს წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურორს. აღსანიშნავია, რომ მოცემულ ფაქტთან დაკავშირებით ქ.თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში მიმდინარეობს გამოძიება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1443-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისიწინებული დანაშაულის ნიშნებით. თუმცა, საქართველოს მთავარი პროკურატურიდან მიღებული წერილის თანახმად, 2015 წლის 30 დეკემბრის მდგომარეობით, მოცემულ სისხლის სამართლის საქმეზე არც ერთი პირი ბრალდებულად არ იყო ცნობილი. ასევე, არ მომხდარა მსჯავრდებულ თ.მ.-ს დაზარალებულად ცნობა. 2. არაადეკვატური სამედიცინო მომსახურება პენიტენციურ დაწესებულებებში, როგორც არასათანადო მოპყრობა პენიტენციურ სისტემაში მოთავსებული პირების ჯანმრთელობის დაცვა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლით დაცული უფლებაა. კერძოდ, პატიმრის მიმართ არაადეკვატური სამედიცინო მომსახურება წარმოადგენს არაადამიანურ მოპყრობას, შესაბამისად სახელმწიფო პასუხისმგებელია, იზრუნოს პატიმრის ჯანმრთელობაზე, რათა არ დაშვას მის მიმართ არაადამიანური მოპყრობა. ციხის ჯანდაცვა, სულ მცირე, უნდა ითვალისწინებდეს:  ექიმის ხელმისაწვდომობას;  თანაბარ სამედიცინო მომსახურებას;  კონფიდენციალურობას;  პრევენციულ ჯანდაცვას;  პროფესიულ დამოუკიდებლობას;  პროფესიულ კომპეტენციას;  რეგულარულ კონსულტაციებს სპეციალისტებთან; ზოგადი პროფილის ექიმებსა და ექიმ-  ამბულატორიულ მკურნალობას ზედამხედველობის ქვეშ;  სტომატოლოგიურ მკურნალობას;  ლაზარეთს;  სრული მომსახურების უზრუნვებელყოფას სამოქალაქო ან ციხის საავადმყოფოში;  ინტერვენციებს გადაუდებელი მდგომარეობის დროს. ციხის ჯანდაცვა, არა უშუალოდ და მხოლოდ მკურნალობის კომპონენტს, არამედ 562 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სრულყოფილ და სისტემატიურ დოკუმენტირებასაც მოიცავს. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, სახელმწიფოს ეკისრება პასუხისმგებლობა, უზრუნველყოს თავისუფლებააღკვეთილი პირი სათანადო სამედიცინო მომსახურებით, ფსიქიატრიული დახმარების ჩათვლით. თავისუფლებააღკვეთილი პირებისათვის სამედიცინო მომსახურების არარსებობა შეიძლება გახდეს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციიის მე-3 მუხლის დარღვევის მიზეზი. სტრასბურგის სასამართლო ხშირად განიხილავს საქმეებს, რომლებიც ეხება თავისუფლებააღკვეთილი პირების სათანადო მკურნალობის არარსებობას წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ჭრილში 680. ევროპული ციხის წესების თანახმად, პირები, რომლებიც ფსიქიურად დაავადებულები არიან და რომელთა ფსიქიკური მდგომარეობა შეუთავსებელია ციხეში პატიმრობასთან, უნდა მოთავსდნენ სპეციალურად მათთვის განკუთვნილ დაწესებულებაში. ყველა საჭირო სამედიცინო, ქირურგიული და ფსიქიატრიული მომსახურება, მათ შორის ისეთიც რომელიც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ფარგლებში ტარდება, უნდა გაეწიოს პატიმრებს. თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მყოფი პირები ინარჩუნებენ ფუნდამენტურ უფლებას გაეწიოთ სამედიცინო მომსახურება ფიზიკურ და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე, რომელიც უთანაბრდება, სულ მცირე, ფართო საზოგადოებისათვის გაწეული სამედიცინო მომსახურების ხარისხს. „ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ“ საერთაშორისო პაქტის მე-12 მუხლის თანახმად, „ყველას უფლებას, ისარგებლოს ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ჯანმრთელობის ყველაზე მაღალი ხელმისაწვდომი სტანდარტით. მნიშვნელოვანია შესაბამისმა ორგანოებმა უზრუნველყონ, რომ პაციენტის დიაგნოზი და მკურნალობა იყოს ზუსტი, ხოლო სამედიცინო პერსონალის მიერ გაწეული ზედამხედველობა - რეგულარული და სისტემური ხასიათის, რომელიც მოიცავს სრულ თერაპიულ და სტაციონარულ სტრატეგიას. თავისუფლების აღკვეთს დაწესებულებაში განთავსებული პირი, რომელსაც აწუხებს ფსიქიატრიული დარღვევები, შეიძლება იყოს უფრო მეტად მგრძნობიარე არასრულფასოვნებისა და უსუსურობის შეგრძნების მიმართ, რამაც შესაძლოა გამოიწვიო მომატებული სიფხიზლე პენიტენციური დაწესებულებაში ფსიქიატრიული მკურნალობის ადეკვატურობის საკითხის განხილვასთან მიმართებით. 681 საქმე ჯაში საქართველოს წინააღმდეგ no. 10799/06 §66, 08 January 2013; „კოტელა ნიდერლანდების წინააღმდეგ“ (Kotalla v. Netherlands), ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 1988; საქმე „ჰერცეგფალვი ავსტრიის წინააღმდეგ“ (Herzegfalvv v. Austria), ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 1992; VLADIMIR ROMANOV v. RUSSIA no. 41461/02 §§28-70 July 2008 ასევე იხ. Kudla v. Poland [GC], no. 30210/96, §§ 92-94, ECHR 2000-XI 681 იხ. Sławomir Musiał v. Poland, no. 28300/06, §§ 87 and 96, 20 January 2009 680 563 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქმეში „სლავომირ მუსიალი პოლონეთის წინააღმდეგ“682 ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ თუ სახელმწიფომ არ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულება და მსჯავრდებული დროულად არ გადაიყვანა შესაბამის სამოქალაქო სექტორის ფსიქიკურ ან ციხის საავადმყოფოში, სადაც მსჯავრდებული მოთავსდებოდა შესაბამისი ინვენტარით მოწყობილ პალატაში და გაეწეოდა ადეკვატური სანიტარული და ფსიქიატრიული მკურნალობა. აღნიშნული კრიტერიუმების შეუსრულებლობამ კი გამოიწვია მსჯავრდებულის სულიერი მღელვარება, შფოთი და შიში, რის გამოც მის მიმართ დაირღვა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლი, გარდა ამისა, სასამართლო ასევე აკისრებს მაღალ შემკვრელ სახელმწიფოებს ვალდებულებას იხელმძღვანელონ ევროპის საბჭოს რეკომენდაციებით ციხის ფსიქიკური დაავადებების შესახებ683, ხოლო ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპული კონვენციის 46-ე მუხლის თანახმად, ხელშემკვრელი სახელმწიფოს აკისრებს ვალდებულებას მსჯავრდებული მოთავსდეს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და ჩაუტარდეს მკურნალობა საჭიროებისამებრ. დ.ფ.-ს საქმე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა, საანგარიშო პერიოდში, შეისწავლა პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში განთავსებული მსჯავრდებულის დ.ფ.ს ჯანმრთელობის მდგომარეობა. აუცილებლობა იკვეთება, 684 რომ საკითხის შესწავლის შედეგად იგი გადაყვანილ იქნას მე-7 გადაუდებელი პენიტენციური დაწესებლებიდან სტაციონარში შესაბამისი სამედიცინო ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველსაყოფად. ფსიქიატირიული აღნიშნულის ექსპერტიზის წინაპირობას დასკვნა, მისი წარმოადგენს უზრუნველყოფა კი სასამართლო პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაციის კომპეტენციაა. საქმის ფაქტობრივი გარემობების მიხედვით, პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულების მიერ ვიზიტის განხორციელებისას მსჯავრდებული დ.ფ. იმყოფებოდა ამავე დაწესებულების პირველი სარეჟიმო კორპუსის N1 საკანში. ფიზიკური გარემოს შეფასებისას აღინიშნება, რომ კედლებზე და ჭერზე ბათქაში არის ჩამონგრეული, შეინიშნება ნესტი, ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაცია არის არასაკმარისი, საპირფარეშოში არ არის ჩასარეცხი ავზი, SŁAWOMIR MUSIAŁ v. POLAND no. 28300/06 §§96-97, 20 January 2009 Recommendation R(98)7 of the Committee of Ministers of the Council of Europe to the Member States concerning the ethical and organisational aspects of health care in prison, and Recommendation Rec(2006)2 of 11 January 2006 on the European Prison Rules. 684 სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროს მიერ 2015 წლის 31 აგვისტოს ჩატარებული სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნა ში მითითებულია, რომ აღნიშნული შემთხვევა არის კლინიკურად რთული. 682 683 564 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ონკანი კი დაზიანებულია და გამუდმებით მოედინება წყალი. ამასთან, არაერთხელ ხაზგასმით დაფიქსირდა, რომ პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში არსებული პირობები, არ შეესაბამება ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტებით დადგენილ პირობებს. 685 გარდა ამისა, მსჯავრდებული ავლენს არაადეკვატური ქცევის წესებს - პერიოდულად შარდავს საკანში, ინერწყვება და პერიოდულად საწოლთან აღინიშნება განავლისა და სისხლის კოლტები. ყოველივე ზემოაღნიშნული წარმოქმნის ანტისანიტარიას და გაუსაძლის სუნს, რომელიც სასეირნო ეზოებშიც კი აღწევს. სხვა მსჯავრდებულებს აღნიშნულ პირობებში უწევთ კანონით დადგენილი, ერთსაათიანი ვადით სუფთა ჰაერზე ყოფნის უფლების გამოყენება. N7 პენიცენციური დაწესებულების ადმისტრაციის გადმოცემით, მსჯავრდებულის გადაყვანა ვერ ხერხდება, ვინაიდან საკნიდან გასვლაზე აცხადებს უარს. თუმცა საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებთან გასაუბრების შედეგად გამოიკვეთა, რომ მსჯავრდებული დ.ფ. პერიოდულად უპრობლემოდ ტოვებს საკანს, მაგალითად შხაპის მიღების მიზნით, რა დროსაც ამავე დაწესებულების ადმინსიტრაციას საკანი მოჰყავს სანიტარიულ წესრიგში. აღსანიშნავია, რომ „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის მეორე პუნქტის თანახმად, „თუ პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებულ მსჯავრდებულს, რომლის მიმართაც დასრულებულია სამართალწარმოება, აღენიშნება ფსიქიკური აშლილობის ნიშნები, პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაცია მიმართავს უფლებამოსილ საექსპერტო დაწესებულებას სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზის ჩატარებისათვის“. მას შემდეგ, რაც მსჯავრდებულს ფსიქიატრიული ექსპერტიზა ჩაუტარდება, პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაცია ვალდებულია უფლებამოსილი საექსპერტო დაწესებულების დასკვნის საფუძველზე მიმართოს სასამართლოს არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის შესახებ (ანუ აღნიშნული პროცედურების შემდეგ მიმართოს მსჯავრდებულისათვის იძულებითი მკურნალობის ჩატარებისათვის და დაიცვას კანონით დადგენილი პროცედურები), იმ შემთხვევაში თუ უფლებამოსილი საექსპერტო დაწესებულების დასკვნით დადასტურდება არანებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის აუცილებლობა. შესაბამისად, პაციენტისათვის იძულებითი მკურნალობის დანიშვნის გადაწყვეტილებას ღებულობს სასამართლო, სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზის კომისიის დასკვნის საფუძველზე. ამასთან, ეროვნული კანონმდებლობა არ ადგენს პირის ფსიქიატრიულ საქართველოს სახალხო დამცველი პრევენციის ეროვნული მექანიზმი ანგარიში N7 პენიტენციურ დაწესებულებაში ვიზიტის შესახებ; 19 ივნისი 2015. ასევე, იხ. N03/4581 რეკომენდაცია, 19 თებერვალი 2014 წ. 685 565 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ექსპერტიზაზე არანებაყოფლობით წარდგენის შესახებ სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღების წესს. შესაბამისად, სასამართლო არ წარმოადგენს უფლებამოსილ ორგანოს, რომელიც მიიღებს გადაწყვეტილებას სასამართლო-ფსიქიატრიულ ექსპერტიზაზე პირის არანებაყოფლობით (იძულებით) გადაყვანის შესახებ. საამისოდ უფლებამოსილ ორგანოს ამ შემთხვევაში წარმოადგენს პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაცია. იმისათვის რომ გადაწყდეს მსჯავრდებულის არანებაყოფლობით მკურნალობის ჩატარების საჭირობის საკითხი, აუცილებელია ჩატარდეს სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზა, რაც წარმოადგენს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროსადმი დაქვემდებარებული შესაბამისი ორგანოს ვალდებულებას/კომპეტენციას. ასევე, „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 24-ე მუხლის მესამე პუნქტის თანახმად, სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზის ჩატარებას უზრუნველყოფს და აფინანსებს ექსპერტიზის დამნიშვნელი ორგანო (პირი) ან სახელმწიფო – სახელმწიფო ან სხვა სახსრებიდან გამოყოფილი პროგრამული დაფინანსების ფარგლებში. პატიმრობაში მყოფი გამოსაკვლევი პირის გაყვანას/გადაყვანას და საექსპერტო დაწესებულებაში მის დაცვას ახორციელებს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში შემავალი შესაბამისი სამსახური. 2014 წლის 10 აპრილის საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის საერთო პროფილის საავადმყოფოში, ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებასა და ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრში ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა გადაყვანის წესის დამტკიცების შესახებ №55 ბრძანების686 მე-2 მუხლის მე-10 პუნქტის თანახმად, დაწესებულებიდან/სამკურნალო დაწესებულებიდან/ცენტრიდან პაციენტის სასამართლო-სამედიცინო ან/და სასამართლოფსიქიატრიული საექსპერტო გამოკვლევების ჩასატარებლად გადაყვანა ხორციელდება კანონმდებლობით დადგენილი წესით, პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის ბრძანებით. 2015 წლის 25 სექტემბერს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს, სამედიცინო დეპარტამენტის წერილით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ 2015 წლის 11 აგვისტოს მსჯავრდებულს პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში ჩაუტარდა სასამართლო ფსიქიატრიული ექპერტიზა, ხოლო ექსპერტიზის დასკვნაში მითითებულია, რომ საექსპერტო კვლევის შედეგები უნდა შეფასდეს, როგორც კლინიკურად რთული საექსპერტო შემთხვევა, რომლის გადაწყვეტა და დადგენილებაში დასმულ კითხვებზე პასუხის გაცემა ამბულატორიული სასამართლო-ფსიქიატრიული კვლევის ფორმატში შეუძლებელია, რის გამოც საჭიროა დ.ფ.-ს სტაციონარულ სასამართლოაღსანიშნავია, რომ პატიმრობის კოდექსში არ არის მოცემული აღნიშნულ პროცედურებთან დაკავშირებით რეგულაციები. 686 566 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფსიქიატრიულ საექსპერტო გამოკვლევა სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროს დეპარტამენტში. ამასთან დამატებით, მითითებულია, რომ იგეგმება პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებამ მიმართოს თბილისის საქალაქო სასამართლოს შუამდგომლობით, რათა სასამართლომ დაადგინოს მსჯავრდებულ დ.ფ.-ს ფსიქიატრიულ ექსპერტიზაზე არა ნებაყოფლობით წარდგენის საკითხი. მსჯავრდებულ დ.ფ.-ს მიმართ იკვეთება ფსიქიკური აშლილობის ნიშნები, რაც სამედიცინო პერსონალის მიერ დაფიქსირებულია შესაბამის სამედიცნო ჩვენებაში. ექიმ-სპეციალისტთა მიერ გაცემული დასკვნის საფუძველზე პენიტენციურმა დაწესებულებამ უნდა იხელმძღვანელოს საქართველოს კანონით „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“. ნიშანდობლივია, რომ თბილისის საქალაქო სასმართლომ პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულების დირექტორის შუამდგომლობა მსჯავრდებულ დ.ფ.-ს ფსიქიატრიულ ექსპერტიზაზე არანებაყოფლობით (იძულებით) წარდგენის შესახებ წარმოებაში არ მიიღო, ვინაიდან არ არსებობდა შუამდგომლობის წარმოებაში მიღების საფუძველი. მოცემულ საკითხთან დაკავშირებით, კანონით იმპერატიულად არის განსაზღვრული არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით პირის სტაციონარში მოთავსებასთან დაკავშირებული საკითხები, მათი განხილვის წესი და ვადა. დადგენილი რეგულაციის თანახმად, სტაციონარში მოთავსების წინაპირობას თუ წარმოადგენს პატიმრის მიმართ ექპერტიზის დასკვნა, მას უზრნველყოფს ადმინისტრაცია სასამართლოსგან დამოუკიდებლად. პენიტენცირი დაწესებულების ყურადსაღებია ის გარემოება, რომ საქართველოში 2015 წლის 1-14 დეკემბერს ჩატარებული მონიტორინგის ანგარიშში 687 ევროპის საბჭოს წამებისა და არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობისა თუ დასჯის პრევენციის ევროპული კომიტეტი აღნიშნავს, რომ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში პატიმრის მოთავსება უტოლდება არაადამიანურ მოპყრობას. კომიტეტი, ასევე, აღნიშნავს, რომ მსჯავრდებულ დ.ფ.-ს სხვა სამკურნალო ან პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანა შესაძლებელია განსაკუთრებული ძალისხმევის გარეშე მისი ფსიქიკური პრობლემების გათვალისწინებით, თუმცა, გაუგებარია რა მიზეზით იმყოფება დღემდე პენიტენციური დეპარტამენტის N7 დაწესებულებაში. 3. საქართველოს სახალხო დამცველისთვის შესაძლო არასათანადო მოპყრობის თაობაზე მიწოდებული ინფორმაციის პატიმრის წინააღმდეგ გამოყენების აკრძალვა 687 CPT/Inf (2015) 42 §58 –pg.36 567 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელმწიფოს არასათანადო მოპყრობასთან ბრძოლის პოზიტიურ ვალდებულებებში შედის საჩივრით მიმართვის ეფექტიანი სისტემის ჩამოყალიბება. ამ მიზნით, სახელმწიფო ვალდებულია დაიცვას თავისუფლებააღკვეთილი პირები, საჩივრის წარდგენის გამო, შესაძლო რეპრესიებისგან და უზრუნველყოს მათი უსაფრთხოების გარანტიები. სახელმწიფოს მომეტებული ვალდებულება ამ კატეგორიის პირთა წინაშე გამომდინარეობს მათი მდგომარეობის სპეციფიკიდან - ისინი იმყოფებიან სახელმწიფოს უშუალო კონტროლის ქვეშ, მათი ნების თავისუფლება და ფიზიკური თავისუფლება შეზღუდულია. ამ სამართლებრივ გარემოებათა გათვალისწინებით ისინი მოწყვლად კატეგორიაში ექცევიან. შესაბამისად, ამ პირთა ფიზიკური დაცვა თავად სახელმწიფოს უშუალო პასუხისმგებლობაა. განსაკუთრებით საყურადღებოა ის გარემოება, რომ არასათანადო მოპყრობის პრევენციისა თუ შემდგომში გამოვლენის მიზნით, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება სახალხო დამცველისა და პრევენციის ეროვნული მექანიზმის გამართულ ფუნქციონირებას. შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველისთვის მიწოდებული ინფორმაცია წამების თუ არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე არ შეიძლება იყოს პირის/პატიმრის წინააღმდეგ მიმართული და გამოყენებული ან გახდეს მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების საფუძველი. წინააღმდეგ შემთხვევაში გამოირიცხება სახალხო დამცველისა და პრევენციის ეროვნული მექანიზმის გამართული ფუნქციონირება, არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოვლენა აბსოლუტური და მათი პრევენცია. აღნიშნული აკრძალვისა და საერთაშორისო გამომდინარეობს კონვენციური წამების ვალდებულებებიდან, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატის განხორციელების საფუძვლებიდან. წამების აკრძალვის აბსოლუტური ხასიათი მოიცავს საჩივრის წარმდგენი თავისუფლებაშეზღუდული პირის პასუხისმგებლობისგან დაცვის გარანტიებს. ამასთან, სასიცოცხლო მნიშვნელობისაა, თავის მხრივ, წარდგენილი საჩივრის არაფორმალური და ეფექტიანი განხილვის პროცედურების უზრუნველყოფა. აღნიშნული დანაწესები წარმოადგენს სამართლიანობისა და კანონის უზენაესობის დამკვიდრებისთვის აუცილებელ, უმნიშვნელოვანეს გარანტიებს და გამომდინარეობს ადამიანის უფლებების საერთაშორისო ნორმა/პრინციპებიდან. „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-31 მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმით გათვალისწინებული პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ფუნქციებს ასრულებს საქართველოს სახალხო დამცველი. შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველი სარგებლობს ყველა იმ უფლებამოსილებითა და მანდატით, რაც პრევენციის ეროვნული მექანიზმისთვის გარანტირებულია საერთაშორისო აქტებით. 568 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წამების აბსოლუტური აკრძალვა წარმოადგენს საერთაშორისო სამართლით აღიარებული ჩვეულებითი სამართლის იმპერატიულ (Jus Cogens) ნორმას, რომლისგანაც დაუშვებელია ყოველგვარი გადახვევა. აკრძალვის უმნიშვნელოვანეს კომპონენტს წარმოადგენს წამების წინააღმდეგ გაეროს კონვენციის მე-13 და მე-14 მუხლებით ნებისმიერი პირისათვის გარანტირებული სახელმწიფო ხელისუფლების წინააღმდეგ საჩივრის სწრაფად და მიუკერძოებლად განხილვის უფლება, მომჩივნისა და მოწმეთა ნებისმიერი ფორმის უხეში მოპყრობისაგან ან დაშინებისგან დაცვა და აგრეთვე, წამების მსხვერპლთათვის სამართლიანი და ადეკვატური კომპენსაციის უზრუნველყოფა. 688 აღნიშნული მექანიზმი გულისხმობს ისეთ სისტემას, სადაც პატიმრებს თავისუფლად, ყოველგვარი შიშის გარეშე, შეუძლიათ შეიტანონ საჩივრები და გაამჟღავნონ ინფორმაცია მათი მდგომარეობის შესახებ. წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ გაეროს კონვენციის ფაკულტატიური ოქმი იზიარებს რა წამების კონვენციით გარანტირებულ წამების სრულად აღმოფხვრის აუცილებლობას, ავალდებულებს ფაკულტატიური ოქმის მონაწილე თითოეულ სახელმწიფოს (მათ შორის - საქართველოს) წამების კონვენციის მე-2 და მე-16 მუხლების შესაბამისად, მიიღოს ეფექტური ზომები წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის თავიდან აცილების მიზნით, თავიანთი იურისდიქციის ქვეშ არსებულ ტერიტორიაზე. 689 აღნიშნული მიზნების შესრულებისათვის კი - ავალდებულებს ოქმის ხელმომწერ სახელმწიფოებს უზრუნველყონ ფუნქციურად დამოუკიდებელი პრევენციის ეროვნული მექანიზმის საქმიანობა. წამების მსხვერპლთა დაცვა რეპრესიების, სანქციებისა და სხვადასხვა საფრთხეებისაგან წარმოადგენს საქართველოს მექანიზმის ფუნქციონირების სახალხო დამცველისთვისა უმნიშვნელოვანეს და საფუძველსა პრევენციის და ეროვნული სამართლიანობის წინაპირობას. რაც უფრო ძლიერი და ეფექტურია მსხვერპლთა და მოწმეთა დაცვის გარანტიები, მით უფრო ეფექტიანია წამების აბსოლუტური აკრძალვის პრაქტიკაში იმპლემენტაცია. გაეროს პატიმრების მოპყრობის სტანდარტული წესების შესაბამისად, უნდა არსებობდეს გარანტიები, რომელიც უზრუნველყოფს უსაფრთხოდ განხორციელების პატიმრების შესაძლებლობას და საჩივრებისა სურვილის და მოთხოვნების შემთხვევაში, მათი კონფიდენციალურობის დაცვას. პატიმარი ან სხვა პირი, არ უნდა დაექვემდებაროს გაეროს გენერალური ასამბლეა, კონვენცია წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის და დასჯის წინააღმდეგ, რეზოლუცია მიღებულია გენერალური ასამბლეის მიერ 1984 წლის 10 დეკემბერს, A/RES/39/46. 689 გაეროს გენერალური ასამბლეა, წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატიური ოქმი, 2003წ, 9 იანვარი, A/RES/57/199. 688 569 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შურისძიების, დაშინებისა და სხვა უარყოფითი შედეგების რისკს, გაცხადებული მოთხოვნისა და საჩივრის გამო. 690 ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან რწმუნებულებისთვის გამომდინარე, მიწოდებული შესაძლო საქართველოს სახალხო დამცველის არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაციის გამო, პატიმრის პასუხისგებაში მიცემა იქნება სახელმწიფოს ნაკისრი პოზიტიური ვალდებულების დარღვევა. ამასთან, მოცემული შემთხვევა სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის რეალური საფრთხის გამო, ყველა სხვა თავისუფლებააღკვეთილი პირის მიერ საჩივრის წარდგენისგან თავის შეკავების საფუძვლიან ალბათობას შექმნის. ეს კი თავის მხრივ, არასათანადო მოპყრობის წინააღმდეგ ბრძოლის შემაფერხებელ უპირობო გარემოებად იქცევა. გ.ო.ს- საქმე საქართველოს სახალხო დამცველს პატიმარს გ.ო.-მ საჩივრით მიმართა მის მიმართ პენიტენციურ დაწესებულებაში განხორციელებული არასათანადო მოპყრობის შესახებ. წარდგენილი საჩივარი საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შემდგომი რეაგირების მიზნით გადაუგზავნა საქართველოს პროკურატრას, რაც საბოლოოდ გახდა პატიმრის მიმართ სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემის საფუძველი. კერძოდ, საქართველოს პროკურატურამ მას ბრალი წაუყენა ცრუ დასმენასა და ცრუ ჩვენების მიცემაში. უფრო დეტალურად, 2015 წლის 19 ივნისს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში ბრალდებულის დედამ - ა.გ.-მ წარმოადგინა გ.ო.-ს ბრალდების სისხლის სამართლის საქმის მასალების ასლები. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში წარმოდგენილი დოკუმენტების სრულყოფილად შესწავლის შედეგად დადგინდა შემდეგი: 2015 წლის 8 ივნისს გ.ო.-ს წარედგინა ბრალდების შესახებ დადგენილება. ხსენებული დადგენილებიდან ირკვევა, რომ გ.ო-მ ჩიდინა დანაშაულის შესახებ ცრუ დასმენა, რომელსაც ერთვის ბრალდება მძიმე დანაშაულში, ჩადენილი პირადი მოტივით. ხსენებული დადგენილების მიხედვით, 2014 წლის 22 სექტემბერს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარის ბრძანების შესაბამისად, ქ.თბილისში მდებარე სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში მოთავსებული პატიმარი გ.ო. გადაყვანილ იქნა ქ.ბათუმში მდებარე სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N3 დაწესებულებაში. 690 გაეროს პატიმრობის მოპყრობის წესები, წესი 57.1 570 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამავე დადგენილებიდან ირკვევა, რომ გ.ო.-სთვის მიუღებელი აღმოჩნდა ქ.ბათუმში განთავსებულ დაწესებულებაში გადაყვანა და სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N3 დაწესებულებაში შესახლებისას, დაემუქრა დაწესებულების თანამშრომლებს, რომ თუ არ დააბრუნებდნენ ქ.თბილისში, მიიყენებდა თვითდაზიანებებს, რითიც საქართველოს სახალხო დამცველს დაარწმუნებდა, რომ იყო დაწესებულების მხრიდან წამების მსხვერპლი. 2015 წლის 08 ივნისის ბრალდების შესახებ დადგენილების შესაბამისად, 2014 წლის 22 სექტემბერს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N3 დაწესებულებაში შესახლების შემდგომ, გ.ო.-მ მიიყენა თვითდაზიანებები; ამის შემდეგ, მან საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულთან გასაუბრებისას, პირადი მოტივით, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში დაბრუნების მიზნით, ამ უკანასკნელს მიაწოდა ცრუ ინფორმაცია, თითქოს მის მიმართ სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N3 დაწესებულების თანამშრომლის - მ.მ.-ს, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის საბადრაგო სამმართველოსა და სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N3 დაწესებულების სხვა თანამშრომლების მხრიდან ადგილი ჰქონდა მძიმე დანაშაულის ჩადენას - დამამცირებელ და არაადამიანურ მოპყრობას. აღნიშნული ინფორმაცია გახდა სისხლის სამართლის საქმეზე გამოძიების დაწყების საფუძველი. 2015 წლის 8 ივნისის ბრალდების შესახებ დადგენილების მიხედვით, 2014 წლის 2 ოქტომბერს სისხლის სამართლის საქმეზე მოწმის სახით დაკითხვისას, გ.ო.-მ ცრუდ დაასმინა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N3 დაწესებულების თანამშრომელი - მ.მ. და სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის სხვა თანამშრომლები, რომ თითქოს მათი მხრიდან გ.ო.-ის მიმართ ადგილი ჰქონდა მძიმე დანაშაულის ჩადენას - დამამცირებელ და არაადამიანურ მოპყრობას. შესაბამისად, ხსენებული დადგენილების მიხედვით, გ.ო.-მ ჩაიდინა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 373-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული ქმედება. აღსანიშნავია, რომ საქმის მასალებით ცალსახად დასტურდება, რომ ბრალდებულ გ.ო.-ს მიმართ განხორციელებული შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტთან დაკავშირებით მიმდინარე გამოძიება დაიწყო 2014 წლის 25 სექტემბერს საქართველოს მთავარი პროკურატურის სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროში გამოძიების საპროცესო ხელმძღვანელობის სამმართველოში და გამოძიების დაწყებას საფუძვლად დაედო საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის 23 სექტემბრის წინადადება 691. 2014 წლის 23 სექტემბრის საქართველოს სახალხო დამცველის წინადადების თანახმად, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის ცალკეულმა თანამშრომლებმა ბრალდებულ გ.ო.-ს მიაყენეს სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფა. 691 571 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ ამჟამად თბილისის საქალაქო სასამართლოში მიმდინარეობს ბრალდებულ გ.ო.-ს სისხლის სამართლის საქმის არებითი განხილვა, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 370-ე და 373-ე მუხლებით გათვალისწინებული ქმედებებისთვის. 2015 წლის 7 აგვისტოს საქართველოს სახალხო დამცველმა სასამართლოს მეგობრის (Amicus Curiae) მოსაზრებით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს, გ.ო.-ს მიმართ საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულისთვის მიწოდებული ინფორმაციის პატიმრის წინააღმდეგ გამოყენებისა და სისხლისსამართლის დევნის საფუძვლად გამოყენების აკრძალვის თაობაზე. რეკომენდაციები საქართველოს მთავარ პროკურორს, საქართველოს შინაგან საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს: • საქართველოს მთავარი პროკურატურის, საქმეთა საქართველოს მინისტრსა შინაგან და საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს თანამშრომლები გადიოდნენ მუდმივ სწავლებასა და გადამზადებას წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობის აღმოფხვრისა და პრევენციის მიზნით • არ გამოიყენონ პატიმრების მიერ საქართველოს სახალხო დამცველისთვის შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტის შესახებ მიწოდებული ინფორმაცია მათი სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემის მიზნით და მსგავსი საჩივრები არ გახდეს სს საქმეზე პატიმართა წინააღმდეგ გამოძიების დაწყების საფუძველი საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს: • კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს პატიმართა, მათ შორის, მსჯავრდებულ დ.ფ.-ს, სასამართლო-ფსიქიატრიული ექსპერტიზის ბიუროში მსჯავრდებულის გადაყვანა, ასევე, ჩატარების მიზნით, ჯანმრთელობის ექსპერტიზის მდგომარეობის გათვალისწინებით, შემდგომი მკურნალობის მიზნით, განხორციელდეს შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში გადაყვანა და დაცვა • ექსპერტიზის დასკვნის მსჯავრდებულებისთვის შესაბამისად, საჭირო ფიზიკური სამინისტრომ და ფსიქიკური უზრუნველყოს სამედიცინო მომსახურება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს • განახორციელოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მუდმივი გადამზადება პირის დაკავების პროცედურების, პროპორციული ძალის 572 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოყენების პრინციპისა და ძალის გადამეტების თავიდან აცილების უზრუნველყოფის მიზნით საქართველოს მთავარ პროკურატურას • წამების, არაადამიანური ან/და დამამცირებელი მოპყრობის შესახებ ინფრომაციის მიღებისთანავე, დაუყოვნებლივ დაიწყოს პროკურატურის მიერ. 573 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოძიება საქართველოს მთავარი დამოუკიდებელი, ეფექტიანი და მიუკერძოებელი გამოძიება სიცოცხლის უფლების ხელყოფის, წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ფაქტებზე ეფექტიანი გამოძიების ჩატარება სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულებაა. ეფექტიანია გამოძიება, თუ ის აკმაყოფილებს შემდეგ კრიტერიუმებს:  დამოუკიდებელი;  მიუკერძოებელი;  ზედმიწევნითი;  კომპეტენტური ორგანოს მიერ;  სწრაფი;  დაზარალებულის მონაწილეობით ,,როდესაც პირს აქვს დასაბუთებული საჩივარი მის მიმართ კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევისა, სამართლებრივი დაცვის ეფექტურ საშუალებაში მოიაზრება სახელმწიფოს მხრიდან ჯეროვანი და ეფექტური გამოძიების წარმართვა, რომელიც მიმართული იქნება წამების ან არაჰუმანური ქმედების ჩამდენი პირების გამოაშკარავებისა და დასჯისაკენ.”692 ,,გამოძიება უნდა იძლეოდეს საშუალებას, რომ მოხდეს პასუხისმგებელ პირთა გამოვლენა და დასჯა. სხვა მხრივ, წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობისა და დასჯის აკრძალვა, მიუხედავად მისი ფუნდამენტური მნიშვნელობისა, არ იქნებოდა პრაქტიკაში განხორციელებადი და შესაძლოა, აქედან გამომდინარე, ზოგ შემთხვევებში სახელმწიფოს წარმომადგენელთა მხრიდან, ადგილი ჰქონდეს ამ უფლებათა ბოროტად გამოყენებას მათი კონტროლის ქვეშ მყოფ პირთა მიმართ სრული დაუსჯელობის ფონზე.“ 693 საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შესწავლილი საქმეების შედეგად, კვლავ მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება სამართალდამცავი პირების მხრიდან მოქალაქეთა მიმართ, ასევე, ბრალებულთა/მსჯავრდებულთა პენიტენციურ დაწესებულებებში მიმართ განხორცილებული შესაძლო განთავსებულ არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე ეფექტიანი გამოძიების ჩატარება. კერძოდ, პრობლემაა არასათანადო მოპყრობის მსხვერპლთათვის გონივრული სისწრაფით დაზარალებულის სტატუსის მინიჭება, გამოძიების ჩატარება, ქმედების კვალიფიკაცია და რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, გამოძიების ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის არარსებობა. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,Egmez v. Cyprus“ იხ. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,ღარიბაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ.“ 692 693 574 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2013, 2014 და 2015 წლებში საქართველოს სახალხო დამცველმა 58 წინადადებით 694 მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურორს და მოითხოვა შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტების ეფექტიანი გამოძიება. საქართველოს მთავარი პროკურატურიდან საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული საპასუხო წერილების მიხედვით, არაერთ ფაქტზე დაიწყო გამოძიება. შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა მიმართა 695 საქართველოს მთავარ პროკურატურას და გამოითხოვა 21 (ოცდაერთი) საქმის გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ დეტალური ინფორმაცია. საქართველოს მთავარი პროკურატურის საპასუხო წერილებით 696 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა მხოლოდ 18 (თვრამეტი) სისხლის სამართლის საქმის წარმოების შესახებ ინფორმაცია. მოცემული წერილიდან ირკვევა მხოლოდ ის, რომ 09 (ცხრა) შემთხვევაში საქმის კვალიფიკაცია იყო - სსკ-ის 333-ე მუხლი, 02 (ორ) შემთხვევაში - სსკ-ის 118-ე მუხლის, ხოლო 02 (ორ) შემთხვევაში - სსკ-ის 1443-ე მუხლი. არც ერთი ხსნებული სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში, დაზარალებულად ანდა ბრალდებულად კონკრეტული პირები ცნობილნი არ არიან. საქართველოს მთავარი პროკურატურის ცნობით, თვრამეტიდან 05 (ხუთ) შემთხვევაში გამოძიება შეწყდა. ნიშანდობლივია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველს საქართველოს მთავარი პროკურატურის მეირ არ მიეწოდა კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედებებისა და მათი ჩატარების თარიღების შესახებ, არც ის არის თუ არა ჩატარებული რომელიმე საქმის ფარგლებში ექსპერტიზა და რა სახის დასკვნები დაიდო, ასევე, არც იმის შესახებ ინფორამცია, იყოს თუ არა რომელიმე შემთხვევაში ამოღებული ფაქტის ამსახველი ვიდეომასალა. შესაბამისად, აბსოლუტურად შეუძლებელია საქმეთა გამოძიების მიმდინარეობის ეფექტიანობაზე მსჯელობა. წინამდებარე თავში განხილულია გამოძიების ქვემდებარეობის საკითხი, ასევე, დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს შექმნის აუცილებლობა და საჭიროება, გამოძიების დაწყებაზე უარის თქმის ფაქტები, გამოძიების ეფექტიანად წარმოების მიმოხილვა იმ სისხლის სამართლის საქმეებზე, რომლებზეც გამოძიება საქართველოს სახალხო დამცველის წინადადებების საფუძველზე დაიწყო. გაანალიზებულია საქართველოს მთავარი პროკურორის არჩევის და საპროკურორო საბჭოს უფლებამოსილების საკანონმდებლო ცვლილებები - რამდენად პასუხობს რეფორმის მიზანს იმპლემენტირებული მოდელი. აღნიშნულიდან 30 შემთხვევაში შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტი განხორციელებული იყო სამართალდამცავი პირების მიერ, ხოლო 28 შემთხვევაში - პენიტენციური სისტემის თანამშრომელთა მიერ. 695 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2015 წლის 21 დეკემბრის, 2016 წლის 04 თებერვლისა და 2016 წლის 15 იანვარის წერილები. 696 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 30 დეკემბრის, 2016 წლის 09 იანვრისა და 2016 წლის 04 თებერვლის წერილები. 694 575 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 1. საკანონმდებლო ხარვეზები დამოუკიდებელი და ეფექტური გამოძიების წარმოების პროცესში - საქართველოს საპროკურორო საბჭოს უფლებამოსილება, მთავარი პროკურორის თანამდებობაზე გამწესებისა და გადაყენების წესი. 2015 წლის 18 საქართველოს სექტემბრის მთავარი საკანონმდებლო პროკურორის ცვლილებების თანამდებობაზე შედეგად გამწესების, განისაზღვრა თანამდებობიდან გადაყენების წესი და პროცედურა. საქართველოს პარლამენტის მიერ მთავარი პროკურორის არჩევის შემოღების მიუხედავად, მთავარი პროკურორის დანიშვნის პროცესში აღმასრულებელი ხელისუფლების მონაწილეობის (საქართველოს იუსტიციის მინისტრის მიერ კანდიდატის მთავრობისთვის, ხოლო მთავრობის მიერ პარლამენტისთვის წარდგენა) გათვალისწინებით, პროკურატურის სისტემური დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფის გარანტიები სრულყოფილად არ არის უზრუნველყოფილი და პოლიტიკური გავლენისგან თავისუფლების საკმარისი გარანტიები არ არსებობს. ამასთან, საპროკურორო საბჭოს შექმნა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის თავმჯდომარეობით ვერ შეფასდება ამ ორგანოს დამოუკიდებლობის გარანტად. აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის 07 ივლისს გამოქვეყნდა ვენეციის კომისიის დასკვნა 697 საქართველოს მთავარი პროკურორის თანამდებობაზე გამწესების კანონპროექტთან დაკავშირებით, რომელშიც აღნიშნულია, რომ შემოთავაზებული ცვლილებების მიმართულება არის სწორი, თუმცა იგი სრულად ვერ უზრუნველყოფს დასახელებული მიზნის - დეპოლიტიზირების მიღწევას. დასკვნაში აღნიშნულია, რომ მთავარი პროკურორის თანამდებობაზე გამწესების დეპოლიტიზირების დამატებითი პროცედურის ბალანსის, გარანტიებია ასევე, საჭირო. დემოკრატიული პოლიტიზირების მთავარი ლეგიტიმურობისა რისკის პროკურორის და შემცირებისთვის დანიშვნის საკითხში აღმასრულებელ ხელისუფლებას და საპარლამენტო უმრავლესობას აქვს მნიშვენლოვანი როლი და უპირატესობა, რადგან თანამდებობაზე გამწესების პროცესში რამდენიმე დონეზე მონაწილეობენ პოლიტიკური ორგანოები (საპროკურორო საბჭოს ხელმძრვანელობს იუსტიციის მინისტრი, ამავე საბჭოს წევრები არიან საქართველოს პარლამენტის წევრები, იუსტიციის მინისტრი მთავრობას წარუდგენს კანდიდატს, მთავრობა თანხობას ან უარს აცხადებს კანიდატურაზე, ასევე წარუდგენს პარლამენტს, ხოლო პარლამეტი უმრავლესობით ირჩევს). კომისიის მიერ შეთავაზებული იქნა რეკომენდაციები, მათ შორის, მთავარი პროკურორის საქართველოს პარლამენტის კვალიფიციური უმრავლესობით არჩევა, საბჭოს მიერ თავმჯდომარის 697 არჩევის მიზანშეწონილობა და იხ. http://www.osce.org/odihr/171416?download=true 576 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არა იუსტიიცის მინისტრის მიერ ხელმძღვანლოება, საპროკურორო საბჭოს დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფის გარანტიების არსებობა. აღსანიშნავია, რომ მოცემული რეკომენდაციები კანონის მიღების პროცესში არ იქნა გათვალისწინებული. მთავარი პროკურორის უფლებამოსილების ვადაა 6 წელი. ერთი და იგივე პირი მთავარ პროკურორად არ შეიძლება არჩეულ იქნეს ზედიზედ ორჯერ. 698 მთავარ პროკურორად შეიძლება არჩეულ იქნეს ნასამართლობის არმქონე, უმაღლესი იურიდიული განათლების მქონე საქართველოს მოქალაქე, რომელსაც აქვს სისხლის სამართლის საქმეების განმხილველ მოსამართლედ, პროკურორად ან საერთო ან სისხლის სამართლის სპეციალიზაციით სისხლის სამართლის საქმეებზე ადვოკატად მუშაობის არანაკლებ 5-წლიანი გამოცდილება, ან რომელიც არის სისხლის სამართლის დარგის აღიარებული სპეციალისტი უმაღლესი სასწავლებლიდან ან სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციიდან და რომელსაც აქვს იურისტის პროფესიით მუშაობის არანაკლებ 10-წლიანი გამოცდილება. მთავარი პროკურორობის კანდიდატი თავისი ზნეობისა და პროფესიული თვისებების გამო მაღალი ავტორიტეტით უნდა სარგებლობდეს. 699 მთავარი პროკურორობის კანდიდატების შესარჩევად 1 თვის განმავლობაში, აკადემიურ წრეებთან, სამოქალაქო საზოგადოების წევრებთან და სამართლის დარგის სპეციალისტებთან კონსულტაციების შედეგად იუსტიციის მინისტრი შეარჩევს და საპროკურორო საბჭოს დასამტკიცებლად წარუდგენს მთავარი პროკურორობის არანაკლებ 3 კანდიდატს, 700 რომლებსაც საპროკურორო საბჭოს სხდომაზე ცალ-ცალკე ეყრებათ კენჭი. კენჭისყრა ფარულია. დამტკიცებულად ჩაითვლება ის კანდიდატი, რომელიც მიიღებს მეტ ხმას, მაგრამ არანაკლებ საპროკურორო საბჭოს სრული შემადგენლობის ორი მესამედისა. 701 საპროკურორო საბჭოს მიერ დამტკიცებულ მთავარი პროკურორის კანდიდატურას იუსტიციის მინისტრი თანხმობის მისაღებად დაუყოვნებლივ წარუდგენს საქართველოს მთავრობას. საქართველოს მთავრობა ორი კვირის ვადაში თანხმობას აცხადებს ან უარს ამბობს მთავარი პროკურორის კანდიდატურაზე. 702 თუ საქართველოს მთავრობა იუსტიციის მინისტრის მიერ წარდგენილ მთავარი პროკურორის კანდიდატურაზე თანხმობას განაცხადებს, აღნიშნული კანდიდატურა დაუყოვნებლივ წარედგინება საქართველოს პარლამენტს. საქართველოს პარლამენტი საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტით დადგენილი წესით, ფარული კენჭისყრით, სრული შემადგენლობის უმრავლესობით ირჩევს მთავარ პროკურორს. 703 თუ საქართველოს პარლამენტი საქართველოს მთავრობის მიერ წარდგენილ მთავარი პროკურორის კანდიდატურას მხარს არ დაუჭერს, მეორდება ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-9 მუხლი, პირველი პუნქტი. ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-9 მუხლი, 11 პუნქტი. 700 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-91 მუხლი, პირველი პუნქტი. 701 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-91 მუხლი, მე-2 პუნქტი. 702 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-91 მუხლი, მე-3 პუნქტი. 703 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-91 მუხლი, მე-4 პუნქტი. 698 699 577 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზემოაღნიშნული პროცედურა. 704 ამდენად, მთავარი პროკურორის კანდიდატის დასახელების უფლებამოსილება უნარჩუნდება მთავრობის წევრს – საქართველოს იუსტიციის მინისტრს. მიუხედავად იმისა, რომ საპროკურორო საბჭო ამტკიცებს მინისტრის მიერ წარდგენილ კანდიდატს, საბჭოს მონაწილეობა მთავარი პროკურორის კანდიდატის შერჩევის პროცესში მინიმალურია და სიმბოლურ ხასიათს ატარებს. თუ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის მიერ წარდგენილი 3 კანდიდატიდან ორმა ან მეტმა კანდიდატმა ხმების თანაბარი რაოდენობა მიიღო, გადამწყვეტია საპროკურორო საბჭოს თავმჯდომარის ხმა. ამასთან, თუ მეორე ტურშიც ვერცერთმა კანდიდატმა ვერ მიიღო საპროკურორო საბჭოს სრული შემადგენლობის არანაკლებ ორი მესამედის მხარდაჭერა, იუსტიციის მინისტრი ერთი კვირის ვადაში, ამ მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი წესით წარადგენს სხვა კანდიდატურებს. 705 მთავარი პროკურორის არჩევაში აღმასრულებელი ხელისუფლების მონაწილეობა გადამწყვეტ როლს ასრულებს. თუ საქართველოს მთავრობა მთავარი პროკურორის კანდიდატურაზე თანხმობას არ განაცხადებს, იუსტიციის მინისტრი საქართველოს მთავრობას წარუდგენს საპროკურორო საბჭოს მიერ დამტკიცებულ სხვა კანდიდატურას. 706 მართალია, მთავარი პროკურორის თანამდებობაზე დანიშვნის პროცესში მონაწილეობს საქართველოს პარლამენტი, თუმცა კანდიდატის შერჩევა და პარლამენტისთვის წარდგენა მთავრობის (იუსტიციის მინისტრი, მთავრობა) უფლებამოსილებად რჩება: საკანონმდებლო ორგანო, საბოლოო ჯამში, კენჭს უყრის იუსტიცის მინისტრის მიერ შერჩეულ და მთავრობის მიერ წარდგენილ კანდიდატს. ამდენად, საქართველოს იუსტიციის მინისტრის მიერ კანდიდატების შერჩევა, საპროკურორო საბჭოსთვის, შემდეგ მთავრობისთვის წარდგენა და საბოლოო ჯამში, მთავრობის მიერ პარლამენტისთვის წარდგენა მიუთითებს აღმსასრულებელი ხელისუფლების მონაწილეობის მნიშვნელოვან და გადამწყვეტ როლზე სისხლისსამართლებრივი დევნის განმახორციელებელი ორგანოს ხელმძღვანელის არჩევის პროცესში. მიზანშეწონილია, პროკურატურის დამოუკიდებლობისა და პოლიტიკური ნეიტრალიტეტის უზრუნველყოფის მიზნით აღმასარულებელი ხელისუფლების (მთავრობის) მონაწილეობა მთავარი პროკურორის არჩევის პროცესში გამოირიცხოს. პროკურატურის დამოუკიდებლობისა და გამჭვირვალობის უზრუნველსაყოფად და მისი ფუნქციების ეფექტიანად შესასრულებლად საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან იქმნება დამოუკიდებელი კოლეგიური ორგანო – საპროკურორო საბჭო, 707 რომელიც შედგება ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-91 მუხლი, მე-5 პუნქტი. ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-91 მუხლი, მე-2 პუნქტი. 706 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-91 მუხლი, მე-3 პუნქტი. 707 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-81 მუხლი, პირველი პუნქტი. 704 705 578 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 15 წევრისგან: 708 საბჭოს თავმჯდომარეობს საქართველოს იუსტიციის მინისტრი, წევრები: საქართველოს პროკურორთა კონფერენციის 709 მიერ არჩეული 8 წევრი, საქართველოს პარლამენტის 2 წევრი, საქართველოს პარლამენტის სრული შემადგენლობის უმრავლესობით არჩეული 2 წევრი და საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ საქართველოს საერთო სასამართლოების მოსამართლეთაგან არჩეული 2 წევრი. საპროკურორო საბჭოს წევრების უფლებამოსილების ვადაა 4 წელი 710, ამასთან, ერთი და იგივე პირი საპროკურორო საბჭოს წევრად არ შეიძლება არჩეულ იქნეს ზედიზედ ორჯერ. 711 რაც შეეხება საქართველოს მთავარი პროკურორის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებას და განხორცილებას, თუ არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ მთავარმა პროკურორმა დანაშაული ჩაიდინა, საპროკურორო საბჭო საპროკურორო საბჭოს ერთი ან მეტი წევრის ინიციატივით ან საქართველოს პარლამენტის სრული შემადგენლობის არანაკლებ ერთი მესამედის მიმართვის საფუძველზე 712 განიხილავს საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დანიშვნის მიზანშეწონილობის საკითხს. საგანგებო (ad hoc) პროკურორობის კანდიდატის დასახელების უფლება აქვს საპროკურორო საბჭოს ნებისმიერ წევრს. საპროკურორო საბჭო პირის საგანგებო (ad hoc) პროკურორად 713 დანიშვნის შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს ფარული კენჭისყრით, საპროკურორო საბჭოს სრული შემადგენლობის უმრავლესობით. თუ საპროკურორო საბჭო სრული შემადგენლობის უმრავლესობით მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-81 მუხლი, მე-2 პუნქტი. ,,პროკურატურის შესახებ საქართველოს კანონის მე-82 მუხლის თანახმად, ,,1. საქართველოს პროკურორთა კონფერენცია არის პროკურორთა და პროკურატურის გამომძიებელთა კრება, რომლის უფლებამოსილებაა საპროკურორო საბჭოს წევრთა არჩევა. 7. საპროკურორო საბჭოს წევრობის კანდიდატი არ შეიძლება იყოს მთავარი პროკურორი, მთავარი პროკურორის პირველი მოადგილე, მთავარი პროკურორის მოადგილე, მთავარი პროკურატურის დეპარტამენტის უფროსი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის პროკურორი, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის პროკურორი, ქ. თბილისის პროკურორი ან საოლქო პროკურორი.“ 710 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-81 მუხლი, მე-3 პუნქტი. 711 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-81 მუხლი, მე-31 პუნქტი. 712 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, პირველი პუნქტი. 713 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-83 მუხლი, მე-5 პუნქტის თანახმად, საგანგებო (ad hoc) პროკურორად შეირჩევა ნასამართლობის არმქონე, უმაღლესი იურიდიული განათლების მქონე საქართველოს მოქალაქე – სისხლის სამართლის საქმეების განმხილველი ყოფილი მოსამართლე, ყოფილი პროკურორი ან ადვოკატი საერთო ან სისხლის სამართლის სპეციალიზაციით, რომელსაც აქვს შესაბამისად მოსამართლედ, პროკურორად ან სისხლის სამართლის საქმეებზე ადვოკატად მუშაობის არანაკლებ 5-წლიანი გამოცდილება, ან რომელიც არის სისხლის სამართლის დარგის აღიარებული სპეციალისტი უმაღლესი სასწავლებლიდან ან სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციიდან და რომელსაც აქვს იურისტის პროფესიით მუშაობის არანაკლებ 10-წლიანი გამოცდილება. საგანგებო (ad hoc) პროკურორობის კანდიდატი თავისი ზნეობისა და პროფესიული თვისებების გამო მაღალი ავტორიტეტით უნდა სარგებლობდეს. 708 709 579 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მთავარმა პროკურორმა დანაშაული ჩაიდინა, იგი უარს ამბობს საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დანიშვნაზე.714 მთავარი პროკურორის მიერ დანაშაულის შესაძლო ჩადენის შესახებ ინფორმაცია სარწმუნო და დამაჯერებელი უნდა იყოს. საპროკურორო საბჭო საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დანიშვნის საკითხის გადაწყვეტამდე თავის სხდომაზე იწვევს და ახსნა-განმარტებას ჩამოართმევს აღნიშნული ინფორმაციის ავტორს, აგრეთვე ნებისმიერ პირს, რომელსაც შეუძლია დაადასტუროს ან უარყოს სავარაუდო დანაშაულის შესახებ ცნობები. საპროკურორო საბჭო უფლებამოსილია აღნიშნულ პირებს მოსთხოვოს, წარმოადგინონ მათი პოზიციის დამადასტურებელი ცნობები, ასეთი ცნობების არსებობის შემთხვევაში.715 საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დანიშვნამდე, აგრეთვე საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დასკვნის დამტკიცებამდე საპროკურორო საბჭო ისმენს მთავარი პროკურორის ახსნაგანმარტებას. მთავარი პროკურორი უფლებამოსილია საპროკურორო საბჭოს წარუდგინოს თავისი პოზიციის დამადასტურებელი ინფორმაცია, აგრეთვე ისარგებლოს დაცვისა და საკითხის განხილვაში წარმომადგენლის უფლებით. 716 საგანგებო (ad hoc) პროკურორი ამზადებს და დანიშვნიდან 2 თვის ვადაში საპროკურორო საბჭოს წარუდგენს დასკვნას იმის თაობაზე, არსებობს თუ არა დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მთავარმა პროკურორმა დანაშაული ჩაიდინა. საგანგებო (ad hoc) პროკურორის შუამდგომლობის საფუძველზე, საპროკურორო საბჭოს წევრთა უმრავლესობის თანხმობით ეს ვადა შეიძლება გაგრძელდეს არაუმეტეს 2 თვით. 717 საგანგებო (ad hoc) პროკურორი ანგარიშვალდებულია მხოლოდ საპროკურორო საბჭოს წინაშე. 718 საგანგებო (ad hoc) პროკურორი თავისი მოვალეობის შესრულებისას სარგებლობს ყველა უფლებამოსილებით და მას ეკისრება ყველა მოვალეობა, რომლებიც გამოძიების ეტაპზე აქვს და აკისრია პროკურორს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსიდან, ამ კანონიდან და საქართველოს სხვა შესაბამისი საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებიდან გამომდინარე. 719 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის თანახმად, სასამართლოს განჩინებით ჩასატარებელი საგამოძიებო მოქმედების შემთხვევაში საგანგებო (ad hoc) პროკურორი შუამდგომლობით მიმართავს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატას, რომელიც საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-2 პუნქტი. ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-3 პუნქტი. 716 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-4 პუნქტი. 717 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-5 პუნქტი. 718 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-83 მუხლი, მე-3 პუნქტი. 719 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-6 პუნქტი. 714 715 580 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განიხილავს შუამდგომლობას და იღებს განჩინებას შუამდგომლობის დაკმაყოფილების ან მის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ. 720 საგანგებო (ad hoc) პროკურორი ვალდებულია თავისი დასკვნა და თანდართული მასალების ასლები საპროკურორო საბჭოსთვის წარდგენამდე არაუგვიანეს 10 დღისა გადასცეს მთავარ პროკურორს. მთავარი პროკურორი უფლებამოსილია საპროკურორო საბჭოს წარუდგინოს ახსნა-განმარტება და თავისი პოზიციის დამადასტურებელი ინფორმაცია. 721 თუ, საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დასკვნის თანახმად, არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მთავარმა პროკურორმა დანაშაული ჩაიდინა, საპროკურორო საბჭო ფარული კენჭისყრით, სრული შემადგენლობის არანაკლებ ორი მესამედით ამტკიცებს საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დასკვნას და საქართველოს პარლამენტს მიმართავს მთავარი პროკურორის თანამდებობიდან ვადამდე გათავისუფლების შესახებ წარდგინებით. თუ საპროკურორო საბჭო სრული შემადგენლობის არანაკლებ ორი მესამედით არ დაამტკიცებს მთავარი პროკურორის მიერ დანაშაულის ჩადენის თაობაზე დასაბუთებული ვარაუდის არსებობის შესახებ საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დასკვნას, საკითხი საპროკურორო საბჭოს დღის წესრიგიდან მოხსნილად ჩაითვლება. 722 საპროკურორო საბჭოს მიერ საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დასკვნის დამტკიცებისთანავე, ან თუ საპროკურორო საბჭო მიიჩნევს, რომ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი მთავარი პროკურორის მიერ დანაშაულის ჩადენის თაობაზე, და სრული შემადგენლობის არანაკლებ ორი მესამედით უარყოფს საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დასკვნას, მთავარ პროკურორს უჩერდება უფლებამოსილება საქართველოს პარლამენტის მიერ მისი თანამდებობიდან ვადამდე გათავისუფლების საკითხზე გადაწყვეტილების მიღებამდე. 723 საქართველოს პარლამენტი განიხილავს და კენჭს უყრის მთავარი პროკურორის თანამდებობიდან ვადამდე გათავისუფლების შესახებ საპროკურორო საბჭოს წარდგინებას. შესაბამისი გადაწყვეტილება მიღებულად ჩაითვლება, თუ მას მხარს დაუჭერს საქართველოს პარლამენტის სრული შემადგენლობის უმრავლესობა. თუ საქართველოს პარლამენტი არ მიიღებს მთავარი პროკურორის თანამდებობიდან ვადამდე გათავისუფლების შესახებ გადაწყვეტილებას, საკითხი პარლამენტის დღის წესრიგიდან მოხსნილად ჩაითვლება. 724 კანონი შეიცავს პრობლემურ ნორმას: თუ საგანგებო (ad hoc) პროკურორის დასკვნაში დადასტურებული არ არის დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მთავარმა პროკურორმა დანაშაული ჩაიდინა, საპროკურორო საბჭოს მაინც შეუძლია ფარული კენჭისყრით, სრული შემადგენლობის არანაკლებ ორი მესამედით უარყოს საგანგებო (ad hoc) პროკურორის ასეთი ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-7 პუნქტი. 721 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-8 პუნქტი. 722 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-9 პუნქტი. 723 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-10 პუნქტი. 724 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-11 პუნქტი. 720 581 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დასკვნა. ამ შემთხვევაში ჩაითვლება, რომ არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მთავარმა პროკურორმა დანაშაული ჩაიდინა, და საპროკურორო საბჭო საქართველოს პარლამენტს მიმართავს მთავარი პროკურორის თანამდებობიდან ვადამდე გათავისუფლების შესახებ წარდგინებით. 725 მოცემულ შემთხვევაში, როცა საგანგებო პროკურორის დასკვნაში დასაბუთებული ვარაუდის დაუდასტურებლობის მიუხედავად, საბჭო უფლებამოსილია მიმართოს პარლამენტს მთავარი პროკურორის თანამდებობიდან გადაყენების შესახებ, გაუმართლებელია. გარდა ამისა, მთავარი პროკურორის თანამდებობიდან გადაყენებას მის მიერ დანაშაულის ჩადენის თაობაზე დასაბუთებული ვარაუდის საგანგებო პროკურორის დასკვნის საფუძველზე, გადაწყვეტილების მიღება (საგანგებო პროკურორის დასკვნის დამტკიცება) საპროკურორო საბჭოს კომპეტენციას მიეკუთვნება. მართალია, საპროკურორო საბჭოს წევრები თავიანთი პირადი პასუხისმგებლობით მოქმედებენ და ანგარიშვალდებული არ არიან მათი ამრჩევი ორგანოების წინაშე, აკრძალულია მათზე რაიმე ზეგავლენის მოხდენა. 726 საბჭოს შემადგენლობაში შედის მოქმედი მთავარი პროკურორისადმი (კანონი მხოლოდ დასკვნის დამტკიცების შემდეგ ითვალისწინებს უფლებამოსილების შეჩერების შესაძლებლობას) დაქვემდებარებული 8 პროკურორი, ხოლო პროკურატურის საქმიანობის ერთ–ერთი პრინციპია 727 ყველა ქვემდგომი პროკურორისა და პროკურატურის სხვა მუშაკის მთავარი პროკურორისადმი დაქვემდებარება. 728 ამდენად, საპროკურორო საბჭოს მოცემული ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-92 მუხლი, მე-9 პუნქტი. ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-81 მუხლი, მე-3 პუნქტი. 727 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-4 მუხლი, ,,ე“ქვეპუნქტი. 728 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი“ მე–13 მუხლი: ზემდგომი პროკურორისადმი ქვემდგომი პროკურორის დაქვემდებარება გულისხმობს: ა) ზემდგომი პროკურორის მიერ ქვემდგომი პროკურორისათვის პროკურატურის ორგანიზაციის და საქმიანობის საკითხებზე მიცემულ მითითებათა შესრულების სავალდებულოობას; ბ) ქვემდგომი პროკურორის პასუხისმგებლობას ზემდგომი პროკურორის წინაშე სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას; გ) ზემდგომი პროკურორის მიერ აუცილებლობის შემთხვევაში ქვემდგომი პროკურორის უფლებამოსილებათა განხორციელებას ან ქვემდგომი პროკურორისათვის თავისი ცალკეული უფლებამოსილების განხორციელების დაკისრებას; დ) ზემდგომი პროკურორის მიერ ქვემდგომი პროკურორის გადაწყვეტილებებისა და აქტების გაუქმებას, მათში ცვლილებების შეტანას, მათი სხვა გადაწყვეტილებებით ან აქტებით შეცვლას; ე) ზემდგომი პროკურორის მიერ ქვემდგომი პროკურორის გადაწყვეტილებებსა და აქტებზე საჩივრების განხილვას; ვ) ქვემდგომი პროკურორის მიერ ზემდგომი პროკურორისათვის თავისი საქმიანობის შესახებ ანგარიშის, ინფორმაციის, საქმეებისა და მასალების წარდგენას. 2. მთავარ პროკურორს უფლება აქვს, დააწესოს ზემდგომი პროკურორისადმი ქვემდგომი პროკურორის დაქვემდებარების სხვა ფორმები, რომლებიც არ ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციას და ამ კანონს. 3. ქვემდგომი პროკურორი და პროკურატურის სხვა მუშაკი ვალდებული არიან, შეასრულონ ზემდგომი პროკურორის ყველა კანონიერი მოთხოვნა და მითითება. 725 726 582 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უფლებამოსილების განხორციელებისას შეიძლება დადგეს ობიექტურობისა და მიუკერძოებლობის პრობლემა. რადგან გადაწყევტილებას იღებენ ქვემდგომი პროკურორები. საპროკურორო საბჭოს შექმნის მიუხედავად, მთავარი პროკურორის თანამდებობაზე გამწესების პროცესში საქართველოს იუტიციის მინისტრის მონაწილეობის, საქართველოს მთავრობის მიერ საქართველოს პარლამენტისთვის წარდგენის უფლებამოსილების გათვალისწინებით, ასევე, საპროკურორო საბჭოს მიერ საგანგებო პროკურორის დასკვნის დამტკიცება ვერ ჩაითვლება პროკურატურის აღმასრულებელი ხელისუფლების სისტემისგან დამოუკიდებლობის სრულყოფილ გარანტიად. - საგამოძიებო ქვემდებარეობა პროკრატურის, პოლიციის და პენიტენციურ სისტემაში ამავე უწყებათა თანამშრომლის მიერ ჩადენილი შესაძლო დანაშაულის ფაქტის საგამოძიებო ქვემდებარეობა არაერთ საკანონმდებლო ხარვეზს შეიცავს, რომლებზეც ყურადღება გამახვილდა საქართველოს სახალხო დამცველის წინა წლების ანგარიშებშიც. 2015 წელს შექმნილი სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის საგამოძიებო დანაყოფის ქვემდებარეობის წესი მსგავს ხარვეზებს შეიცავს. ძირითადი ხარვეზი, რაზეც საქართველოს სახალხო დამცველი მიუთითებს თავის ბოლო წლების ანგარიშებში, არის გამოძიების ინსტიტუციური და პრაქტიკული დამოუკიდებლობის პრობლემა. მიუხედავად იმისა, რომ განაწილებლია საგამოძიებო ქვემდებარეობა სხვა და სხვა უწყების საგამოძიებო ორგანოებს შორის, კანონის 729 თანახმად, საქართველოს მთავარ პროკურორს ან მის მიერ უფლებამოსილ პირს უფლება აქვს, საგამოძიებო ქვემდებარეობის მიუხედავად, ერთი საგამოძიებო ორგანოდან ამოიღოს საქმე და გამოსაძიებლად გადასცეს სხვა საგამოძიებო ორგანოს, ან თავად დაიქვემდებაროს. თუმცა, საქართველოს შს სამინისტროს, ისევე როგორც საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს და სახელმწიფო უსაფრთოების სამსახურს საქართველოს კანონმდებლობით კვლავ რჩებათ უფლებამოსილება გამოიძიონ თავისივე სისტემაში ჩადენილი დანაშაული, რაც ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის პირდაპირი დარღვევაა. მსგავსი საკანონმდებლო და ინსტიტუციური გარემო, რომელიც ამჟამად საქართველოში მოქმედებს, ვერ უზრუნველყოფს დანაშაულთა (იგულისხმება პროკურატურის, პოლიციის, პენიტენციურ და ახლა უნდა უსაფრთხოების სისტემაში ჩადენილი დანაშაულები) დამოუკიდებელ გამოძიებას, რაც პრაქტიკამ წლების განმავლობაში დაადასტურა. - 729 დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის შექმნის აუცილებლობა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხ. 33, ნაწ. 6, ქპ. ,,ა“. 583 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოს კანონმდებლობით არ არის უზრუნველყოფილი სამართალდამცავი ორგანოების მოსამსახურეთა მიერ, ასევე, პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩადენილი სიცოცხლის მოსპობის, არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე გამოძიების დამოუკიდებლობის და მიუკერძოებლობის სტანდარტი. აღნიშნული საკითხის პრობლემურობაზე ყურადღება გამახვილდა საქართველოს სახალხო დამცველის 2013 და 2014 წლების საპარლამენტო და სპეციალურ ანგარიშებში 730, სადაც განხილული იქნა სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლების მიერ მოქალაქის მიმართ ჩადენილი, ასევე, პენიტენციურ დაწესებულებებში ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა მიმართ განხოციელებული შესაძლო სიცოცხლის მოსპობის, არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანის შექმნის აუცილებლობა და საჭირობა. აღსანიშნავია, 2014 წელს, საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებული დადგენილების731 თანახმად, საქართველოს პარლამენტს საყურადღებოდ მიაჩნია საქართველოს სახალხო დამცველის ინიციატივა, რომ ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის დაცვის, უწყებათაშორისი ინტერესთა კონფლიქტის გამორიცხვის და საგამოძიებო სისტემის ეფექტიანი ფუნქციონირების უზრუნველსაყოფად სისხლის სამართლის რეფორმის, კერძოდ, სახელმწიფო გაგრძელდეს საკონსტიტუციო კომისიის მუშაობა დამოუკიდებელი ფარგლებში საქართველოს მთავრობასთან საგამოძიებო უწყების შექმნის მიზნით. ,,საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2014-2015 წლებისთვის) 732 მიხედვით, წამებისა და არასათანადო მოპყრობის სხვა ფორმების დროული, სრულყოფილი, ეფექტური და მიუკერძოებელი გამოძიების უზრუნველსაყოფად ერთ–ერთ საქმიანობად/ღონისძიებად მითითებულია პოლიციელებისა და პროკურორების წინააღმდეგ საჩივრებზე სანდო პასუხის გასაცემად პროფესიონალური, ეფექტური მექანიზმის შექმნა, ამგვარი საქმეების შესასწავლად დამოუკიდებელი და ეფექტური მექანიზმის შექმნის განხილვა. ამასთან, „საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის შესრულების შუალედური ანგარიშის“ თანახმად, ,,ჯგუფის საქმიანობის შედეგად იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2013 წლის ანგარიში გვ.189–220 http://www.ombudsman.ge/uploads/other/1/1563.pdf ; საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში გვ.328–342 http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf სპეციალური ანგარიში: ,,სამართალდამცავთა მიერ ჩადენილი შესაძლო დანაშაულების გამოძიების პრაქტიკა, საკანონმდებლო რეგულაციები და ეფექტიანი გამოძიების საერთაშორისო სტანდარტები“ http://ombudsman.ge/uploads/other/1/1702.pdf 731 „2013 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის 2014 წლის 01 აგვისტოს #N2652-რს დადგენილება 732 საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 09 ივლისის N445 დადგენილების პირველი დანართი. 730 584 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოიკვეთა [...] ახალი დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს შექმნის საჭიროება და ასეთი ორგანოს შესაძლო მოდელი.“ 733 აღსანიშნავია, რომ. დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის შესახებ კანონპროექტი შემუშავდა არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ, რომელიც განხილული იქნა არაერთი შეხვედრის ფორმატში, მათ შორის უწყებათშორისი კომისიის ფარგლებში. მიუხედავად ამისა, საქართველოს ხელისუფლების მხრიდან დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის შექმნისთვის რაიმე ქმედითი ღონისძიება დღემდე არ განხორციელებულა. შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველის აღნიშნული რეკომენდაცია კვლავ შეუსრულებელია. რაც შეეხება საანგარისო პერიოდში საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის შექმნას, რომლის ამოცანას წარმოადგენს: სამართალწარმოების მიმდინარეობისას შესაძლო დანაშაულებრივ ფაქტებზე, მათ შორის, წამების, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის, ქონების იძულებით დათმობისა და სხვა იძულების ფაქტებზე საქართველოს მთავარი პროკურორის მიერ დადგენილ საქმეებზე სრული მოცულობით გამოძიების წარმოება და სისხლისსამართლებრივი დევნის აღნიშნული განხორციელება, 734 დეპარტამენტი მთავარი პროკურატურის ერთ–ერთ სტრუქტურულ დანაყოფს წარმოადგენს და დამოუკიდებელ ორგანოდ ვერ განიხილება. საქართველოს მთავარი პროკურატურის გენერალური ინსპექციის, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექციის, საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის გენერალური ინსპექციის, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურის მიერ იმავე ორგანოს თანამშრომლის მიერ ჩადენილი შესაძლო დანაშაულის ფაქტზე გამოძიების წარმოება არ შეესაბამება ეფექტიანი გამოძიების ისეთ მნიშვნელოვან კრიტერიუმს, როგორიცაა დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა. ,,ეფექტიანი გამოძიება [...] ემსახურება საზოგადოების ცნობის შენარჩუნებას ხელისუფლებისადმი სამართლის უზენაესობის შენარჩუნების საქმეში, რათა გამორიცხული იქნეს უკანონო ქმედებების მიმართ შემწყნარებლობის ან ფარული შეთანხმების შთაბეჭდილება და რათა იმ საქმეებში, რომლებიც ეხება სახელმწიფო ორგანოებს ან პირებს, უზრუნველყოფილი იქნეს მათი პასუხისმგებლობა.“ 735 ,,იმისათვის, რომ გამოძიება ,,საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2014-2015 წლებისთვის) საკოორდინაციო უწყებათაშორისი საბჭოს „საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის შესრულების შუალედური ანგარიშის“ მოწონების თაობაზე“ საქართველოს მთავარობის 2015 წლის 02 ივნისის #1134 განკარგულება. 734 საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2015 წლის 13 თებერვლის #62 ბრძანება, დანართი, მე–2 მუხლი, ,,ა“ ქვეპუნქტი. 735 ენუქიძე და გირგვლიანი საქართველოს წინააღმდეგ, პარ. 243. 733 585 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წარიმართოს ეფექტიანად, შესაძლოა ზოგად საჭიროებად ჩაითვალოს გამოძიების მწარმოებელთა დამოუკიდებლობის არსებობა იმ პირთაგან, რომლებიც გახვეულნი არიან განსახილველ მოვლენებში; ეს გულისხმობს არა მარტო იერარქიული ან ინსტიტუციური კავშირების არარსებობას, არამედ, ასევე პრაქტიკულ დამოუკიდებლობას.“ 736 ამდენად, საქართველოს სახალხო დამცველის გასული წლების ანგარიშებში გაცემული რეკომენდაცია სამართალდამცავი პირების მიერ და პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებულ პატიმართა მიმართ ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფის მიზნით დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს შექმნის თაობაზე, ძალაში რჩება. საანაგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი ერთ-ერთი საქმე, ნათლად გამოხატავს პენიტენციურ დაწესებულებაში პატიმრების მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე გამოძიების ხარვეზებს: მოქალაქე ლ.კ.–ს საქმე 2015 წლის 7 ივლისს, საინფორმაციო საშუალებებით გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად 737, მოქალაქე ლ.კ. გავრცელებულ ვიდეო მიმართვაში განმარტავდა, რომ თბილისში, კუს ტბის მიმდებარე ტერიტორიაზე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლებმა მის მიმართ განახორციელეს ფიზიკური ძალადობა. ლ.კ.-ს თქმით, აყენებდნენ სიტყვიერ შეურაცხყოფას, შემდეგ დაუწყეს ცემა, წაართვეს მობილური ტელეფონი, როცა ის დარეკვას ცდილობდა. მოქალაქის მტკიცებით, ერთ–ერთი პოლიციელი ყელში წვდა, ასევე, ჩაარტყეს ფეხი, მანქანაში ძალის გამოყენებით ჩასვეს და წაიყვანეს პოლიციის განყოფილებაში (მზიურთან), სადაც დაახლოებით 02 საათის ან მეტი დროის განმავლობაში იმყოფებოდა. 2015 წლის 08 ივლისს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, 738 „კუს ტბაზე მომხდარი შემთხვევის შესწავლა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურმა ინსპექციამ უმოკლეს დროში დაასრულა.“ აღნიშნული განცხადების მიხედვით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურმა ინსპექციამ ჩაატარა მოკვლევა, ამოიღო ვიდეო ჩანაწერები, ასევე, გამოკითხა იხ. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,ღარიბაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ.“ 737 იხ. http://www.tabula.ge/ge/story/97928-klub-vitaminis-menejeris-mtkicebit-mas-ocamde-policielma-scema 738 იხ. http://police.ge/ge/kus-tbaze-momkhdari-shemtkhvevis-shestsavla-shss-s-generalurma-inspeqtsiamumokles-droshi-daasrula/8462 736 586 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებული ყველა პირი. მომდევნო დღეს მოპოვებული მასალები გადააგზავნა პროკურატურაში გამოძიების მიზნით 739. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს 740, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ, მოქალაქე ლ.კ.-ს საჯარო განცხადების შედეგად, სამსახურებრივი შემოწმების ჩატარება არ წარმოადგენს სამართალდამცავების მიერ მოქალაქის მიმართ განხორციელებული შესაძლო დანაშაულის ფაქტზე ადეკვატურ რეაგირებას. საქართველოს სახალხო დამცველის პოზიციით, გამოძიების დაწყების ნაცვლად, სამსახურებრივი შემოწმების ჩატარება და ამასთან, იმავე უწყების მიერ, უგულებელყოფს საქართველოს კანონმდებლობითა და საერთაშორისო აქტებით დადგენილ მოთხოვნებს. პოლიციელების მხრიდან მოქალაქის მიმართ განხორციელებული ძალადობის სავარაუდო ფაქტზე განცხადება გამოძიების დაწყებას ავალდებულებს პროკურატურას 741. მოცემულ შემთხვევაში, მოქალაქე ლ. კ.-ს მიმართ პოლიციელთა მიერ ჩადენილი შესაძლო დანაშაულის ფაქტზე გამოძიება უნდა დაეწყო და ეფექტიანად წარემართა საქართველოს პროკურატურას. მოკვლევა არ უნდა დაეწყო იმავე უწყებას - შინაგან საქმეთა სამინისტროს, რომლის თანამშრომლებიც იყვნენ სავარაუდო დამნაშავე პირები - პოლიციელები. მოქალაქე ლ.კ.-ს მიმართ სახელმწიფომ ვერ ჩაატარა ეფექტიანი, მიუკერძოებელი და სწრაფი გამოძიება, რამდენადაც საქმეს მიენიჭა არასწორი სამართლებრივი კვალიფიკაცია - გამოძიებამ არ ჩათვალა ხსენებული ფაქტი არასათანადო მოპყრობად; ამ ეტაპზე, გამოძიების მიერ არ გამოვლენილა სავარაუდო დამნაშავე და შესაბამისად, არ დაკისრებია ადეკვატური სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობა 742. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2015 წლის 28 ივლისის წერილით, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ მოქლაქე ლ.კ.-სთან დაკავშირებით საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურ ინსპექციაში ჩატარებული სამსახურებრივი შემოწმების მასალები 2015 წლის 09 ივლისს გადაიგზავნა ქ. თბილისის პროკურატურაში. 740 იხ 2015 წლის 09 ივლისის, საქართველოს სახალხო დამცველის განცხადება. http://www.ombudsman.ge/ge/news/saxalxo-damcveli-lika-kikianis-gancxadebis-safudzvelze-prokuraturismier-gamodziebis-dawyebas-itxovs.page 741 სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსისი მე-100 მუხლი; საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2013 წლის 7 ივლისის ბრძანება N34 „სისხლის სამართლის საქმეთა საგამოძიებო და ტერიტორიული ქვემდებარეობის განსაზღვრის შესახებ“, მე-2 პუნქტი. 742 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 22 ივლისის წერილით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ 2015 წლის 09 ივლისს, ლ.კ.–ს განცხადების საფუძველზე ქ.თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში დაიწყო გამოძიება, სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 25,333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,ბ“ და ,,გ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. საქმეზე გამოძიების დაწყებისთანავე დაიკითხნენ ლ.კ.-ს განცხადებასა და ჩვენებაში მითითებული პირები. 2015 წლის 15 ივლისს, გამოტანილ იქნა დადგენილება ლ.კ.-ს დაზარალებულად ცნობის შესახებ, რასაც ლ.კ. გაეცნო 2015 წლის 16 ივლისს. საქმეზე დაინიშნა სხვადასხვა სახის ექსპერტიზები. მოცემულ 739 587 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მ.ფ.-სა და მ.უ.-ს საქმე 2014 წლის საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიშში საუბარი იყო პატიმრების - მ.ფ.-სა და მ.უ.-ს მიმართ პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულებაში, 2014 წლის 12 განყოფილებაში, ნოემბერს დაწესებულების გონივრული მიღებისა და განთავსების ე.წ. „სმარტში“ დაწესებულების თანამშრომლების მხრიდან განხორციელებული არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე. 743 მოცემულ საკითხთან დაკავშირებით, 2014 წლის 17 ნოემბერს საქართველოს სახალხო დამცველმა წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურორს და მოითხოვა პენიტენციური დეპარტამენტის N8 დაწესებულების თანამშრომლების მიერ ზემოხსენებული პატიმრების მიმართ განხორციელებული შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე გამოძიების დაწყება. გამოძიების დამოუკიდებლობის მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველმა მოითხოვა: - გამოძიება არა მხოლოდ ფორმალურად დაეწყო საქართველოს მთავარ პროკურატურას, არამედ ეწარმოებინა კიდეც დამნაშავე პირების პასუხისგებაში მიცემის მიზნით; - დროულად ჩატარებულიყო ყველა საჭირო და აუცილებელი საგამოძიებო მოქმედება, მათ შორის, სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზა ბრალდებულების სხეულზე არსებული დაზიანებების ხარისხის, ხასიათის, ხანდაზმულობის, წარმოშობისა და განვითარების მექანიზმის დასადგენად; ამოღებულიყო მითითებული ფაქტის ამსახველი ვიდეო-ჩანაწერების ამოღება საგამოძიებო ორგანოს მიერ. მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, თავდაპირველად გამოძიება დაიწყო საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტმა. მხოლოდ მოგვიანებით გადაეცა საქმე გამოსაძიებლად მთავარ პროკურატურას744. ეტაპზე სისხლისსამართლებრივი დევნა კონკრეტული პირების მიმართ დაწყებული არ არის, გამოძიება კი გრძელდება. 743 http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf, გვ. 314 744 2014 წლის 24 ნოემბერს საქართველოს მთავარი პროკურატურის წერილით საქართველოს სახალხო დამცველს ეცნობა, რომ გამოძიება დაიწყო საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტმა. მხოლოდ, 2014 წლის 20 ნოემბერს საქართველოს მთავარი პროკურატურის გადაწყვეტილებით სისხლის სამართლის საქმე ამოღებულ იქნა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტის ქვემდებარეობიდან და ობიექტური გამოძიების უზრუნველყოფის მიზნით 2014 წლის 21 ნოემბერს გადაეცა ქ.თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილს. 588 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იმავე დღეს, როდესაც საქმე გამოსაძიელად გადაეცა პროკურატურას, მითითებულ საქმეზე შეიცვალა კვალიფიკაცია და გამოძიება გაგრძელდა სსკ-ის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტებითა და 3782-ე მუხლის პირველი ნაწილით. ნიშანდობლივია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველმა არაერთ საჯარო განცხადებაში მოუწოდა საგამოძიებო ორგანოებს გამოძიება ეწარმოებინათ სპეციალური მუხლით საქართველოს სისხლის სამართლის 1443-ე მუხლით და არა 333-ე მუხლით. თუმცა, უშედეგოდ. აღსანიშნავია, რომ მხოლოდ 2014 წლის 04 დეკემბერს სისხლის სამართლის საქმეს გამოეყო ცალკე წარმოებად საქმე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 3782-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ნიშნებით და ქვემდებარეობით, შემდეგი გამოძიების წარმოების მიზნით, გადაეგზავნა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტს. ხოლო შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე მიმდინარე გამოძიება შეწყდა 2015 წლის 15 იანვარს. რამდენადაც საქართველოს სახალხო დამცველის განსაკუთრებული ინტერესის სფეროს წარმოადგენს არასათანადო მოპყრობის ფაქტების ეფექტიანი გამოძიება, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი გაეცნო ხსენებულ სისხლის სამართლის საქმეს, 745 გამოძიების ეფექტიანობის შეფასების მიზნით. საქმის მასალების გაცნობის შედეგად დგინდება, რომ მოცემული საქმის გამოძიება არ უზრუნველყოფდა გამოძიების ინსტიტუციური დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის პრინციპების დაცვას. გამოიკვეთა რამდენიმე საყურადღებო საკითხი, რომლებსაც მოკლედ მიმოვიხილავთ და რომელთა არსებობა კითხვის ნიშნებს აჩენს გამოძიების ეფექტიანობასთან დაკავშირებით, კერძოდ: - 12.11.2014 - სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტში დაიწყო გამოძიება სსკ-ის 3782-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ნიშნებით (პატიმრობის ან თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში, დროებითი ყოფნის იზოლატორსა და ჰაუპტვახტში მოთავსებული პირის მიერ აკრძალული საგნის შენახვა, ტარება, ამ საგნით სარგებლობა). საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულები 2015 წლის 02 ივნისს ქ.თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში გაეცნენ პატიმრების მიმართ განხორცილეებული შესაძლო არასათანადო მოპყრობის საქმის მასალებს. ასევე, შეისწავლეს 2016 წლის 03 თებერვალს თბილისის საქალაქო სასამართლოდან მოწოდებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 3782-ე მუხლით დაკვალიფიცირებული საქმის მასალებს. 745 589 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 - 12.11.14 – N8 დაწესებულების დირექტორის მოადგილემ შეტყობინება გააგზავნა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტში 746 და აცნობა, პატიმრების მიერ აკრძალული საგნით სარგებლობისა და მ.უ.-ს მიერ თვითდაზიანების მიყენების თაობაზე. შესაბამისად, ითხოვდა შემდგომ რეაგირებას. - 2014 წლის 12 ნოემბრიდან 20 ნოემბრამდე მოცემულ საქმეზე გამოძიებას აწარმოებდა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო სამსახური. შესაბამისად, სწორედ, ამ საგამოძიებო უწყების მიერ იქნა ჩატარებული ძირითადი საგამოძიებო მოქმედებები. 747 ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ ხსენებულ საგამოძიებო სამსახურს ჰქონდა ინფორმაცია პატიმრების სხეულზე არსებული დაზიანებების შესახებ, არც ერთი ეფექტიანი საგამოძიებო მოქმედება არ ჩაუტარებია, აღნიშნული დაზიანებების წარმოშობის მექანიზმისა და ხანდაზმულობის დადგენის მიზნით. - 2014 წლის 21 ნოემბერს - ფაქტის განხორციელებიდან მე-9 დღეს მოცემული საქმე გამოსაძიებლად გადაეცა თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილს. დღევანდელი პენიტენციური დეპარტამენტი. 2014 წლის 13 და 14 ნოემბერს - დაიკითხნენ N8 დაწესებულების თანამშრომლები (უსაფრთხოების განყოფილების ინსპექტორები და სამართლებრივი რეჟიმის ინსპექტორი). აღნიშნული მოწმეები საუბრობენ პატიმრების მხრიდან საკანში რეჟიმის დარღვევასა და ალკოჰოლის მიღების ფაქტზე. მნიშვნელოვანია, რომ თანამშრომლები ადასტურებდნენ, მ.უ.-ს სხეულზე არსებულ დაზიანებებს და აცხადებდნენ, რომ პატიმარმა მიიყენა თვითდაზიანება, რაც გახდა ხელბორკილის დადების წინაპირობა. 19.11.14 - ხსენებული პატიმარი დაკითხა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტმა. მ.უ.-მ არ დაადასტურა არასათანადო მოპყრობის ფაქტი. თუმცა, ჩვენება შედგება სულ რამდენიმე ხაზისგან, არის ძალიან ზოგადი და ბუნდოვანი. გამომძიებლს არ დაუსვამს არც ერთი შეკითხვა, მათ შორის, არც პატიმრის სხეულზე არსებული დაზიანებების, ხელბორკილის დადების წინაპირობებისა და საფუძვლების ან თუნდაც, აკრძალული საგნის მოხმარების თაობაზე. 19.11.14 - სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტმა გამოითხოვა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის უსაფრთხოების სამმართველოდან 2014 წლის 12 ნოემბრის ფაქტის ამსახველი ვიდეო-ჩანაწერები. 21.11.14 - სასჯელაღსრულების დეპარატამენტმა საგამოძიებო უწყებას აცნობა, რომ ვიდეო-ჩანაწერები 24 საათში ავტომატურად იშლება და შესაბამისად, გამოძიებისთვის საინტერესო ჩანაწერებს ვერ მიაწვდიდნენ. 19.11.14 - სასჯელაღსრულების საგამოძიებო დეპარტამენტმა მოითხოვა N8 დაწესებულებიდან ინფორმაცია პატიმრების მიმართ შემაკავებელ სპეციალური საშუალებების გამოყენების შესახებ. იმავე დღეს N8 დაწესებულებამ მიაწოდა ინფორმაცია იმასთან დაკავშირებით, რომ ხელბორკილი გამოყენებულ იქნა მხოლოდ მ.ფ.-სა და მ.უ.-ს მიმართ. ამასთან, საგამოძიებო დეპარტამენტს ეცნობა, რომ დაწესებულებას მოეპოვება მხოლოდ 20 ხელბორკილი და ფეხბორკილი არ ერიცხებათ ბალანსზე. 746 747 590 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 - მიუხედავად იმისა, რომ ქ.თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის მიერ ჩატარებული იყო არაერთი საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედება, ეფექტიანობის თვალსაზრისით არანაირი შედეგი არ დამდგარა. 748 ქ.თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის მიერ გადაუდებელი აუცილებლობით, ჩატარდა ჩხრეკა N8 დაწესებულების სამორიგეოში და სასაწყობო სათავსოებში, ფეხბორკილების აღმოჩენის მიზნით, მაგრამ ფეხბორკილი ვერ იქნა ნაპოვნი. სახალხო დამცველი არ საუბრობდა რაიმე სპეციალურ მოწყობილობაზე - ე.წ. ფეხბორკილზე. სახალხო დამცველი მიუთითებდა, რომ მისმა რწმუნებულებმა ნახეს მ.უ. ხელფეხშეკრულ მდგომარეობაში, კერძოდ, შეკრული ხელ–ფეხი ერთმანეთზე ჯაჭვით ჰქონდა მიბმული (ბორკილი წარმოადგენდა ერთიან კონსტრუქციას გადაბმის გამო). ამასთან, ყურადსაღებია ის გარემოება, რომ მხოლოდ სპეციალურ სასაწყობო სათავსოსა და სამორიგეო განყოფილებაში კონკრეტული კანონსაწინააღმდეგო ნივთის აღმოუჩენლობა, არ გამორიცხავს N8 დაწესებულებაში მოცემული ნივთის არსებობას. აღსანიშნავია, რომ 2014 წლის 19 დეკემბერს დაიდო მ.უ.-ს სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნა, რომელიც ადასტურებს მის სხეულზე დაზიანებების არსებობის ფაქტს. საყურადღებოა, რომ დასკვნის მიხედვით, დაზიანებები განვითარებულია რაიმე მკვრივი, ბლაგვი საგნის მოქმედებით და დაზიანებები ხანდაზმულობით არ ეწინააღმდეგება საქმის გარემოებაში მითითებულ თარიღს (2014 წლის 12 ნოემბერს). 2014 წლის 22 ნოემბერს ქ.თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის გამომძიებლებმა დაკითხეს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულები. სამწუხაროდ, საგამოძიებო სტრუქტურის ინტერესი ძირითადად აქცენტირებული იყო სახალხო დამცველის აპარატის სტრუქტურულ მოწყობასა და შიდა რეგულაციების/ინსტრუქციების შინაარსზე და არა უშუალოდ შესაძლო არასანათადო მოპყრობის ფაქტთან დაკავშირებით მათთვის ცნობილ ფაქტობრივ გარემოებებზე. ნიშანდობლივია, რომ ექვსივე პატიმრის დაკითხვა განხორციელედა არაერთგზის, თუმცა, მათი პირველადი დაკითხვა და ყველა ძირითადი საგამოძიებო მოქმედებები ჩაატარა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურმა და არა საქართველოს პროკურატურამ, რაც ასევე ინტერესთა კონფლიქტის და მიკერძოებული გამოძიების პირდაპირი მაგალითია. შესაძლო არასათანადო მოპყრობის 22.11.14 - ქ.თბილისის პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის მიერ გადაუდებელი აუცილებლობის გამო ჩატარდა ჩხრეკა N8 დაწესებულებაში. დათვალიერდა კომპიუტერები (ე.წ. პულტების ოთახში), თუმცა სასურველი ვიდეო-ჩანაწერები ვერ ამოიღეს. 21.11.14 და 09.12.14 - დაიკითხნენ მ.უ.-სა და მ.ფ.-ს თანასაკნელები, რომლებმაც დაადასტურეს, რომ საკანში მ.უ.-ს დაზიანებები არ ჰქონდა და საბადრაგო სამსახურის მანქანაში (ექსპერტიზაზე გადაყვანის დროს, 12.11.14 -ში საღამოს საათებში) შენიშნეს. 748 591 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფაქტზე გამოძიების მიმდინარეობისას არც ერთი პატიმრის, მათ შორის, მ.უ.-სა და მ.ფ.-ს კანონიერ ინეტრესებს არ იცავდა ადვოკატი. შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების შეწყვეტის 2015 წლის 15 იანვრის დადგენილებაში მითითებულია: „მიუხედავად იმისა, რომ სახალხო დამცველი წინადადებაში მოყვანილი გარემოებების შესახებ ინფორმაციას ფლობდა 2014 წლს 12 ნოემბერს, 19 ნოემბრამდე აღნიშნულის შესახებ სამართალდამცავი ორგანოს ინფორმირება არ მომხდარა, რამაც კონკრეტულ შემთხვევაში შეუძლებელი გახადა შესაძლო რიგში აღინიშნოს, მტკიცებულებების მოპოვება.“ მოყვანილ გარემოებასთან დაკავშირებით პირველ უნდა რომ საქართველოს სახალხო დამცველმა, მოცემულ ფაქტთან დაკავშირებით ინფორმაციისა და შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტის დამადასტურებელი დოკუმენტაციის მაქსიმალურად სრულად მოპოვების შემდეგ, საქართველოს მთავარ პროკურორს მიმართა 2014 წლის 17 ნოემბერს და არა 19 ნოემბერს, როგორც ეს მითითებულია გამოძიების შეწყვეტის დადეგნილებაში. მეორე რიგში, ხაზგასასმელია ის გარემოება, რომ N8 დაწესებულების თანამშრომლები (უსაფრთხოების განყოფილების ინსპექტორები და სამართლებრივი რეჟიმის ინსპექტორი) დაიკითხნენ მხოლოდ შემდეგ თვეს - იმავე წლის 13 და 14 დეკემბერს და ისინი მიუთითებდნენ პატიმრის სხეულზე არსებული დაზიანების შესახებ. შესაბამისად, საქართველოს პროკურატურისთვის, იყო რა საგამოძიებო მოქმედებათა ზედამხედველი უწყება, ფაქტის განხორციელებიდან მეორე დღესვე ცნობილი იყო პატიმართა სხეულის დაზიანებების - პატიმართა მიმართ განხორციელებული შესაძლო არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაცია. მიუხედავად ამისა, არ გაუტარებია შესაბამისი ღონისძიებები გამოძიების ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფის მიზნით, არ ამოუღია საქმე საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურიდან და არ დაუქვემდებარებია საქართველოს პროკურატურისთვის. ინსტიტუციური დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფის მიზნით, არანაირი ღონისძიება არ გაუტარებია არც საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურს. ამასთან, მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაციის საფუძველზე დამოუკიდებელი და ეფექტიანი გამოძიების წარმოების ვალდებულება გამომდინარეობს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლიდან და თითოეულ ხელშემკვრელ სახელმწიფოს მისი უპირობო დაცვის ვალდებულება გააჩნია. მსგავს შემთხვევაში არათუ საქართველოს სახალხო დამცველის მიმართვა, არამედ ფორმალური საჩივრის არსებობაც კი ავტომატურად წარმოშობს 592 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახლემწიფოს შესაბამის ვალდებულებას, რაც ამ კონკრეტულ შემთხვევაში არც ერთ პასუხისმგებელ უწყებას არ განუხორციელებია. როგორც უკვე აღინიშნა, 2014 წლის 04 დეკემბერს სისხლის სამართლის საქმეს გამოეყო ცალკე წარმოებად საქმე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 3782-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ნიშნებით და ქვემდებარეობით, შემდეგი გამოძიების წარმოების მიზნით, გადაეგზავნა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტს. ნიშანდობლივია, რომ 2016 წლის 09 იანვრის საქართველოს მთავარი პროკურატურის წერილით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ ხსენებული ექვსი პატიმრიდან ოთხის, მათ შორის, მ.უ.-ხ მიმართ, უკვე გამოტანილია გამამტყუნებელი განაჩენი, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 3782-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ქმედებისთვის, ხოლო დანარჩენი ორი პატიმრის, მათ შორის, მ.ფ.-ს მიმართ, ამჟამადაც მიმდინარეობს საქმის განხილვა. იგივე ინფორმაცია დადასტურდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2016 წლის 03 თებერვლისა და 2016 წლის 05 თებერვლის წერილებით, ასევე, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს მიეწოდა დასრულებული საქმეების მასალების სრული ასლები. საქმის მასალების მიხედვით, ოთხივე გამამტყუნებელი განაჩენი, საქმის არსებითი განხილვის გარეშე და საპროცესო შეთანხმების გაფორმების საფუძველზე, თბილისის საქალაქო სასამართლომ გამოიტანა 2015 წლის ნოემბრისა და დეკემბრის თვეებში. ყურადსაღებია, რომ კერ კიდევ 2014 წლის 12 და 13 ნოემბერს დაიდო ნარკოლოგიური, ფსიქოტროპული და ალკოჰოლური თრობის შესახებ ექსპერტიზის დასკვნები და გამოიკვეთა, რომ ექვსი პატიმრიდან (მ.უ.-ს და მ.ფ.-ს საკანში იმყოფებოდა სულ 06 პატიმარი) - ხუთს ჰქონდა მსუქუბი ხარისხის ალკოჰოლური თრობა. მეექვსეს, ასევე, ჰქონდა მცირე რაოდენობით ალკოჰოლი, თუმცა, სიმთვრალის ხარისხს არ აკმაყოფილებდა და როგორც ექსპერტმა მოგვიანებით დაკითხვისას განმარტა, გამოკვლვის დაგვიანებით ჩატარებით იყო განპირობებული მსგავსი შედეგის მიღება - თრობის ხარისხის შემცირება. ნიშანდობლივია, რომ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე გამოძიების შეწყვეტამდე (15.01.2015) ექვსივე პატიმარი დაიკითხა თხუთმეტჯერ. მხოლოდ ორმა მათგანმა აღიარა ალკოჰოლური სასმელის, ე.წ. ბრაგას დამზადება-მოხმარების ფაქტი. თუმცა, თანასაკნელების მონაწილეობა დანაშაულებრივ ქმედებაში გამორიცხეს. მუხლით უშუალოდ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 3782-ე გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენის დამადასტურებელი მტკიცებულებები, საქმის ცალკე წარმოებად გამოყოფის შემდეგ (2014 წლის 04 დეკემბერი), საქმეს არ დამატებია. გარდა, არაერთი განაჩენისა თუ განჩინებისა, რომლებიც ხსენებული პატიმრების მიმართ 593 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოტანილი იყო სხვადასხვა დროს, კონკრეტული სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში და რომელთაგან არც ერთი არ იყო უშუალო შემხებლობაში პატიმრების მიერ ალკოჰოლური სასმელის მოხმარების ფაქტთან. მიუხედავად ამისა, შესაძლო მომხდარი ფაქტიდან დაახლოებით ერთი წლის შემდეგ, 2015 წლის 04 ნოემბერს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტის მიერ მოწმის სახით იკითხება ერთ-ერთი პატიმარი, რომელიც წინა ჩვენებებისგან განსხვავებულ ჩვენებას აძლევს, აღიარებს ალკოჰოლური სასმელის მიღების ფაქტს და ამხელს დანარჩენ ხუთ თანასაკნელსაც. იმავე დღეს, ხსენებულ პატიმარს სცნობენ ბრალდებულად და მომდევნო დღეს, 2015 წლის 05 ნოემბერს დანარჩენი ხუთი პატიმრის მიმართაც გამოდის ბრალდების შესახებ დადეგნილებები. ამის შემდეგ კი ყველა პატიმარი იკითხება ბრალდებულის სახით და ყველა მათგანი აღიარებს ჩადენილ დანაშაულს. მოგვიანებით (2015 წლის ნოემბრის თვის ბოლოს და დეკემბრის თვეში) თითოეულ მათგანს პროკურორის მიერ შეეთავაზათ საპროცესო შეთანხმების გაფორმება, რაზეც ექვსივე პატიმარი დათანხმდა. მოვლენათა ზემოაღნიშნული ქრონოლოგია მათი სამართლებრივი შედეგების მიხედვით მესამე პირში აღძრავს გონივრულ ეჭვს: - პატიმრებს ბრალი წარედგინათ მათ წინააღმდეგ გამოძიების დაწყებიდან დაახლოებით 1 წლის შემდეგ; - პატიმრებისთვის ბრალის წარდგენის დროს რაიმე ახალი მტკიცებულება რომელიც არსებითაც ცვლიდა საქმეში უკვე არსებულ მტკიცებულებათა ერთობლიობით მიღებულ შედეგს, არ იყო მოპოვებული, გარდა ერთ-ერთი პატიმრის აღიარებითი ჩვენებისა; - ერთ-ერთი პატიმრის აღიარებითი ჩვენება არ აღმოჩნდა საკმარისი პატიმრების სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მისაცემად იმ პერიოდში, როდესაც თავად პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე მიმდინარეობდა გამოძიება. აღიარებითი ჩვენება საკმარისი აღმოჩნდა პასუხისგებაში მისაცემად მხოლოდ მას შემდეგ, რაც შეწყდა გამოძიება პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე; - პატიმრებისათვის ბრალის წარდგენა განხორციელდა მას შემდეგ, რაც შეწყდა საქმე მათ მიმართ არასათანადო მოპყრობის განხორციელების ფაქტზე; - პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე გამოძიების მიმდინარეობისას მათი პასუხისგებაში მიცემა არ განხორციელდა, მიუხედავად იმისა, რომ საქმეში არსებობდა ის მტკიცებულებები, რომელსაც 1 წლის შემდეგ ბრალდება დაეყრდნო; 2. გამოძიების დაწყებაზე უარის თქმა 594 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველის გასული წლების ანგარიშებში დაფიქსირდა არაერთი შემთხვევა, როცა დანაშაულის ნიშნების არსებობის (მათ შორის, სამართალდამცავი ორგანოების და პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლეთა მხრიდან შესაძლო არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტებზე პირთა განცხადება) მიუხედავად, არ მომხდარა გამოძიების დაწყება. საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციას წარმოადგენდა ყველა ასეთ შემთხვევაში, პირველ ყოვლისა, გამოძიების დაწყება და შემდგომ ამისა, ეფექტიანი გამოზიების წარმოება. მიუხედავად ამისა, საანგარიშო პერიოდში, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილ არაერთ საქმეში სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე მითითების მიუხედავად არ იქნა დაწყებული გამოძიება. ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე-3 მუხლი გულისხმობბს ოფიციალურო გამოძიების ჩატარების პოზიტიურ ვალდებულებას. ამრიგად, ხელისუფლება ვალდებულია, საჩივრის შეტანისთანავე დაიწყოს მოქმედება. მაშინაც კი, როცა საჩივარი, როგორც ასეთი, არ არის შეტანილი, აუცილებელია გამოძიების დაწყება, თუ არსებობს საკმარისად ზუსტი მონაცემები, რომლებიც იძლევა ფიქრის საფუძველს, რომ ადგილი ჰქონდა წამებას ან არასათანადო მოპყრობას. ამ კონტექსტში, სისწრაფისა და გონივრული გულმოდგინების მოთხოვნა აშკარაა. 749 საქართველოს კანონმდებლობით დანაშაულის შესახებ ინფორმაციის მიღების შემთხვევაში გამომძიებელი, პროკურორი ვალდებული არიან დაიწყონ გამოძიება. გამომძიებლის მიერ გამოძიების დაწყების თაობაზე დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს პროკურორს. 750 ამასთან, გამოძიების დაწყების საფუძველია დანაშაულის შესახებ ინფორმაცია, რომელიც გამომძიებელს ან პროკურორს მიაწოდეს, გამოვლინდა სისხლის სამართლის პროცესის დროს ან გამოქვეყნდა მასმედიაში. 751 გამოძიების დაწყებისთვის ნებისმიერი ინფორმაცია არის საკმარისი, რომელიც სავარაუდო დანაშაულზე მიუთითებს. გამოძიების დაწყების შემდეგ, თუ მტკიცებულებების მოპოვების შემდეგ გამოიკვეთა გამოძიების შეწყვეტის საფუძველი, მათ შორის, დანაშაულის ელემენტების არარსებობა, მიიღება გამოძიების შეწყვეტის დადგენილება. ამდენად, აუცილებელია, დანაშაულის შესახებ ინფორმაციის მიღებისთანავე დაიწყოს გამოძიება. წინარე მოქმედებების ჩატარებას გამოძიების დაწყებამდე, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი არ ითვალისწინებს. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შესწავლილი საქმეებიდან დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც მიუხედავად დანაშაულის შესახებ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,ალიევი საქართველოს წინააღმდეგ.“ 750 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მე–100 მუხლი, პირველი ნაწილი. 751 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 101–ე მუხლი, პირველი ნაწილი. 749 595 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფორმაციის შემცველი განცხადებებისა, გამოძიება არ დაწყებულა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოქალაქეთა განცხადებები პოლიციელთა მხრიდან სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის თაობაზე, ასევე, პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებული ბრალდებულების/მსჯავრდებულების განცხადებები დაწესებულების თანამშრომელთა მხრიდან განხორციელებული სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის თაობაზე. საქართველოს კონსტიტუციის მე–17 მუხლის და ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენიციის“ მე–3 მუხლის აბსოლუტური ხასიათიდან გამომდინარე, არასათანადო მოპყრობის თაობაზე განცხადება სახელმწიფოს აკისრებს ვალდებულებას პირველ ყოვლისა, დაიწყოს და ჩაატაროს ეფექტიანი გამოძიება მართლმსაჯულების განხორცილების მიზნით. პროკურორს უფლება აქვს: კანონის მოთხოვნათა შესასრულებლად ჩაატაროს შემოწმებები დაკავებულთა მოთავსების ადგილებსა და პენიტენციურ და სხვა დაწესებულებებში, რომლებიც სასჯელს ან სასამართლოს მიერ დანიშნულ სხვა იძულებითი ხასიათის ღონისძიებებს შესაბამის აღასრულებენ; მოცემული დაწესებულებებში შევიდეს უფლებამოსილებათა ნებისმიერ დროს; განსახორციელებლად გამოკითხოს დაკავებული, დაპატიმრებული, მსჯავრდებული და პირები, რომლებსაც შეფარდებული აქვთ იძულებითი ღონისძიებები; გაეცნოს დოკუმენტებს, რომელთა საფუძველზედაც პირები დაკავებული, დაპატიმრებული არიან, იხდიან ღონისძიებები. 752 დანაშაულის სასჯელს შესახებ ან შეფარდებული ინფორმაციის აქვთ მიღებისას იძულებითი აუცილებელი და სავალდებულოა გამოძიების დაწყება და კანონით განსაზღვრული ზემოაღნიშნული უფლებამისილება – ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა გამოკითხვა არ წარმოადგენს გამოძიების წინარე ეტაპს/ქმედებას. აღსანიშნავია, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი რამდენიმე საქმე, როცა საქართველოს იზოლატორებიდან შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების საქართველოს პროკურატურისთვის შეტყობინების მიუხედავად, რომლის თანახმად გარეგული დათვალიერებისას დაკავებულს სხეულზე აღენიშნებოდა დაზიანებები, გამოძიება არ დაწყებულა. ამასთან, გამოძიების დაწყებისთვის პირის განცხადების/საჩივრის არსებობა სავალდებულო არ არის. ინფორმაციის ნებისმიერი ფორმით (მათ შორის, დაკავებულის სხეულზე არსბული დაზიანების არსებობის დამადასტურებელი დოკუმენტის არსებობისას) მიღებისას უნდა დაიწყოს გამოძიება. აპარატის მიერ შესწავლილ რამდენიმე საქმეში გამოძიება იმ საფუძვლით არ დაიწყო, რომ პირს, არ ჰქონდა პრეტენზია. საანგარიშო პერიოდში, სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწალილი საქმეები ადასტურებს საგამოძიებო ორგანოების მხრიდან კანონმდებლობით გათვალისწინებული 752 ,,პროკურატურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე–17 მუხლი, პირველი პუნქტი. 596 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ვალდებულებების შეუსრულებლობას და გამოძიების დაწყების მოთხოვნის უგულებელყოფას. თვალსაჩინოებისთვის წარმოგიდგენთ რამდენიმე შემთხვევას. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლეების მიმართ განხორცილებული შესაძლო ზეწოლის ფაქტი 2015 წლის 18 სექტემბერს, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ვებ.გვერდზე გავრცელდა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განცხადება, სადაც მითითებულია, რომ „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმის მიერ 2015 წლის 16 სექტემბერს #3/2/646 გადაწყვეტილების (საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, კონსტიტუციური სარჩელი #646) გამოცხადების შემდეგ განვითარებული მოვლენები მიუთითებს, რომ ზოგიერთი ჯგუფების მხრიდან ხორციელდება მიზანმიმართული ზეწოლა საკონსტიტუციო სასამართლოზე და ინდივიდუალურად მოსამართლეებზე. მოსამართლეთა საცხოვრებელ სახლებთან იკრიბებიან გაურკვეველი პიროვნებები, მოსამართლეთა მიმართ კეთდება მუქარის შემცველი განცხადებები და ფიზიკური ანგარიშსწორების პირდაპირი მოწოდებები. კითხვის ქვეშ დგება საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლეთა და მათი ოჯახის წევრების უსაფრთხოება.“753 ამავე განცხადებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო მიმართავს სამართალდამცავ ორგანოებს, იმოქმედონ კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად, მოახდინონ ადეკვატური რეაგირება და უზრუნველყონ საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლეებისა და მათი ოჯახის წევრების უსაფრთხოება. საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად 754, 2015 წლის სექტემბერსა და ოქტომბერში მასმედიის საშუალებებით გავრცელებულ ინფორმაციასთან დაკავშირებით, რომელიც შეეხებოდა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლეებისა და მათი ოჯახის წევრებზე განხორციელებულ შესაძლო მუქარის ფაქტებს, აჭარის ა/რ პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის არაერთი მცდელობის მიუხედავად საკონსტიტუციო სასამართლოს წარმომადგენლებთან კომუნიკაციის შედეგად ვერ მოხერხდა მოსამართლეთა საკონტაქტო მონაცემების მოპოვება შესაბამისი სამართლებრივი პროცედურების განხორციელების მიზნით. აღნიშნულიდან გამოდმინარე, 2015 წლის 29 ოქტომბერს, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარის სახელზე გაგზავნილი იქნა ოფიციალური წერილი, რომლითაც მოთხოვნილი იქნა მოსამართლეთა საკონტაქტო ინფორმაციის მიწოდება შესაბამისი სამართლებრივი პროცედურების განხორციელბის მიზნით, თუმცა აღნიშნულ წერილზე პასუხი აჭარის ა/რ პროკურატურას მოცემულ დრომდე არ მიუღია. რაც შეეხება ქ. თბილისში საკონსტიტუციო 753 754 იხ. http://www.constcourt.ge/ge/news/saqartvelos-sakonstitucio-sasamartlos-gancxadeba1.page საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 24 ნოემბრის #13/72571 წერილი 597 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასამართლოს წევრების, ასევე, სასამართლოს თავმჯდომარის საცხოვრებელ სახლებთან გამართულ აქციებს, საქართველოს პროკურატურის ზემოაღნიშნული წერილის თანახმად, საკონსტიტუციო სასამართლოს წევრების სახლებთან გამართულ აქციებთან დაკავშირებით გამოიკითხა რამდენიმე პირი. მითითებულ ფაქტებთან დაკავშირებით გამოძიება არ დაწყებულა. ნ. ხ.–ს საქმე მოქალაქე ნ.ხ.–ს განმარტებით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მხრიდან ადგილი აქვს მოქალაქის სისტემატურად დაბარებას დიდუბე– ჩუღურეთის რაიონის სამმართველოს პოლიციის პირველ განყოფილებაში, სადაც აყენებენ სიტყვიერ და ფიზიკურ შეურაცხყოფას. 2015 წლის 14 თებერვალს, დილის საათებში, პოლიციის თანამშრომლებმა წაიყვანეს ზემოაღნიშნულ განყოფილებაში და ცდილობდნენ მისგან მიეღოთ აღიარებითი ჩვენება. ნ. ხ.–ს მიერ ადვოკატთან შეხვედრის მოთხოვნისთანავე, პოლიციის თანამშრომლებმა ცემეს (ურტყამდნენ თავის არეში) და აიძულეს ჩვენებაზე ხელმოწერა. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა755, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის დიდუბე–ჩუღურეთის სამმართველოს პირველი განყოფილების წარმოებაში არსებულ სისხლის სამართლის #002060215001 საქმეზე, 2015 წლის 14 თებერვალს მოწმის სახით დაიკითხა ნ. ხ. 2015 წლის 06 აპრილს, ნ. ხ.–მ განცხადებით მიმართა ქ. თბილისის დიდუბე–ჩუღურეთის რაიონულ პროკურატურას, სადაც უთითებდა, რომ მოწმის სახით დაკითხვის დროს პოლიციის თანამშრომლებმა მიაყენეს შეურაცხყოფა. განცხადებაში მოყვანილი ფაქტობრივი გარემოებების შესწავლის მიზნით, ქ. თბილისის დიდუბე– ჩუღურეთის რაიონული პროკურატურის პროკურორი შეხვდა და ესაუბრა ნ.ხ.–ს, აგრეთვე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის დიდუბე–ჩუღურეთის პოლიციის პირველი განყოფილების გამომძიებელს. ფაქტობრივი გარემოებების შესწავლის შედეგად არ გამოიკვეთა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენის ფაქტი, რის გამო ნ.ხ–ს განცხადების საფუძველზე გამოძიება არ დაწყებულა. გ. გ.–ს საქმე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციისა და მონიტორინგის დეპარტამენტის მიერ ჩატარებული მონიტორინგის დროს შესწავლილი და მოპოვებული დოკუმენტაციის თანახმად, 2015 წლის 3 მარტის მოქალაქე გ. გ.–ს ადმინისტრაციული 755 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 20 მაისის #13/32407 წერილი. 598 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავების ოქმისა 756 და 2015 წლის 6 მაისის ბრალდებულ გ. გ.–ს დაკავების ოქმის 757 (დაკავება განახორციელა შსს ქობულეთის რაიონული სამმართველოს თანამშრომლებმა) მიხედვით, ბრალდებულს აღენიშნებოდა სხეულის სხვადასხვა სახის დაზიანებები. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად , 2015 წლის 04 მარტს, აჭარის ა/რ პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში 758 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აჭარისა და გურიის რეგიონალური დროებითი მოთავსების იზოლატორიდან შევიდა შეტყობინება იმის შესახებ, რომ 2015 წლის 04 მარტს, ქობულეთის იზოლატორში შესახლებული იქნა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქობულეთის რაიონული სამმართველოს თანამშრომლების მიერ ადმინისტრაციული წესით დაკავებული გ. გ., რომელსაც იზოლატორშივე ჩაუტარდა სამედიცინო დათვალიერება და შედგა დაზიანებების ამსახველი ოქმი. საქმის მასალების მიხედვით, 2015 წლის 05 მარტს, გამომძიებელი ტელეფონის საშუალებუთ გაესაუბრა გ. გ.–ს და გამოკითხვის მიზნით სთხოვა გამოცხადებულიყო აჭარის ა/რ პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილში. სატელეფონო საუბარში გ. გ.–მ მიზანშეუწონლად მიიჩნია პროკურატურაში გამოცხადება, ვინაიდან პოლიციის მუშაკების მხრიდან მის მიმართ არანაირ კანონსაწინააღმდეგო ქმედებას ადგილი არ ჰქონია. გ. გ.–მ განაცხადა, რომ მას არანაირი საჩივარი ან პრეტენზია არ გააჩნია, რაზეც გამომძიებლის მიერ შედგა სატალეფონო გასაუბრების ოქმი. ი. ს.–ს საქმე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის და მონიტორინგის დეპარტამენტის მიერ 2015 წლის ივლისის თვეში განხორციელებული მონიტორინგის დროს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორში დაფიქსირდა შემთხვევა, როდესაც დაკავებულ პირს დაზიანება სავარაუდოდ დაკავების შემდეგ მიადგა: ზუგდიდში, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორში პოლიციელმა შეიყვანა დაკავებული, რომელსაც დაზიანებები იმ დროისთვის ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის (შეივსო ქობულეთის რაიონულ სამმართველოში) თანახმად, 2015 წლის 03 მარტს, 23:50 საათზე, საქართველოს ადმინისტრაციული წესით დაკავებულ გ.გ.–ს ვიზუალური დათვალიერებისას ,,თავზე აღენიშნებოდა სისხლჩაქცევები, შუბლზე და მარცხენა ლოყაზე აღენიშნება სიწითლე, ასევე, კისრის არეში აღენიშნება ნაკაწრები, მარჯვენა ხელის მტევანზე აღნიშნება მოწითალო ფერის ლაქები, ცხვირზე სიწითლე და ნაკაწრი.“ 757 ბრალდებულის დაკავების ოქმის თანახმად, 2015 წლის 06 მაისს, 00:30 საათზე, ბრალდებულის სახით დაკავებულ გ. გ.–ს ვიზუალური დათვალიერების დროს მარჯვენა ხელზე აღენიშნებოდა დაზიანება. 758 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2015 წლის 13 ოქტომბრის #13/64151 წერილი. 756 599 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არ აღენიშნებოდა. 759 საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების მიზნით, დაკავებული ი. ს. გაყვანილ იქნა დროებითი მოთავსების იზოლატორიდან და როდესაც იგი დააბრუნეს კვლავ იზოლატორში, დაკავებულის მას აღენიშნებოდა დაზიანება, მარცხენა მკლავზე სისხლნაჟღენთი. განმარტებით, მას აღნიშნული დაზიანება მიაყენეს პოლიციის თანამშრომლებმა საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების დროს და გააჩნდა პრეტენზიები პოლიციის თანამშრომელთა მიმართ. 760 2015 წლის 27 მაისს, 19:30 საათზე დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომელმა ტელეფონის საშუალებით ზემოაღნიშნული ფაქტის შესახებ აცნობა ზუგდიდის რაიონული პროკურატურის პროკურორს. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად 761, მოწმის სახით დაიკითხა ი. ს., რომელმაც განაცხადა, რომ დაზიანებასთან დაკავშირებით განცხადება გააკეთა აღელვების ნიადაგზე და არავის მიმართ პრეტენზია არ აქვს, რაც ასევე არ განუცხადებია სასამართლოში საქმის განხილვის დროს. აღნიშნულ ფაქტზე გამოძიება არ დაწყებულა. ი. ა.–ს საქმე 2014 წლის 12 ნოემბერს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებმა მოინახულეს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N6 დაწესებულებაში განთავსებული მსჯავრდებული ი. ა. მსჯავრდებულის განცხადებით, 2014 წლის 28 სექტემბერს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N8 დაწესებულებიდან მოტყუებით გადაიყვანეს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N6 დაწესებულებაში. დეპარტამენტის N6 დაწესებულების ი.ა.–ს გადმოცემით, თანამშრომლებმა სასჯელაღსრულების პირადი და ჰიგიენისთვის აუცილებელი ნივთები არ მიაწოდეს, იგი მოათავსეს სამარტოო საკანში. ი.ა. ასევე აღნიშნავს, რომ სამარტოო საკანში ყოფნისას სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის #6 დაწესებულების თანამშრომლები ეპყრობოდნენ დამამცირებლად და აყენებდნენ სიტყვიერ და ფიზიკურ შეურაცხყოფას. მისივე მტკიცებით, ზეწოლა სხვა პატიმრების მიმართაც ხორციელდებოდა და პერიოდულად ესმოდა შეურაცხყოფის და ფიზიკური ძალადობის ხმა. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას მსჯავრდებულ ი. ა.ს მიმართ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ზუგდიდის დროებითი მოთავსების იზოლატორში 2015 წლის 27 მაისს შედგენილი დაკავებულის გარეგნული დათვალიერების ოქმი. 760 ზუგდიდის დროებითი მოთავსების იზოლატორში შედგენილი დაკავებულის გარეგნული დათვალიერების ოქმი. 761 საქართველოს მთავარი პროკურატურისთვის გაგზვანილი 2015 წლის 22 ოქტომბრის #13/65936 წერილი. 759 600 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფაქტებზე შემდგომი რეაგირების განხორციელების მიზნით 762, რომელთაც აღნიშნული განცხადება გადაუგზავნეს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტს 763. მსჯავრდებულის მიმართ განხორციელებულ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე დაიწყო მხოლოდ სამსახურებრივი შემოწმება, რის შედეგადაც არ გამოვლინდა დანაშაულის ნიშნები, ხოლო გამოძიება დაიწყო მის მიერ ჩადენილი თვითდაზიანების ფაქტზე, რომელიც მან მიიყენა სამარტოო საკანში 764. ვ.ბ.–ს საქმე მსჯავრდებულის ვ.ბ.-ს განმარტებით, დააკავეს 2014 წლის იანვარში, რა დროსაც პოლიციელებმა მიაყენეს ფიზიკური შეურაცხყოფა. ამასთან, მსჯავრდებულმა განაცხადა, რომ პოლიციელი გ.დ. მას დაემუქრა, ხოლო, პროკურორმა ბ.ბ.-ს მხრიდან მის მიმართ განხორციელდა ფსიქოლოგიური ზეწოლა. საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციით 765, 2014 წლის 26 იანვარს, დაკავებისას ვ.ბ.-ს აღენიშნებოდა ძველი დაზიანებები, რაც აისახა დაკავების ოქმში, რომლის თანახმად, ვ.ბ.-მ დაზიანებები მიიღო დაკავებამდე მისთვის უცნობ პირებთან ჩხუბის შედეგად. ვ.ბ. დაიკითხა ორჯერ: 2014 წლის 27 და 28 იანვარს, მათ შორის ერთხელ პროკურორის თანდასწრებით. დაკითხვისას და სასამართლოში პირველი წარდგენისას მოსამართლისათვის ვ.ბ.-ს მის მიმართ განხორციელებული ფიზიკური შეურაცხყოფის ფაქტის შესახებ არ განუცხადებია. 2014 წლის 4 თებერვალს, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის #8 დაწესებულებაში შესახლების შემდეგ შედგენილი ოქმის თანახმად, ვ.ბ.-ს განმარტებით, დაზიანებები, რომლებიც მას აღენიშნება, მიღებული აქვს დაკავებამდე და პრეტენზია არ გააჩნია. ოქმს ხელს აწერს თავად ვ.ბ. მისივე ბრალდების საქმეში ჩატარებული საგამოძიებო მოქმედებებით, ვ.ბ.-ის დაკავებისას პოლიციის თანამშრომელთა მხრიდან რაიმე კანონსაწინააღმდეგო ქმდების ჩადენის ფაქტი არ დადასტურდა. ასევე, მის მიმართ რაიმე სახის ფიზიკური შეურაცხყოფის ფაქტი არ დადასტურდა ვ.ბ.-ის ბრალდების საქმის სასამართლოში არსებითი განხილვისას. საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ დამატებით წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად 766, ზემოაღნიშნული საკითხები შესწავლილი იქნა ვ.ბ.-ის ბრალდების სისხლის სამართლის საქმეში. 2014 წლის 24 ნოემბრისს #04-18/13738 წერილი. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2014 წლის 09 დეკემბრის #13/7317 წერილი. 764 2014 წლის 24 დეკემბრის წერილი. 765 2015 წლის 21 ივლისის წერილი. 766 2015 წლის 19 აგვისტოს წერილი. 762 763 601 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ პენიტენციური დეპარტამენტის #8 დაწესებულებიდან და თბილისის საქალაქო სასამართლოდან გამოთხოვილი დოკუმენტაციის თანახმად, #8 პენიტენციურ დაწესებულებაში შესახლებისას შედგენილი 2014 წლის 29 იანვრის სხეულის გარეგანი დათვალიერების ოქმში ფიქსირდება, რომ ვ.ბ.-ს ორივე თვალბუდის არეში აღენიშნებოდა სისხლნაჟღენთები და მკერდის ძვლის არეში ექსკორაცია. ბრალდებულის განმარტებით, აღნიშნული დაზიანება მიიღო დაკავებისას. ოქმს ხელს აწერს ვ.ბ.; 2014 წლის 29 იანვრის ამბულატორიული პაციენტის სამედიცინო ბარათის მიხედვით ირკვევა, რომ ვ.ბ.-ს აღენიშნებოდა ორივე თვალბუდის არეში სისხლნაჟღენთები და მკერდის ძვლის არეში ექსკორაცია, ასევე, სახეზე, ყელზე, გულმკერდზე, მუცლის წინა კედელზე, ორივე ზედა და ქვედა კიდურებზე ნაწიბურები. ბრალდებულის გადმოცემით, დაზიანებები მიიღო დაკავებისას. ზემოაღნიშნული დოკუმენტაციის საქართველოს მთავარ პროკურატურაში გადაგზავნის შემდეგ, საქართველოს მთავარი პროკურატურის წერილით 767 აპარატს ეცნობა, რომ 2015 წლის 23 ოქტომბერს, ქ.თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონულ პროკურატურაში დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან ვ.ბ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების შესაძლო გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. გ.დ.–ს საქმე მოქალაქე გ. დ.–ს განმარტებით, 2015 წლის 03 მარტს, ქ. თბილისში, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლებმა დაკავების შემდეგ ცემეს როგორც ავტომანქანაში, ასევე, ქ. თბილისის მთავარი სამმართველოს გლდანი–ნაძალადევის სამმართველოს პოლიციის მე–8 განყოფილებაში. ძალადობის შედეგად მიიღო ჯანმრთელობის დაზიანება, რის გამო პოლიციის განყოფილებაში გამოძახებული იქნა სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადა და გაეწია სამედიცინო დახმარება. 768 გ. დ.–ს ბრალი წარედგინა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 353–ე მუხლის 769 პირველი ნაწილით. 2015 წლის 28 ოქტომბრის წერილი. სამედიცინო მომსახურების შეთავაზების ოქმის თანახმად, 2015 წლის 03 მარტს, ქ. თბილისის მთავარი სამმართველოს გლდანი–ნაძალადევის სამმართველოს პოლიციის მე–8 განყოფილებაში გ. დ.– ს შეეთავაზა სამედიცნო დახმარება, გამოძახებული იქნა სასწრაფო სამედიცნო დახმარების ბრიგადა და გ. დ.–ს გაეწია სამედიცნო დახმარება 769 პოლიციის მუშაკის ან ხელისუფლების სხვა წარმომადგენლის მიმართ წინააღმდეგობა საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვისათვის ხელის შეშლის, მისი საქმიანობის შეწყვეტის ან შეცვლის მიზნით, აგრეთვე აშკარა უკანონო ქმედებისათვის მისი იძულება, ჩადენილი ძალადობით ან ძალადობის მუქარით, 767 768 602 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გ.დ.-ს სხეულზე არსებული დაზიანებები დაფიქსირებულია როგორც პოლიციის განყოფილებაში შედგენილი ბრალდებულის დაკავებისა და პირადი ჩხრეკის ოქმში 770, ასევე, თბილისისა და მცხეთა-მთიანეთის დროებითი მოთავსების იზოლატორში შედეგენილი გარეგნული დათვალიერების ოქმში. 771 სასამართლო–სამედიცინო ექსპერტიზის დასკვნის 772 თანახმად, გ. დ.–ს აღენიშნებოდა დაზიანებები, 773 რომლებიც განვითათებულია რაიმე მკვრივი–ბლაგვი საგნის მოქმედებით, როგორც ცალ–ცალკე, ისე ერთობლიობაში მიეკუთვნება სხეულს დაზიანებათა მსუბუქ ხარისხს, ჯანმრთელბის მოუშლელად და ხანდაზმულობით არ ეწინააღმდეგება საქმის გარემოებებში მითითებულ ტრავმის მიღების თარიღს. 2015 წლის 9 მარტს, გ. დ.–მ განცხადებით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურ ინსპექციას პოლიციელების მხრიდან მის მიმართ განხორიელებული ფიზიკური ძალადობის ფაქტზე და მიუთითა, რომ შიშის გამო არ განუცხადებია ცემის თაობაზე. აღნიშნული გაცხადება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექციიდან გადაიგზავნა ქ. თბილისის პროკურატურაში. 2015 წლის 7 აპრილს, გლდანი–ნაძალადევის რაიონული პროკურატურის პროკურორის მიერ ბრალდებულთან გ. დ.–სთან, ადვოკატის თანდასწრებით, შედგენილი გასაუბრების ოქმის მიხედვით, გ. დ.–მ განაცხადა, რომ პოლიციელებმა ცემეს როგორც ქუჩაში, ასევე, გლდანი– ნაძალადევის სამმართველოს პოლიციის მე–8 განყოფილებაში, რასაც ესწრებოდა დაახლოებით 10 ადამიანი. ბრალდებლმა, ასევე, განმარტა, რომ ოთხი პოლიციელი, რომლებსაც ეცვათ სამსახურებრივი ფორმები, ის ცემეს ქუჩაში და ავტომანქანაში, ხოლო განყოფილებაში აღნიშნული ოთხი პოლიციელიდან ის დაკავებული ჰყავდა 2 მათგანს, ხოლო 2 პოლიციელი ურტყამდა სახისა და თავის არეში. მისი თქმით, ახსოვს ისინი ვიზუალურად. აღსანიშნავია, რომ გ.დ.–ს მიმართ წარმოებულ სისხლის სამართლის საქმეში მოწმე ბ.ა.–ს განმარტებით, დაინახა, რომ გ. დ.–ს ერთ–ერთმა პოლიციელმა ხელი კრა, მას დაადეს მარცხენა ყურზე და მის მიდამოში კისერთან მოწითალო ფერის სისხლნაჟღენღები, მარცხენა და მარჯვენა საფეთქელთან მოწითალო ფერის სისხლნაჟღენთები, ნიკაპთან მოწითალო ფერის სისხლნაჟღენთი და მარჯვენა ხელის არათითზე მცირე ზომის ნაჟღენთი. 771 მარცხენა საფეთქელზე და ყურზე ექსკორიაციები, ნიკაპზე ჰიპერემია. ოქმის თანახმად, დაზიანებები მიიღო დაკავებამდე. 772სსიპ ლევან სამხარეულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს #001617615 დასკვნა. 773სისხლნაჟღენთების სახით, სხეულის სხვადასხვა მიდამოში, ასევე, ნაჭდევები ქვედა ტუჩის მიდამოში და სისხლჩაქცევები ორივე ტუჩის ლორწოვანში. შპს ,,მაღალი ტექნოლოგიების ცენტრი საუნივერსიტეტო კლინიკის“ სამედიცნო ჩანაწერების მიხედვით, გ.დ.-ს კლინიკისთვის მიუმართავს 2015 წლის 06 მარტს, 20:57 საათზე, გაეწერა 2015 წლის 09 მარტს. დაუდგინდა დიაგნოზი: ,,ქალა– ტვინის დახურული ტრავმა, თავის ტვინის შერყევა, სახისა და სკალპის ზედაპირული დაზიანებები, ჰეპატიტი ,,ც“, ფილტვის ტუბერკულოზი.“ 770 603 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხელბორკილები და დაკავებული ჩაჯდა ავტომანქანაში, შემდეგ მოვიდა პოლიციის თანამშრომელთა სხვა მანქანა, სადაც გადაიყვანეს გ. დ. დაახლოებით 5–10 მეტრის გავლის შემდეგ მანქანა გაჩერდა. მოწმის თქმით, გ. დ.–ს, რომელიც იჯდა ავტომანქანის უკანა სავარძელში 2 პოლიციელს შორის, ფიზიკურად უსწორდებოდნენ როგორც მანქანაში მყოფი, ასევე, გარეთ მყოფი პოლიციელები. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლის გ. გ.–ს განმარტებით, გ. დ.–ს დაკავებისას გამოყენებული იქნა ფიზიკური ძალა. აღნიშნულის მსგავსად, მოწმის სახით დაკითხვისას, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამსრომლებმა: დ. ბ.–მ, ი. ა.–მ და გ. კ.–მ განმარტეს, რომ გ. დ.–ს დაკავებისას გამოიყენეს ფიზიკური ძალა. საქართველოს მთავარი პროკურატურის ინფორმაციით, 774 ნაძალადევის რაიონულ პროკურატურაში განხილული ქ. იქნა თბილისის გლდანი– ბრალდებულის გ.დ.–ს განცხადება, სადაც იგი უთითებდა დაკავებისას პოლიცილების მხრიდან ფიზიკური შეურაცხყოფის ფაქტზე. ბრალდებულის მითითებული გარემოებები არ დადასტურდა მის მიმართ წარმოებული სისხლის სამართლის საქმეზე შეკრებილი მტკიცებულებებით, შესაბამისად, გ.დ.–ს მიმართ პოლიციელების მხრიდან არასათნადო მოპყრობის ფაქტზე გამოძიება არ დაწყებულა. ლ.კ.-ს და ს.გ.-ს საქმე სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღებისას პროკურორი სარგებლობს ფართო დისკრეციით, თუმცა, არსებობს დადგენილი გარემოებები, რომლითაც პროკურორმა უნდა იხელმძღვანელობს გადაწყვეტილების მიღებისას. უმთავრესია, რომ გადაწყვეტილების მიღებისას პროკურორი უნდა იყოს ობიექტური და მიუკერძოებელი. პროკურორის დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელების არსებით ნაწილს დევნის დაწყების პროცესში საჯარო ინტერესის პრიორიტეტულობის შეფასება წარმოადგენს.775 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა განიხილა არასრულწლოვან ლ.კ.–ის საქმე. 2015 წლის 15 მაისს, თბილისის 55–ე საჯარო სკოლიდან მომავალი მე–10 კლასის მოსწავლეები ლ.კ. და ს.გ. სამოქალაქო ტანსაცმელში გამოწყობილმა პოლიციელებმა გააჩერეს და, მიუხედავად მათი წინააღმდეგობისა, გადაიყვანეს საქართველოს შინაგან სამინისტროს თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ვაკე–საბურთალოს სამმართველოს პირველ განყოფილებაში. პოლიციის განყოფილებაში არასრულწლოვანთა გადაყვანა და შემდგომი დაკითხვა, არასრულწლოვანთა ინტერესების დამცველი პირების განცხადებით, წარიმართა 2016 წლის 15 მარტის #13/16219 წერილი. საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2010 წლის 08 ოქტომბრის #181 ბრძანება „სისხლის სამართლის პოლიტიკის სახელმძღვანელო პრინციპების ზოგადი ნაწილის დამტკიცების შესახებ“. 774 775 604 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონსტიტუციურად აღიარებული საპროცესო უფლებების აშკარა და უხეში დარღვევების თანხლებით, კერძოდ: - სამოქალაქო ფორმაში გამოწყობილმა პოლიციელებმა არასრულწლოვნებს ჩამოართვეს მობილური ტელეფონები და არ მისცეს მშობლებთან დაკავშირების - შესაძლებლობა; არასრულწლოვანთა მშობლებისთვის სამართალდამცავებს არ უცნობებიათ მათი პოლიციის განყოფილებაში მიყვანის შესახებ. როგორც ერთ–ერთი არასრულწლოვნის მშობელი განმარტავს, იგი მთელი დღის განმავლობაში ეძებდა საკუთარ შვილს და თავად მიაგნო მას პოლიციის განყოფილებაში; - პოლიციის განყოფილებაში გატარებული პერიოდის განმავლობაში (ღამის 21:35 საათამდე) სამართალდამცავებს არასრულწლოვანთათვის არ შეუთავაზებიათ წყალი ან საკვები; - დაკითხვის ოქმში, არასრულწლოვნებისა და მათი მშობლების დაჟინებული მოთხოვნის მიუხედავად, გამომძიებელმა ოქმში არ შეიტანა ზემოაღნიშნული ინფორმაცია. აღსანიშნავია, რომ განმცხადებლის ცნობით, სამართალდამცავთა მხრიდან არასრულწლოვანთა პოლიციის განყოფილებაში მიყვანის პროცესში ადგილი არ ჰქონია ფიზიკურ ძალადობას ან მუქარას ფიზიკური ძალადობის განხორციელების შესახებ. არასრულწლოვნები არ დაქვემდებარებიან ფიზიკურ ძალადობას ან მუქარას არც პოლიციის განყოფილებაში. მიუხედავად ამისა, განმცხადებლის მიერ წარმოდგენილი ფაქტების ერთობლიობა შესაძლოა კუმულაციურად გამხდარიყო არასრულწლოვანთა მიმართ არასათანადო მოპყრობის შესაბამისი ზიანის გამოწვევის საფუძველი. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, პატივისა და ღირსების შემლახველი მოპყრობა გულისხმობს მოპყრობას, რომლის შედეგადაც ხდება პირის დამცირება მისი ღირსებისადმი უპატივცემულო დამოკიდებულების გამო და რომელმაც ამგვარ მოპყრობას დაქვემდებარებულ ინდივიდში შესაძლოა გამოიწვიოს შიში, დისტრესი და პირის მორალური და ფიზიკური წინააღმდეგობის დამთრგუნავი დაუცველობის ზემოაღნიშნული განცდა. 776 ელემენტებიდან განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონე ფაქტორებს წარმოადგენს ფსიქოლოგიური და სუბიექტური ელემენტი. 777 მოცემულ შემთხვევაში არასრულწლოვანთა მიმართ დამამცირებელი მოპყრობა შესაძლოა გამოჩნდეს სამართალდამცავთა არასრულწლოვანთათვის ქმედებების მობილური ერთიანი ტელეფონების ანალიზის ჩამორთმევა შემთხვევაში და – მშობლებთან Price vs United Kingdom, პარაგრაფები 24–30, აგრეთვე: Valasinas vs Lithuania, პარაგრაფი 117 და Pretty vs United Kingdom, პარაგრაფი 52. 777 Tyrer vs United Kingdom, პარაგრაფი 32. 776 605 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონტაქტის შეზღუდვა, რამდენიმე საათის განმავლობაში პოლიციის განყოფილებაში კანონიერი წარმომადგენლის გარეშე ყოფნა, აგრეთვე მათთვის წყლისა და საკვების მიუწოდებლობა კუმულაციურად შესაძლოა შეიცავდეს მოპყრობის, უფლებამოსილების სავარაუდო გადამეტების სავარაუდო არასათანადო ან სხვა სახის უკანონო მოქმედების განხორციელების ნიშნებს. 2015 წლის 26 ოქტომბერს, ქ. თბილისის საქალაქო სასამართლოში, სისხლის სამართლის საქმის არსებითი განხილვის სხდომაზე მოწმის სახით გამოცხადებულმა ლ.კ–მ და ს.გ.–მ, ასევე მათმა კანონიერმა წარმომადგენლებმა, საჯაროდ განაცხადეს 2015 წლის 15 მაისს მომხდარი ფაქტების შესახებ. აღნიშნულის მიუხედავად, არასრულწლოვანთა მიმართ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333–ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენასთან დაკავშირებით გამოძიება ქ. თბილისის დიდუბე–ჩუღურეთის რაიონულ პროკურატურაში დაიწყო მხოლოდ 2015 წლის 11 დეკემბერს. აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის 26 ოქტომბერს, თბილისის საქალაქო სასამართლოში ჩვენების მიცემის დროს არასრულწლოვნების მიერ აღწერილი ფაქტები წინააღმდეგობაში მოვიდა მათ მიერ 2015 წლის 15 მაისს ჩვენებაში დაფიქსირებული პოზიციისგან. არასრულწლოვნებმა და მათმა კანონიერმა წარმომადგენლებმა სხდომაზე განაცხადეს, რომ 2015 წლის 15 მაისს მიცემულ ჩვენებაში, რომელზეც მათ ხელი მოაწერეს, იგივე ფაქტები იყო აღწერილი, რაც მათ სასამართლო სხდომაზე დააფიქსირეს. შესაბამისად, მათ ეჭვი გამოთქვეს სამართალდამცავი ორგანოების მიერ ჩვენების შესაძლო გაყალბებასთან დაკავშირებით. არასრულწლოვან ლ.კ.– ის ბრალდების შესახებ დადგენილება მის მიერ არსებითად ურთიერთსაწინააღმდეგო ჩვენების მიცემის გამო გამოტანილ იქნა 2015 წლის 30 ოქტომბერს. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე ირკვევა, რომ თბილისის ვაკე–საბურთალოს რაიონულმა პროკურატურამ 2015 წლის 26 ოქტომბრის სასამართლო სხდომიდან 4 დღის ვადაში დაიწყო სისხლისსამართლებრივი დევნა არასრულწლოვანი ლ.კ.–ის მიმართ, მის მიერ არსებითად ურთიერთსაწინააღმდეგო ჩვენების მიცემასთან დაკავშირებით. რაც შეეხება გაცილებით უფრო მძიმე დანაშაულის – არასრულწლოვანთა მიმართ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის, უფლებამოსილების გადამეტების, ან სხვა უკანონო მოქმედების შესაძლო განხორციელების – შესახებ არსებულ ინფორმაციას, იგი უგულებელყოფილი იყო 2015 წლის 4 დეკემბრამდე, სანამ არასრულწლოვანი ლ.კ.–ის ინტერესების დამცველი ადვოკატი განცხადებით მიმართავდა საქართველოს მთავარ პროკურატურას. აღსანიშნავია, რომ როგორც საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2016 წლის 15 მარტის წერილიდან ირკვევა, არასრულწლოვანი ლ.კ.–ის ინტერესების დამცველი ადვოკატის ზემოაღნიშნული განცხადება თბილისის დიდუბე–ჩუღურეთის რაიონულ პროკურატურას მხოლოდ 06 დღის შემდეგ გადაეგზავნა. 606 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოძიების დაწყების ერთ–ერთ კანონისმიერ საფუძველს წარმოადგენს დანაშაულის შესახებ ინფორმაცია, რომელიც მიეწოდა გამომძიებელს ან პროკურორს, აგრეთვე ინფორმაცია, რომელიც გამოვლინდა სისხლის სამართლის პროცესის დროს. 778 დანაშაულის შესახებ ინფორმაციაზე დროული რეაგირების განხორციელება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საპოლიციო ორგანოების თანამშრომელთა მიერ სავარაუდოდ ჩადენილი კანონდარღვევების ეფექტიანი გამოძიებისთვის. 779 მოცემულ შემთხვევაში საქართველოს პროკურატურას საკმარისი ინფორმაცია გააჩნდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელთა მიერ ჩადენილი შესაძლო კანონდარღევის შესახებ, თუმცა მოხდა აღნიშნული ინფორმაციის იგნორირება, რათა არასრულწლოვანთა მიმართ წარდგენილიყო ბრალი გაცილებით ნაკლები სიმძიმის დანაშაულის ჩადენაში და ამ გზით მიღწეულიყო მათგან სასურველი ჩვენების მიღება სისხლის სამართლის სხვა საქმესთან დაკავშირებით. საქართველოს პროკურატურის მიერ დანაშაულის შესაძლო ჩადენაზე ინფორმაციის მიღებიდან დაახლოებით 50–დღიანი უმოქმედობა ეჭვქვეშ აყენებს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელთა მიერ ჩადენილ შესაძლო კანონდარღვევის ეფექტიან გამოძიებას. აღნიშნული ფაქტი კიდევ ერთხელ მიუთითებს ძირეული ცვლილებების საჭიროებაზე დამოუკიდებელი საგამოძიებო მექანიზმის შექმნის სახით, რათა მსგავსი ტიპის დანაშაულებზე განხორციელდეს სწრაფი და ეფექტის მქონე რეაგირება. რეკომენდაციები საქართველოს მთავარ პროკურატურას • დანაშაულის შესახებ ინფორმაციის მიღებისთანავე უზრუნველყოფილი იყოს გამოძიების დაუყოვნებლივ დაწყება • არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე გამოძიება დაიწყოს არა სსკ-ის 333-ე მუხლით, არამედ სსკ-ის შესაბამისი მუხლებით: 1441-ე; 1442-ე და 1443-ე მუხლებით საქართველოს პარლამენტს/საქართველოს მთავრობას: • შემუშავდეს და განხორციელდეს ცვლილებები საქართველოს კანონმდებლობაში, რომელიც გაითვალისწინებს სამართალდამცავი პირების მიერ, ასევე სასჯელაღსრულების დაწესებულების ტერიტორიაზე ჩადენილი სიცოცხლის მოსპობის, წამების, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის ფაქტებზე დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს შექმნას; 778 779 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხლი 101, პირველი ნაწილი. Borbála Kiss v. Hungary; Koky and others v Slovakia. 607 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • შემუშავდეს და განხორციელდეს ცვლილებები საქართველოს კანონმდებლობაში, რომლის მიხედვით, მთავარი პროკურორის თანამდებობაზე გამწესების პროცესში • გამოირიცხავს აღმასრულებელი ხელისუფლების მონაწილეობას; შემუშავედეს და განხორციელდეს ცვლილებები საქართველოს კანონმდებლობაში, რომლის თანახმად, გაუქმდება საპროკურორო საბჭოს უფლებამოსილება საგანგებო პროკურორის (ad hoc) დასკვნაში დანაშაულის ჩადენის თაობაზე დასაბუთებული ვარაუდის დაუდასტურებლობის მიუხედავად, მიმართოს საქართველოს პარლამენტს მთავარი პროკურორის თანამდებობიდან გადაყენების წარდგინებით. 608 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება აღიარებულია როგორც ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის, 780 ისე – გაეროს სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მიერ. 781 საქართველოს კონსტიტუციის მე–18 მუხლის თანახმად, ადამიანის თავისუფლება ხელშეუვალია. თავისუფლების აღკვეთა, ან პირადი თავისუფლების სხვაგვარი შეზღუდვა დაუშვებელია სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე. შესაბამისად, თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლებით დაცულ სფეროში სახელმწიფოს ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ კანონმდებლის მიერ დადგენილი გამონაკლის შემთხვევებში, კანონით დადგენილი წესის დაცვითა და აუცილებლობისა და პროპორციულობის პრინციპების გათვალისწინებით. საქართველოს სახალხო პერმანენტულად დამცველი ამახვილებდა ყოველწლიურ ყურადღებას საპარლამენტო საქართველოში ანგარიშებში თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლების დარღვევის ფაქტებზე, მათ შორის - საერთო სასამართლოების მიერ ბრალდებულის მიმართ გამოყენებულ დაუსაბუთებელ აღკვეთის ღონისძიებათა პრობლემაზე. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშებში აღნიშნულ საკითხზე ყურადღების გამახვილების შემდეგ, შეინიშნება რამდენიმე დადებითი ტენდენცია, მათ შორის საერთო სასამართლოების მიერ პირის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენების სიხშირის შემცირება და აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენების შესახებ განჩინებათა დასაბუთებულობის ხარისხის ზრდა. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ვებ–გვერდზე განთავსებული 2015 წლის 11 თვის სტატისტიკური მონაცემების თანახმად, მითითებულ პერიოდში სასამართლოების მიერ ბრალდებულის მიმართ აღკვეთის ღონისძიება გამოყენებულ იქნა 11 243 შემთხვევაში, აქედან 3 387 შემთხვევაში ბრალდებულის მიმართ გამოყენებულ იქნა პატიმრობა, 6 813 შემთხვევაში გირაო, ხოლო 1 045 შემთხვევაში სხვა არასაპატიმრო აღკვეთის ღონისძიება. აღსანიშნავია, რომ მოცემულ პერიოდში, 2014 წლის პერიოდთან შედარებით, ბრალდებულების მიმართ საპატიმრო აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების როგორც რაოდენობრივი, ისე – პროცენტული მაჩვენებლები მცირედ შემცირდა, ხოლო სხვა არასაპატიმრო ღონისძიებების გამოყენების მაჩვენებლები ამავე ოდენობით გაიზარდა. პატიმრობის გამოყენების დასაბუთებასთან დაკავშირებით 2015 წლის 15 სექტემბერს მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება მიიღო საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ საქმეზე 780 781 „საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე–5 მუხლი. გაეროს სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე–9 მუხლი. 609 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წინააღმდეგ“, რომელიც ბრალდებულის მიმართ რამდენიმე სისხლის სამართლის საქმეზე სისხლისსამართლებრივი დევნის ერთდროულად წარმოების შემთხვევაში პატიმრობის გამოყენების ხანგრძლივობას შეეხება. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ადგენს კონკრეტულ წინაპირობებს, რომლითაც განამტკიცების სახელმწიფოს მიერ თავისუფლების შეზღუდვის დასაბუთებისა და უკიდურესი საჭიროების ვალდებულებას. მიუხედავად ამისა, საანგარიშო პერიოდში განხილული საქმეებიდან იკვეთება, რომ საერთო სასამართლოებმა ვერ შეძლეს აღნიშნული გადაწყვეტილების საფუძველზე ინდივიდუალური საქმეების მიმართ ერთგვაროვანი მიდგომის ჩამოყალიბება. 2015 წელს მნიშვნელოვანი ცვლილება შევიდა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებისა და შეცვლის წესთან დაკავშირებით. 782 აღნიშნული ცვლილებებით კანონმდებელმა სცადა აღმოეფხვრა სისხლის სამართლის პროცესის ხელოვნური გაჭიანურება საქმის არსებით განხილვამდე, აგრეთვე დაიხვეწა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 206–ე და 207–ე მუხლებით გათვალისწინებული აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების, შეცვლის ან გაუქმების, აგრეთვე აღნიშნულის შესახებ გამოტანილი განჩინების გასაჩივრების წესი. დადებით ცვლილებად უნდა შეფასდეს წესი, რომლის თანახმადაც სისხლის სამართლის საქმის როგორც წინასასამართლო, ისე – არსებითი განხილვის ეტაპზე სასამართლო ვალდებულია, თავისი ინიციატივით ორ თვეში ერთხელ მაინც განიხილოს პატიმრობის ძალაში დატოვების აუცილებლობის საკითხი. 783 მოცემულ თავში განხილულ იქნება 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენებისა და დასაბუთებულობის საკითხები, პირის დაკავებისას თავისუფლების უფლების საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევისა და სხვაგვარი შეზღუდვის, ასევე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ზემოხსენებული გადაწყვეტილების განმარტების საკითხი; აგრეთვე განხილული იქნება მთავარი გამოწვევები, რომლებიც დგას საქართველოს საერთო სასამართლოების წინაშე პირისთვის აღკვეთის ღონისძების შეფარდების დროს კანონმდებლობით გათვალისწინებული პროცედურების სრულად რეალიზაციისა და დასაბუთებული გადაწყვეტილების მისაღებად. 1. აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების პრაქტიკა და პირის თავისუფლების ხელშეუხებლობა – აღკვეთის ღონისძიებათა გამოყენების საფუძვლების დასაბუთება. „საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ“ 2015 წლის 08 ივლისის #3976–რს კანონი. 783 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 219–ე მუხლის მე–4 ნაწილი, „ბ“ ქვეპუნქტი, აგრეთვე ამავე კოდექსის 2301–ე მუხლის პირველი ნაწილი. 782 610 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში, მოცემულ საკითხთან დაკავშირებით არსებული მდგომარეობის გასაანალიზებლად, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა თბილისის, ქუთაისის, რუსთავის, ფოთის საქალაქო სასამართლოებისა და ბოლნისის, გორის, ახალციხის, გურჯაანისა და ზუგდიდის რაიონული სასამართლოებისა და მათ ტერიტორიაზე მოქმედი მაგისტრატი მოსამართლეების მიერ გამოტანილი განჩინებები ბრალდებულის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების თაობაზე. აღსანიშნავია, რომ წინა წლებთან შედარებით, საანგარიშო პერიოდში განჩინებების დასაბუთებულობის მხრივ პოზიტიური ცვლილებები საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ შესწავლილ თითქმის ყველა საქალაქო და რაიონული სასამართლოში შეინიშნება. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მტკიცების ხარისხის საგრძნობი გაუმჯობესება ფოთის საქალაქო სასამართლოს მიერ, რომელიც საქართველოს სახალხო დამცველის 2013 და 2014 წლების ანგარიშში ცალკე იყო გამოყოფილი პატიმრობის დაუსაბუთებელი გამოყენებისა და მოსამართლეთა მიერ აბსტრაქტული მსჯელობის სიხშირის გამო. 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში ფოთის საქალაქო სასამართლოს მიერ წარმოდგენილი განჩინებები, საერთო ჯამში, შესაბამისობაშია საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილ დასაბუთების ზოგადი სტანდარტებთან. საერთო სასამართლოებმა განაგრძეს საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში მითითებული ტენდენცია 784 მათ მიერ გამოტანილი განჩინებების ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის გამოყენებით დასაბუთების კუთხით, აგრეთვე იმ საქმეებიდან ამონარიდების მითითების მხრივ, რომლებშიც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ იმსჯელა შიდაეროვნული სასამართლოს მიერ განსახილველი გარემოებების მსგავს შემთხვევებზე. დამატებით უნდა აღინიშნოს, რომ რუსთავის საქალაქო სასამართლომ არასრულწლოვანი ბრალდებულის საქმის განხილვის დროს იმსჯელა გაეროს არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების განხორციელების მინიმალური სტანდარტული წესებით (ე.წ. „პეკინის წესები“) დადგენილი ბავშვის საუკეთესო ინტერესების დაცვის შესახებ, რაც მისასალმებელია. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ მტკიცების სტანდარტის ამაღლების ტენდენცია არ შეინიშნება გურჯაანის რაიონულ სასამართლოში. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საანგარიშო პერიოდში შესწავლილი განჩინებები საერთოდ არ შეიცავს დასაბუთებას აღკვეთის ღონისძიების კონკრეტული ტიპის გამოყენებისა და მისი ხანგრძლივობის ან ოდენობის განსაზღვრის შესახებ. მოსამართლეები ციტირებენ კანონის ტექსტს და რაიმე სახის მსჯელობის გარეშე ადგენენ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 198–ე მუხლით გათვალისწინებული წინაპირობების არსებობასა და პირის 784 მიმართ პატიმრობის გამოყენების აუცილებლობას. გურჯაანის საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ. 357. 611 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რაიონული სასამართლოს არც ერთ განჩინებაში არ გაკეთებულა მითითება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ პრაქტიკაზე, განჩინებები არის შაბლონური და შინაარსობრივად უკიდურესად მწირი. მიუხედავად ზოგადი დადებითი ტენდენციისა, ყველა შესწავლილი სასამართლოს პრაქტიკაში გვხვდება ცალკეული განჩინებები, რომელშიც არათუ საერთაშორისო ხელშეკრულებების დანაწესები არ არის გამოყენებული, არამედ აღკვეთის ღონისძიების დასაბუთებად მხოლოდ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 198–ე მუხლით გათვალისწინებული ბლანკეტური საფუძვლებია მითითებული. გვხვდება შემთხვევები, სადაც სასამართლო კანონმდებლობის პირდაპირ ციტირებას ახდენს საქმეში არსებული ფაქტების სუბსუმციისა და ბრალდებულის პიროვნული მახასიათებლების შეფასების გარეშე. განჩინებათა დასაბუთებულობის ხარისხი ერთი მოსამართლის მიერ გამოტანილ რამდენიმე განჩინებაშიც კი ხშირად განსხვავდება. საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენის ფორმის, მისი დასაბუთებულობისა და ტექსტის სტილისტიკური გამართულობის თაობაზე სპეციალური კომისიის მიერ შემუშავებული სახელმძღვანელო წინადადებები არ შეიცავს რეკომენდაციებს ბრალდებულთა მიმართ აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების თაობაზე გამოტანილი განჩინებების დასაბუთებულობის სტანდარტის შესახებ. აღნიშნული სიტუაცია საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში არ გამოსწორებულა. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 198–ე მუხლის პირველი ნაწილი მკაცრად განსაზღვრავს ბრალდებულის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების მიზნებს და კრძალავს აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებას, თუ მითითებული მიზნების მიღწევა შესაძლებელია აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების გარეშე. აღკვეთის ღონისძების ნებისმიერი სახის გამოყენების საფუძველს წარმოადგენს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ ბრალდებული მიიმალება ან არ გამოცხადდება სასამართლოში; გაანადგურებს საქმისთვის მნიშვნელოვან ინფორმაციას, ან ჩაიდენს ახალ დანაშაულს. ბრალდებულის მიმალვის საფრთხესთან დაკავშირებით მოსამართლემ უნდა იმსჯელოს, თუ რა გარემოებები ამყარებს ვარაუდს, რომ ბრალდებული შესაძლოა მიიმალოს და ვერ მოხდეს განაჩენის აღსრულება. შესწავლილი სასამართლოები (გურჯაანის რაიონული სასამართლოს გამოკლებით) აღნიშნულ კრიტერიუმთან მიმართებით მართებულად იყენებენ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკას785 და მიმალვის საფრთხის დასადასტურებლად საკმარისად არ მიიჩნევენ მოსალოდნელი სასჯელის სიდიდეს. 785 მაგ.მანსურ იალჩინი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ [2014] 612 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმალვის საფრთხის შესაფასებლად სასამართლოები იყენებენ ბრალდებულის ხელთ არსებულ კონტაქტებს სხვა სახელმწიფოში, საზღვრის კვეთის მაჩვენებელსა და წარსულ ცხოვრებას. ახალციხისა და ზუგდიდის რაიონული სასამართლოები თითქმის ყოველთვის იყენებენ პატიმრობას მაშინ, თუკი ბრალდებული ე.წ. ადმინისტრაციულ საზღვართან ახლოს ცხოვრობს. მიუხედავად ამისა, მხოლოდ საზღვრის კვეთის მაღალი მაჩვენებელი არ შეიძლება წარმოადგენდეს მიმალვის რისკის დასაბუთების საფუძველს, თუკი საზღვრის კვეთა განხორციელებულია ლეგალურად. როგორც წესი, საზღვრის კვეთის მაღალი მაჩვენებლის მქონე პირების მიმართ სასამართლოები იყენებენ პატიმრობას და არ მსჯელობენ იმასთან დაკავშირებით, შესაძლებელია თუ არა მიმალვის რისკის გასანეიტრალებლად 199–ე მუხლის მე–2 ნაწილით გათვალისწინებული დამატებითი ვალდებულების – პირადობის მოწმობისა და პასპორტის ჩამორთმევის – გამოყენება. ბრალდებულის მიერ საქმისთვის მნიშვნელოვანი ინფორმაციის განადგურების ვარაუდის გასამყარებლად სასამართლოები იყენებენ ინფორმაციას იმის შესახებ, თუ რა საგამოძიებო მოქმედებებია ჩასატარებელი გამოძიების ფარგლებში, აქვს თუ არა ბრალდებულს იმ პირებთან ურთიერთობა, რომლებიც შესაძლოა ფლობდნენ საქმისთვის მნიშვნელოვან ინფორმაციას და რა დამოკიდებულებაშია მათთან, ასევე, ჯგუფური დანაშაულის შემთხვევაში, დადგენილია თუ არა დანაშაულში მონაწილე სხვა პირთა ვინაობა. რუსთავის საქალაქო სასამართლო აქტიურად იყენებს ამონარიდს786 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებიდან „მიქიაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“, რათა დაასაბუთოს პატიმრობის გამოყენება იმ ბრალდებულთა მიმართ, რომლებიც ნათესაურ ან მეგობრულ კავშირში იმყოფებიან საქმის მთავარ მოწმეებთან. აღნიშნული პრაქტიკა მისასალმებელია, თუმცა სამწუხაროა, რომ არც რუსთავისა და არც სხვა საქალაქო ან რაიონული სასამართლო არ ითვალისწინებს აღნიშნულ გარემოებას საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1261–ე მუხლით (ოჯახში ძალადობა) გათვალისწინებული დანაშაულისთვის ბრალდებულ პირთა მიმართ. ოჯახში ჩადენილი დანაშაულისთვის ბრალდებული პირის მიმართ პატიმრობის გამოყენება ზუგდიდის რაიონულმა სასამართლომ ერთ–ერთ განჩინებაში დაასაბუთა არა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილების, არამედ დანაშაულის მორალური კუთხეზე მითითებით. პატიმრობის ვადის გაგრძელება იმ მოტივით, რომ ჯერ კიდევ ჩასატარებელია საგამოძიებო მოქმედებები, კვლავ პრობლემატურია. არ მოწმდება საგამოძიებო მოქმედებათა ჩატარების „მეგობრები იყვნენ ძირითადი მოწმეები მის წინააღმდეგ აღძრულ სისხლის სამართლის საქმეში. მსგავსი გარემოებების დროს, მომჩივანის უნარი, გავლენა მოეხდინა მოწმეებზე, არ შეიძლება გამოირიცხოს და შესაბამისად, სასამართლოს არ შეუძლია, მხედველობაში არ მიიღოს მსგავსი რისკის არსებობა.“ მიქიაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ [2012]. 786 613 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეალური საჭიროება. მაგალითად, რუსთავის, გურჯაანისა და ზუგდიდის საქალაქო სასამართლოებმა რიგ შემთხვევებში დააკმაყოფილეს წინასასამართლო სხდომის გადადებისა და პატიმრობის გაგრძელების შესახებ წარდგენილი შუამდგომლობები, რომლებშიც გვხვდება მხოლოდ საქმის ფაბულის აღწერა და არ არის მითითებული საგამოძიებო მოქმედებების დროულად ჩატარების ხელისშემშლელი მიზეზების შესახებ. აღსანიშნავია, რომ იმ გამონაკლის შემთხვევაშიც, როდესაც ზუგდიდის რაიონულმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა პატიმრობის ვადის გაგრძელების შესახებ შუამდგომლობა, მან არ დაასაბუთა საკუთარი გადაწყვეტილება და ბლანკეტურად მიუთითა პატიმრობის ვადის გაგრძელების არაგონივრულობაზე. წინასასამართლო სხდომის გადადების შესახებ შუამდგომლობების დაკმაყოფილების ტენდენცია პრობლემას შეფარდებული აქვთ ქმნის აგრეთვე არასაპატიმრო იმ ბრალდებულთა მიმართ, აღკვეთის ღონისძიება და რომელთაც არსებობს სისხლისსამართლებრივი დევნის პროცესის არათანაზომიერი გაჭიანურების საფრთხე. ბრალდებულის მიერ ახალი დანაშაულის ჩადენის რისკს საერთო სასამართლოები ადგენენ ბრალდებულის წინა ნასამართლობების გათვალისწინებით და ბრალდებაში მითითებული დანაშაულის ხასიათიდან გამომდინარე. აღსანიშნავია, რომ წინა წლებში არსებული ტენდენციისგან განსხვავებით, საერთო სასამართლოები რისკის შეფასების დროს უარს ამბობენ მხედველობაში მოხსნილი ან გაქარწყლებული ნასამართლობის მიღებაზე. - აღკვეთის ღონისძიების სხვადასხვა სახეთა გამოყენების პრაქტიკა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით თავისუფლების შეზღუდვის ნებისმიერი ფორმა უნდა წარმოადგენდეს პირის მიმართ გასატარებელი უკიდურესი აუცილებლობის ზომას. 787 საქმეზე „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ „ადამიანის თავისუფლებაში ჩარევა სახელმწიფო ხელისუფლების მხრიდან უნდა განიხილებოდეს როგორც ultima ratio“. 788 აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენების საფუძვლებს ადგენს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი 789. პატიმრობის გამოყენების დროს სასამართლო დამატებით უნდა დარწმუნდეს, რომ აღკვეთის სხვა, უფლების ნაკლებ შემზღუდავი ღონისძიება კანონმდებლობით დადგენილი მიზნების უზრუნველსაყოფად საკმარისი არ ვინტერვერპი ნიდერლანდების წინააღმდეგ [1979]. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 06 აპრილის N2/1/415 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ (II-15). 789 ა) ბრალდებულის მიმალვა და მის მიერ მართლმსაჯულების განხორციელებისათვის ხელის შეშლა; ბ) ბრალდებულის მიერ მტკიცებულებათა მოპოვებისათვის ხელის შეშლა; გ) ბრალდებულის მიერ ახალი დანაშაულის ჩადენა. 787 788 614 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იქნება. ამ მხრივ დადებითად უნდა შეფასდეს ტენდენცია, რომლის მიხედვითაც საერთო სასამართლოები პატიმრობის გამოყენების შესახებ შუამდგომლობის განხილვისას სტრუქტურულად ცალკე განიხილავენ დასაბუთებას ერთი მხრივ, აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებისა და მეორე მხრივ, უშუალოდ პატიმრობის გამოყენებისთვის. ბოლო წლების საპარლამენტო ანგარიშებში საქართველოს სახალხო დამცველი აღნიშნავდა პირის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით დაპატიმრების გამოყენებისას სასამართლო განჩინების დასაბუთებულობის პრობლემის არსებობას. ამ მხრივ აღსანიშნავია, რომ პატიმრობის გამოყენების შესახებ მიღებული განჩინებების დასაბუთების ხარისხი მკვეთრად ამაღლებულია. მოსამართლეები საკუთარი მსჯელობის ფარგლებში განიხილავენ ევროსასამართლოს პრეცედენტულ პრაქტიკასა 790 და ევროსაბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციებს. 2015 წლის საერთო ტენდენციას წარმოადგენს სასამართლოს მიერ აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძვლების არსებობის, ბრალდებულის პიროვნების, ქცევისა და სხვა გარემოებების გამოკვლევის შედეგად პატიმრობის გამოყენების შესახებ ბრალდების მხარის შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარი და აღკვეთის ღონისძიების სახედ გირაოს შეფარდება. საერთო სასამართლოები აქტიურად იყენებენ გირაოსთან კუმულაციურად პასპორტისა და პირადობის მოწმობის ჩაბარების დამატებით ვალდებულებას. არასრულწლოვან ბრალდებულთა შემთხვევაში ბრალდებულის საზედამხედველოდ პატიმრობის მშობლისთვის ნაცვლად გადაცემა მეტწილად გამოიყენება. გასათვალისწინებელია, რომ არასრულწლოვანთა მიმართ არ უნდა დაირღვეს ერთგვაროვანი მიდგომა არსებითად მსგავსი ტიპის დანაშაულისთვის ბრალდების შემთხვევაში. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს მიერ წარმოდგენილ ერთ–ერთ განჩინებაში სასამართლომ აღკვეთის ღონისძიების სახით არასრულწლოვანი ბრალდებულის საზედამხედველოდ მშობლისთვის გადაცემა გამოიყენა; არასრულწლოვანის სავარაუდო სრულწლოვან თანამონაწილეს კი უარი უთხრა აღკვეთის ღონისძიების სახედ გირაოს გამოყენებაზე და მას პატიმრობა შეუფარდა. აღნიშნული განჩინებიდან არ იკვეთება ორი ბრალდებულის განმასხვავებელი რაიმე პიროვნული ნიშანი, გარდა ასაკში სამი თვის სხვაობისა, რაც სასამართლოს მიერ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიებების სახეებს შორის ამ ზომის ამპლიტუდის მიზეზი არ უნდა გამხდარიყო. საანგარიშო პერიოდის უმეტეს ნაწილში არსებობდა ერთგვაროვანი მიდგომის პრობლემა ნარკოდანაშაულთან მიმართებაში. შეუძლებელია განსაზღვრა, არსებითად იდენტურ საქმეებში რა მოტივაციით იყენებდა სასამართლო რიგ შემთხვევებში პატიმრობას, სხვა შემთხვევებში კი – გირაოს. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 მაგ. მიქიაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ [2012]; გალუაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ [2008], ილიკოვი ბულგარეთის წინააღმდეგ [2001], არუთინიანი რუსეთის წინააღმდეგ [2012] და სხვ. 790 615 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ოქტომბრის გადაწყვეტილების შემდეგ საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ბექა წიქარიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ არათანმიმდევრული მიდგომა ბრალდებულთა მიმართ გირაოს გამოყენების პრაქტიკამ შეცვალა. აღნიშნული გადაწყვეტილების შემდგომ რამდენიმე განჩინებაში ასევე გვხვდება სასამართლოს მიერ აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებაზე უარის თქმა, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 273–ე მუხლთ გათვალისწინებულ დანაშაულში, 791 აგრეთვე არასაპატიმრო სანქციის შემცველ დანაშაულებში ბრალდებულ პირთა მიმართ. პრობლემატურ საკითხს წარმოადგენს აღკვეთის ღონისძიების სახით გირაოს გამოყენების დროს სასამართლოთა მიერ ბრალდებულის მატერიალური მდგომარეობის გამოკვლევის უგულებელყოფა. სასამართლოების მსჯელობა უმრავლეს შემთხვევაში შემოიფარგლება მხოლოდ აღკვეთის ღონისძიების სახედ გირაოს შეფარდების არგუმენტაციით, გირაოს ოდენობა კი არგუმენტაციის მიღმა რჩება. ზუგდიდისა და ბოლნისის რაიონული სასამართლოს მოსამართლეები გირაოს ოდენობის განსაზღვრასთან დაკავშირებით ახსენებენ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებას საქმეზე „ნოიმაისტერი ავსტრიის წინააღმდეგ“, თუმცა განჩინებებიდან არ იკვეთება რაიმე სახის შინაარსობრივი ურთიერთმიმართება გადაწყვეტილებასა და განჩინებას შორის ან გირაოს ოდენობის დასაბუთება. სასამართლოები არ იკვლევენ არც იმ პირის ვინაობას, რომელმაც უნდა გადაიხადოს სასამართლოს მიერ შეფარდებული გირაო. სასამართლოთა მიერ გამოტანილ განჩინებებში თითქმის არ გვხვდება არგუმენტაცია, თუ რატომ მიაჩნია სასამართლოს, რომ კონკრეტული ოდენობა უზრუნველყოფს პირის მიერ აღკვეთის ღონისძიებათა მიზნების შესრულებას. სოციალურად დაუცველ პირთა მიმართ ბოლნისის რაიონულმა სასამართლომ აღკვეთის ღონისძიების სახედ არაერთხელ გამოიყენა გირაო, მათ შორის, ერთ–ერთ შემთხვევაში 6000 ლარამდე ოდენობით. ბრალდებულის ქონებრივი მდგომარეობისა და მისი პიროვნული მახასიათებლების (მათ შორის, ბრალდებულზე მატერიალურად დამოკიდებული პირების არსებობის) მიმართ სასამართლოთა უყურადღებობა აღკვეთის ღონისძიების სახედ პატიმრობის გამოყენების სიხშირის ზრდის აბსტრაქტულ საფრთხეს წარმოადგენს. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მე–200 მუხლის მე–5 ნაწილის თანახმად, ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული გირაო შესაძლოა შეიცვალოს პატიმრობით ბრალდებულის მხრიდან გირაოს თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში. მისასალმებელია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველისთვის წარმოდგენილ რამდენიმე განჩინებაში ზუგდიდის რაიონულმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა ბრალდებულისთვის პირადი მოხმარებისათვის ნარკოტიკული საშუალების, მისი ანალოგის ან პრეკურსორის მცირე ოდენობით უკანონო დამზადება, შეძენა, შენახვა ანდა ექიმის დანიშნულების გარეშე უკანონოდ მოხმარება. 791 616 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღკვეთის ღონისძიების სახედ გირაოს პატიმრობით შეცვლის შუამდგომლობა, როდესაც ბრალდებულის მხრიდან სხვა მოვალეობის დარღვევა არ იკვეთებოდა, ბრალდების მხარეს კი დასრულებული ჰქონდა საქმეზე მტკიცებულებათა მოპოვება. დადებითად უნდა შეფასდეს ტენდენცია, რომლის მიხედვითაც სასამართლოები თითქმის ყოველთვის ითვალისწინებენ სოციალურად დაუცველ პირთა შუამდგომლობას გირაოს მინიმალური ოდენობის გამოყენების ან გირაოს გადახდის ვადის გაზრდის შესახებ. უარყოფით მოვლენად უნდა შეფასდეს სასამართლოთა მიერ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 199–ე მუხლის მე–2 ნაწილით განსაზღვრული დამატებითი ღონისძებების ზოგადი უგულებელყოფა. ახალციხისა და ზუგდიდის რაიონულ სასამართლოებს საერთოდ არ გამოუყენებიათ ბრალდებულის დავალდებულება გარკვეული პერიოდუობით განსაზღვრულ ორგანოში გამოცხადება. არც ერთ განხილულ საქალაქო ან რაიონულ სასამართლოს არ მიუმართავს ელექტრონული მონიტორინგის ან ბრალდებულის განსაზღვრულ დროს განსაზღვრულ ადგილას ყოფნის ვალდებულებისთვის. ასევე მცირეა პირადი თავდებობის გამოყენების მაჩვენებელი, რომელიც ძირითადად ნარკოტიკული ან ოჯახში ძალადობასთან დაკავშირებული დანაშაულების მიმართ გამოიყენება. გურჯაანის რაიონულმა სასამართლომ პირადი თავდებობით შეუცვალა პატიმრობა თირკმელების მძიმე დაავადების მქონე ბრალდებულს. – აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის განმეორებითი გამოყენება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში არ არის მკაფიოდ განსაზღვრული აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენების ხანგრძლივობის ფარგლები, როდესაც ბრალდებულის მიმართ რამდენიმე სისხლის სამართლის საქმეზე ერთდროულად მიმდინარეობს სისხლისსამართლებრივი დევნა, რის გამოც არსებული სისხლის სამართალწარმოების პრაქტიკა შეიცავს არსებით ხარვეზებს ისეთ შემთხვევებში, როდესაც ბრალდებულის პატიმრობა 9 თვეს აღემატება. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2015 წლის 15 სექტემბრის გადაწყვეტილებით საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ დაადგინა, რომ იმ პირობებში, როდესაც პირი იმყოფება პატიმრობაში, კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-6 პუნქტი თანაბრად ავალდებულებს სახელმწიფოს, განახორციელოს სწრაფი მართლმსაჯულება. „მართლმსაჯულების ინტერესების უზრუნველყოფისას ბრალდებულის წინასწარი პატიმრობის მაქსიმალური ვადით დაწესების მიზნები თანაბრად მიემართება თითოეულ საქმეზე სისხლისსამართლებრივ დევნას, 617 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიუხედავად იმისა, თუ რომელ დანაშაულში ბრალდებისთვის იმყოფება პირი პატიმრობაში.“ 792 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ ჩამოაყალიბა მიდგომა, რომ „დაუშვებელია კონკრეტულ სისხლის სამართლის საქმეზე პირის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენება იმ მომენტიდან, როდესაც ამ საქმეზე ბრალის წაყენების შემდეგ მის მიერ წინასწარ პატიმრობაში გატარებული ვადა (ნებისმიერ სისხლის სამართლის საქმეზე) გაუტოლდება 9 თვეს“. 793 შესაბამისად, პატიმრობას, როგორც ყველაზე მკაცრ აღკვეთის ღონისძიებას, აქვს სამართლებრივი და პრაქტიკული ეფექტი ყველა ბრალდებასთან/საქმესთან დაკავშირებით, რომელიც ბრალდებულის მიმართ არსებობს. პატიმრობის განმეორებით გამოყენების აკრძალვის ზემოაღნიშნული ზოგადი პრინციპიდან საკონსტიტუციო სასამართლომ გამოყო რამდენიმე საგამონაკლისო შემთხვევა, როდესაც პირმა პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში ჩაიდინა ახალი დანაშაული, ან პირის მიმართ შეფარდებული პატიმრობის შემდეგ გამოვლინდა მის მიმართ საფუძველი პატიმრობამდე ჩადენილ დანაშაულზე. ბრალის წარდგენის ამასთანავე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ მკაფიო განმარტება გააკეთა იმასთან დაკავშირებით, რომ დევნის დაწყების შეგნებულად გაჭიანურების ამკრძალავი ნორმა 794 გავლენას ახდენს პატიმრობის განმეორებით შეფარდებაზე: „წინასწარი პატიმრობის შეფარდება კონსტიტუციის მოთხოვნათა საწინააღმდეგო იქნება, თუ ბრალის წარდგენა ან/და პატიმრობის მოთხოვნა ხელოვნურად ჭიანურდება და გამოიყენება წინასწარი პატიმრობის ვადის ხელოვნურად გასაგრძელებლად, მაგალითად, ისეთ შემთხვევაში, როდესაც გამოძიებისთვის ცნობილი იყო ის ფაქტები ან/და ინფორმაცია, რომელიც ახალი სისხლისსამართლებრივი დევნის საფუძველი გახდა და ბრალის წაყენების საკმარის საფუძველს იძლეოდა, თუმცა, ამისდა მიუხედავად, არ მოახდინა პირისთვის ბრალის წაყენება.“795 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა საანგარიშო პერიოდში განიხილა მსჯავრდებულების - გ.ო.-სა და გ.უ.-ს წინააღმდეგ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმეები. აღნიშნული სისხლის სამართლის საქმეების ანალიზიდან ირკვევა, რომ გ.ო.-სა და გ.უ.-ს მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენების ფაქტობრივი საფუძველები საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 15 სექტემბრის N3/2/646 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ (II-33). 793 იქვე, (II-34). 794 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 169-ე მუხლის მე-9 ნაწილის მიხედვით დევნის გაჭიანურების დადასტურება იწვევს გარკვეული მტკიცებულებების დაუშვებლად ცნობას. 795 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 15 სექტემბრის N3/2/646 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, (II-34). 792 618 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მკაფიოდ განსხვავდებოდა ერთმანეთისგან. გ.ო.-ს შემთხვევაში საქმე ეხებოდა შესაძლო დანაშაულებრივ ფაქტს, რომელიც მის მიერ სავარაუდოდ ჩადენილი იყო სხვა სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში გამოყენებული პატიმრობის ვადის დინების დროს, ხოლო გ.უ.-ს შემთხვევაში სავარაუდოდ დანაშაულებრივი ფაქტი განხორციელებული იყო ბრალდებულის მიერ სხვა სისხლის სამართლის საქმეში გამოყენებული პატიმრობის ვადის დაწყებამდე. სასამართლოს ხსენებულ ბრალდებულებთან დაკავშირებით, აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებული პატიმრობის გაუქმების საკითხზე მსჯელობისას, არ შეუფასებია შემდეგი არსებითი გარემოებები: - მოხდა თუ არა ბრალდების ხელოვნურად დანაწევრება ბრალდებულ გ.უ.-ს პატიმრობაში დატოვების მიზნით; - მოიპოვა თუ არა ბრალდების მხარემ არსებითი მნიშვნელობის მქონე რომელიმე მტკიცებულება ბრალდებულ გ.ო.-ს საქმეში, რომლის მოპოვება შეუძლებელი იყო იქამდე, სანამ მეორე სისხლის სამართლის საქმეზე გამოყენებული პატიმრობის ვადა თითქმის არ ამოიწურებოდა; - ბოროტად ისარგებლა თუ არა ბრალდების მხარემ კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილებით და გააჭიანურა თუ არა შეგნებულად ბრალის წაყენება. აღნიშნული საქმეების ანალიზიდან იკვეთება საერთო სასამართლოს მხრიდან მიღებული გადაწყვეტილებების დასაბუთებასთან დაკავშირებული ხარვეზი, რაც შესაძლოა არღვევდეს პირთა თავისუფლების ხელშეუხებლობისა და სამართლიანი სასამართლოს უფლებას. საერთო სასამართლოების მხრიდან საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 15 სექტემბრის გადაწყვეტილების განმარტების არაერთგვაროვანი პრაქტიკის დანერგვა ხელს არ უწყობს აღნიშნული გადაწყვეტილების სრულყოფილ იმპლემენტაციას. – აღკვეთის ღონისძიებების შესახებ განჩინებების გასაჩივრების სტატისტიკა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 207–ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების, შეცვლის ან გაუქმების შესახებ განჩინება შეიძლება მხარის მიერ ერთჯერადად გასაჩივრდეს სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიაში. ამავე ნორმის თანახმად, საჩივარში უნდა აღინიშნოს, რა მოთხოვნები დაირღვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მიღებისას და რით გამოიხატა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დებულებათა მცდარობა. აღსანიშნავია, რომ როგორც თბილისის, ისე – ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოების მიერ საჩივრის დაუშვებლად ცნობა ხდება იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც მხარე აშკარად უთითებს, თუ რა საკითხზე არ იმსჯელა მაგისტრატმა მოსამართლემ აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების დროს (მაგ. ბრალდებულის კავშირები საზღვარგარეთ, მისი მატერიალური მდგომარეობა). სააპელაციო სასამართლოები 619 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეალურად დასაშვებობის ეტაპზე ამოწმებენ საჩივრის შინაარსობრივ მხარეს და მხოლოდ იმ შემთხვევაში იღებენ სააპელაციო საჩივარს განსახილველად, თუკი პირველი ინსტანციის მიერ შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიების სახის ან ოდენობის შეცვლა მიაჩნიათ საჭიროდ. საქართველოს სააპელაციო სასამართლოების მიერ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად, 2015 წლის 25 დეკემბრის მდგომარეობით, მხარეთა მიერ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიაში გასაჩივრდა 2 157 მაგისტრატი და რაიონული (საქალაქო) სასამართლოს განჩინება ბრალდებულის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების შესახებ. აქედან თბილისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიამ დაუშვებლად ცნო 2 049 საჩივარი, საერთო რაოდენობის 95%, ხოლო განიხილა 108 საჩივარი, საერთო რაოდენობის 5%. 2015 წლის 25 დეკემბრის მდგომარეობით, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიაში მხარეების მიერ გასაჩივრდა მაგისტრატი სასამართლოებისა და რაიონული (საქალაქო) სასამართლოს 28 განჩინება ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიების შეცვლის/შეცვლაზე უარის თქმის შესახებ. აქედან, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიამ დაუშვებლად ცნო 18 საჩივარი, საერთო რაოდენობის 64.3%, ხოლო განიხილა 10 საჩივარი, საერთო რაოდენობის 35.7%. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიაში მხარეების მიერ გასაჩივრდა მაგისტრატი სასამართლოებისა და რაიონული (საქალაქო) სასამართლოების 5 განჩინება ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიების გაუქმების/გაუქმებაზე უარის თქმის თაობაზე. აქედან, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიამ დაუშვებლად ცნო 4 საჩივარი, საერთო რაოდენობის 80%. ხოლო განიხილა 1 საჩივარი, საერთო რაოდენობის 20%. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ასევე წარედგინა ინფორმაცია ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიის მიერ საანგარიშო პერიოდში განხილული მხარეთა საჩივრების შესახებ ბრალდებულის მიმართ გამოყენებულ აღკვეთის ღონისძიებებთან დაკავშირებით. საანგარიშო პერიოდის ფარგლებში, ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიაში შევიდა 894 საჩივარი აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების შესახებ, საიდანაც 779 საჩივარი ეხებოდა შერჩეული აღკვეთის ღონისძიების შეცვლას, ხოლო 15 საჩივარი – გაუქმებას. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს საგამოძიებო კოლეგიის მიერ ზემოაღნიშნული საჩივრებიდან 860 დაუშვებლად იქნა ცნობილი, ხოლო 30 საჩივარი განხილულ იქნა ზეპირი მოსმენით. 2. პირის დაკავებისას საპროცესო კანონმდებლობის მოთხოვნების დარღვევა და თავისუფლების სხვაგვარი შეზღუდვა. 620 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის თანახმად, ადამიანის დაკავება დასაშვებია კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში საგანგებოდ უფლებამოსილი პირის მიერ. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 170-ე მუხლის მიხედვით დაკავება არის თავისუფლების ხანმოკლე აღკვეთა, ხოლო პირი დაკავებულად ითვლება მიმოსვლის თავისუფლების შეზღუდვის მომენტიდან. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების თანახმად, პირი დაკავებულად შეიძლება ჩაითვალოს იმ მომენტიდან, როდესაც დაკავებისთვის საგანგებოდ უფლებამოსილი პირი კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და საფუძველზე შეუზღუდავს ადამიანს საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულ თავისუფლებას. 796 საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიშში აისახა არაერთი ფაქტი, როდესაც სამართალდამცავი ორგანოების მიერ არასწორად ხდებოდა დაკავების ვადის ათვლა და ხდებოდა საქართველოს კანონმდებლობის მოთხოვნათა უგულებელყოფა. 797 საანგარიშო პერიოდში განხილული მასალებიდან აღსანიშნავია, რომ ზუგდიდის რაიონული სასამართლოს მიერ სწორად განმარტა პირის თავისუფლების შეზღუდვის ათვლის მომენტად სამართალდამცავთა მიერ პირადი ჩხრეკის განხორციელება და არა დაკავების ოქმის ფორმალური გაფორმება, რაც 2014 წელს პრობლემას წარმოადგენდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოსა და ახალციხის რაიონული სასამართლოს მოსამართლეებმა სწორად დაასაბუთეს უარი აღკვეთის ღონისძიების სახედ პატიმრობის შეფარდებაზე მაშინ, როდესაც პირი დაკავებული იყო სასამართლოს განჩინების გარეშე და საქმეში არ იკვეთებოდა გადაუდებელი აუცილებლობის არსებობა. მიუხედავად ზემოაღნიშნულ სასამართლოთა მხრიდან საპროცესო ნორმების სწორი გამოყენებისა, 2015 თანამშრომელთა წლის საანგარიშო მხრიდან პირის პერიოდში დაკავებისას კვლავ დაფიქსირდა საქართველოს პოლიციის კანონმდებლობის მოთხოვნების დარღვევა და პირის თავისუფლების უკანონო აღკვეთა. – ადმინისტრაციული წესით დაკავება ,,დაკავების ინსტიტუტი არა მხოლოდ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსითაა გათვალისწინებული.“ 798 ,,კონსტიტუციის მე-18 მუხლი ადამიანის თავისუფლების შეზღუდვის შესაძლებლობას განსხვავებული საფუძვლებით, პირობებითა და დროით ითვალისწინებს. აღნიშნულ მუხლში გამოყენებული ტერმინები - „თავისუფლების აღკვეთა“, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 29 იანვრის გადაწყვეტილება საქმეზე „მოქალაქე ფირუზ ბერიაშვილი, რევაზ ჯიმშერიშვილი და საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“. 797 საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში, გვ. 362. 798საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 06 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე ,,საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ 796 621 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „პირადი თავისუფლების ფიზიკური სხვაგვარი თავისუფლების შეზღუდვა“, შეზღუდვის „დაკავებული“, განსხვავებულ „დაპატიმრებული“, შემთხვევებსა და მიზნებს უკავშირდება და, ამდენად, აღნიშნული მუხლით დაცული სფეროს ფარგლებს განსაზღვრავს. დაკავებასთან გვაქვს საქმე, როდესაც პირი ეჭვმიტანილია კონკრეტული დანაშაულის ან სამართალდარღვევის ჩადენაში და როდესაც მართლმსაჯულების განხორციელების მიზნით, აუცილებელია საზოგადოებისგან პირის დროებით იზოლირება ან მისი დახურულ სივრცეში გადაყვანა (მოთავსება) აუცილებელია ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების უზრუნველყოფის მიზნით.“799 საქართველოს კანონმდებლობის თანახმად, პოლიციის ფუნქციებია: დანაშაულისა და სხვა სამართალდარღვევათა გამოვლენა და შესაბამისი სამართლებრივი რეაგირება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო სამართალდარღვევათა კოდექსითა უფლებამოსილებების საფუძველზე. კოდექსით, და 800 სხვა საქართველოს ნორმატიული პოლიცია ადმინისტრაციულ აქტებით მინიჭებული სამართალდარღვევაზე რეაგირების ღონისძიებებს ახორციელებს ამ კანონის, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა და სისხლის სამართლის სფეროებში საქართველოს კანონმდებლობისა და სხვა ნორმატიული აქტების საფუძველზე. 801 ამდენად, პოლიციის მიერ პირის ადმინისტრაციული წესით დაკავება შეიძლება განხორციელდეს საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით დადგენილი საფუძვლებით და წესით, იმავე კოდექსში დადგენილი ვადებით. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 244-ე მუხლის პირველი ნაწილით 802 გათვალისწინებული საფუძვლით დამრღვევის ადმინისტრაციული დაკავება შეუძლიათ მხოლოდ საქართველოს კანონმდებლობით უფლებამოსილ ორგანოებს (თანამდებობის პირებს), მათ შორის, შინაგან საქმეთა ორგანოებს ნარკოტიკული საშუალების გასაღების საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე ,,საქართველოს მოქალაქეები: ლევან იზორია და დავით-მიხეილ შუბლაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ 800 ,,პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე–16 მუხლი, მე–2 პუნქტი, ,,დ“ ქვეპუნქტი. 801 ,,პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე–18 მუხლი, მე–2 პუნქტი. 802 ,,საქართველოს საკანონმდებლო აქტებით უშუალოდ გათვალისწინებულ შემთხვევებში ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის აღსაკვეთად, როცა ამოწურულია ზემოქმედების სხვა ზომები, პიროვნების დასადგენად, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ოქმის შესადგენად, თუ ოქმის შედგენა აუცილებელია, მაგრამ მისი ადგილზე შედგენა შეუძლებელია, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის დროულად და სწორად განხილვისა და ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეზე მიღებული დადგენილების აღსრულების უზრუნველსაყოფად.“ 799 622 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიზნის გარეშე, მცირე ოდენობით უკანონოდ შეძენის ან შენახვის ანდა ნარკოტიკული საშუალების ექიმის დანიშნულების გარეშე მოხმარების შემთხვევაში. 803 რაც შეეხება ადმინისტრაციული დაკავებიოს ვადებს, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩამდენის ადმინისტრაციულმა დაკავებამ არ უნდა გასტანოს თორმეტ საათზე მეტ ხანს. გამონაკლის შემთხვევებში, განსაკუთრებული აუცილებლობის გამო, საქართველოს საკანონმდებლო აქტებით შეიძლება დაწესდეს ადმინისტრაციული დაკავების სხვა ვადები. 804 აღსანიშნავია, რომ საქართველოს საკანონმდებლო აქტებით, ნარკოტიკული საშუალების ექიმის დანიშნულების გარეშე მოხმარებისთვის ადმინისტრაციული წესით დაკავების სხვა ვადა დადგენილი არ არის. ამასთან, კანონის თანახმად, პირი, რომლის დაკავების ვადა ემთხვევა არასამუშაო დროს, შეიძლება დაკავებულ იქნეს და მოთავსდეს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წინასწარი დაკავების საკანში საქმის განმხილველი ორგანოს მიერ საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე. 805 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 45-ე მუხლით 806 გათვალისწინებულ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმე განიხილება 3 დღის ვადაში. ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის განმხილველი რაიონული (საქალაქო) სასამართლო ზეპირ განხილვას იწყებს დაუყოვნებლივ, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმის და ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების სხვა მასალების მიღებისთანავე, თუ პირის მიმართ გამოყენებულია ადმინისტრაციული დაკავება და ამოწურული არ არის ადმინისტრაციული დაკავების ვადა. 807 მოცემული ნორმაც ნათლად მიუთითებს, რომ სასამართლო საქმის განხილვას იწყებს დაუყოვნებლივ, თუ პირი დაკავებულია და ადმინისტრაციული დაკავების ვადა გასული არ არის. ამდენად, პირის დაკავება შესაძლებელია არაუმეტეს 12 საათის ვადით და მასში შედის სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროც. დაკავებული დაუყოვნებლივ უნდა გათავისუფლდეს ადმინისტრაციული დაკავების ვადის გასვლისთანავე. სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე პირის დაკავება და განთავსება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დასაშვებია დაკავების ვადის დაცვით. პოლიციის ერთ–ერთი ფუნქციაა ადმინისტრაციული წესით დაკავებულ და დაპატიმრებულ პირთა დროებითი მოთავსების იზოლატორში განთავსება. 808 მოცემულ შემთხვევაში, კანონი საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, 246–ე მუხლი, პირველი ნაწილი, ,,ა“ ქვეპუნქტი. 804 საქართველოს ადმინისტრციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, 247–ე მუხლი, პირველი ნაწილი. 805 საქართველოს ადმინისტრციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, 247–ე მუხლი, მე–3 ნაწილი. 806 ნარკოტიკული საშუალების გასაღების მიზნის გარეშე, მცირე ოდენობით უკანონოდ შეძენის ან შენახვის ანდა ნარკოტიკული საშუალების ექიმის დანიშნულების გარეშე მოხმარება. 807 აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 262–ე მუხლის 11 ნაწილი. 808 ,,პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე–16 მუხლი, მე–2 პუნქტი, ,,პ“ ქვეპუნქტი. 803 623 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადგენს არასამუშაო დროს ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირის მოთავსების შესაძლებლობას დროებითი მოთავსების იზოლატორში, თუმცა კანონით იმპერატიულად განსაზღვრული დაკავების 12–საათიანი ვადის დაცვით. ამდენად, პოლიციელი ვალდებულია ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირი გაათავისუფლოს 12–საათიანი ვადის გასვლისთანავე დაუყოვნებლივ. რაც შეეხება დროებითი მოთავსების იზოლატორში ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირის განთავსებას, იზოლატორში მიღების საფუძველი შეიძლება იყოს დაკავებული პირის მიმართ გამოცემული ადმინისტრაციული წესით დაკავების ოქმი 809. იზოლატორის უფროსი აკონტროლებს დაკავებულ პირთა დაკავების ვადებს 810, შესაბამისად, დროებითი მოთავსების იზოლატორის ადმინისტრაციის საპროცესო მოვალეობაა დაკავებული, დაკავების ვადის გასვლის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ გაათავისუფლოს იზოლატორის უფროსის დადგენილებით. 811 აღსანიშნავია, რომ დროებითი მოთავსების იზოლატორის შინაგანაწესის თანახმად, 22 საათიდან დილის 06 საათამდე საკნების გაღება ხდება უკიდურეს შემთხვევაში, როგორიცაა მაგალითად იზოლატორიდან დაკავებულის გათავისუფლება.812 ამდენად, ადმინისტრაციული დაკავების 12–საათიანი ვადის გასვლისთანავე, პირის გათავისუფლების ვალდებულება ეკისრება დროებითი მოთავსების იზოლატორის ადმინისტრაციას (თუ პირი იზოლატორში იმყოფება). მოქალაქე გ.გ.–ს საქმე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა მოქალაქე გ.გ.-ს საქმე, სადაც იგი ადმინისტრაციულად იყო დაკავებული კანონით განსაზღვრული 12 საათიანი ვადის დარღვევით. მოქალაქე გ.გ. დაკავებული იყო 19 საათზე მეტი ხნის განმავლობაში. ადმინისტრაციული დაკავების ვადის გასვლის მიუხედავად იგი არ გაათავისუფლა არც დროებითი მოთავსების იზოლატორის ადმინისტრაციამ და არც პოლიციელებმა ,,საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორების ტიპური დებულების, იზოლატორების შინაგანაწესის და იზოლატორების საქმიანობის მარეგულირებელი დამატებითი ინსტრუქციის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 01 თებერვლის #108–ე ბრძანება, მე–3 დანართი, პირველი მუხლი, მე–2 პუნქტი, ,,ა“ ქვეპუნქტი. 810 ,,საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორების ტიპური დებულების, იზოლატორების შინაგანაწესის და იზოლატორების საქმიანობის მარეგულირებელი დამატებითი ინსტრუქციის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 01 თებერვლის #108–ე ბრძანება, დანართი 1, მე–9 მუხლი, ,,ი“ ქვეპუნქტი. 811 ,,საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორების ტიპური დებულების, იზოლატორების შინაგანაწესის და იზოლატორების საქმიანობის მარეგულირებელი დამატებითი ინსტრუქციის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2010 წლის 01 თებერვლის #108–ე ბრძანება, დანართი 1, მე–5 მუხლი, ,,თ“ ქვეპუნქტი. 812 იქვე, მე–2 დანართი, მე–10 მუხლი, მე–2 პუნქტი. 809 624 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე. ამდენად, იგი უკანონოდ იყო დაკავებული 7 საათისა და 17 წუთის განმავლობაში 813. არასრულწლოვნების თ.გ.–სა და ლ.გ.–ს საქმე. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა არასრულწლოვნების თ.გ.–სა და ლ.გ.–ის საქმე. არასრულწლოვანი თ.გ.–ის განმარტებით, 2015 წლის 15 დეკემბრის დაახლოებით იგი ლ. გ.-სთან და ზ. მ.-სთან ერთად იმყოფებოდა ქ. თერჯოლის ავტოსადგურზე, რა დროსაც მათთან მივიდნენ პოლიციის თანამშრომლები და გადაიყვანეს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თერჯოლის პოლიციის მთავარ სამმართველოში 814. მათი თავისუფლება სრულიად უკანონოდ შეიზღუდა, რაც გამოიხატა კანონმდებლობით დადგენილი პროცედურების და გარანტიების დარღვევაში. ლ. გ.-ის გადმოცემით, ის პოლიციის შენობაში შეიყვანეს 15 დეკემბერს დაახლოებით 22:00 სთ.ზე, ხოლო გაათავისუფლეს 16 დეკემბერს 06:00 სთ.ზე. ამ დროის განმავლობაში მათ არ მიეცათ ოჯახის წევრებთან დაკავშირების საშუალება. 2015 წლის 02 ოქტომბერს, 20:50 საათზე, ქ. თბილისში, ირაკლი აბაშიძის ქ. #39 მიმდებარე ტერიტორიაზე მიღებული ოპერატიული ინფორმაციის თანხმად, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 45–ე მუხლის საფუძველზე დაკავებული იქნა მოქალაქე გ.გ. 2015 წლის 03 ოქტომბერს 02:10 საათზე დაკავებული გ.გ. განთავსდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისისა და მცხეთა–მთიანეთის დროებითი მოთავსების იზოლატორში. 2015 წლის 03 ოქტომბერი, 10:00 საათზე, დაკავებული გაყვანილი იქნა იზოლატორიდან საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ვაკე–საბურთალოს პირველი განყოფილების ინსპექტორ–გამომძიებლის წერილის საფუძველზე. 2015 წლის 03 ოქტომბერს, 15:54 საათზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიაში გ.გ.–ს ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის განხილვის სხდომა გაიხსნა და დაიხურა იმავე დღეს 16:07 საათზე. იგი ცნობილ იქნა ადმინისტრაციულ სამართალდამრღვევად საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართლადარღვევათა კოდექსის 45–ე მუხლით, ადმინისტრაციული სახდელის სახით განესაზღვრა ჯარიმა 500 ლარის ოდენობით და გათავისუფლდა სხდომის დარბაზიდან. სასამართლო სხდომის დროსაც რომ მოქალაქე გ. გ. დაკავებული იყო, პირდაპირ დასტურდება სასამართლო სხდომის ოქმით, რომლის დეტალები მთლიან საქმესთან ერთად შეისწავლა სახალხო დამცველის აპარატმა. 814 არასრულწლოვანთა განმარტებით, მათ მიმართ როგორც სამმართველოში მისვლამდე, ისე – პოლიციის შენობაში განხორციელდა არაერთჯერადი ფსიქოლოგიური და ფიზიკური ზეწოლა. არასრულწლოვნებს ეკითხებოდნენ, თუ რა დანაშაულები ჰქონდათ ჩადენილი, აყენებდნენ სიტყვიერ შეურაცხყოფას. პოლიციის ერთ–ერთი თანამშრომელი ჯერ ხელით, ხოლო შემდეგ ქუდით აყენებდა თ.გ.–ს ფიზიკურ შეურაცხყოფას თავის არეში და აიძულებდა სხვადასხვა დანაშაულის აღიარებას. უარყოფითი პასუხის მიღების შემდეგ არასრულწლოვნებს ემუქრებოდნენ ციხეში ჩასმით, სადაც გააუპატიურებდნენ და საკნებს დააგვევინებდნენ. როგორც გ.ლ. აცხადებს, ის შეიყვანეს ერთ-ერთ კაბინეტში, სადაც აყენებდნენ სიტყვიერ შეურაცხყოფას, გახადეს ტანსაცმელი და დაუყარეს იატაკზე, ასევე აყენებდნენ ფიზიკურ შეურაცხყოფას, ერთ-ერთმა პოლიციელმა მას ესროლა ავტოკალამი. 813 625 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის აპარატს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თერჯოლის რაიონული სამმართველოდან ეცნობა რომ 2015 წლის 15 დეკემბერს არასრულწლოვნები „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტით 815 განსაზღვრული ღონისძიებით, წარადგინეს შსს თერჯოლის რაიონული სამმართველოს ეზოში, სადაც მოხდა მათი იდენტიფიცირება, რის შემდეგაც გაათავისუფლეს დაუყოვნებლივ, ვინაიდან მათი მხრიდან რაიმე სახის კანონდარღვევას ადგილი არ ჰქონია. საგულისხმოა, რომ „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, პოლიციის თანამშრომლებს უფლება აქვთ, მოახდინონ პირის იდენტიფიცირება, თუმცა აღნიშნულთან დაკავშირებით აუცილებელია ოქმის შედგენა.816 ამასთან, პირის იდენტიფიკაცია არ აძლევს პოლიციის თანამშრომელს პირის, ნების საწინააღმდეგოდ, პოლიციის შენობაში გადაყვანის უფლებას და ღონისძიების გამოყენებამდე სავალდებულოა პიროვნებას მიეცეს საშუალება გონივრულ ვადაში ნებაყოფლობით დაამტკიცოს თავისი ვინაობა. შსს თერჯოლის პოლიციის რაიონული სამმართველოს შესაბამისი პასუხით, პოლიციის თანამშრომლებს მითითებული ღონისძიების თაობაზე რაიმე სახის დოკუმენტი არ შეუდგენიათ, რაც მაღალი ალბათობით ადასტურებს იმას, რომ არასრულწლოვნების თავისუფლების შეზღუდვა პოლიციის თანამშრომლებმა განახორციელეს კანონის მოთხოვნების სრული უგულებელყოფით. აღნიშნული კი, როგორც შიდა კანონმდებლობით, ისე ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლით განიხილება თავისუფლების უკანონო აღკვეთად. 2016 წლის 10 თებერვალს საქართველოს სახალხო დამცველმა გამოძიების დაწყების წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურორს არასრულწლოვნების - თ. გ.-ს და ლ. გ.-ს მიმართ სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლების მხრიდან შესაძლო არასათანადო მოპყრობის და სხვა შესაძლო კანონდარღვევის ფაქტებთან დაკავშირებით. რეკომენდაციები საქართველოს საერთო სასამართლოებს: • ბრალდებულის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენების დროს სასამართლოს მიერ დეტალურად მოხდეს პირის დაკავების კანონიერების საფუძვლების შემოწმება, პატიმრობა გამოყენებულ იქნას მხოლოდ კანონმდებლობით გათვალისწინებული საფუძვლების არსებობის შემთხვევაში; ბრალდებულის მიმალვის რისკის გასანეიტრალებლად სასამართლოებმა პატიმრობის გამოყენების 815 816 პირის იდენტიფიკაცია; პოლიციის შესახებ კანონის მე-20 მუხლის მე-4 პუნქტი. 626 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ალტერნატივის სახით იმსჯელონ პასპორტისა და პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ჩამორთმევის დამატებითი ვალდებულების დაკისრების შესახებ; • ბრალდებულის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გირაოს გამოყენების დროს სასამართლოს მიერ დეტალურად, შესაბამის მტკიცებულებებზე დაყრდნობით მოხდეს ბრალდებულის ან იმ პირის მატერიალური მდგომარეობის შესწავლა, ვინც უნდა გადაიხადოს გირაოს თანხა; • სასამართლოს მიერ უფრო ხშირად მოხდეს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 199-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული ღონისძიებების გამოყენება. საქართველოს უზენაეს სასამართლოს • შემუშავდეს სტანდარტები საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ ბრალდებულის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების ამა თუ იმ სახის გამოყენების თაობაზე გამოტანილი განჩინების ფორმისა და დასაბუთებულობის ხარისხის ამაღლების მიზნით; • შემუშავდეს სახელმძღვანელო სასამართლოების სასამართლოს 2015 მიმართ წლის წესები (გაიდლაინები) სასამართლოს 15 სექტემბრის საქართველოს საერთო საქართველოს საკონსტიტუციო გადაწყვეტილების ერთგვაროვანი იმპლემენტაციის მიზნით. საქართველოს პროკურატურასა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს • საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარებისას, პირისათვის თავისუფლების შეზღუდვის შემთხვევაში, დაკავების ოქმში მიეთითოს დაკავების ზუსტი დრო და ადგილი; • საქართველოს პროკურატურისა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მხრიდან დაკავების კანონიერებასთან დაკავშირებით განხორციელდეს მკაცრი ზედამხედველობა, ხოლო დისციპლინარული გადაცდომისა ან დანაშაულის შემთხვევაში მიღებული იქნას კანონით გათვალისწინებული ზომები საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს • შესაბამისმა პასუხისმგებელმა პირებმა უზრუნველყონ ადმინისტრაციული წესით დაკავებულ პირთა დაუყოვნებლივ გათავისუფლება კანონით დადგენილი ვადის – 12 საათის გასვლისთანავე. 627 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამართლიანი სასამართლოს უფლება საქართველოს კონსტიტუციის 42–ე მუხლით განმტკიცებულია სამართლიანი სასამართლოს უფლება. 817 ,,ეს უფლება არა მხოლოდ სასამართლოსადმი მიმართვის (სარჩელის შეტანის) შესაძლებლობას გულისხმობს, არამედ უზრუნველყოფს ადამიანის სრულყოფილ სამართლებრივ დაცვას. სამართლიანი სასამართლოს უფლება, პირველ რიგში, ნიშნავს სახელმწიფო ხელისუფლების ყველა იმ გადაწყვეტილების (ქმედების) სასამართლოში გასაჩივრებას და სამართლებრივ შეფასებას, რომელიც ადამიანის უფლებებს არღვევს. ამასთან, იმისათვის რომ შედგეს კონკრეტული დავის სამართლიანი განხილვა და მიღებულ იქნეს ობიექტური გადაწყვეტილება, ეს უფლება მოიცავს შესაძლებლობათა შემდეგ მინიმუმს: პირის უფლებას, მიმართოს სასამართლოს, მოითხოვოს მისი საქმის სამართლიანი საჯარო მოსმენა, გამოთქვას თავისი მოსაზრებები და დაიცვას თავი პირადად ან დამცველის მეშვეობით, სასამართლო განხილვა მოხდეს გონივრულ, შემჭიდროებულ ვადებში და საქმე განიხილოს დამოუკიდებელმა, მიუკერძოებელმა სასამართლომ.“ 818 ,,აღნიშნულ ნორმას დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს ფუნქციონირებისათვის ფუძემდებლური მნიშვნელობა აქვს. ის ადამიანის უფლებათა დაცვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კონსტიტუციური გარანტიაა.“ 819 ,,სამართლიანი სასამართლოს უფლების განხორციელება ,,სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპს ,,1. ყოველ ადამიანს უფლება აქვს თავის უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს. 2. ყოველი პირი უნდა განსაჯოს მხოლოდ იმ სასამართლომ, რომლის იურისდიქციასაც ექვემდებარება მისი საქმე. 3. დაცვის უფლება გარანტირებულია. 4. არავის არ შეიძლება განმეორებით დაედოს მსჯავრი ერთი და იმავე დანაშაულისათვის. 5. არავინ არ აგებს პასუხს იმ ქმედობისათვის, რომელიც მისი ჩადენის დროს სამართალდარღვევად არ ითვლებოდა. კანონს, თუ ის არ ამსუბუქებს ან არ აუქმებს პასუხისმგებლობას, უკუძალა არა აქვს. 6. ბრალდებულს უფლება აქვს მოითხოვოს თავისი მოწმეების ისეთსავე პირობებში გამოძახება და დაკითხვა , როგორიც აქვთ ბრალდების მოწმეებს. 7. კანონის დარღვევით მოპოვებულ მტკიცებულებას იურიდიული ძალა არა აქვს . 8. არავინ არ არის ვალდებული მისცეს თავისი ან იმ ახლობელთა საწინააღმდეგო ჩვენება, რომელთა წრეც განისაზღვრება კანონით.“ 9. ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკების და თვითმმართველობის ორგანოთა და მოსამსახურეთაგან უკანონოდ მიყენებული ზარალის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის და ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან.“ 818 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2006 წლის 15 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე ,,საქართველოს მოქალაქეები: ვახტანგ მასურაშვილი და ონისე მებონია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ 819 საკონსტიტუციო სასამართლოს 2010 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,საქართველოს სახალხო დამცველის საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ 817 628 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უკავშირდება და მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრავს მის არსს.” 820 ,,სასამართლოს ხელმისაწვდომობის უფლება ინდივიდის უფლებების და თავისუფლებების დაცვის, სამართლებრივი სახელმწიფოსა და ხელისუფლების დანაწილების პრინციპების უზრუნველყოფის უმნიშვნელოვანესი კონსტიტუციური გარანტიაა. ის ინტრუმენტული უფლებაა, რომელიც, ერთი მხრივ, წარმოადგენს სხვა უფლებებისა და ინტერესების დაცვის საშუალებას, ხოლო, მეორე მხრივ, ხელისუფლების შტოებს შორის შეკავებისა და გაწონასწორების არქიტექტურის უმნიშვნელოვანეს ნაწილს. [...] კანონის უზენაესობის პრინციპის ფარგლებში საჯარო ხელისუფლების კანონის საფუძველზე და მის შესაბამისად განხორციელების უზრუნველყოფა არარეალური იქნებოდა მიუკერძოებელი და დამოუკიდებელი სასამართლოს ხელმისაწვდომობის გარეშე. აზრს კარგავს სამართლებრივი წესებით ხელისუფლების შეზღუდვა, თუ არ არსებობს ამ წესების შემქმნელი და აღმასრულებელი ხელისუფლებისგან დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი მესამე ინსტანცია, რომელიც ქმედებების ამ წესებთან შესაბამისობას დაადგენდა. [...] უფლებებისა და თავისუფლებების არსებობისა და ეფექტური რეალიზებისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მათი სამართლებრივი დაცვის საშუალებების არსებობას. [...] „უფლება“ ვერ იქნება პირის ლეგიტიმური ინტერესების დაცვის რეალური გარანტია, ის იქნება მხოლოდ თეორიული და ფიქციური, თუ მას არ ახლავს სასამართლო წესით მისი დაცვის შესაძლებლობა.“ 821 ევროპის საბჭოს ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე–6 მუხლი 822 აწესებს სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლებას და განამტკიცებს მას საკონსტიტუციო სასამართლოს 2010 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,საქართველოს სახალხო დამცველის საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“; საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2006 წლის 15 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,საქართველოს მოქალაქეები ონისე მებონია და ვახტანგ მასურაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ 821 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,საქართველოს მოქალაქეები: გიორგი ყიფიანი და ავთანდილ უნგიაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ”. 822 ,,1. სამოქალაქო უფლებათა და მოვალეობათა განსაზღვრისას ან წარდგენილი ნებისმიერი სისხლისსამართლებრივი ბრალდების საფუძვლიანობის გამორკვევისას ყველას აქვს გონივრულ ვადაში მისი სსაქმის სამართლიანი და საქვეყნო განხილვის უფლება კანონის საფუძველზე შექმნილი დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლოს მიერ. სასამართლო გადაწყვეტილება ცხადდება საქვეყნოდ, თუმცა მთელ სასამართლო პროცესზე ან მის ნაწილზე პრესა და საზოგადოება შეიძლება არ დაუშვან, დემოკრატიულ საზოგადოებაში მორალის, საზოგადოებრივი წესრიგის ან ეროვნული უშიშროების ინტერესებიდან გამომდინარე, აგრეთვე, როდესაც ამას მოითხოვს არასრულწლოვანთა ინტერესები ან მხარეთა პირადი ცხოვრების დაცვა, ან რამდენადაც, სასამართლოს აზრით, ეს მკაცრად აუცილებელია განსაკუთრებული გარემოებების არსებობისას, როდესაც საქვეყნოობა ზიანს მიაყენებდა მართლმსაჯულების ინტერესებს. 2. ყოფელი პირი, ვისაც ბრალად ედება სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენა, ითვლება უდანაშაულოდ, ვიდრე მისი ბრალეულობა არ დამტკიცდება კანონის შესაბამისად. 820 629 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონკრეტული მინიმალური განხორციელებაზე მნიშვნელობით უფლებას გარანტიებით. იმდენად დემოკრატიულ ,,მართლმსაჯულების მნიშვნელოვანი საზოგადოებაში, რომ სამართლიან ადგილი უკავია მე-6 მუხლის კონვენციის შეზღუდვითი განმარტება მისი დებულებების მიზნებსა და დანიშნულებასთან შეუსაბამო იქნებოდა.” 823 წინამდებარე თავში განხილულია საანგარიშო პერიოდში გამოვლენილი სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევის ფაქტები, კერძოდ, საქმის საჯაროდ განხილვის კანონსაწინააღმდეგოდ შეზღუდვა, დასაბუთებული გადაწყვეტილების კანონით დადგენილ ვადაში მხარისთვის გადაცემის და საქმის გონივრულ ვადაში განხილვის უგულვებელყოფა, უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევის ფაქტები, დაცვის უფლების, ასევე, მოწმეთა თანაბარ პირობებში დაკითხვის უფლების დარღვევის ფაქტი; ასევე, 2015 წლის ივლისში, ნარკოტიკულ დანაშაულთან მიმართებით განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებების შემდეგ, ახლადგამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის თაობაზე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილებების პრობლემური საკითხები და საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილების შემდეგ ნარკოტიკული დანაშაულის მოხმარების, პირადი მოხმარების მიზნით შეძენის, შენახვის და კულტივირების ფაქტებზე სასამართლოების მიერ განვითარებული სისხლის სამართლის საქმეებზე საერთო პრაქტიკის ანალიზი, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეების განხილვისას არსებული პრობლემური საკითხები. 1. დაცვის უფლება 3. ყოველ პირს, ვისაც ბრალად ედება სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენა, აქვს, სულ მცირე, შემდეგი უფლებები: ა) მისთვის გასაგებ ენაზე დაუყოვნებლივ და დაწვრილებით ეცნობოს წარდგენილი ბრალდების არსი და საფუძველი; ბ) ჰქონდეს საკმარისი დრო და შესაძლებლობანი საკუთარი დაცვის მოსამზადებლად; ც) დაიცვას თავი პირადად ან მის მიერ არჩეული დამცველის მეშვეობით, ან, თუ მას არ გააჩნია საკმარისი საშუალება იურიდიული მომსახურების ასანაზღაურებლად, უფასოდ ისარგებლოს ასეთი მომსახურებით, როდესაც ამას მოითხოვს მართლმასჯულების ინტერესები; დ) დაიკითხოს ან დააკითხვინოს ბრალდების მოწმეები და გამოაძახებინოს და დააკითხვინოს დაცვის მოწმეები ბრალდების მოწმეთა თანაბარ პირობებში; ე) ისარგებლოს თარჯიმნის უფასო დახმარებით, თუ მას არ შეუძლია გაიგოს სასამართლოში გამოყენებული ენა, ან ილაპარაკოს ამ ენაზე.“ 823 იხ. გადაწყვეტილება საქმეზე ,,დელკური ბელგიის წინააღმდეგ.“ 630 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობით გარანტირებულია დაცვის უფლება. 824 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი ბრალდებულს ანიჭებს უფლებას, ჰქონდეს გონივრული დრო და საშუალება დაცვის მომზადებისათვის. 825 საქართველოს, როგორც ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის ერთ-ერთი მხარის, სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი ითვალისწინებს ბრალდებულის მიერ დაცვის უფლების რეალურად განხორციელების შესაძლებლობას დანიშვნას. და არა ბრალდებლისთვის მხოლოდ ადვოკატის ფორმალურად 826 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობის თანახმად, მტკიცებულებები მოიპოვება წინასასამართლო სხდომის გამართვამდე 5 დღით ადრე გამოძიების ეტაპზე. თუ დაცვის მხარე სხვადასხვა მიზეზების გამო, წინასასამართლო სხდომამდე 5 დღით ადრე ბრალდების მხარესა და სასამართლოს არ წარუდეგენს მტკციებულებებს, რომელთა გამოკვლევას სისხლის სამართლის საქმის არსებითი განხილვისას საჭიროდ მიიჩნევს, ბრალდებულს ერთმევა შესაძლებლობა იგივე მტკიცებლებები არსებითი განხილვის სხდომაზე წარადგინოს. შესაბამისად, იგი გავლენას ვეღარ მოახდენს სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებაზე. საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობით, ბრალდებული და მისი ინტერესების დამცველი ადვოკატი თავად იღებენ გადაწყვეტილებას, როგორ განხორციელდეს დაცვა. როდესაც ბრალდებულს სავალდებულო დაცვის შემთხვევაში იცავს სახელმწიფოს მიერ დანიშნული ადვოკატი, დაცვის უფლების განხორციელების ეფექტურობაზე გარკვეული საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, „დაცვის უფლება გარანტირებულია“. ხოლო „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის“ მე-6 მუხლის მე-3 პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ბრალდებულს უფლება აქვს „დაიცვას თავი პირადად ან საკუთარი არჩევით იურიდიული დახმარების მეშვეობით, ან თუკი მას არა აქვს საკმარისი სახსრები მისი სამართლებრივი დახმარების ასანაზღაურებლად, დახმარება გაეწევა მას უფასოდ, თუკი მართლმსაჯულების ინტერესები ამას მოითხოვენ.“ 825საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 38-ე მუხლის მე-5 ნაწილი. 826ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ არაერთ საქმეში დაადგინა „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის“ მე-6 მუხლის მე-3 (გ) პუნქტის დარღვევა. არტიკოს (Artico) საქმეში სასამართლომ დაადგინა და აღნიშნა, რომ „ეს ნორმა უზრუნველყოფსდამცველის „დახმარებას“ და არა მის „დანიშვნას“ (§33). უფრო ზოგადად, სასამართლომ აღნიშნა, რომ„კონვენციის დანიშნულებაა უფლებების უზრუნველყოფა, რომლებიც არა თეორიული და მოჩვენებითი, არამედ პრაქტიკული და ეფექტიანია. ხოლო ჟეკალას (Czekalla) საქმეშიადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ დაცვის უფლების განხორციელება ირვევა, როდესაც დამცველის მიერ ფორმალური მოთხოვნის დაუდევრობის შედეგად დარღვევის გამო ბრალდებული კარგავს სამართლებრივი დაცვის საშუალებას ზემდგომი სასამართლოს მიერ ვითარების გამოსწორების გარეშე (ციტატები მოყვანილია წიგნიდან „ადამიანის უფლებები სისხლის სამართლის პროცესში“ შტეფან ტრექსელი). 824 631 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პასუხისმგებლობა ასევე ეკისრება სახელმწიფოს, და, შესაბამისად, სახელმწიფო ვალდებულია უზრუნველყოს დამცველის ეფექტიანი მონაწილეობა სისხლის სამართლის საქმის ყველა სტადიაზე და არა მხოლოდ დამცველის დანიშვნა და საგამოძიებო მოქმედებებსა და სასამართლო განხილვაში მონაწილეობა. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში დააფიქსირა 1 შემთხვევა, სადაც დაცვის უფლება დაერღვა ბრალდებულს. სახალხო დამცველის აპარტმა შეისწავლა მოქალაქე მ.ი.-ის საქმე, სადაც დაცვის უფლების დარღვევა დაფიქსირდა იმ მხრივ, რომ სახელმწიფოს მიერ დანიშნულმა ადვოკატმა გამოძიების ეტაპზე, არ განახორციელა ბრალდებულის ინტერესების დაცვა. ადვოკატის ამგვარმა უმოქმედობამ კი გამოუსწორებელი გავლენა მოახდინა ბრალდებულის საპროცესო ინტერესებზე. მას აღარ ჰქონდა შესაძლებლობა სასამართლო განხილვის სტადიაზე წარედგინა მისი შემამსუბუქებელი ან გამამართლებელი მტკიცებულებები . 827 2. სასამართლოს დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა, როგორც სამართლიანი სასამართლოს უზრუნველყოფის ერთ-ერთი გარანტი დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლო სისტემის ერთ-ერთი გარანტიაა ისეთი კადრების შერჩევა, რომლებიც სრულად აკმაყოფილებენ მოსამართლის მაღალ სტატუსს. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის #8 დაწესებულების მიერ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისათვის წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად, 2015 წლის 26 თებერვლისთვის #8 სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მოთავსების დღიდან (2014 წლის დეკემბერის დასაწყისი) ბრალდებულ მ. ი.–ის შეხვედრა მისი ინტერესების დამცველ ადვოკატთან არ ფიქსისრდებოდა. მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ 2016 წლის 01 იანვრამდე, ბრალდებულები, რომლებსაც აღკვეთის ღონისძიების სახით შეფარდებული ჰქონდათ პატიმრობა, მოკლებული იყვენენ სატელეფონო საუბრის უფლების განხორციელების შესაძლებლობას და, შესაბამისად, მოქალაქე მ.ი.-ს არ შეეძლო დაკავშირებოდა ნათესავებს ან/და სხვა პირებს, რომლებიც აიყვანდნენ ადვოკატს მისი ინტერესების დასაცავად. შესაბამისად, ბრალდებული მ.ი. უფლებამოსილი იყო მხოლოდ მისი მონაწილეობით ჩატარებულ საგამოძიებო მოქმედებების დროს და სასამართლოში საქმის არსებითი განხილვისას წარედგინა ინფორმაცია და მტკიცებულებები მისი ბრალდების სისხლის სამართლის საქმეზე, თუმცა, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მოთხოვნების შესაბამისად, საქმის არსებითი განხილვის სხდომაზე ახალი მტკიცებულებების წარდგენისას მხარე ვალდებულია დაასაბუთოს, თუ რა ობიექტური მიზეზების გამო ვერ წარადგინა მოცემული მტკიცებულება სისხლის სამართლის საქმეზე წინასასამართლო სხდომამდე 5 დღით ადრე. იმ შემთხვევაში, კი როდესაც ბრალდებულის ინტერესებს იცავს ადვოკატი, წინასასამართლო სხდომამდე მტკიცებულებების მოპოვებისთვის ხელშემშლელი ობიექტური გარემოებების არსებობის მტკიცების ტვირთი უფრო მეტად ეკისრება დაცვის მხარეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ბრალდების მხარე არათანაბარ პოზიციაში აღმოჩნდება და დაირღვევა მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპი. 827 632 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მართლმსაჯულების შეუფერხებელი განხორციელების უმთვარეს ღერძს თავად მოსამართლე წარმოადგენს. საქართველოს სახალხო დამცველი გამოყოფს რამდენიმე ხარვეზს, რომელიც მოსამართლის სტატუსს უკავშირდება და წლების განმავლობაში, საქართველოში განხორციელებული არაერთი სასამართლო რეფორმის ფონზე კვლავ ისეთი მნისვნელობისაა რომ საფრთხის ქვეშ აყენებს მთალიანი სასამართლო სისტემის დამოუკიდებლობასა და მიუკერძოებლობას: კანონმდებლობაში არ არის ზუსტად და ნათლად გაწერილი მოსამართლეთა დანიშვნისა და დაწინარების კრიტერიუმები, წინაპირობები, პროცედურები, რაც გამორიცხავს გამჭვირვალე გარემოს. მოსამართლეთა დანიშვნა-დაწინარებას არსებითი გავლენა აქვს დემოკრატიული წესრიგის, კანონის უზენაესობაზე აგებული და ადამიანის უფლების დაცვაზე ორიენტირებული სახელმწიფოსთვის. არსებული ნორმატიული გარემო ვერ უზრუნველყოფს საზოგადოების დარწმუნებას, რომ ობიექტურად დაინიშნა კადრი, რომელიც ნამდვილად შეესაბამებოდა მოსამართლის მაღალ სტატუსს; ობიექტურად დაწინაურდა კადრი, რომელიც ნამდვილად საუკეთესო იყო სხვა კონკურსანტებს შორის. აღნიშნული საკანონმდებლო პრობლემა პრაქტიკაში ნათლად გამოვლინდა 2015 წელს ჩატარებული მოსამართლეთა დანიშვნა-დაწინაურებისა და შერჩევის კონკურსის შედეგად. პროფესიულ წრეებსა და ფართო საზოგადოებაში წარმოიშვა არაერთი კრიტიკული შეკითხვა ცალკეული შერჩეული და დანიშნული მოსამართლეების მიმართ. კანონმდებლობამ კი ბუნდოვანი და სხვადასხვაგვარად ინტერპრეტირებადი ნორმების ფონზე ვერ უზრნველყო ამ კითხვების თავიდან აცილება ან/და მათზე დამაჯერებელი პასუხების გაცემა. იმის გათვალისწინებით, რომ მოსამართლეთა შერჩევის და დაწინაურების დროს მნიშვნელოვანია საერთო სასამართლოების მოსამართლეთა მიერ საქმეთა განხილვის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველის მონიტორინგის შედეგები, საქართველოს იუსტიციის საბჭოს საქართველოს სახალხო დამცველმა ინფორმაცია წარუდგინა: კონკრეტულ მოსამართლეთა მიმართ სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში წარდგენილი წინადადებები დისციპლინური სამართალწარმეობის დაწყების შესახებ და საპარლამენტო ანგარიშებში 2005 წლიდან 2015 წლამდე სასამართლოში საქმისწარმოების ეტაპზე უფლებადარღვევის ფაქტები. წარდგენილი ინფორმაციის მიზანი იყო საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს სათანადო გადაწყვეტილების მიღების პროცესში არსებითად დახმარება, რაც თავის მხრივ პოზიტიურ გავლენას მოახდენდა ქართული მართლმსაჯულების ეფექტურ უზრუნველყოფაზე. წარდგენილი ინფორმაცია იუსტიციის საბჭომ მოსამართლეთა კანდიდატების უმრავლეს შემთხვევაში, რომლებზეც ინფორმაცია იყო წარდგენილი, არ გაითვალისწინა. 633 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოსამართლის მიუკერძოებლობის უზრუნველსაყოფად, როგორც წინა ანგარიშებში, ამჯერადაც საქართველოს სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ აუცილებელი საქმეთა გადანაწილების ელექტრონული სისტემა დაინერგოს, რომელიც კერ კიდევ არ არსებობს. ქართული მართლმსაჯულების სისტემაში კვლავ მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება მოსამართლეთა დისციპლინური პასუხისმგებლობის საკანონმდებლო რეგულაციები და პრაქტიკა. საანგარიშო პერიოდში, ისევე როგორც 2013 და 2014 წლებში მოსამართლეთა სადისციპლინო კოლეგიას არცერთი მოსამართლის დისციპლინური პასუხისმგებლობის საკითხი არ განუხილავს. შესაბამისად, აუცილებელ გადახედვას საჭიროებს მოსამართლეთა დისციპლინური სამართალწარმოების მარეგულირებელი ნორმები, ისევე როგორც ამ კუთხით არსებული საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს პრაქტიკა. 3. საქმის საჯაროდ განხილვის უფლება საქმის განხილვის საჯაროობა წარმოადგენს საქართველოს კონსტიტუციითა და ევროპის საბჭოს ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციით“ გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების მნიშვნელოვან ელემენტს. საქართველოს უზენაესი კანონის თანახმად, ,,სასამართლოში საქმე განიხილება ღია სხდომაზე. დახურულ სხდომაზე საქმის განხილვა დასაშვებია მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. სასამართლოს გადაწყვეტილება ცხადდება საქვეყნოდ.“ 828 ,,სასამართლო განხილვების საჯარო ხასიათი იცავს მხარეებს მართლმსაჯულების საიდუმლო განხორციელებისგან.“ საჯაროობა ხელს უწყობს სამართლიანი სასამართლო განხილვის მიღწევას, რომელიც ერთ-ერთი ფუნდამენტური პრინციპია ნებისმიერ დემოკრატიულ საზოგადოებაში.” 829 საქმის საჯაროდ განხილვა არ წარმოადგენს აბსოლუტურ უფლებას. საქართველოს კონსტიტუცია დასაშვებად მიიჩნევს სხდომის დახურვას მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ გამონაკლის შემთხვევებში. კანონი ითვალისწინებს სასამართლო სხდომის სრულად ან ნაწილობრივ დახურვის შესაძლებლობას. სრულად დახურული სხდომა ნიშნავს მთლიანი სასამართლო განხილვის დახურულად წარმართვას. მოცემულ შემთხვევაში, მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილება ცხადდება საჯაროდ. რაც შეეხება ნაწილობრივ დახურულ სხდომას, ის გულისხმობს სასამართლო პროცესის მხოლოდ გარკვეული ნაწილის დახურულად ჩატარებას. 828 829 საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 85, პ.1 შტეფან ტრექსელი ,,ადამიანის უფლებები სისხლის სამართლის პროცესში“ გვ. 144–145 634 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სრულად ან ნაწილობრივ დახურულ სხდომაში მონაწილეობენ პროცესის მონაწილე პირები: მოსამართლე (მოსამართლეები საქმის კოლეგიური წესით განხილვისას), სხდომის მდივანი და მხარეები, აგრეთვე, პროცესის ის კონკრეტული მონაწილე (თარჯიმანი, ექსპერტი, მოწმე), რომლის უშუალო მონაწილეობით ტარდება სხდომა. ამასთან, დასაშვებია, მოწმის/ექსპერტის ჩვენების ნაწილის გამოკვლევა დახურულ სხდომაზე, შესაბამისი საფუძვლების არსებობისას. სასამართლოს შეუძლია დაავალდებულოს დახურულ სხდომაზე დამსწრე პირი, არ გაახმაუროს ის ინფორმაცია, რომელიც მისთვის ამ სხდომაზე გახდა ცნობილი830. დახურულ სხდომაზე მიღებული ინფორმაციის გახმაურების აკრძალვის თაობაზე გაფრთხილება მხოლოდ იმ პირებს ეხება, ვინც მონაწილეობს ნაწილობრივ ან სრულად დახურულ სასამართლო სხდომაში. უსაფთხოების დაცვა წარმოადგენს ლეგიტიმურ მიზანს საქმის საჯაროდ განხილვის უფლების შეზღუდვისთვის, თუმცა ამავდროულად აუცილებელია თანაზომიერების პრინციპის დაცვით გადაწყვეტილების მიღება. მოსამართლის გადაწყვეტილება უსაფრთხოების დაცვის მიზნით სხდომის ნაწილობრივ დახურულად გამოცხადების შესახებ ეხება ყველა დამსწრე პირს და არა მხოლოდ გარკვეულ ნაწილს. საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულია თანასწორუფლებიანობის პრინციპი 831. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტავს, რომ ,,დისკრიმინაციას ექნება ადგილი, თუ დიფერენციაციის მიზეზები აუხსნელია, მოკლებულია გონივრულ საფუძველს.“ 832 საანაგრიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საკუთარი ინიციატივით შესწავლილ ა.ბ.-ს საქმეში დაფიქსირდა მოსამართლის მიერ საქმის საჯაროდ განხილვის უფლების დარღვევის ფაქტი. უსაფრთხოების დაცვის მიზნით, მოსამართლემ სასამართლო სხდომა ნაწილობრივ დახურულად გამოაცხადა მხოლოდ პანკისის ხეობაში მცხოვრებ პირთა მიმართ. უსაფრთხოების დაცვის ლეგიტიმური მიზნით სასამართლო პროცესის ნაწილობრივ ან სრულად დახურვა, თანაზომიერების პრინციპის დაცვით, დასაშვებია. ამასთან, სხდომის ნაწილობრივ დახურვის თაობაზე გადაწყვეტილება უნდა გავრცელდეს ყველა დამსწრე პირზე (გარდა პროცესის მონაწილეებისა), მიუხედავად მათი საცხოვრებელი ადგილისა. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 182–ე მუხლი, მე–7 ნაწილი. საქართველოს კონსტიტუციის მე-14 მუხლის თანახმად ყველა ადამიანი დაბადებით თავისუფალია და კანონის წინაშე თანასწორია განურჩევლად რასისა, კანის ფერისა, ენისა, სქესისა, რელიგიისა, პოლიტიკური და სხვა შეხედულებებისა, ეროვნული, ეთნიკური და სოციალური კუთვნილებისა, წარმოშობისა, ქონებრივი და წოდებრივი მდგომარეობისა, საცხოვრებელი ადგილისა 832 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებები: ,,ახალი მემარჯვენეები“ და ,,საქართველოს კონსერვატიული პარტია“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,საქართველოს მოქალაქე ბესიკ ადამია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.” 830 831 635 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაბამისად, თბილისის საქალაქო სასამართლო მოსამართლეს – ლ. მ.–ს უსაფრთხოების დაცვის მიზნით სასამართლო სხდომის ნაწილობრივ დახურვის თაობაზე გადაწყვეტილება უნდა გაევრცელებინა ყველა პირზე. ნაწილობრივ დახურულ სასამართლო სხდომაზე მოსამართლის მიერ საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით საზოგადოების გარკვეული ნაწილის (პანკისის ხეობაში მცხოვრები პირები) დასწრების აკრძალვა ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციით, ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციით“ გარანტირებულ ისეთ ფუნდამენტურ პრინციპებს, როგორიცაა სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლების ელემენტი – საქმის განხილვის საჯაროობა და თანასწორუფლებიანობის პრინციპი. 4. დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღებისა და საქმის გონივრულ ვადაში აპარატის მიერ განხილვის უფლება საანაგრიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო მსჯავრდებულების განცხადებების შესწავლის შედეგად დამცველის 833 გამოიკვეთა გორის რაიონული სასამართლოს მიერ განაჩენის გამოტანის შემდეგ, მსჯავრდებულებისთვის კანონით დადგენილ ვადაში განაჩენის ასლის გადაუცემლობის, ასევე, გორის რაიონულ სასამართლოში შეტანილი სააპელაციო საჩივრებისა და სისხლის სამართლის საქმეების საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხილულ საქმეებში მსჯავრდებულები (1. ლ.ი. (2014 წლის 17 დეკემბერს გამოტანილი განაჩენი ასლი გაეგზავნა 2015 წლის 11 თებერვალს და მსჯავრდებულს ჩაბარდა 2015 წლის 24 თებერვალს); 2. გ.კ. (2014 წლის 08 დეკემბრის განაჩენის ასლი გადაეცა 2015 წლის 24 თებერვალს); 3. ლ.ჯ. (2013 წლის 21 ოქტომბრის განაჩენის ასლი ჩაბარდა 2014 წლის 24 იანვარს, ხოლო მისი ადვოკატის მიერ 2014 წლის 27 თებერვალს შეტანილი სააპელაციო საჩივარი თბილისის სააპელაციო სასამართლოში გადაიგზავნა 2015 წლის 03 თებერვალს); 4. ჯ.მ. (2014 წლის 27 ივნისის განაჩენის ასლი მიიღო 2014 წლის 23 ოქტომბერს, ხოლო მისი სააპელაციო საჩივარი 2014 წლის 25 ნოემბრის მდგომარეობით თბილისის სააპელაციო სასამართლოში გადაგზავნილი არ იყო); 5. ი.ო. (2014 წლის 05 ნოემბრის განაჩენის ასლი გაეგზავნა 2015 წლის 25 თებერვალს); 6. ვ.ლ. (2014 წლის 14 აპრილის განაჩენის ასლი 2014 წლის 27 ივნისის მდგომარეობით მიღებული არ ჰქონდა); 7. ნ.თ. (2014 წლის 13 აპრილის განაჩენის ასლი არ ჰქონდა მიღებული 2015 წლის 21 ივლისის მდგომარეობით, ასევე, სააპელაციო საჩივარი თბილისის სააპელაციო სასამართლოში გადაგზავნილი არ იყო); 8. გ.მ. (2014 წლის 25 ნოემბრის ასლი მიღებული არ ჰქონდა 2015 წლის 05 მარტის მდგომარეობით); 9. ვ.თ. (2014 წლის 12 ნოემბრის განაჩენის ასლი არ ჰქონდა მიღებული, ხოლო სააპელაციო საჩივარი 2015 წლის 24 ივნისის მდგომარეობით არ იყო გადაგზავნილი თბილისის სააპელაციო სასამართლოში); 10. ზ.ზ. (2015 წლის 01 მაისის განაჩენის ასლი არ ჰქონდა მიღებული 2015 წლის 24 ივლისის მდგომარეობით); 11. ზ.ა. (2014 წლის 03 ნოემბრის განაჩენის ასლი არ ჰქონდა მიღებული 2015 წლის 02 სექტემბრის მდგომარეობით, ასევე, უცნობი იყო გადაიგზავნა თუ არა მისი სააპელაციო საჩივარი თბილისის სააპელაციო სასამართლოში); 12. მ.გ. (2014 წლის 23 სექტემბრის განაჩენის ასლი არ ჰქონდა მიღებული 2015 წლის 22 სექტემბრის მდგომარეობით)) მიუთითებდნენ გორის რაიონული სასამართლოს მიერ მათ მიმართ გამოტანილი განაჩენის ასლების რამდენიმე თვის განმავლობაში გადაუცემლობის, ასევე, გორის რაიონულ სასამართლოში შეტანილი სააპელაციო საჩივრების და სისხლის სამართლის საქმეების გადაგზავნის ხანგრძლივი დროით გაჭიანურების ფაქტებზე. 833 636 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თბილისის სააპელაციო სასამართლოში გადაგზავნის გაჭიანურების სისტემური ხასიათის პრობლემა. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, კონვენციის მე–6 მუხლის მოთხოვნას სისხლის სამართლის საქმეებზე დასაბუთებული გადაწყვეტილების გამოტანა წარმოადგენს. ,,იმისათვის, რომ სამართლიანი სასამართლოს მოთხოვნა დაკმაყოფილდეს, ბრალდებულს და რა თქმა უნდა საზოგადოებასაც უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობა, გაიგონ გამოტანილი განაჩენი; ეს წარმოადგენს თვითნებობისგან სასიცოცხლო მნიშვნელობის დაცვის გარანტიას. როგორც სასამართლო ხშირად აღნიშნავს ხოლმე, კანონის უზენაესობა და თვითნებობის თავიდან აცილება წარმოადგენს კონვენციის პრინციპების საფუძვლებს.“ 834 ,,პროფესიონალი მოსამართლეების მონაწილეობით ჩატარებულ სასამართლო პროცესში, მსჯავრდებულის მიერ საკუთარი ვერდიქტის გაგება პირველ რიგში სასამართლო განაჩენის დასაბუთებულობითაა განპირობებული. [...] დასაბუთებული განაჩენები ასევე ემსახურებიან მხარეებისთვის იმის დემონსტრირებას, რომ მათ უსმენენ, რაც მათი მხრიდან განაჩენის მიღების მზაობას უწყობს ხელს. გარდა ამისა, ისინი ავალდებულებენ მოსამართლეებს დააფუძნონ თავიანთი მსჯელობა ობიექტურ არგუმენტებზე და ასევე დაიცვან დაცვის უფლებები.“ 835 სასამართლოს მიერ დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღების სავალდებულო წესი ასახულია საქართველოს საკანონმდებლო აქტში: სასამართლო გადაწყვეტილება დასაბუთებული უნდა იყოს. 836 კანონით დადგენილია ძირითადი კრიტერიუმები, რომლებსაც განაჩენი უნდა აკმაყოფილებდეს: სასამართლოს განაჩენი უნდა იყოს კანონიერი, დასაბუთებული და სამართლიანი. 837 სასამართლოს განაჩენი დასაბუთებულია, თუ ის ემყარება სასამართლო მტკიცებულებათა განხილვის ერთობლიობას. დროს გამოკვლეულ, ეჭვის გამომრიცხავ განაჩენში ჩამოყალიბებული ყველა დასკვნა გადაწყვეტილება დასაბუთებული უნდა იყოს. და 838 ამდენად, სასამართლო ვალდებულია დაასაბუთოს მიღებული განაჩენი და რა თქმა უნდა, უზრუნველყოს მისი მხარეებისთვის გაცნობა/მიწოდება. ,,განაჩენისა და განსხვავებული აზრის ასლი მსჯავრდებულს ან გამართლებულს და ბრალმდებელს უნდა გადაეცეს განაჩენის გამოცხადებიდან არა უგვიანეს 5 დღისა, ხოლო რთულ, მრავალტომიან ან მრავალი პირის ბრალდების საქმეზე – არა უგვიანეს 14 დღისა. პროცესის სხვა მონაწილეს განაჩენის ასლი მისი მოთხოვნით იმავე ვადაში გადაეცემა.“ 839 კანონით განსაზღვრული სასამართლოს იხ. გადაწყვეტილება საქმეზე ,,ტაქსკე ბელგიის წინააღმდეგ“, 2010 წლის 16 ნოემბერი, პარ. 90. იხ. გადაწყვეტილება საქმეზე ,,ტაქსკე ბელგიის წინააღმდეგ“, 2010 წლის 16 ნოემბერი, პარ. 91. 836 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 194–ე მუხლი, მე–2 ნაწილი. 837 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 259–ე მუხლი, პირველი ნაწილი. 838 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 259–ე მუხლი, მე–3 ნაწილი. 839 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 278–ე მუხლი. 834 835 637 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ვალდებულება გადასცეს განაჩენის ასლი მხარეს შესაბამისი მოთხოვნის არსებობა/არარსებობის მიუხედავად იმპერატიული ხასიათისაა და საგამონაკლისო წესს არ ითვალისწინებს. თუ მსჯავრდებულისთვის უცნობი დარჩა სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებული მოტივაცია, დამნაშავედ ცნობის საფუძველი, მტკიცებულებები, რომელთა დაყრდნობით მოხდა განაჩენის გამოტანა და სასჯელის კონკრეტული სახის შეფარდების სამართლიანობის დასაბუთება, განაჩენის ასლის კანონით დადგენილ ვადაში გადაცემის/გაგზავნის არ უზრუნველყოფის გამო, თუნდაც ეს ტექნიკური ხასიათის პრობლემით იყოს გამოწვეული, სამართლიანი სასამართლოს უფლების რეალიზაციას საფრთხე ექმნება. განაჩენის ასლის მსჯავრდებულისთვის კანონით დადგენილ ვადაში გადაცემის უზრუნველყოფა მნიშვნელოვანია პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების ზემდგომ სასამართლოში გასაჩივრების უფლების ეფექტიანად გამოყენებისთვის. , „ეროვნულმა სასამართლოებმა უნდა [...] მიუთითონ საკმარისი სიცხადით ის საფუძვლები, რომლებზე დაყრდნობითაც მიიღეს გადაწყვეტილება. სწორედ ეს ხდის, inter alia, შესაძლებელს, რომ ბრალდებულმა ჯეროვნად განახორციელოს მისთვის ხელმისაწვდომი გასაჩივრების უფლებები.“ 840 სააპელაციო საჩივარი შეიტანება განაჩენის გამომტან სასამართლოში მისი გამოცხადებიდან 1 თვის ვადაში. 841 განაჩენის გასაჩივრების ვადა აითვლება არა განაჩენის ასლის მხარისთვის გადაცემის მომენტიდან, არამედ განაჩენის გამოცხადებიდან. სწორედ ამიტომ, კანონი ადგენს განაჩენის გადაცემისთვის შემჭიდროვებულ ვადებს, რომ მხარემ შეძლოს განაჩენში მოყვანილი დასაბუთების არგუმენტირებული სააპელაციო საჩივრის მომზადება. მითუმეტეს, აპელანტს ევალება სააპელაციო საჩივრის დასაბუთება , რასაც განაჩენის ასლის 842 გადაუცემლობა შეუძლებელს ხდის. რაც შეეხება გორის რაიონული სასამართლოს მიერ თბილისის სააპელაციო სასამართლოში სააპელაციო საჩივრებისა და სისხლის სამართლის საქმეების გადაგზავნის არაგონივრულ გაჭიანურებას, ,,საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი პუნქტი მოიცავს არა მარტო პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის, არამედ ზემდგომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,Hadjianastassiou v. Greece“ შტეფან ტრექსელი ,,ადამიანის უფლებები სისხლის სამართლის პროცესში“, თბილისი, 2009 წ. გვ.126–127. 841 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 293–ე მუხლი, პირველი ნაწილი. 842 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 293-ე მუხლის მე-2 ნაწილი: ,,სააპელაციო საჩივარში აღინიშნება: დ) განაჩენის გასაჩივრებული დებულებანი; ე) გასაჩივრებულ დებულებათა უკანონობის ან/და დაუსაბუთებლობის არსი; ვ) მომჩივნის პოზიციის დამადასტურებელი მტკიცებულებანი; ზ) მტკიცებულება, მათ შორის, ახალი, რომელიც უნდა გამოიკვლიოს სააპელაციო სასამართლომ; თ) დამატებით წარმოდგენილი მასალები (ასეთის არსებობის შემთხვევაში).“ 840 638 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინსტანციებში საჩივრის შეტანის უფლებასაც. აღნიშნული მუხლი მართლმსაჯულების ხელმისაწვდომობის გარანტიას წარმოადგენს.” 843 „ყველას, ვინც სასამართლოს მიერ მსჯავრდებულია სისხლის სამართლის დანაშაულისათვის, უფლება აქვს მისი მსჯავრდება ან მისთვის დანიშნული სასჯელი გადაასინჯვინოს ზემდგომი ინსტანციის სასამართლოს.“ 844 საქართველოს კანონმდებლობა ითვალისწინებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენის გასაჩივრების უფლებას: სააპელაციო წესით შეიძლება გასაჩივრდეს პირველი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენი, რომელიც აპელანტს უკანონოდ ან/და დაუსაბუთებლად მიაჩნია.845 სააპელაციო საჩივარი შეიტანება განაჩენის გამომტან სასამართლოში მისი გამოცხადებიდან 1 თვის ვადაში. 846 სასამართლო სააპელაციო საჩივრის ასლს არა უგვიანეს 5 დღისა გადაუგზავნის მეორე მხარეს, რათა მან წარადგინოს საჩივრის შესაგებელი. მეორე მხარემ სასამართლოს შესაგებელი უნდა წარუდგინოს საჩივრის ასლის მიღებიდან არა უგვიანეს 5 დღისა. 847 აპელანტს უფლება აქვს, სასამართლოსაგან მიიღოს სააპელაციო საჩივრის შესაგებლის ასლი. 848 საქმე, საჩივარი და მისი შესაგებელი პირველი ინსტანციის სასამართლოდან იგზავნება სააპელაციო სასამართლოში. 849 ამდენად, პირველი ინსტანციის სასამართლო, რომელსიც შეიტანება სააპელაციო საჩივარი, ვალდებულია უზრუნველყოს საჩივრის, შესაგებლისა და სისხლის სამართლის საქმის გადაგზავნა სააპელაციო ინსტანციაში. მიუხედავად იმ გარემოებისა, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ სააპელაციო საჩივრის და სისხლის სამართლის საქმის სააპელაციო სასამართლოში გადაგზავნის კონკრეტულ ვადას არ აწესებს, ეს არ უნდა გახდეს საფუძველი პირველი ინსტანციის სასამართლოსთვის სააპელაციო სასამართლოში საქმის რამდენიმე თვის განმავლობაში არგადაგზავნის და შესაბამისად, არაგონივრული ვადით საქმის განხილვის გაჭიანურების საფუძველი, რადგან საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლისა და ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე-6 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლება სასამართლოს საქმის გონივრულ ვადაში განხილვის ვალდებულებას აწესებს. ,,ყოველი ადამიანი აღჭურვილია გონივრულ ვადაში მისი საქმის განხილვის უფლებით. საქმის წარმოების დაჩქარების უფლებას აქვს ორმაგი მნიშვნელობა: ერთი მხრივ, იგი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2005 წლის 17 მარტის გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,მოქალაქე ოლეგ სვინტრაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ 844 ევროპის საბჭოს ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე–7 დამატებითი ოქმი, მე–2 მუხლი, პირველი პუნქტი. 845 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 292–ე მუხლი, პირველი ნაწილი. 846 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 293–ე მუხლი, პირველი ნაწილი. 847 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 294–ე მუხლი, მე–2 ნაწილი. 848 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 294–ე მუხლი, მე–3 ნაწილი. 849 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 295–ე მუხლი, პირველი ნაწილი. 843 639 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ემსახურება „სამართლებრივი სიმშვიდის” ჩქარ დამყარებას, ასევე სასამართლო წარმოების სანდოობისა და ეფექტიანობის უზრუნველყოფას. [...]გონივრულ ვადაში საქმის განხილვის უფლება მითითებულია ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველ აბზაცში და გამომდინარეობს საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 და 42‑ე მუხლებიდან.“850 ,,სისხლის სამართალწარმოება ერთი მთლიანი სამართალწარმოებაა და მე-6 მუხლით გარანტირებული გადაწყვეტილების დაცვა არ წყვეტს შემდეგ.“851 მოქმედებას ,,სისხლის პირველ სამართლის [...] ინსტანციაში პროცესის წარმოადგენს ბოლო ინსტანციის სასამართლოს განაჩენის ჩაბარება.“ მიღებული დასრულებას 852 გორის რაიონული სასამართლოს მოსამართლის შ.კ.–ს წერილით 853 ირკვევა, რომ გორის რაიონულ სასამართლოში განსახილველ სისხლის სამართლის საქმეთა სიმრავლე იწვევს სასამართლოს გადატვითულობას. აღნიშნული მიზეზით 854 მსჯავრდებულთათვის განაჩენის ასლის კანონით დადგენილ ვადაში გადაუცემლობა და სააპელაციო საჩივრისა და სისხლის სამართლის საქმის თბილისის სააპელაციო სასამართლოში გადაგზავნის არაგონივრული ვადით გაჭიანურება ეწინააღმდეგება სამართლიანი სასამართლოს უფლებას. სახელმწიფოებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით 855, ეკისრებათ ვალდებულება, ეროვნული სამართლებრივი სისტემის ორგანიზების იმგვარად, რომ ეროვნულ სასამართლოებს საშუალება გააჩნდეთ, მათი ქმედებები შესაბამისობაში იყოს მე-6 მუხლის 1-ლი პუნქტის მოთხოვნებთან _ მათ შორის, გონივრული ვადის მოთხოვნასთან. მოცემულ შემთხვევაში საქმის განხილვის გაჭიანურება გამოწვეული იყო ,კონსტიტუციის კომენტარი” ,,კონსტიტუციონალიზმის კვლევისა და ხელშეწყობის რეგიონალური ცენტრი“, თბილისი, 2013 წ. გვ. 537. 851 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2004 წლი 08 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“ პარ. 182 852 ,,საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარი“ ,,კონსტიტუციონალიზმის კვლევისა და ხელშეწყობის რეგიონალური ცენტრი“, თბილისი, 2013 წ. გვ.537 853 2015 წლის 24 ივნისის #6081 წერილის მიხედვით, ,,საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 23–ე მუხლის მე–3 პუნქტით გათვალისწინებულ ვადაში მოძიებული ვერ იქნა მსჯავრდებულის ვ. თ.–ს მიმართ სისხლის სამართლის საქმის სასამართლო წარმოების მასალები წარმოებაში არსებულ საქმეთა სიმრავლის გამო, რის გამოც სასამართლო მოკლებული იყო შესაძლებლობას, კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში გადაეგზავნა #04–7/4378 წერილით მოთხოვნილი ინფორმაცია. 854 აღსანიშნავია, რომ ,,რაიონული (საქალაქო), თბილისისა და ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოების შექმნის, მათი სამოქმედო ტერიტორიისა და მოსამართლეთა რაოდენობის განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს 2007 წლის 09 აგვისტოს #1/1502007 გადაწყვეტილების მე–13 მუხლის მე–4 პუნქტის შესაბამისად, გორის რაიონული სასამართლოს შემადგენლობა განისაზღვრა 8 მოსამართლით. იმავე მუხლის მე–5 პუნქტის ,,ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, გორის რაიონული სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიაში მოსამართლეთა რაოდენობა განისაზღვრა 4 მოსამართლით. 855იხ. გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,Zimmerman and Steiner v. Switzerland“ 850 640 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განსახილველ საქმეთა სიმრავლით. სასამართლოს განმარტებით, ხელშემკვრელმა სახელმწიფოებმა გონივრულ ვადაში უნდა განახორციელონ ადეკვატური ღონისძიებები და გამოიყენონ სიტუაციის გამოსასწორებელი ზომები და მეთოდები, იმ მიზნით, რომ სასამართლო სისტემა იყოს ეფექტიანი. აღნიშნულ ღონისძიებებში შეიძლება მოიაზრებოდეს დამატებითი მოსამართლეების თუ ადმინისტრაციული პერსონალის დანიშვნა. 2015 წლის 19 ოქტომბერს, საქართველოს სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით 856 მიმართა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარეს, საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მდივანს და გორის რაიონული სასამართლოს თავმჯდომარეს გორის რაიონული სასამართლოს მიერ მსჯავრდებულებისთვის განაჩენის ასლის გადაცემისა და სააპელაციო საჩივრის სააპელაციო სასამართლოში გაჭიანურების გარეშე გადაგზავნის უზრუნველყოფის თაობაზე. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს წერილით 857 საქართველოს სახალხო დამცველს ეცნობა, რომ გორის რაიონული სასამართლოს მიერ მსჯავრდებულებისთვის განაჩენის ასლის გადაცემისა და სააპელაციო საჩივრის სააპელაციო სასამართლოში გაჭიანურების გარეშე გადაგზავნის უზუნველყოფის თაობაზე რეკომენდაციები გადაეცა საქართველოს იუსტიციის უმაღლეს საბჭოს. 2015 წლის 26 ოქტომბერს, საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს სხდომაზე განიხილებოდა აღნიშნული რეკომენდაციები. გორის რაიონული სასამართლოს თავმჯდომარის წერილით 858 საქართველოს სახალხო დამცველს ეცნობა, რომ სასამართლოში ამჟამად არსებული ადამიანური რესურსების, საქმეთა სიმრავლის და აქედან გამომდინარე, ფიზიკური შესაძლებლობების გათვალისწინებით, მიღებული იქნება ყველა შესაძლო ღონისძიება, შეძლებისდაგვარად 1.შემჭიდროვებულ ვადებში გაეტარებინათ ქმედითი ღონისძიებები სისხლის სამართლის საქმეთა გონივრულ ვადაში განხილვის უზრუნველყოფის მიზნით, მათ შორის, გორის რაიონულ სასამართლოში მოსამართლეების და სხვა საჯარო მოხელეების საკმარისი რაოდენობის განსაზღვრის და თანამდებობაზე დანიშვნის კუთხით; 2.გაეტარებინათ შესაბამისი ღონისძიებები, რომლებიც უზრუნველყოფს გორის რაიონული სასამართლოს მიერ განხილული ყველა სისხლის სამართლის საქმეზე გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ, კანონით დადგენილ ვადაში, ყველა მსჯავრდებულისთვის მათ მიმართ გამოტანილი განაჩენის ასლის გადაცემას; 3.გაეტარებინათ შესაბამისი ღონისძიებები, რომლებიც უზრუნველყოფს გორის რაიონული სასამართლოს მიერ გამოტანილ განაჩენებზე მსჯავრდებულების მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში შეტანილი სააპელაციო საჩივრების, გონივრულ ვადაში (გაჭიანურების გარეშე), და სისხლის სამართლის საქმეების თბილისის სააპელაციო სასამართლოში გადაგზავნას; 4. შეემუშავებინათ შესაბამისი რეკომენდაცია/წინადადებები საერთო სასამართლოების ორგანიზაციული მუშაობის წესით განსაზღვრულ რეგულაციებთან მიმართებით, კერძოდ, განისაზღვროს სისხლის სამართლის საქმეთა სააპელაციო სასამართლოებში გადაგზავნის კონკრეტული ვადები. 857 2015 წლის 22 ოქტომბრის #53–ზკ წერილი. 858 2015 წლის 03 ნოემბრის #12358 წერილი. 856 641 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უმოკლეს დროში მოხდეს გამოტანილი განაჩენების მსჯავრდებულთათვის, და გასაჩივრების შემთხვევაში, სისხლის სამართლის საქმეების სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში გადაგზავნა. ამასთან, რეკომენდაციაში მიმოხილული ყველა გასაჩივრებული სისხლის სამართლის საქმე მოცემული დროის მდგომარეობით განსახილველად წარმართულია თბილისის სააპელაციო სასამართლოში. - არასაპატიმრო საქმეთა განხილვის ვადა როგორც უკვე აღინიშნა, ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე-6 მუხლით გარანტირებულია საქმის გონივრულ ვადაში განხილვის უფლება. ადამიანის უფლებათა პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, სასამართლო არ განსაზღვრავს გონივრულ ვადას, არამედ ყოველ კონკრეტულ საქმეში ფაქტობრივი გარემოებების, სამართლებრივი სირთულის, მომჩივანის ქცევისა და სახელმწიფო ორგანოების ქმდებების გათვალისწინებით აფასებს საქმის განხილვის ხანგრძლოვობის გონივრულობას. საქმეში: ,,კუდლა პოლონეთის წინააღმდეგ“ სასამართლომ ისიც კი დაადგინა, რომ ადგილობრივი კანონმდებლობა უნდა უზრუნველყოფდეს ცალკე სასამართლო პროცესის ჩატარების შესაძლებლობას, რომელიც იქნებოდა ეფექტური დაცვის საშუალება პროცესის გაჭიანურებასთან დაკავშირებით და ასეთი დაცვის საშუალების არარსებობა თავისთავად მე13 მუხლის დარღვევას გამოიწვევდა. 859 ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეზე: ,,Panek v. Poland” აღნიშნა, რომ სამართალწარმოების ხანგრძლივობის გონივრულობა უნდა შეფასდეს საქმის გარემოებების გათვალისწინებით და განსაკუთრებული გარემოებების შემთხვევაში და იმ კრიტერიუმების დაცვით სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით დადგენილი კრიტერიუმების მიხედვით, კერძოდ, საქმის სირთულის, განმცხადებლისა და შესაბამისი ორგანოების ქმედებების და განმცხადებლისთვის პროცესის მნიშვნელობის მიხედვით. საქართველოს კანონმდებლობის თანახმად 860, ბრალდებულს აქვს უფლება სწრაფი მართლმსაჯულებისა ამ კოდექსით დადგენილ ვადებში. პირს უფლება აქვს, უარი განაცხადოს ამ უფლებაზე, თუ ეს აუცილებელია დაცვის სათანადოდ მომზადებისათვის. ამასთან, სასამართლო ვალდებულია პრიორიტეტულად განიხილოს ის სისხლის სამართლის ,,სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის თანახმად (მე–6 მუხლი)“, მთავარი რედაქტორები/ავტორები: იონკო გროზევი, დოვიდას ვიტკაუსკასი, სიან ლევის-ენტონი. თბილისი, 2008 წ. გვ.123–124. 860 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მე-8 მუხლი, მე-2 ნაწილი. 859 642 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქმე, რომელშიც ბრალდებულის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებულია პატიმრობა. 861 საქართველოს ცვლილებამდე, კანონმდებლობლობით, განსაზღვრული იყო 2015 წლის მხოლოდ 08 ივლისის აღკვეთის საკანონმდებლო ღონისძიების სახით ბრალდებულის, რომლის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებულია პატიმრობა, საქმის სასამართლოში განხილვის კონკრეტული ვადა: ბრალდებულის პატიმრობის საერთო ვადა არ უნდა აღემატებოდეს 9 თვეს. ამ ვადის გასვლის შემდეგ ბრალდებული უნდა გათავისუფლდეს პატიმრობიდან. ბრალდებულის პატიმრობის ვადა აითვლება მისი დაკავების მომენტიდან, ხოლო თუ დაკავება არ მომხდარა – ამ აღკვეთის ღონისძიების შერჩევის შესახებ სასამართლოს განჩინების აღსრულების მომენტიდან საქმის არსებითად განმხილველი პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ განაჩენის გამოტანამდე. 862 აღნიშნული გამომდინარეობს საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლით გარანტირებული თავისუფლების უფლებიდან. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით არ იყო განსაზღვრული ბრალდებულის, რომელის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა არ არის გამოყენებული, საქმის სასამართლოში განხილვის კონკრეტული ვადა, საქმის გონივრულ ვადაში განხილვის ზოგადი უფლება მოქმედებდა მოცემულ საქმეების განხილვის ვადის შეფასებასთან მიმართებით. 2015 წლის 08 ივლისს, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში განხორცილებული საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად 863, განისაზღვრა საქმის განხილვის კონკრეტული ვადა: პირველი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენი გამოაქვს წინასასამართლო სხდომის მოსამართლის მიერ საქმის არსებითი განხილვისათვის გადაცემის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებიდან არაუგვიანეს 24 თვისა. 864 ამასთან, აღნიშნული ვადა არ გამოიყენება იმ სისხლის სამართლის საქმეზე, რომელშიც ბრალდებული თავს არიდებს სასამართლოში გამოცხადებას ან/და ბრალდებულის მიმართ გამოცხადებულია ძებნა. 865 ზემოაღნიშნული წესი ამოქმედდა 2016 წლის 01 იანვრიდან. 866 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მე-8 მუხლი, მე-3 ნაწილი. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 205-ე მუხლი, მე-2 ნაწილი (ცნობილ იქნეს არაკონსტიტუციურად საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის პირველ და მე-6 პუნქტებთან მიმართებით საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 205-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც უშვებს კონკრეტული სისხლის სამართლის საქმეზე ბრალდებულის პატიმრობას, თუ ამ საქმეზე ბრალის წაყენების ან ბრალის წაყენებისთვის საკმარისი საფუძვლის გამოვლენის შემდეგ მას პატიმრობაში ერთობლივად გატარებული აქვს 9 თვე მის მიმართ მიმდინარე ნებისმიერი სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმის გადაწყვეტილება N3/2/646 15.09.2015). 863 საქართველოს კანონი #3976 864 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი 185-ე მუხლი, მე-6 ნაწილი. 865 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი 185-ე მუხლი, მე-7 ნაწილი. 861 862 643 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხოლო პირველი ინსტანციის სასამართლოს ამ კოდექსის 185-ე მუხლის მე-6 ნაწილის ამოქმედების მომენტისათვის (2016 წლის 01 იანვარი) სასამართლოში განსახილველად არსებულ სისხლის სამართლის საქმეებზე განაჩენი გამოაქვს იმავე ნაწილის ამოქმედებიდან (2016 წლის 01 იანვარი) არაუგვიანეს 36 თვისა. 867 განმარტებითი ბარათის მიხედვით 868, ,,განხილვის ვადის არარსებობის პირობებში კი, არ არსებობს იმის გარანტია, რომ ბრალდებული დროულად შეიძენს გამართლებულის ან მსჯავრდებულის სტატუსს, რაც, თავის მხრივ, მას სხვა უფლებების დროულად რეალიზების შესაძლებლობას მისცემს. თვეების (ზოგჯერ წლების) განმავლობაში განაჩენის გამოტანის მოლოდინი, განსაკუთრებით იმ სისხლის სამართლის საქმეებზე, სადაც ბრალდებულს თავისუფლების აღკვეთა ემუქრება, მნიშვნელოვნად აზიანებს ბრალდებულის უფლებებს. გარდა ამისა, ხანგრძლივი დროის გასვლას, მინიმუმამდე დაჰყავს სასამართლოში მხარეთა მიერ მტკიცებულებების პირველადი ფორმით წარდგენის შესაძლებლობა, რაც, თავის მხრივ, საფრთხეს უქმნის საქმის სამართლიანი განხილვის პრინციპის ეფექტურ რეალიზებას.“ საქართველოს სახალხო დამცველის საპარლამენტო ანგარიშებში აისახა არასაპატიმრო საქმეთა განხილვის გაჭიანურების შემთხვევები. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის პირველი ინსტანციის სასამართლოებიდან (თბილისის 869, ქუთაისის 870, ბათუმის 871, რუსთავის 872 საქალაქო სასამართლოები და ზუგდიდის873, ფოთის 874, გორის 875 და საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 333-ე მუხლი, მე-9 ნაწილი. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 333-ე მუხლი, მე-8 ნაწილი. 868 იხ. http://www.parliament.ge/ge/law/8932/19822 869 თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 31 დეკემბრის #31428 წერილის თანახმად,თბილისის საქალაქო სასამართლოში შესული 6649 სისხლის სამართლის საქმიდა 8034 პირის მიმართ (სხვა საქმესთან გაერთიანდა 308 საქმე, 318 პირის მიმართ), 2015 წლის 29 დეკემბრის მდგომარეობით დასრულდა 5442 საქმე 6427 პირის მიმართ. 870 ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2016 წლის 04 იანვრის #108 წერილის თანახმად, ქუთაისის საქალაქო სასამართლოში შესული 1998 სისხლის სამართლის საქმიდან, 2016 წლის 04 იანვრის მდგომარეობით, დასრულდა 1609 საქმის განხილვა. 871 ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 28 დეკემბრის #31299/15–818 გ/კ წერილის თანახმად, ბათუმის საქალაქო სასამართლოში შესული 2434 საქმე სისხლის სამართლის საქმიდან, 2015 წლის 22 დეკემბრის მდგომარეობით, დასრულდა 2176 საქმის განხილვა. 872 რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 30 დეკემბრის #594/ბ წერილის თანახმად, რუსთავის საქალაქო სასამართლოში შესული 1485 სისხლის სამართლის საქმიდან, 2015 წლის 24 დეკემბრის ჩათვლით, დასრულდა 1369 საქმის განხილვა. 873 ზუგდიდის რაიონული სასამართლლოს 2016 წლის 04 იანვრის #11 წერილის თანახმად, ზუგდიდის რაიონულ სასამართლოში შესული 718 სისხლის სამართლის საქმიდან, 2016 წლის 04 იანვრის მდგომარეობით, დასრულდა 608 საქმე. 874 ფოთის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 28 დეკემბრის #7263 წერილის თანახმად, ფოთის საქალაქო სასამართლოში შესული 339 საქმიდან, 2015 წლის 28 დეკემბრის მდგომარეობით დასრულდა 328 საქმე. ფოთის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 28 დეკემბრის #7263 წერილი. 866 867 644 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თელევის 876 რაიონული სასამართლოები) მიღებული მონაცემების მიხედვით, 2013 წლის 01 იანვრიდან 2015 წლის 01 დეკემბრამდე არსებითად განსახილველად შევიდა 15 207 საქმე, რომელშიც ბრალდებულის მიმართ არ იყო გამოყენებული პატიმრობა, დასრულდა 12 909 საქმის განხილვა, ხოლო 2 298 საქმის განხილვა გრძელდებოდა. პრობლემურ საკითხად რჩება იმ სისხლის საქმეების განხილვის გაჭიანურება, რომლებშიც ბრალდებულების მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით არ არის გამოყენებული პატიმრობა. მნიშვნელოვანია კანონმდებლობაში კონკრეტული ვადის დაწესება საქმის განხილვის გაჭიანურების თავიდან ასაცილებლად. გასათვალისწინებელია, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით არ არის დადგენილი კონკრტული ვადა, რომელიც ყველა საქმის განხილვისთვის დააკამყოფილებდა გონივრულობის სტანდარტს, არამედ საქმის განხილვის ვადის გონივრულობა თოთოეულ საქმეში ინიდივიდუალური შეფასების საგანს წარმოადგენს, რაც ასევე, სასამართლოს მიერ ზემოთნახსენები კრიტერიუმების საფუძველზე უნდა შეფასდეს. აუცილებელია, აღინიშნოს, რომ საქმის კონკრეტული გარემოებებიდან გამომდინარე (მაგ. ბრალდების ერთი ეპიზოდი, მოწმეთა მცირე ოდენობის დაკითხვა, მხოლოდ რამდენიმე დოკუმენტის გამოკვლევა არის საჭირო და ა.შ), 24-თვიანი ვადაც შეიძლება იყოს არაგონივრულად ხანგრძლივი, თუ ადგილი აქვს (ან ექნება) სასამართლოს მხრიდან დაუსაბუთებელ გაჭიანურებას ან უმოქმედეობას, როცა კონკრეტული ქმედებების განხორციელება (მაგ. სხდომის გამართვა) შესაძლებელი და აუცილებელია. ამიტომ მნიშვნელოვანია, საერთო სასამართლოების პრაქტიკის იმგვარად განვითარება, რომ 24-თვიანი ვადა განიმარტოს კონვენციის და კანონის შესაბამისად, როგორც საქმის განხილვის მაქსიმალური ვადა და არ მოხდეს ყველა არასაპატიმრო საქმის 2-წლიანი ვადის ამოწურვის დასასრულს განხილვა. 5. კანონის უკუძალის აკრძალვის პრინციპის დარღვევა საქართველოს კონსტიტუციით თანახმად, ,,არავინ არ აგებს პასუხს იმ ქმედობისათვის, რომელიც მისი ჩადენის დროს სამართალდარღვევად არ ითვლებოდა. კანონს, თუ ის არ ამსუბუქებს ან არ აუქმებს პასუხისმგებლობას, უკუძალა არა აქვს.“ 877 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით 878, ,,კონსტიტუციის მოცემულ პუნქტში განმტკიცებულია სამართლის ისეთი ფუნდამენტური პრინციპი, როგორიცაა კანონიერების პრინციპი (nullum crimen sine lege). ამ პრინციპის გამოვლინებაა კანონის უკუძალის გორის რაიონული სასამართლოს 2016 წლის 13 იანვრის #278 გ/ფ წერილის თანახმად, გორის რაიონული სასამართლოში შესული 838 სისხლის სამართლის საქმიდან 975 პირის მიმართ, 2015 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით, დასრულდა 716 საქმე 823 პირის მიმართ. 876 თელავის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 28 დეკემბრის #688 წერილის თანახმად, თელავის რაიონულ სასამართლოში შესული 746 სისხლის სამართლის საქმიდან, 2015 წლის 01 დეკემბრამდე დასრულდა 661 საქმე. 877 საქართველოს კონსტიტუცია, 42–ე მუხლი, მე–5 პუნქტი. 878 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 13 მაისის გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,საქართველოს სახალხო დამცველი, საქართველოს მოქალაქე ელგუჯა საბაური და რუსეთის ფედერაციის მოქალაქე ზვიად მანია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ 875 645 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აკრძალვა, რაც კანონთა დროში მოქმედების ერთ-ერთი განმსაზღვრელი გარემოებაა. [...] ამ პრინციპის დაუცველობის შემთხვევაში საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდებოდა არა მარტო ცალკეული ადამიანის კონსტიტუციური უფლებები, არამედ ღირებულებათა წესრიგი, სამართლებრივი უსაფრთხოება. [...] საქართველოს კონსტიტუცია უკუძალის აკრძალვის ფარგლებს ფართოდ მოიაზრებს და მას უკავშირებს საერთოდ სამართლებრივ პასუხისმგებლობას. [...] ამდენად, კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-5 პუნქტის აღნიშნული წინადადებები ... უზრუნველყოფენ, რომ სამართალდარღვევა ... და თავად პასუხისმგებლობა ამ სამართალდარღვევის გამო ... იქნება იმგვარი, როგორც ამას განსაზღვრავდა სამართალდარღვევის ჩადენის მომენტში მოქმედი კანონმდებლობა. ამ აბსოლუტური კონსტიტუციური მოთხოვნიდან არსებობს მხოლოდ ერთი გამონაკლისი – 42-ე მუხლის მე-5 პუნქტის დაცვის სფეროში კანონმდებელს შეუძლია მიანიჭოს კანონს უკუძალა, თუ ის გააუქმებს სამართალდარღვევის ჩადენის დროს მოქმედი კანონით გათვალისწინებულ პასუხისმგებლობას ან შეამსუბუქებს მას. [...] ათვლის წერტილი გამოსაყენებელი კანონის დასადგენად არის ქმედების განხორციელების დრო. [...] გამოსაყენებელ კანონად უნდა ჩაითვალოს ქმედების ჩადენის დროს მოქმედი კანონი. რომელიმე სხვა უფრო გვიან მიღებული (გამოცემული) კანონის გამოყენება სამართალდარღვევებისა და პასუხისმგებლობის განსაზღვრისთვის ჩაითვლება უკუძალის მინიჭებად და კონსტიტუციის დარღვევადაც, თუ პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელ ან გამაუქმებელ კანონთან არ გვაქვს საქმე.“ ევროპის საბჭოს ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა კონვენციის“ თანახმად, არავინ იქნება აღიარებული დამნაშავედ რაიმე ქმედების ან დაუდევრობის გამო, რომელიც არ წარმოადგენდა სისხლის სამართლის დანაშაულს ეროვნული ან საერთაშორისო სამართლის მიხედვით, იმ დროისათვის, როცა ის იქნა ჩადენილი. ასევე, არ იქნება გამოყენებული იმაზე უფრო მძიმე სასჯელი, ვიდრე ის სასჯელი, რომელიც გამოიყენებოდა იმ დროისათვის, როცა სისხლის სამართლის დანაშაული იქნა ჩადენილი.879 კანონიერების პრინციპი ასახულია საქართველოს საკანონმდებლო აქტშიც: ,,ქმედების დანაშაულებრიობა და დასჯადობა განისაზღვრება სისხლის სამართლის კანონით, რომელიც მოქმედებდა მისი ჩადენის დროს.” 880 სისხლის სამართლის კანონს, რომელიც აუქმებს ქმედების დანაშაულებრიობას, ან ამსუბუქებს სასჯელს აქვს უკუძალა. სისხლის სამართლის კანონს, რომელიც აწესებს ქმედების დანაშაულებრიობას, ან ამკაცრებს სასჯელს უკუძალა არა აქვს. 881 საქართველოს უზენაესი კანონი და სხვა საკანონმდებლო აქტები, ასევე, ევროპის საბჭოს ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენცია“ მე–7 მუხლი, პირველი პუნქტი. 880 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, მე–2 მუხლი, მე–2 ნაწილი. 881 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, მე–3 მუხლი, პირველი ნაწილი. აღსანიშნავია, რომ გ. გ.–ს მიმართ ბრალად შერაცხული ქმედების ქმედების ჩადენის დროს მოქმედი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის (1960 წლის კანონი) მე–7 მუხლი ადგენდა კანონის უკუძალის აკრძალვას: 879 646 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საერთაშორისო აქტები ცალსახად და ორაზროვნად მიუთითებენ კანონის უკუძალის აკრძალვის იმპერატიულ ხასიათზე. საანაგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი იქნა მსჯავრდებულის გ.გ.–ს საქმე. გ. გ.–ს უვადო თავისუფლების აღკვეთა შეეფარდა აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში. მსჯავრდებული გადაეცა საქართველოს. თბილისის საქალაქო სასამართლოს განჩინებით, ბაქოს საქალაქო სასამართლოს 1998 წლის 07 ივლისის განაჩენი შესაბამისობაში იქნა მოყვანილი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებულ მუხლებთან. თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლემ განჩინების გამოტანისას საერთოდ არ იმსჯელა გ.გ.–სთვის ბრალად შერაცხული ქმედების ჩადენის დროს მოქმედი კანონით განსაზღვრულ სასჯელზე და კანონის უკუძალის პრინციპის აკრძალვის დარღვევით გ. გ.–ს შეეფარდა უვადო თავისუფლების აღკვეთა, მაშინ, როცა ქმედების ჩადენის დროს მოქმედი კანონით სასჯელის მოცემული სახე საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული არ იყო. 2015 წლის 26 ოქტომბერს, საქართველოს სახალხო დამცველმა წინადადებით მიმართა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარეს, საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მდივანს მსჯავდებულის გ.გ.–ს მიმართ კანონის უკუძალის აკრძალვის პრინციპის დარღვევასთან დაკავშირებით თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლის – ნ.ხ.–ს მიმართ დისციპლინური სამართალწარმოების დაწყების წინადადებით. 6. მოწმეთა თანაბარ პირობებში დაკითხვის უფლება სამართლიანი სასამართლოს უფლების მნიშვნელოვანი ელემენტი მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპია, რომლის ერთ-ერთ ასპექტს მხარების მიერ მოწმეთა დაკითხვის თანაბარი შესაძლებლობების გარანტირება წარმოადგენს: საქართველოს კონსტიტუციის თანახმად 882, ბრალდებულს უფლება აქვს მოითხოვოს თავისი მოწმეების ისეთსავე პირობებში გამოძახება და დაკითხვა, როგორიც აქვთ ბრალდების მოწმეებს. ,,ქმედობის დანაშაულებრიობა და დასჯადობა განისაზღვრება კანონით, რომელიც მოქმედებდა ამ ქმედობის ჩადენის დროს. კანონს, რომელიც აუქმებს ქმედობის დასჯადობას ან ამსუბუქებს სასჯელს, აქვს უკუქცევითი ძალა, ესე იგი ვრცელდება იმ ქმედობაზეც, რომელიც ჩადენილია მის გამოცემამდე. კანონს, რომელიც აწესებს ქმედობის დასჯადობას ან აძლიერებს სასჯელს, უკუქცევითი ძალა არა აქვს.“ 882 საქართველოს კონსტიტუცია, 42-ე მუხლი, მე-6 პუნქტი. 647 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ თანახმად 883, ყოველ პირს, ვისაც ბრალად ედება სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენა, უფლება აქვს დაიკითხოს ან დააკითხვინოს ბრალდების მოწმეები და გამოაძახებინოს და დააკითხვინოს დაცვის მოწმეები ბრალდების მოწმეთა თანაბარ პირობებში. მტკიცებულებათა უშუალოდ და ზეპირად გამოკვლევის თანაბარი შესაძლებლობის აუცილებელობაზე მიუთითებს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსიც. 884 საანაგრიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი სწავლობს საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თანამშრომლების ბრალდების საქმეს. 2015 წლის 16 ნოემბერს, ბრალდებულების: გ.ღ.-ს, ა.ა.-ს, გ.ლ.-ს, დ.წ.-ს და ნ.კ.-ს ბრალდების საქმის არსებითი განხილვის სხდომაზე მოწმე მ.ბ.–მ დაკითხვისას განაცხადა, რომ სასამართლო სხდომამდე რამდენიმე დღით ადრე შეხვდა მოცემული საქმის ბრალდების სასამართლოში მხარდამჭერ პროკურორებს და მათთან ერთად გაიარა ,,რეპეტიცია.“ 885 საქართველოს კანონმდებლობით ზუსტად და ამომწურავად დადგენილი მოწმის დაკითხვის წესს ეწინააღმდეგება ბრალდების მხარესთან ერთად სასამართლოში დაკითხვამდე მოწმესთან საქმის გარემოების განხილვა. მტკიცებულებათა გამოკვლევა მხარეთა მონაწილეობით სასამართლოში უნდა განხორციელდეს. 7. მოწმის დაკითხვის წესთან დაკავშირებით განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებები მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპის რეალიზაციის თვალსაზრისით მხარეებს უნდა ჰქონდეთ თანაბარი შესაძლებლობები როგორც სასამართლოში, ასევე, სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების ეტაპზე პირთა გამოკითხვის/მოწმეთა დაკითხვის თვალსაზრისით. ევროპის საბჭოს ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენცია“ მე-6 მუხლი, მე-3 პუნქტი, ,,დ“ ქვეპუნქტი. 884 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მე-14 მუხლი: ,,1. სასამართლოს (ნაფიც მსაჯულებს) არ უნდა წარედგინოს მტკიცებულება, თუ მხარეებს მისი უშუალოდ და ზეპირად გამოკვლევის თანაბარი შესაძლებლობა არ ჰქონიათ, გარდა ამ კოდექსით გათვალისწინებული გამონაკლისებისა. 2. მხარეს უფლება აქვს, სასამართლოში მოითხოვოს მოწმის უშუალოდ დაკითხვა და წარადგინოს საკუთარი მტკიცებულება.“ 885 მოწმის სახით დაკითხვისას მ.ბ.-მ (სხდომის ოქმის აუდიო ჩანაწერები: 096, 097, 098, 099. 00:23:07 – 00:23:58 საათამდე) პროკურორის შეკითხვას უპასუხა: ,,ეს მეილი, თქვენც გაქვთ, იმ დღეს მანახეთ, გუშინწინ რომ ვიყავი თქვენთან მოსული.“ მოწმე მ.ბ.-მ პროკურორის შეკითხვაზე: ,,მაინტერესებს, ახსენეთ, რომ ვიყავიო, ვისაუბრეთო და რაზე ვისაუბრეთ და ვის შეხვდით?“ უპასუხა: ,,თქვენ სამივეს.“ აღსანიშნავია, რომ სხდომის მდივნის მოხსენებით (სხდომის ოქმის აუდიო ჩანაწერი 084, 00:00:01 – 00:00:30 საათამდე) ,,სხდომაზე გამოცხადდნენ პროკურორები: ზ. გ. ლ. ბ. და ნ. ა.“ მოწმემ პროკურორის შეკითხვაზე, რა საკითხზე ისაუბრეს, უპასუხა: ,,რეპეტიცია გვქონდა.“ მიუხედავად იმისა, რომ პროკურორის შემდეგ შეკითხვაზე: ,,საქმის გარეთ გკითხეთ რამე, დაგაძალეთ, დაგაშინეთ?“ გასცა უარყოფითი პასუხი: ,,არა“. 883 648 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 2009 წლის რედაქცია მხარეებს მოწმის დაკითხვის თანაბარ შესაძლებლობას ანიჭებდა გამოძიების და სასამართლო განხილვის ეტაპზე. ორივე მხარისთვის თანაბარი წესი ვრცელდებოდა: ნებაყოფლობითი იყო მოწმის გამოკითხვა გამოძიების ეტაპზე და სავალდებულო იყო მისი დაკითხვა სასამართლოზე. ამ წესის ამოქმედება რამდენჯერმე გადაიდო: 2013 წლის 1 სექტემბრამდე 886, 2013 წლის 1 დეკემბრამდე 887, 2013 წლის 31 დეკემბრამდე 888, 2015 წლის 31 დეკემბრამდე. 889 2015 წლის 16 დეკემბერს საკანონმდებლო ცვლილელები კვლავ განიცადა მოწმეთა დაკითხვამ, პრობლემა მაინც რჩება მხარეებს მოწმეთა დაკითხვის თანაბარი შესაძლებლობა არ აქვთ: მოწმეთა დაკითხვის ახალი წესის ამოქმედება კვლავ გადაიდო 2017 და 2018 წლები 1-ლ იანვრამდე დანაშაულთა გარკვეული ჯგუფების გამოძიების დროს, რაც ინკვიზიციურია და გამორიცხავს მხარეთა თანაბარ შესაძლებლობას 890; აღსანიშნავია, რომ მოწმეთა დაკითხვის ახალი წესის პრაქტიკაში იმპლემენტირებისთვის სახელმწიფოს გონივრული და საკმარისი დრო ჰქონდა. შესაძლებელი იყო არაერთი დამატებითი ზომების მიღება საამისოდ, მათ შორის: თანამშრომლების გადამზადება; საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების ტაქტიკისა და მეთოდების შემუშავება მოწმეთა დაკითხვის ახალ წესთან შესაბამისობის მოყვანის მიზნით; დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლისათვის ხელის შეშლის გარეშე. მხარეთა თანსწორობისა და შეჯიბრებითობის უზრუნველყოფა მოწმეთა დაკითხვის პროცესში ხელს ვერ შეუშლის გამოძიების მიმდინარეობას. გამოკითხვის ნებაყოფლობითი ხასიათიდან გამომდინარე, საგამოძიებო ორგანოებმა შესაძლოა გაატარონ სხვადახვა ღონისძიებები მოქალაქეთა ცნობიერების ამაღლების, კერძოდ, დანაშაულის გახსნის მიზნით საგამოძიებო ორგანოებთან თანამშრომლობის მნიშვნელობის წარმოჩენის მიზნით. მოწმეთა დაკითხვის ახალი წესი ამოქმედდა 2016 წლის 20 თებერვლიდან ყველა სხვა დანაშაულზე, რომელზეც, ცვლილებების შესაბამისად, არ ვრცელდება მოწმეთა დაკითხვის 2013 წლის 18 იანვრის #205-რს საქართველოს კანონი. 2012 წლის 22 მაისის #6253-Iს საქართველოს კანონი. 888 2013 წლის 24 ივლისის #848-რს საქართველოს კანონი 889 2013 წლის 26 დეკემბრის #1872-რს საქართველოს კანონი 890 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 315-ე890, 324-ე890, 3241-ე890, 3291–3302-ე890, 331-ე890 და 3311-ე890 მუხლებით გათვალისწინებულ დანაშაულთა გამოძიების დროს;890 2018 წლის 1 იანვრამდე – საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 108-ე890, 109-ე890, 115-ე890, 117-ე890, 1261-ე890, 178-ე890, 179ე890, 276-ე890, 323-ე–3232-ე890, 325-ე–329-ე890 და 3782-ე890 მუხლებით გათვალისწინებულ დანაშაულთა გამოძიების დროს.890 886 887 649 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ძველი წესი. ახალი წესიც შეიცავს ხარვეზებს, რამდენადაც არ უზრუნველყოფს შეჯიბრებითობას სრულად. ახლად ამოქმედებული მოწმეთა დაკითხვის წესების შესაბამისად, ნებისმიერი პირი, რომელიც შესაძლებელია ფლობდეს საქმისათვის მნიშვნელოვან ინფორმაციას, მხოლოდ ნებაყოფლობით შეიძლება გამოკითხულ იქნეს მხარეთა მიერ. 891 გამოსაკითხ პირს მის მიერ წარდგენილი ინფორმაციის გამოყენების შესახებ წინასწარ უნდა ეცნობოს. 892 ბრალდებულზე მოწმის დაკითხვის ახალი წესი არ ვრცელდება. მას უნარჩუნდება ბრალდებულის ყველა ის გარანტია, რომელიც გამოირიცხება მოწმის დაკითხვის წესებით. გამოსაკითხი პირის ნების არარსებობისას ბრალდების მხარეს აქვს უპირატესობა და ბერკეტები მის წინაშე, რაც არ გააჩნია დაცვის მხარეს: მისი შუამდგომლობით სასამართლომ სავალდებულო წესით შეიძლება დაიბაროს პირი დასაკითხად, რისი შეუსრულებლობაც გამოიწვევს გამოსაკითხი პირის სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას.893 დაცვის მხარე არ სარგებლოს აღნიშნული შესაძლებლობებით. უფრო კონკრეტულად, გამოკითხვაზე თანხმობის არარსებობისას ბრალდების მხარე უფლებამოსილია, მოითხოვოს პირის სასამართლოში დაკითხვა, თუნდაც ერთი ფაქტის ან ინფორმაციის არსებობის შემთხვევაში, რომლითაც დასტურდება მოცემული პირის მიერ საქმის გარემოებების დასადგენად საჭირო ინფორმაციის ფლობის ფაქტი. პირის სასამართლოში დაკითხვისთვის დაწესებული მტკიცებულებითი სტანდარტი დაბალია დასაბუთებული ვარაუდის სტანდარტზე. ამასთან, მითითებული არ არის ამ პირისთვის ცნობილი ინფორმაციის გამოძიებისთვის მნიშვნელობაზე ან აუცილებლობაზე, ხოლო საქმის გარემოების დადგენისთვის საჭირო შესაძლებელია ნებისმიერი ინფორმაცია იყოს. პრობლემატურია ასევე ის, რომ დაცვის მხარე (როდესაც ბრალდებული უკვე არის საქმეში), ზემოაღნიშნულ შემთხვევაში, სასამართლოში პირის დაკითხვას არ ესწრება 894. მხარეებს უნდა ჰქონდეთ თანაბარი შესაძლებლობები, უშუალოდ და ზეპირად გამოიკვლიონ მტკიცებულება. ამ შესაძლებლობის გარეშე მხარეთა თანასწორობა გამორიცხლია. სასამართლო პროცესზე მხარეთა მონაწილეობით გამოკვლეული მტკიცებულება – მოწმის ჩვენება სანდოობის მაღალი ხარისხით გამოირჩევა, განსხვავებით მხოლოდ ერთი მხარის მონაწილეობით ჩატარებული დაკითხვისას მიღებული ჩვენებისგან. სასამართლოში მოწმის დაკითხვისას, თუნდაც დაკითხვა გამოძიების ეტაპზე, მაგისტრატ მოსამართლესთან საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 113-ე მუხლი, პირველი ნაწილი. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 113-ე მუხლი, მე-9 ნაწილი. 893 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 113-ე მუხლი, მე-8 ნაწილი. 894 საქართველოს სისხლის სმაართლის საპროცესო კოდექსის 114-ე მუხლის მე-10 ნაწილი. 891 892 650 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განხორცილედეს, აუცილებელია დაცვის მხარის (როცა სისხლისსამართლებრივი დევნა დაწყებულია) დასწრება და მონაწილეობა. აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის 18 დეკემბერს, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექში განხორცილებული ცვლილებების 895 შედეგად, სსკ-ის 3711–ე მუხლის ამოღებით, მოწმის ან დაზარალებულის მიერ დეკრიმინალიზაცია არსებითად განხორციელდა. ურთიერთსაწინააღმდეგო თუმცა, თუ ჩვენების მიცემის რომელიმე ჩვენების მიცემისას/გამოკითხვისას არასწორი/ცრუ ინფომაციის მიწოდების ფაქტი დადგინდება, სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრება შესაძლებელია. ამდენად, მიუხედავად გამოკითხვის ნებაყოფლობითი ხასიათისა, ფაქტობრივად შენარჩუნებულია წესი, რომლითაც გამოძიების ეტაპზე, მხარისთვის ცრუ ინფორმაციის მიწოდებისთვის დაწესებულია სისხლისსმართლებრივი პასუხისმგებლობა: მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლა, რაც გამოიხატა გამოსაკითხი პირის მიერ ცრუ ინფორმაციის მიწოდებით.896 პრობლემურ საკითხს წარმოადგენს დაკითხვის ინიციატორი მხარის უფლებამოსილება უზურნველყოს სასამართლოში დასაკითხი პირის წარდგენა.897 მართალია, მითითებულია დასაკითხი პირის წერილობითი თანხმობის არსებობის აუცილებლობაზე, თუმცა აღნიშნული ნორმა ქმნის სამართალდამცავი ორგანოების მხრიდან პირის თავისუფლების უფლების შეზღუდვის საფრთხეს. გასათვალისწინებელია, რომ მხარეები თვითონ უზრუნველყოფენ საკუთარი მოწმეების გამოცხადებას სასამართლოში, მოწმის მიყვანა დასაშვებია მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე, ამიტომ მიზანშეუწონელია კანონში ისეთი ჩანაწერის არსებობა, რომელიც მხარის მიერ მოწმის სასამართლოში წარდგენის თაობაზე მითითებით, სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე, ფაქტობრივად კი, – მიყვანის პრაქტიკის ჩამოყალიბება შეიძლება განვითარდეს. 8. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების შემდეგომი საერთო სასამართლოების პრაქტიკა ნარკოტიკული დანაშაულის საქმეებზე 2015 წლის 24 ოქტომბერს, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ გამოიტანა გადაწყვეტილება, რომლის თანახმადაც, არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი საქართველოს კონსტიტუციის მე-17 მუხლის მე-2 პუნქტთან მიმართებით, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მე-2 ნაწილის (2015 წლის 31 ივლისამდე მოქმედი რედაქცია) სიტყვების „ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით შვიდიდან თოთხმეტ საქართველოს კანონი #4678-რს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, 370–ე მუხლი, პირველი ნაწილი (2015 წლის 18 დეკემბრის რედაქცია) 897 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 114–ე მუხლი, მე–8 ნაწილი. 895 896 651 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წლამდე“ ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც ითვალისწინებს სისხლისსამართლებრივი სასჯელის სახით თავისუფლების აღკვეთის გამოყენების შესაძლებლობას „ნარკოტიკული საშუალებების, ფსიქოტროპული ნივთიერებების, პრეკურსორებისა და ნარკოლოგიური დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის დანართი #2-ის 92-ე ჰორიზონტალურ გრაფაში განსაზღვრული, მოსარჩელის მიერ სადაოდ გამხდარი ოდენობით (70 გრამამდე), ნარკოტიკული საშუალება - გამომშრალი მარიხუანის, პირადი მოხმარების მიზნებისათვის შეძენის და შენახვის გამო. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ პირველი და სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოებიდან გამოთხოვილ იქნა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ 2015 წლის 24 ოქტომბრის ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ გამოტანილი განაჩენები საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე, 261-ე, 262-ე, 263-ე, 265-ე, 266-ე ან/და 273-ე მუხლებით გათვალისწინებული ბრალდების სისხლის სამართლის საქმეებზე. წარმოდგენილი განაჩენების შესწავლის შედეგად იკვეთება, რომ, საერთო სასამართლოებისა და პროკურატურის ორგანოების მიერ, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე, 262-ე, 265-ე, ან/და 273-ე მუხლებით გათვალისწინებული დანაშაულის სისხლის სამართლის საქმეების განხილვისას არ ხდება საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 ოქტომბრის ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილების შესაბამისად ასახვა. წარმოდგენილი განაჩენებით ასევე დგინდება, რომ ხშირ შემთხვევებში, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე, 262-ე, 265-ე, ან/და 273-ე მუხლებით გათვალისწინებული ბრალდების სისხლის სამართლის საქმეებზე სასამართლოები ამტკიცებენ საპროცესო შეთანხმებებს ბრალდების მხარესა და ბრალდებულს შორის, რომლის თანახმადაც, ბრალდებული თანხმობას აცხადებს სასჯელის სახედ და ზომად დაენიშნოს ვადიან თავისუფლების აღკვეთასთან დაკავშირებული სასჯელი, რომელიც, ზოგ შემთხვევაში სრულად ჩაეთვალოს პირობით, განსაზღვრული გამოსაცდელი ვადით, ხოლო, სხვა შემთხვევებში განესაზღვროს ნაწილობრივ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მოხდით, ნაწილი კი ჩაეთვალოს პირობით. ასევე, წარმოდგენილი განაჩენების თანახმად, აღინიშნება შემთხვევები, როდესაც საპროცესო შეთანხმების შედეგად მსჯავრდებულს სასჯელის ძირითად სახედ განესაზღვრება მხოლოდ ჯარიმა (საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 55-ე მუხლის გამოყენებით). ამასთან, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მიერ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის წარმოდგენილი რამდენიმე განაჩენის თანახმად, დაფიქსირდა საქართველოს სისხლის სამართლის კდოექსის ჩადენისთვის მსჯავრდებული 652 273-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის პირის მიმართ თავისუფლების აღკვეთის საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მოხდით განსაზღვრაც, მათ შორის, ნარკოტიკული საშუალება მარიხუანის მოხმარებისთვისაც. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის ასევე წარმოდგენილ იქნა თბილისისა და ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოების მიერ 2015 წლის ნოემბრისა და დეკემბრის თვეებში ახლადგამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის შესახებ მსჯავრდებულთა შუამდგომლობის განხილვების საფუძველზე მიღებული განაჩენებისა და განჩინებების ასლები. წარმოდგენილი განაჩენების თანახმად, თბილისისა და ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა ითვალისწინებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილებას და თითქმის ყველა შემთხვევაში თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნული სასჯელისგან ათავისუფლებს მსჯავრდებულს, რომელიც მსჯავრდებულ იქნა საქართველოს სისხლის სამართლთლის კოდექსის 260-ე მუხლის პირველი ან მე-2 ნაწილებით და გადასინჯული განაჩენის თანახმად, მსჯავრდებული იყო 70 გრამამდე გამომშრალი მარიხუანის შენახვისათვის. ამასთან, მსჯავრდებულები, რომლებსაც მსჯავრი დაედოთ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 273-ე მუხლით 898 გათვალისწინებული დანაშაულის, მათ შორის მარიხუანის მოხმარების ჩედენისთვის სააპელაციო სასამართლოს განაჩენების თანახმად, არ გათავისუფლდნენ თავისუფლების აღკევთის სახით დანიშნული სასჯელისაგან. სააპელაციო სასამართლოს განაჩენებებში მითითებულია, რომ „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილება გავლენას ვერ მოახდენს განაჩენით საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 273-ე მუხლით დანიშნულ სასჯელზე, ვინაიდან, აღნიშნული გადაწყვეტილება არ ითვალისწინებს ნარკოტიკული საშუალების მოხმარებისათვის თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნული სასჯელისაგან გათავისუფლებას.“ ამასთან, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატამ, ერთერთი შუამდგომლობა ახლადგამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის თაობაზე დაუშვებლად სცნო. აღნიშნული განჩინების სამოტივაციო ნაწილში მითითებულია, რომ „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილება არ ვრცელდება 70 გრამამდე ოდენობის ნარკოტიკული საშუალება - ნედლი მარიხუანის პირადი მოხმარების მიზნებისათვის შეძენა, შენახვის შემთხვევებზე. მოცემულ შემთხვევაში კი, პირველი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენით მსჯავრდებულს მსჯავრი დაედო 27,40 გრამი ნედლი „მარიხუანის“ უკანონო შეძენა, შენახვისათვის. საკონსტიტუციო საქრთველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 273-ე მუხლი ითვალისწინებს პირადი მოხმარებისათვის ნარკოტიკული საშუალების, მისი ანალოგის ან პრეკურსორის მცირე ოდენობით უკანონო დამზადებას, შეძენას, შენახვას ანდა ექიმის დანიშნულების გარეშე უკანონო მოხმარებას და სანქციის სახით ასევე ითვალისწინებს თავისუფლების აღკვეთას 01 (ერთ) წლამდე ვადით). 898 653 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასამართლოს ასევე არ უმსჯელია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 273-ე მუხლთან დაკავშირებით.“ ქუთაისის სააპელაციო აპარატისათვის სასამართლოს წარმოდგენილი მეირ ერთ-ერთი საქართველოს განჩინებიდან სახალხო ირკვევა, რომ დამცველის ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატამ დაუშვებლად სცნო მსჯავრდებულის შუამდგომლობა ახლადგამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის თაობაზე. აღნიშნული განჩინების თანახმად, პირი მსჯავრდებული იყო 71.76 გრამი გამომშრალი მარიხუანის შეძენა-შენახვისთვის და თავისუფლების აღკვეთის სახით დანიშნულ სასჯელს იხდის პენიტენციურ დაწესებულებაში. ამასთან, აღსანიშნავია, „ნარკოტიკული საშუალებების, ფსიქოტროპული ნივთიერებების, პრეკურსორებისა და ნარკოლოგიური დახმარებისშესახებ“ საქართველოს კანონის დანართი #2-ის 92-ე ჰორიზონტალურ გრაფაში განსაზღვრულია ნარკოტიკული საშუალება გამომშრალი მარიხუანის დიდი ოდენობის ფარგლები - 50 გრამიდან 500 გრამამდე. საერთო სასამართლოების პრაქტიკის შესწავლის შედეგებით შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ ისინი ითვალისწინებენსაქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილების მხოლოდ სარეზოლუციო ნაწილს. თუმცა, სამართლის დარგის სპეციალისტები საუბრობენ იმაზე, რომ საერთო სასამართლოებმა მსგავსი საქმეების განხილვისას უნდა იხელმძღვანელონ იმ სულსკვეთებით და არგუმენტებით, რაც საკონსტიტუციო სასამართლომ მისი გადაწყვეტილების დასაბუთებისას გამოიყენა.ზემოაღნიშნული გათვალისწინებით უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წლის 24 ოქტომბრის საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებამ, რიგ შემთხვევებში, ბუნდოვანება წარმოშვა საერთო სასამართლოებისთვისაც საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ბრალდების სისხლის სამართლის საქმეების განხილვისას, მათ შორის ნარკოტიკული საშუალება გამომრალი მარიხუანის შეძენა-შენახვისათვის ბრალდებული პირების მიმართ. აღნიშნული დასტურდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ 2016 წლის 04 და 05 იანვარს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის #708, #709 და #710 საკონსტიტუციო წარდგინებებით მიმართვის ფაქტითაც. 2016 წლის 26 თებერვლის განჩინებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ, „საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის 41 პუნქტის შესაბამისად 899, არ იქნა „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის 41 პუნქტის თანახმად: „თუ საკონსტიტუციო სასამართლო განმწესრიგებელ სხდომაზე დაადგენს, რომ სადავო ნორმატიული აქტი ან მისი ნაწილი შეიცავს იმავე შინაარსის ნორმებს, რომლებიც საკონსტიტუციო სასამართლომ უკვე ცნო არაკონსტიტუციურად, ...მას გამოაქვს განჩინება საქმის არსებითად განსახილველად მიუღებლობისა და სადავო აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობის შესახებ.“ 899 654 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიღებული არსებითად განსახილველად საქართველოს უზენაესი სასამართლოს #708, #709 და #710 კონსტიტუციური წარდგინებები. და ამავე განჩინებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ ასევე ძალადაკარგულად სცნო, საქართველოს კონტიტუციის მე-17 მუხლის მე-2 პუნქტთან 900 მიმართებით, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის პირველი ნაწილის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც ითვალისწინებს სისხლისსამართლებრივი სასჯელის სახით თავისუფლების აღკვეთის გამოყენების შესაძლებლობას გამომშრალი მარიხუანის პირადი მოხმარების მიზნებისთვის უკანონო შეძენა-შენახვის გამო. აღნიშნულთან დაკავშირებით საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ განმარტა, რომ კონსტიტუციური წარდგინებებით სადავოდ მიჩნეული ნორმა იწვევდა იგივე კონსტიტუციური უფლების შეზღუდვას მსგავსი სამართლებრივი საშუალებით (თავისუფლების აღკვეთის გამოყენება სასჯელის სახით) და იწვევს არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმის იდენტურ სამართლებრივ შედეგს. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ ასევე განმარტა, რომ „საკონსტიტუციო სასამართლო არაკონსტიტუციურად ცნობს არა კონკრეტულ სიტყვებს, ფრაზებს, წინადადებებს, არამედ ის აფასებს ნორმაში ასახულ პრობლემას, საკითხს, რომელიც გამოიხატება ამ სიტყვებში, ფრაზაში თუ წინადადებაში. სასამართლო ამ დროს სწავლობს უფლებაში ამა თუ იმ ფორმით, შინაარსით თუ ინტენსივობით ჩარევა იწვევს თუ არა უფლების დარღვევას.“ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილების ეფექტური აღსრულების, საერთო სასამართლოებში ერთგვაროვანი პრაქტიკის ჩამოყალიბებისა და ადამიანის უფლებათა დაცვის მაღალი სტანდარტის დამკვიდრების მიზნებისათვის, აუცილებელია საქართველოს სისხლის სამართლის კანონმდებლობაში შემჭიდროვებულ ვადებში განხორციელდეს ცვლილებები. 9. უდანაშაულობის პრეზუმფცია საქართველოს სახალხო დამცველის გასული წლების საპარლამენტო ანგარიშებში აისახა უდანაშაულობის პრეცუმფციის დარღვევის ფაქტების შესახებ ინფორმაცია და გაიცა რეკომენდაცია საქართველოს პროკურატურისა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსადმი, რომ საჯარო განცხადების გავრცელების პროცესში უზრუნველეყოთ უდანაშაულობის პრეზუმფციის დაცვა კონკრეტული პირის/პირების დამნაშავეობის შესახებ მტკიცებითი ხასიათის დასკვნების გარეშე. მიუხედავად ამისა, საანგარიშო პერიოდში საქართველოს კოსნტიტუციის მე-17 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, “დაუშვებელია ადამიანის წამება, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახველი მოპყრობა და სასჯელის გამოყენება.“ 900 655 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევის არაერთი ფაქტი გამოიკვეთა. შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაცია კვლავ ძალაშია. საქართველოს კონსტიტუციის თანახმად 901, ,,ადამიანი უდანაშაულოდ ითვლება, ვიდრე მისი დამნაშავეობა არ დამტკიცდება კანონით დადგენილი წესით და კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს უფლებათა და გამამტყუნებელი ძირითად განაჩენით.“ თავისუფლებათა დაცვის ევროპის საბჭოს კონვენციით“ ,,ადამიანის გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების ერთ–ერთ ძირითად ელემენტს უდანაშაულობის პრეზუმფცია უდანაშაულობის წარმოადგენს. 902 პრეზუმფცია გარანტირებულია განმარტებით, ,,უდანაშაულობის საქართველოს საკანონმდებლო აქტით. 903 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს (არაბრალეულობის) პრეზუმფცია წარმოადგენს სისხლის სამართლის სახელმძღვანელო პრინციპს, რომელიც მათ შორის გულისხმობს, ყველას მოექცნენ იმ დაშვებით, რომ ის უდანაშუალოა მანამ, ვიდრე ჯეროვანი პროცედურის გავლით, სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენით არ დამტკიცდება მისი დამნაშავეობა. შესაბამისად, ჯეროვანი პროცედურის გარეშე დაუშვებელია პირის აღიარება დამნაშავედ.“904 სასამართლო წარმოადგენს უფლებამოსილია უდანაშაულოდ ხელისუფლების გამოიტანოს ცნოს. ამასთან, განაჩენი ერთადერთ და ,,განაჩენის შესაბამისად, ან სხვა ორგანოს, პირი რომელიც დამნაშავედ შემაჯამებელი ან სასამართლო გადაწყვეტილების გამოტანამდე მოსამართლეს უფლება არა აქვს, აზრი გამოთქვას ბრალდებულის (მსჯავრდებულის) დამნაშავედ თუ უდანაშაულოდ ცნობის თაობაზე.“905 საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საქართველოს პროკურატურის, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს და საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ გავრცელებული საჯარო განცხადებების შესწავლის შედეგად იკვეთება ბრალდებულების მიმართ უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევის არაერთი ფაქტი. საქართველოს კონსტიტუცია, მე–40 მუხლი, პირველი პუნქტი. ,,ევროპის საბჭოს ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენცია“ მე–6 მუხლი, მე–2 პუნქტი: ,,ყოველი პირი, ვისაც ბრალად ედება სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენა, ითვლება უდანაშაულოდ, ვიდრე მისი ბრალეულობა არ დამტკიცდება კანონის შესაბამისად.“ 903 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მე–5 მუხლი, პირველი ნაწილი: ,,პირი უდანაშაულოდ ითვლება, ვიდრე მისი დამნაშავეობა არ დამტკიცდება სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გამამტყუნებელი განაჩენით.“ 904 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2011 წლის 11 ივლისის გადაწყვეტილება, ,,საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ 905 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 25–ე მუხლი, მე–3 ნაწილი. 901 902 656 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, საქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლების წევრების მხრიდან გაკეთებული განცხადებები ერთ–ერთი ბრალდებულის დამნაშვეობასთან დაკავშირებით მას შემდეგ, რაც ნაფიც მსაჯულთა სასამართლომ ვერ მიიღო ვერდიქტი და დაინიშნა ნაფიც მსაჯულთა ახალი შემადგენლობის შერჩევის სხდომა. 906 საყურადღებოა, საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის გაკეთებული განცხადება 907 პირობებში, გამოძიების მოადგილის მხრიდან პირის სასამართლოს განაჩენის გადაწყვეტილების საწყის ეტაპზე და განმარტება, უდანაშაულობის პრეზუმფციის დაცვის ვალდებულება არ აქვს. დამნაშავეობის რომ თაობაზე არარსებობის ბრალდების მხარეს 908 საზოგადოებას უფლება აქვს ფლობდეს ინფორმაციას სისხლის სამართლის საქმეებზე გამოძიების მიმდინარეობის უზრუნველყონ აღნიშნული თაობაზე და ინფორმაციის სამართალდამცავი მიწოდება, თუმცა ორგანოებმა ყველა უნდა შემთხვევაში, ბრალდებულის უდანაშაულობის პრეზუმფცია დაცული უნდა იყოს. საქართველოს კონსტიტუციით დაცული უდანაშაულობის პრეზუმფციის დაცვა საჯარო განცხადების გაკეთებისას სავალდებულოა როგორც ბრალდების მხარისთვის, ასევე, საკანონმდებლო, 2015 წლის 5 ივნისს, ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს მიერ ბრალდებულ გ. ო.-ს მიმართ ვერდიქტი ვერ იქნა მიღებული. სასამართლომ ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს ეს შემადგენლობა დაითხოვა და ნაფიც მსაჯულთა ახალი შემადგენლობის შერჩევის სხდომა 2015 წლის 10 ივნისს 12:00 საათზე დაინიშნა. (იხ. http://tcc.gov.ge/index.php?m=443&newsid=694 ). იმავე დღეს, 2015 წლის 05 ივნისს, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით გავრცელდა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის თეა წულუკიანის განცხადება: ,,ჩემთვის გასაკვირი იყო ის ვერდიქტი, რაც დადგა და მე დღეს რომ ვყოფილიყავი ნაფიცი მსაჯული, რა თქმა უნდა, ვიქნებოდი იმ შვიდ ნაფიც მსაჯულს შორის, რომელმაც ო.-ძე გამტყუნებულად ცნო.“ (იხ. http://1tv.ge/ge/videos/view/147295/30.html (00:15:1800:18:39 საათამდე); http://rustavi2.com/ka/news/17970 (00:03:12-00:03:26 საათამდე)). 2015 წლის 08 ივნისს, საინფორმაციო საშუალებებით გავრცელდა საქართველოს იმჟამინდელი პრემიერ-მინისტრის ირაკლი ღარიბაშვილის განცხადება: ,,ჩემთვის არის აღმაშფოთებელი ის, რომ მკვლელობაში ბრალდებული პირის გასამართლება ვერ მოხერხდა. ეს არის სრულიად აღმაშფოთებელი ფაქტი. ჩვენ ვიხილეთ, რომ ამ ინსტიტუტმა, ნაფიცი მსაჯულების ინსტიტუტმა განიცადა სრული კოლაფსი და სრული კრახი. ჩვენ ვართ ვალდებული ამას გადავხედოთ და ის, რაც ხარვეზი არის, გამოვასწოროთ. რა თქმა უნდა, ოჯახი, დაზარალებული ოჯახი, რომელიც არის, ლ.მ.-ს ოჯახი, მათ აქვთ აბსოლუტურად სრული სამართლიანი მოთხოვნა, რომ დამნაშავე დაისაჯოს. ეს სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს. როგორ, რა მეთოდებით, ამას შესაბამისი ორგანოები უზრუნველყოფენ. ჩემთვის არის აბსოლუტურად მიუღებელი, რომ ეს ინსტიტუტი ჩავარდა რეალურად და განიცადა სრული კოლაფსი.“ (იხ. http://1tv.ge/ge/videos/view/147379/30.html (00:04:25-00:06:20 საათამდე); http://rustavi2.com/ka/news/18131 (00:00:40 -00:00:52 საათამდე); http://rustavi2.com/ka/news/18092 (00:00:11 – 00:00:50 საათამდე)). 907 2016 წლის 18 იანვარს, განაცხადა: ,,პრაქტიკულად, გამოძიებით უკვე დადგენილია, რომ ბ.კ. არის პროკურორ ვ.ქ.-ს მკვლელი.“ იხ.http://pirveliradio.ge/?newsid=60747 (00:00:12-00:00:21 საათამდე); https://www.youtube.com/watch?v=tq1ZLnLhnfA (00:00:12-00:00:21 საათამდე). 908 2016 წლის 20 იანვარს განაცხადა: ,,როდესაც ერთ-ერთმა ადვოკატმა ახსენა უდანაშაულობის პრეზუმფცია, პრეზუმფციის დაცვის ვალდებულება ბრალდების მხარეს არ აქვს. ბრალდების მხარე პირიქით, ვალდებულია, რომ ბრალდება დაადაასტუროს და დაამტკიცოს ის.“ იხ. https://www.youtube.com/watch?v=Cy-zj0xWXkk (00:18:29 – 00:18:42 საათამდე) 906 657 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლების ნებისმიერი წარმომადგენლისთვის. მითუმეტეს, გასათვალისწინებელია ბრალდებულის დამნაშავეობასთან დაკავშირებით მაღალი თანამდებობის პირთა საჯარო განცხადებების ნაფიც მსაჯულების ვერდიქტზე გავლენის საფრთხის თვალსაზრისით. ,,ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ევროპული კონვენციის მიზანია აღკვეთოს „სასამართლო პროცესებთან მჭიდროდ დაკავშირებულ საკითხებზე გაკეთებული განცხადებები, რომლებიც იწვევენ სამართლიანი სასამართლო პროცესისთვის ზიანის მიყენებას. ევროპულმა სასამართლომ აგრეთვე აღნიშნა, რომ უდანაშაულობის პრეზუმფცია მოიცავს არა მხოლოდ სასამართლოს ან მონაწილე პირების მიერ გაკეთებულ განცხადებებს, არამედ აგრეთვე სახელმწიფო პირებსაც, თუ მათი განცხადებების ნიადაგზე საზოგადოებას შეიძლება შეექმნას განცდა, რომ ეჭვმიტანილი დამნაშავეა და შესაბამისად, გამოიწვიოს ფაქტების წინასწარი შეფასება, რაც კომპეტენტური სასამართლო ორგანოს პრეროგატივაა. თუ სახელმწიფო თანამდებობის პირის განცხადება სასამართლო განაჩენის დადგომამდე მიანიშნებს, რომ ბრალდებული დამნაშავეა, ეს ჩაითვლება უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევად. ამასთან, ხელისუფლების წარმომადგენლებს არ ეკრძალებათ საზოგადოების ინფორმირება მიმდინარე სისხლის სამართლის გამოძიების საქმეებზე ან სამართალწარმოებაზე, მაგრამ მათ ამის გაკეთება უნდა მოახდინონ „მთელი საჭირო სიფრთხილითა და სიფხიზლით”, რათა უდანაშაულობის პრეზუმფცია იქნას დაცული. ევროპული სასამართლო აგრეთვე მიუთითებს, რომ ,,არღვევს თუ არა ხელისუფლების წარმომადგენლის განცხადება უდანაშაულობის პრეზუმფციას, უნდა დადგინდეს კონკრეტული გარემოებების კონტექსტში, რომელშიც ეს სადავო განცხადება გაკეთდა.“ 909 ,,დარღვევას აქვს ადგილი, როდესაც მაღალი თანამდებობის პირები აკეთებენ განცხადებებს ბრალდებულის ბრალეულობის შესახებ, რაც ფართოდ შუქდება და ტირაჟირდება მედიის საშუალებებით, [...] ხელისუფლების წარმომადგენლების საჯარო განცხადებები ბრალდებულთა ბრალეულობის შესახებ განაჩენის დადგენამდე, [...] არაპირდაპირი მოწოდება გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისკენ.“ 910 საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ გამოქვეყნებული ერთ–ერთი განცხადება911 (სადაც ბრალდებული არაერთხელ მოხსენიებულია დანაშაულის ჩამდენ პირად) გამოძიების ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე: ,,ფატულაევი აზერბაიჯანის წინააღმდეგ“ ,,სასამართლო პროცესის მონიტორინგი საქართველოში“ ეუთო, დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ბიურო, 2014 წ. გვ.69 910 ,,საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის კომენტარი“ ავტორთა კოლეგია, გამომცემლობა ,,მერიდიანი“ 2015 წ. გვ.51–52 911 2016 წლის 19 თებერვალს, საქართველოს მთავარი პროკურატურის გავრცელებული განცხადების თანახმად, ,,მ. პ.-მ თავის არეში მკვრივი ბლაგვი საგნის - უროს ჩარტყმით მოკლა მეუღლე ო.ქ. და 909 658 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შედეგად ბრალდების მხარის მიერ მოპოვებულ ინფორმაციასთან ერთად მოცემულია და შეიცავს ბრალდებულის დამნაშავეობის თაობაზე მტკიცებითი ხასიათის დასკვნებს. მითუმეტეს, რომ მოცემულ სისხლის სამართლის საქმეზე განაჩენი გამოტანილი არ არის; განცხადების გამოქვეყნების დროს არ იყო დაწყებული საქმის არსებითი განხილვა; მეტიც, მოცემულ ეტაპზე არ იყო ჩატარებული წინასასამართლო სხდომა და მოსამართლეს არ ჰქონდა განხილული არსებითი განხილვისთვის საქმის გადაცემის საკითხი. საქართველოს პროკურატურის მიერ გამოქვეყნებულ განცხადებასთან ერთად წარმოდგენილი იყო ინფორმაცია, რომლის მტკიცებულებად წარდგენასაც ბრალდების მხარე სასამართლოში აპირებდა და რომლის მტკიცებულებად დასაშვებობის საკითხი სასამართლოს მიერ განხილული არ იყო. აღნიშნული განსაკუთრებით საფრთხის შემცველია ნაფიც მსაჯულთა ვერდიქტზე გავლენის თვალსაზრისით იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ მოცემული ბრალდებულის მიმართ წარდგენილი ბრალდება ითვალისწინებს ბრალდებულის უფლებას საქმე განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა სასამართლომ. საყურადღებოა, რომ საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის წარმოებაში არსებულ სისხლის სამართლის საქმეებზე დაზარალებულებისთვის ჩამორთმეული ქონების დაბრუნების შესახებ ინფორმაცია რამდენიმე შემთხვევაში მოცემულია უდანაშალობის პრეზუმფციის დარღვევით 912: პირები (ბრალდებულები ან პირები, რომელთა მიმართ გამოყენებული იქნა დისკრეციული უფლებამოსილება სისხლისსამართლებრივი დევნის არდაწყების შესახებ) მითითებული არიან როგორც დანაშაულის ჩამდენი პირები, მაშინ როცა, იმავე განცხადებების მიხედვით, გამატყუნებელი განაჩენი მოცემული პირების მიმართ მოცემულ სისხლის სამართლის საქმეში არ არსებობდა. საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად 913, პროკურატურა სისხლისსამართლებრივი დევნის ორგანოა. ამ ფუნქციის ახორციელებს გამოძიების ბრალდების მხარდაჭერისას შესრულების საპროცესო უზრუნველსაყოფად ხელმძღვანელობას. პროკურორის მიერ პროკურატურა სასამართლო გამოთქმული სხომაზე პოზიცია და პროკურორის/პროკურატურის საჯარო განცხადებები, ასევე, მასობრივი ინფორმაციის გაგუდა მცირეწლოვანი შვილი […] ურო სწორედ მ. პ.-მ ჩაარტყა თავში მწოლიარე მდგომარეობაში მყოფ მეუღლეს […] მეუღლისა და შვილის მკვლელობის ჩადენის შემდეგ, მ. პ. შეეცადა კვალის წაშლას […] მ. პ.-ს წინასწარ ჰქონდა განზრახული მეუღლისა და შვილის მკვლელობა, გეგმავდა თუ როგორ უნდა განეხორციელებინა აღნიშნული და წაეშალა დანაშაულის კვალი […] მ. პ.-მ ჩაიდინა დამამძიმებელ გარემოებებში მეუღლისა და შვილის განზრახ მკვლელობა.“ (იხ. http://pog.gov.ge/geo/news?info_id=871 ). 912 იხ. http://pog.gov.ge/geo/news?info_id=704 ; http://pog.gov.ge/geo/news?info_id=734 ; http://pog.gov.ge/geo/news?info_id=766 ; http://pog.gov.ge/geo/news?info_id=770 ; http://pog.gov.ge/geo/news?info_id=833 913 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, 32 მუხლი. 659 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საშუალებებისთვის გაკეთებული კომენტარი,ინტერვიუ განსხვავებული შეფასების საგანია: საჯარო განცხადებების გაკეთებისას აუცილებელი და სავალდებულოა უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპის დაცვა როგორც ბრადებულების, ასევე, იმ პირების, რომელთა მიმართ გამოყენებული იქნა დისკრეციული უფლებამოსილება სისხლისსამართლებრივი დევნის არდაწყების ან შეწყვეტის შესახებ. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში: ,,დაკტარასი (Daktaras) ლიტვის წინააღმდეგ“, ,,გაიზიარა მოსაზრება, რომ პროკურატურას შეეძლო უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევა, განსაკუთრებით მაშინ, „როდესაც პროკურორი ახორციელებს კვაზი-სასამართლო ფუნქციას ბრალდების მოხსნის შესახებ განმცხადებლის მოთხოვნის განხილვისას. თუმცა საჯარო პირის განცხადების შეუსაბამობა უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპთან უნდა გადაწყდეს იმ კონკრეტული გარემოებების კონტექსტში, რომელშიც გაკეთდა შესაბამისი განცხადება” ამ საქმეში განცხადება გაკეთდა „შიგნით”, საპროცესო გადაწყვეტილებაში და არა პრესკონფერენციაზე.“ 914 ბრალდებული არის პირი, რომლის მიმართაც არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ მან ჩაიდინა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული დანაშაული. 915 პირის დამნაშავედ ცნობა მხოლოდ სასამართლოს უფლებამოსილებაა. შესაბამისად, აუცილებელია, საქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლების წარმომადგენლების მიერ გაკეთებული განცხადებები, საქართველოს პროკურატურის, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ სისხლის სამართლის საქმეებთან დაკავშირებით საზოგადოებისთვის მიწოდებული ინფორმაცია უდანაშაულობის პრეზუმფციის პრინციპის დაცვით გავრცელდეს: ბრალდებულის დამნაშავეობის შესახებ მითითების გამორიცხვით, მხოლოდ დასაბუთებული ვარაუდის არსებობობის აღინიშვნით. რაც შეეხება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ოფიციალურ ვებ. გვერდზე გავრცელებულ საჯარო განცხადებებს, უნდა აღინიშნოს, რომ უმრავლეს შემთხვევაში, დანაშაულის გახსნის, ბრალდებულების დაკავების შესახებ ინფორმაცია გადმოცემულია პირის იდენტიფიკაციის შესაძლებლობის გამორიცხვით (მითითებულია სახელი სრულად და გვარის ინიციალი), ასევე, დაკავების ამსახველი ვიდეო მასალაც ხშირ შემთხვევაში არ იძლევა ბრალდებულის იდენტიფიკაციის შესაძლებლობას (დაკავებულის სახის გამოსახულება დაფარული). თუმცა აღსანიშნავია, რომ დაფიქსირდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს არაერთი განცხადება, სადაც ბრალდებულების (რომელთა სახელები და გვარები მოცემულია სრულად) შესახებ გვხდება მტკიცებითი ხასიათის დასკვნები დამნაშავეობის შესახებ. ამასთან, რამდენიმე შემთხვევაში, მართალია, განცხადებაში, 914 915 შტეფან ტრექსელი ,,ადამიანის უფლებები სისხლის სამართლის პროცესში“, გვ.200–201 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მე–3 მუხლი, მე–19 ნაწილი 660 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბრალდებული მოხსენიებულია როგორც დანაშაულის ჩამდენი პირი და სახელი და გვარი სრულად არ არის სრულად მოცემული, თუმცა განცხადებასთან ერთად გავრცელებულ ვიდეო ჩანაწერი დაკავებულის იდენტიფიცირების შესაძლებლობას იძლევა (დაკავებულის სახის გამოსახულება დაფარული არ არის). 916 საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ სოციალური მეშვეობით გავრცელებულ რამდენიმე საჯარო განცხადებაში ქსელის ინფორმაცია საზოგადოებისთვის მიწოდებული იქნა უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევით, კერძოდ, მტკიცებითი ხასიათის ფორმულირებით ბრალდებულის დამნაშავეობის შესახებ, ამასთან, ბრალდებულის სახელი და გვარი სრულად არის მითითებული. ერთ–ერთი მაგალითი არის რ.ფ.-ს საქმე, სადაც 2015 წლის 06 ნოემბერს, სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად 917,,,გამოძიებამ დაადგინა, რომ რ. ფ.–მ შუახევის რაიონში, სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული 2 ჰა მიწის ნაკვეთის კანონიერი პროცედურების გავლის გარეშე სარგებლობაში გადაცემისა და მფარველობის გაწევის სანაცვლოდ საქართველოს მოქალაქეს ქრთამის სახით მოსთხოვა 10 000 აშშ დოლარი. რ. ფ.–მ მოქალაქისაგან სრულად აიღო ქრთამის სახით მოთხოვნილი თანხა, რა დროსაც იგი დააკავეს. 10. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეები 2013 და 2014 წლების საპარლამენტო ანგარიშებში საქართველოს სახალხო დამცველი ხაზგასმით აღნიშნავდა 918 ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის შეცვლისა და ახალი კოდექსის შემუშავების აუცილებლობის შესახებ. საქართველოს სახალხო დამცველის 2015 წლის 12 თებერვალს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ გავრცელდა ვიდეო ჩანაწერი და შემდეგი განცხადება: ,,შინაგან საქმეთა სამინისტრომ ნარკორეალიზატორების ჯგუფი დააკავა. [...] წარსულში ნარკოდანაშაულისთვის ნასამართლევი პირები: 1981 წელს დაბადებული გ. ქ, 1973 წელს დაბადებული ბ. ტ, 1981 წელს დაბადებული ნ. უ. და 1973 წელს დაბადებული დ. კ. დიდი ოდენობით ნარკოტიკული საშუალების უკანონო შეძენა-შენახვის და ჯგუფურად გასაღების ბრალდებით თბილისში დააკავეს. სამართალდამცველებმა დაკავებულების პირადი და ავტომანქანის ჩხრეკისას დიდი ოდენობით ნარკოტიკული საშუალებები: ჰეროინი და ბუპრენორფინი ამოიღეს. გამოძიებამ დაადგინა, რომ ბრალდებულები სისტემატურად ახდენდნენ ნარკოტიკული საშუალების რეალიზაციას.“ მართალია, მოცემულ განცხადებაში ბრალდებულების სახელები და გვარები სრულად მოცემული არ არის, თუმცა ბრალდებულები დანაშაულის ჩამდენ პირებად არიან მოხსენიებულნი და განცხადებასთან ერთად გავრცელებულ ვიდეო ჩანაწერში ბრალდებულების იდენტიფიცირება შესაძლებელია (სახე არ არის დაფარული). იხ. http://police.ge/ge/shss-m-narkorealizatorebis-djgufidaakava/7768 917 იხ. https://www.facebook.com/ssgeo/videos/930336323687168/ 918 საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში, გვ. 399; საქართველოს სახალხო დამცველის 2013 წლის ანგარიში, გვ. 273. 916 661 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პოზიციით, ამჟამად მოქმედი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი, რომელიც 1984 წელს საბჭოთა მმართველობის პერიოდში მიღებული სამართლებრივი აქტია, ვერ პასუხობს კრიტერიუმებს, რომლებსაც ნორმატიული აქტი უნდა აკმაყოფილებდეს. კოდექსი შეიცავს ბუნდოვან ჩანაწერებს და საჭიროებს სისტემატიზაციას, რისი ნაკლებობაც უარყოფითად აისახება საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეების განხილვის პროცესზე. საქართველოს სახალხო დამცველი 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში პოზიტიურ მოვლენად მოიხსენიებდა საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2014–2015 წლებისთვის) ფარგლებში საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა სისტემის რეფორმის ხელშემწყობი სამთავრობო კომისიის შექმნას. აღნიშნული კომისიის დანიშნულებას წარმოადგენდა სისტემურად ახალი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის შემუშავების კოორდინირება. საქართველოს მთავრობის #2364 განკარგულების თანახმად, 919 საქართველოს სახალხო დამცველს ეთხოვა საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა სისტემის რეფორმის ხელშემწყობი სამთავრობო კომისიის საქმიანობაში მონაწილეობის მიღება. 2014 წლის 13–14 დეკემბერს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა სისტემის რეფორმის სამუშაო ჯგუფის მიერ წარმოდგენილ იქნა ძირითადი პრინციპები ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ახალი კოდექსის შემუშავებისთვის, ხოლო მოგვიანებით საქართველოს სახალხო დამცველს საკუთარი შენიშვნებისა და მოსაზრებების დასაფიქსირებლად წარედგინა ახალი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის პროექტი. აღნიშნული პროექტი ითვალისწინებს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა მარეგულირებელი სისტემურად ახალი კოდექსის შექმნას, რომელის სტრუქტურაც სისხლის სამართლის კოდექსის სტრუქტურას უახლოვდება. ამავე პროექტის თანახმად, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა მოქმედ კოდექსში მოცემული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევები, რომლებზეც სახდელის სახით გათვალისწინებულია ადმინისტრაციული პატიმრობა, გადადის სისხლის სამართლის კოდექსში, მსუბუქი დანაშაულის სახით. აღსანიშნავია, რომ შემოთავაზებული პროექტი მსუბუქი დანაშაულებისთვის სანქციად ითვალისწინებს თავისუფლების აღკვეთას სამ თვემდე ვადით, რაც მოქმედი კანონმდებლობით დაწესებული 15–დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობის დაუსაბუთებელი გახანგრძლივებაა და საქართველოს სახალხო დამცველის არაერთ რეკომენდაციას ეწინააღმდეგება. თუმცა აღსანიშნავია, რომ მიუხედავად ხსენებული და სხვა ხარვეზების არსებობისა, 920 შემოთავაზებული პროექტი მოქმედ კოდექსზე გაცილებით უფრო 919 920 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3050914 მაგალითად, ხანდაზმულობის ვადის დაუსაბუთებელი გაზრდა ორიდან ექვს თვემდე. 662 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მეტად უზრუნველყოფს ადამიანის უფლებათა დაცვასა და ეფექტიანი მართლმსაჯულების განხორციელებას. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა სისტემის რეფორმის ხელშემწყობ სამთავრობო კომისიას წარუდგინა საკუთარი მოსაზრებები შემოთავაზებულ პროექტთან დაკავშირებით. მიუხედავად ახალი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის პროექტის შემუშავებისა, მისთვის დასრულებული სახის მიცემა ამ დრომდე არ მომხდარა და უცნობია, თუ როდის წარედგინება კანონპროექტის სახით საქართველოს პარლამენტს. შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველის 2013 და 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშებში აღნიშნული საკითხები ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის სიძველისა და არაეფექტიანობის შესახებ, კვლავ პრობლემად რჩება. საქართველოს სახალხო დამცველმა 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში თბილისის (970 საქმე), ქუთაისისა (130 საქმე) და ბათუმის (230 საქმე) საქალაქო სასამართლოებიდან გამოითხოვა და შეისწავლა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეების განხილვის შედეგად მიღებული დადგენილებების ასლები (სულ 1330 საქმე). აღნიშნულ საქმეთა ანალიზისა და შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა რამდენიმე დადებითი ტენდენცია, თუმცა დადგენილებათა დასაბუთებულობის მხრივ მდგომარეობა კვლავ ნეგატიურად უცვლელია. თვალსაჩინოა მნიშვნელოვანი ხარვეზები, რომლებიც თან სდევს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმისწარმოების პროცესსა და მოსამართლეთა მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებს. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეებზე სასამართლოთა მიერ გამოტანილი დადგენილებების უმთავრეს ნაკლს აღნიშნულ დადგენილებათა დასაბუთებულობის ნაკლებობა წარმოადგენს. თბილისის, ქუთაისისა და ბათუმის საქალაქო სასამართლოთა გადაწყვეტილებები უმეტესწილად გაჯერებულია მხოლოდ სამართალდარღვევის ოქმის შემდგენი პირის მიერ მიწოდებული ინფორმაციით, ხოლო მოსამართლის მსჯელობა სამართალდარღვევის ოქმში დაფიქსირებული შესაძლო სამართალდარღვევის ფაქტის გამოკვლევის შესახებ, ფაქტობრივად, არ გვხვდება. სასამართლო გადაწყვეტილებების უმრავლესობა იმეორებს კანონის ნორმის შემადგენლობას და არ ახდენს პირის მიერ ჩადენილი ქმედების სუბსუმციას ნორმაში აღწერილ სამართალდარღვევასთან. დადგენილებაში მოყვანილი არგუმენტაცია შედარებით დამაკმაყოფილებელია, თუკი სასამართლო პირს ათავისუფლებს პასუხისმგებლობისგან, ან იყენებს მოთხოვნილზე ნაკლები ინტენსივობის სახდელს. სასამართლოთა მიერ სამართალდარღვევის ოქმზე დაყრდნობა პრობლემას წარმოადგენს, მით უფრო, რომ საქმეთა აბსოლუტურ უმრავლესობაში მტკიცებულებათა ერთობლიობა მხოლოდ ფორმალურად არსებობს, რეალურად კი ყველა მტკიცებულება ერთი და იმავე სამართალდამცველების მიერ არის მოპოვებული. მოსამართლეთა მიერ სამართალდამცავთა 663 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიერ შედგენილ აქტებზე დამოკიდებულება იმდენად შორს მიდის, რომ არაერთი დადგენილებიდან აშკარად იგრძნობა მოსამართლის წინასწარი განწყობა მოქალაქის მიმართ. 2015 წლის 24 ნოემბერს ქუთაისის საქალაქო სასამართლომ განიხილა საქმის მასალები ნ.ჭ.–ის მიერ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166–ე და 173–ე მუხლებით გათვალისწინებული ქმედების შესაძლო ჩადენის შესახებ. როგორც დადგენილებიდან ირკვევა, ბრალეულმა უარყო სამართალდარღვევის ოქმში მითითებული გარემოებების სისწორე. სასამართლომ გაიზიარა უბნის ინსპექტორ–გამომძიებლის ოქმი და დადასტურებულად მიიჩნია ნ.ჭ.–ის მიერ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ჩადენა. ნ.ჭ.–ის მიერ წარდგენილ განმარტებასთან დაკავშირებით მოსამართლემ მიუთითა, რომ: „იმ პირის ახსნა–განმარტება, რომლის მიმართაც მიმდინარეობს ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმე, არ არის სარწმუნო. მისი, როგორც საქმის შედეგში უშუალოდ დაინტერესებული პირის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია შესაძლოა ნაკარნახევი იყოს დარღვევის დაფარვის, მოსალოდნელი პასუხისმგებლობის თავიდან აცილების და სხვა ქვენაგრძნობით.“ აღნიშნული მიდგომა ეწინააღმდეგება სამართლიანი სასამართლოს პრინციპს. ყოველ კონკრეტულ საქმეში არსებულ მტკიცებულებათა ურთიერთშეპირისპირება უნდა მოხდეს ფაქტობრივი გარემოებებიდან გამომდინარე და არა ბრალეულის მიმართ წინასწარ არსებული უნდობლობისა და მიკერძოების გამო. დაუშვებელია კეთილსინდისიერი მმართველობის პრეზუმფციის ფარგლების ისე ფართოდ განმარტება, რომ რომელიმე სახის, ან რომელიმე წყაროდან მოპოვებულმა მტკიცებულებამ სხვა მტკიცებულებასთან შედარებით წინასწარ დადგენილი უპირატესი ძალა შეიძინოს. ზოგიერთ შემთხვევაში მოსამართლეთა მიერ მოქალაქეთა მიმართ არსებული უარყოფითი წინასწარგანწყობა იმდენად შორს მიდის, რომ ხდება არა მხოლოდ საქმეში არსებული მტკიცებულებების არასაკმარისი გამოკვლევა და ბრალეულისთვის საზიანო ფაქტების უარგუმენტაციოდ დადგენა, არამედ მტკიცების ტვირთის ცვლილებაც კი. აღნიშნულის საილუსტრაციოდ გამოდგება ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს მიერ მიღებული დადგენილებები დ.შ.–სა და ლ.გ.–ს მიმართ. 2015 წლის 24 მარტს ქუთაისის საქალაქო სასამართლომ განიხილა საქმის მასალები დ.შ.–ის მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის 45–ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენასთან დაკავშირებით. მოქალაქემ საქართველოს სახელმწიფო საზღვარი 2015 წლის 1 მარტს გადმოკვეთა, ხოლო 2015 წლის 7 მარტს, ლაბორატორიული შემოწმებისას, მას ნარკოტიკული საშუალების მოხმარების ფაქტი დაუდგინდა. დ.შ.–მ საქმის განხილვისას მიუთითა, რომ ნარკოტიკული საშუალება მას ისრაელში ჰქონდა მოხმარებული. საექსპერტო–კრიმინალისტიკური სამსახურის ექსპერტის განმარტებით, ნარკოტიკული საშუალების ზემოქმედების ქვეშ ყოფნის ფაქტის დადგენა ნარკოტიკული საშუალების მოხმარებიდან 40 დღის განმავლობაში იყო შესაძლებელი. 664 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიუხედავად იმისა, რომ საქმის განხილვისას სამართალდამცავებს არ წარმოუდგენიათ რაიმე მტკიცებულება პირის მიერ ნარკოტიკული საშუალების უშუალოდ საქართველოს ტერიტორიაზე მოხმარების დასადასტურებლად, სასამართლომ არ გაიზიარა ბრალეული პირის განმარტება ნარკოტიკული საშუალების ისრაელში მოხმარების თაობაზე. მოსამართლემ დ.შ.–ს დააკისრა ადმინისტრაციული სახდელი და მიუთითა, რომ მას შეეძლო საქართველოში ჩამოსვლის შემდეგაც მოეხმარა ნარკოტიკული საშუალება, საწინააღმდეგოს დამადასტურებელი უტყუარი მტკიცებულებები კი საქმეში წარმოდგენილი არ იყო. იგივე გადაწყვეტილება იქნა მიღებული 2015 წლის 4 ნოემბერს მოქალაქე ლ.გ.–ის მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის განხილვისას. დადგენილებიდან ირკვევა, რომ მოქალაქემ საქართველოს საზღვარი გადმოკვეთა 2015 წლის 14 სექტემბერს 13 საათსა და 05 წუთზე, ხოლო პირადი ჩხრეკა ჩაუტარდა იმავე დღეს, 16 საათსა და 45 წუთზე. სასამართლომ მიიჩნია, რომ აღნიშნული დროის შუალედი საკმარისი იყო ნარკოტიკული საშუალების მისაღებად და პირს დააკისრა ადმინისტრაციული სახდელი. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მე-9 მუხლის თანახმად, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩამდენმა პასუხი უნდა აგოს სამართალდარღვევის ჩადენის დროს და ადგილას მოქმედი კანონმდებლობის საფუძველზე. ადმინისტრაციული სამართალდარღვევა, დანაშაულთან შედარებით, შედარებით უფრო მცირე ხარისხის მართლწინააღმდეგობის მატარებელია, რის გამოც მოქალაქეს არ შეიძლება დაეკისროს ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობა საზღვარგარეთ ჩადენილი ადმინისტრაციული გადაცდომისთვის. შესაბამისად, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 45-ე მუხლით განსაზღვრული ქმედება საქართველოს ტერიტორიაზე უნდა იყოს ჩადენილი. რაკი ქმედების საქართველოს ტერიტორიაზე ჩადენა სამართალდარღვევის შემადგენელი ერთ– ერთი კომპონენტია, მისი მტკიცების ტვირთი ადმინისტრაციულ ორგანოს აკისრია. ნარკოტიკული საშუალების მოხმარების ექსპერტიზის გზით დადგენა არ შეიძლება იმავდროულად ამტკიცებდეს ნარკოტიკული საშუალების მოხმარების ადგილს, რისთვისაც ადმინისტრაციულმა ორგანომ დამატებითი მტკიცებულება უნდა წარმოადგინოს. საქართველოს კონსტიტუციის თანახმად, არავინაა ვალდებული, ამტკიცოს საკუთარი უდანაშაულობა, 921 რის გამოც ყოველგვარი ეჭვი პირის სასარგებლოდ უნდა გადაწყდეს. მართალია, მოცემული კონსტიტუციური სამართლის საქმეები წარმოადგენს, ნორმის მაგრამ მისი რეგულირების ობიექტს შინაარსობრივი სისხლის იმპლემენტირება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმის შესახებ გამოტანილ გადაწყვეტილებებშიც უნდა აისახებოდეს. შესაბამისად, მოსამართლეებს ნარკოტიკული საშუალების საზღვარგარეთ მოხმარების მტკიცების ტვირთი უნდა დაეკისრებინათ არა მოქალაქეების, არამედ საქმეში მხარედ მონაწილე ადმინისტრაციული ორგანოსათვის. პირის მიერ 921 საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 40, პუნქტი 2. 665 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამართალდარღვევის მტკიცებულების საქართველოს არარსებობის გამო, ტერიტორიაზე მოცემულ ჩადენის შემთხვევაში დამადასტურებელი მოსამართლეებს უნდა ეხელმძღვანელათ საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 232-ე მუხლით და შეეწყვიტათ საქმის წარმოება. აღსანიშნავია, რომ მსგავსი პრობლემა არ გვხვდება თბილისის საქალაქო სასამართლოში, რომელმაც ანალოგიური ფაქტობრივი გარემოებების არსებობის შემთხვევაში სწორად განმარტა, რომ მხოლოდ საექსპერტო-კრიმინალური სამსახურის მიერ შედგენილი დასკვნა „არ შეიძლება იქნეს მიჩნეული იმის დამადასტურებელ უტყუარ მტკიცებულებად, რომ პირმა ექიმის დანიშნულების გარეშე ნარკოტიკული ნივთიერება მოიხმარა საქართველოს ტერიტორიაზე“ და შეწყვიტა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება. ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს ზემოაღნიშნული დადგენილებები მკაფიოდ წარმოაჩენს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა მოქმედი კოდექსის უმთავრეს ხარვეზს, კერძოდ, მტკიცების ტვირთის განაწილების წესისა და მტკიცების სტანდარტების არარსებობას. მოქმედი ადმინისტრაციული კანონმდებლობა, სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობისგან განსხვავებით, არ ითვალისწინებს რაიმე სახის მტკიცების სტანდარტს პირისთვის ბრალად სამართალდამცავი შერაცხული ორგანოს ქმედების თანამშრომლები არ დასადასტურებლად, წარადგენენ რის საკმარისი გამოც ოდენობის მტკიცებულებას. სასამართლოს მიერ საქმის მასალების გამოკვლევა პოლიციელის მიერ შედგენილი ოქმის სისწორის ფორმალური კანონიერების შემოწმებამდე დაიყვანება. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველისთვის წარდგენილი ადმინისტრაციული სამართალდაღვევათა საქმეების უმრავლესობაში ბრალეულ პირთა აბსოლუტური უმრავლესობა აღიარებს გადაცდომას, თუმცა ეს არ უნდა აძლევდეს სასამართლოს საფუძელს მტკიცებულებათა გამოკვლევის არასრულფასოვნად ჩატარებისთვის. სასამართლოს მიერ მტკიცებულებათა გამოკვლევა ხშირად არ ხდება იმ შემთხვევებშიც, როდესაც პირი არ ეთანხმება სამართალდამცავის მიერ შედგენილ ოქმს. ზოგიერთ დადგენილებაში არ არის მითითებული, თუ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმის რა ნაწილს არ დაეთანხმა ბრალეული. ქუთაისის საქალაქო სასამართლომ 2015 წლის 19 მარტს განიხილა მასალები ვ.ჯ.–ის მიმართ ადმინისტრაციული სახდელის დაკისრების თაობაზე საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173–ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენისთვის. ვ.ჯ.–მა არ აღიარა ჩადენილი ქმედება და არ დაადასტურა უბნის ინსპექტორ– გამომძიებლის მიერ სამართალდარღვევის ოქმში მითითებულ გარემოებებს. სასამართლოს გადაწყვეტილებიდან არ ჩანს, თუ რა წინააღმდეგობა გააჩნდა ბრალეულს ოქმში დაფიქსირებულ ფაქტობრივ გარემოებებთან დაკავშირებით, აგრეთვე, მოხდა თუ არა 666 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოსამართლის მიერ აღნიშნულ გარემოებათა გამოკვლევა. ფაქტობრივ გარემოებებზე ყოველგვარი მითითების გარეშე სასამართლომ დაადგინა, რომ: „საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების მიხედვით დგინდება, რომ ვ.ჯ. სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას არ დაემორჩილა სამართალდამცავი ორგანოების მუშაკების კანონიერ განკარგულებას, რის გამოც სამართალდარღვევათა კოდექსის 173–ე მუხლის დისპოზიციაში გათვალისწინებული ობიექტური და სუბიექტური ნიშნები მთლიანად არის დადასტურებული.“ აღსანიშნავია, რომ ვ.ჯ.–ის მიმართ შედგენილ სამართალდარღვევის ოქმში მითითებული იყო მისი შესაძლო ნარკოტიკული თრობის შესახებაც, რაც ექსპერტიზით არ დადასტურდა. მოსამართლეებმა სამართალდამცავთა მიერ შედგენილი სამართალდარღვევის ოქმები არ უნდა განიხილონ უდავო, ან უპირატესი ძალის მქონე მტკიცებულებებად; ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის პროცესში სრულად გამოიკვლიონ მათ წინაშე წარდგენილი ინფორმაცია და საკუთარ დადგენილებებში დაასაბუთონ კონკრეტული შინაარსის გადაწყვეტილების მიღების მოტივაცია. აღსანიშნავია, რომ მოსამართლეთა ამგვარი მიდგომა ზოგად ტენდენციას წარმოადგენს, თუმცა გვხვდება გამონაკლისებიც. ქუთაისის საქალაქო სასამართლომ ერთ-ერთ შემთხვევაში სწორად შეწყვიტა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება და მიუთითა, რომ პატრულ–ინსპექტორის სამკერდე კამერის ჩანაწერიდან არ იკვეთებოდა პირის მიერ პოლიციელისთვის შეურაცხყოფის მიყენება, რის შესახებაც სამართალდამცავთა მიერ შედგენილ ოქმში იყო მითითებული. აღნიშნული შემთხვევა ცხადყოფს, რომ სასამართლო არ უნდა დაეყრდნოს მხოლოდ სამართალდარღვევის შესახებ შედგენილ ოქმს და საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში წარდგენილი ინფორმაცია სრულად გამოიკვლიოს სასამართლო სხდომაზე. აღსანიშნავია, რომ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166–ე და 173–ე მუხლებით ბრალეული პირების კონტექსტში მნიშვნელოვანია სამხრე ვიდეოკამერების გამოყენებასთან დაკავშრებული ხარვეზები. მოქმედი კანონმდებლობის თანახმად,922 საპატრულო პოლიციელებს აქვთ უფლება და არა ვალდებულება, ტექნიკური საშუალებების გამოყენებით განახორციელონ ვიდეო-აუდიოჩაწერა კანონმდებლობით დადგენილი წესით. შესაბამისად, სამხრე კამერის მეშვეობით მოქალაქესთან კომუნიკაციის ჩაწერა პოლიციელთა დისკრეციას განეკუთვნება. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2005 წლის 15 დეკემბრის N1310 ბრძანება ,,საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის სამსახურის მიერ პატრულირების განხორციელების წესების შესახებ“ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე, მუხლი 14, პუნქტი 1. 922 667 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გარდა ზემოაღნიშნულისა, პრობლემურია სამხრე კამერის მეშვეობით განხორციელებული ჩანაწერების შენახვის ვადასთან დაკავშირებული საკითხი. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, საპატრულო პოლიციაში გამოიყენება 32 გიგაბაიტი მეხსიერების მქონე სამხრე ვიდეოკამერები, რომლი მეხსიერების შევსების შემდეგ ხდება ვიდეოჩანაწერის ავტომატური წაშლა და ახალი ვიდეოჩანაწერის განხორციელება. ამრიგად, ვიდეოჩანაწერების შენახვის ვადა პირდაპირ კავშირშია სამხრე ვიდეოკამერის მეხსიერების მოცულობასთან. 923 მოქალაქესთან კომუნიკაციის ამსახველი ვიდეოჩანაწერი წარმოადგენს მნიშვნელოვან მტკიცებულებას სამართალდარღვევის ოქმში ასახული ფაქტის მტკიცებისა და პატრულინსპექტორთა მხრიდან შესაძლო უფლებამოსილების გადამეტების დადგენის მხრივ. ვიდეოჩანაწერი იძლევა რეალურად მომხდარი ფაქტის აღდგენის შესაძლებლობას, რაც მნიშვნელოვანია როგორც მოქალაქის, ისე პოლიციელის უფლებების დასაცავად. მოქმედი კანონმდებლობის ფარგლებში სამხრე ვიდეოკამერებით სარგებლობა არაეფექტურად ხორციელდება, რაც განპირობებულია, ერთი მხრივ, პატრულ–ინსპექტორთა გაუმართლებლად ფართო დისკრეციით, მეორე მხრივ კი – განხორციელებული ჩანაწერების შენახვის არასაკმარისი მექანიზმების არსებობით. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 45-ე მუხლით გათვალისწინებულ ქმედებაში ბრალეულ ნარკოლოგიური პირთა მიმართ მტკიცებულებათა ექსპერტიზის დასკვნის წარდგენის გზით ერთობლიობის ხდება. 2015 წარდგენა წლის 10 ოქტომბრიდან ძალაში შევიდა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის ბრძანება ნარკოტიკული საშუალების ან/და ფსიქოტროპული ნივთიერების მოხმარების ფაქტის დადგენის მიზნით პირის გამოსაკვლევად წარდგენის ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე. აღნიშნული ბრძანების მესამე მუხლი ითვალისწინებს პირის გამოსაკვლევად წარდგენის სამ საფუძველს. 924 სასამართლოები არ იკვლევენ, მათგან რომელ საფუძველზე დაყრდნობით საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის 2015 წლის 30 დეკემბრის #20/12-2926557 წერილი. 924 ა) მოსამსახურე უშუალოდ შეესწრო პირის მიერ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებულ შესაბამის მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენის ფაქტს; ბ) მოსამსახურის მიერ „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“, „დ“, „ე“, „ვ“ და „ზ“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული ღონისძიებების განხორციელების დროს პირი ცდილობს მიმალვას ან თავს არიდებს კანონიერი მოთხოვნის შესრულებას და არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ პირმა მოიხმარა ან იმყოფება ნარკოტიკული საშუალების ან/და ფსიქოტროპული ნივთიერების ზემოქმედების ქვეშ; გ) არსებობს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით ოპერატიულ-სამძებრო საქმიანობის ან ფარული საგამოძიებო მოქმედების შედეგად მოპოვებული ინფორმაცია, სამინისტროს სსიპ – „112“ში შესული შეტყობინება, ან უშუალოდ პოლიციისათვის პირდაპირი შეტყობინების გზით იდენტიფიცირებული წყაროს მიერ მიწოდებული ინფორმაცია პირის მიერ ნარკოტიკული საშუალების ან/და ფსიქოტროპული ნივთიერების უკანონოდ მოხმარების შესახებ. 923 668 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოხდა პირის გადაყვანა ნარკოლოგიურ ექსპერტიზაზე და რის საფუძველზე წარმოეშვა სამართალდამცავს პირის მიერ ნარკოტიკული საშუალების მოხმარების შესახებ ვარაუდი. აღნიშნული საფუძვლის შემოწმებაზე გადაყვანა მტკიცებულებას არსებობის გარეშე, თვითნებურად, პირის ნარკოლოგიურ კანონსაწინააღმდეგოა, კანონის დარღვევით მოპოვებულ კი იურიდიული ძალა არ გააჩნია.925 გათვალისწინებული სავალდებულო წინაპირობების აღნიშნული უგულებელყოფის ბრძანებით გამო საქმეში არსებული მთავარი მტკიცებულების მოპოვების კანონიერება სასამართლოთა მხედველობის მიღმა რჩება. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 45-ე მუხლით ბრალეულ პირთა საქმეების განხილვისას კვლავ პრობლემად რჩება საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში 926 აღნიშნული საკითხი. ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეზე მიღებულ სასამართლოს დადგენილებებში, როგორც წესი, არ აღინიშნება ნარკოლოგიური ექსპერტიზის დასკვნის ნომერი და მისი შედგენის თარიღი. გადაწყვეტილებებში ასევე ხშირად არ გვხვდება საქმეზე დართულ მტკიცებულებათა ნუსხა და მათზე მხოლოდ ზოგადი მითითებაა წარმოდგენილი. პრობლემას წარმოადგენს პირის ქმედების კვალიფიკაცია იმ შემთხვევაში, თუკი იგი არ ემორჩილება პოლიციელის კანონიერ მოთხოვნას და აგრძელებს მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 35–ე მუხლი პირისთვის პასუხისმგებლობის დამამძიმებელ გარემოებად ადგენს მართლსაწინააღმდეგო ქცევის განგრძობას უფლებამოსილ პირთა მოთხოვნის მიუხედავად, ხოლო ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173–ე მუხლის მიხედვით, სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლის კანონიერი განკარგულებისადმი ან მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობა ცალკე სამართალდარღვევას წარმოადგენს. სპეციალური ნორმისა და დამამძიმებელი გარემოების დისპოზიცია ფაქტობრივად ერთნაირია, რაც ქმნის განმარტების საჭიროებას. შესწავლილი დადგენილებებიდან აშკარაა, რომ მოსამართლეები განმარტების გარეშე იყენებენ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173–ე მუხლს კონკრეტული სამართალდარღვევისთვის პასუხისმგებლობის დამძიმების ნაცვლად. პირის ქმედების ორი მუხლით კვალიფიკაცია წარმოადგენს მისთვის საუარესო შედეგის გამომწვევს განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ თავდაპირველი სამართალდარღვევისთვის სანქციად ადმინისტრაციული პატიმრობა არ არის გათვალისწინებული. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173–ე მუხლით დამატებითი კვალიფიკაცია ქმნის პირისთვის ადმინისტრაციული პატიმრობის შეფარდების შესაძლებლობას, შესაბამისად, საერთო სასამართლოებმა უნდა ჩამოაყალიბონ ერთიანი პრაქტიკა აღნიშნულ კაზუსებთან 925 926 საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 42, პუნქტი 7. საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში, გვ. 403. 669 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავშირებით. მიუღებელია თბილისის საქალაქო სასამართლოს მიერ წარმოდგენილ ერთერთ დადგენილებაში ასახული მიდგომა, როდესაც მოსამართლემ პირის მიერ ჩადენილი ერთი ქმედების შეფასების დროს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 35–ე და 173–ე მუხლები კუმულატიურად გამოიყენა. 927 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში შესწავლილ თბილისის, ქუთაისისა და ბათუმის საქალაქო სასამართლოებში ადმინისტრაციული სახდელის სახეთა შერჩევის მხრივ დადებითი ტენდენცია შეინიშნება. მოსამართლეთა მიერ საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 45– ე, 166–ე და 173–ე მუხლებთან მიმართებაში ადმინისტრაციული პატიმრობის გამოყენება თითქმის არ ხდება. აღსანიშნავია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლო აქტიურად იყენებს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 22–ე მუხლს, რომლის მიხედვითაც, სამართალდარღვევის მცირე მნიშვნელობის გამო შესაძლებელია პირის ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლება სიტყვიერი შენიშვნის გამოცხადებით. სიტყვიერი შენიშვნის გამოყენება ხშირია ბათუმის საქალაქო სასამართლოშიც. დადგენილებებში მოსამართლეთა არგუმენტაციის ასახვა ადმინისტრაციული სახდელების გამოყენებასთან დაკავშირებულ დადგენილებებიდან პრობლემასაც შეუძლებელია განსაზღვრა, თუ წარმოადგენს. რა შესწავლილი გარემოებების არსებობის შემთხვევაში იყენებენ მოსამართლეები ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის 22–ე მუხლით გათვალისწინებულ შესაძლებლობას. განჭვრეტადობის აღნიშნული პრობლემა ყველა შესწავლილი სასამართლოსთვის დამახასიათებელი ნიშანია. ადმინისტრაციული სამართალდარღვევისათვის სახდელის დადების ზოგადი წესები მოცემულია საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მეოთხე თავშია მოცემული. სასამართლოთა დადგენილებებში, როგორც წესი, აღინიშნება, რომ სასამართლომ იმსჯელა კოდექსის 33–ე მუხლის მეორე წინადადებით გათვალისწინებულ გარემოებებზე, 928 თუმცა აღნიშვნა ფორმალური სახისაა და კონკრეტულ გარემოებებზე მითითებას არ შეიცავს. პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელი კანონისმიერი გარემოებებიდან სასამართლოები მეტწილად ბრალეულის გულწრფელ მონანიებას ითვალისწინებენ. ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს დადგენილებებში სასამართლოს მიერ მხედველობაში მიღებულ გარემოებად აგრეთვე მოიხსენიება „პირის მიერ სასამართლო სხდომაზე გამოხატული ზომიერად კრიტიკული დამოკიდებულება საკუთარი ქმედებისადმი.“ სასამართლოები იშვიათად მსჯელობენ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 34–ე მუხლით დადგენილება საქმეზე N4/7314–15. ჩადენილი სამართალდარღვევის ხასიათი, დამრღვევის პიროვნება, მისი ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა, პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელი და დამამძიმებელი გარემოებანი. 927 928 670 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გათვალისწინებული გარემოების არსებობაზე, კერძოდ, სამართალდარღვევის ჩადენაზე მძიმე პირადი თუ ოჯახურ გარემოებათა დამთხვევის გამო. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან სამართალდარღვევათა საქმეების გამომდინარე განხილვის აშკარაა, შედეგად რომ ადმინისტრაციულ მიღებული დადგენილებების უდიდესი ნაწილი შაბლონური სახისაა, არაა დასაბუთებული და აკმაყოფილებს მხოლოდ ფორმალური კანონიერების სტანდარტს. აღნიშნული პრობლემის უმთავრეს მიზეზს სათანადო საკანონმდებლო ბაზის არარსებობა წარმოადგენს, რის გამოც სამართალდამცავთა მხრიდან არ ხდება მტკიცებულებათა ჯეროვანი ერთობლიობის მოპოვება, ხოლო სასამართლოების მიერ – მტკიცებულებათა სათანადოდ გამოკვლევა, სწორი განმარტების გაკეთება და სამართლიანი სასამართლოს პრინციპის რეალური განხორციელება. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს: • შემჭიდროვებულ ვადებში უზრუნველყოს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში ცვლილებებისა და დამატებების შეტანა, რომლითაც საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის XXXIII თავში (ნარკოტიკული დანაშაული) არსებული მუხლების (მუხლები 260-274) სანქციები შესაბამისობაში მოვა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილებასთან და, შესაბამისად, საქართველოს კონსტიტუციასთან; • უზრუნველყოს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში ცვლილებების და დამატებების შეტანა, რომლიც მხარეებს მოწმის დაკითხვის რეალურად თანაბარ შესაძლებლობას მიანიჭებს, კერძოდ, დაადგენს არსებით სასამართლო სხდომაზე მხარეთა მონაწილეობით მოწმის ჩვენების უშუალოდ და ზეპირად გამოკვლევის სავალდებულოობას, გამორიცხავს გამოძიების ეტაპზე, ნებაყოფლობით გამოკითხვაზე უარის თქმის ყველა შემთხვევაში, მხოლოდ ბრალდების მხარის მიერ მოწმის დაკითხვის შესაძლებლობას დაცვის მხარის დასწრების და მონაწილეობის გარეშე; • მოსამართლეთა დანიშვნისა და დაწინაურების წესი/პროცედურა დარეგულირდეს კანონით; • გადაისინჯოს და დაიხვეწოს მოსამართლეთა დისციპლინური სამართალწარმოების კანონმდებლობა • საერთო სასამართლოებში საქმისგანაწილების ელექტრონული წესის არსებობა გათვალისწინებული იქნას კანონით. საქართველოს მთავრობას/პარლამენტს: 671 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • შეიმუშავოს და მიიღოს საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ახალი კოდექსი, რომელიც იქნება ადამიანის უფლებათა დაცვისა და ეფექტიანი მართლმსაჯულების განხორციელების გარანტია; საერთო სასამართლოებს: • სასამართლო სხდომის დახურვა განხორციელდეს მხოლოდ კანონით დადგენილ შემთხვევებში და წესით, თანაზომიერების პრინციპის დაცვით • უზრუნველყოს კანონით დადგენილ ვადაში მსჯავრდებულისთვის დასაბუთებული სასამართლო განაჩენის მიწოდება • უზრუნველყოს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ გამოტანილ განაჩენებზე მსჯავრდებულების მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოში შეტანილი სააპელაციო საჩივრების, გონივრულ ვადაში (გაჭიანურების გარეშე) და სისხლის სამართლის საქმეების სააპელაციო სასამართლოში გადაგზავნას • უზრუნველყოს ადმინისტრაციულ სამართალდართვევათა საქმეების თანასწორობის პრინციპის დაცვითა და მიუკერძოებლად განხილვა • უზრუნველყოს ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის მხარეთა განხილვის პროცესში მოხდეს მტკიცების ტვირთის სწორად განაწილება; არ მიენიჭოს ერთი მხარის მიერ სასამართლოსთვის მიწოდებულ მტკიცებულებას უპირატესი ძალა, თუკი იგი სხვა მტკიცებულებებით არ არის გამყარებული; სრულად იქნეს გამოკვლეული მხარეთა მიერ წარდგენილი მტკიცებულებები და მათი მოპოვების კანონიერების საკითხი • უზრუნველყოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეებზე მოსამართლეთა მიერ გამოტანილ დადგენილებებში დასაბუთებულობის ხარისხის ამაღლება საქართველოს იუსტიციის უმაღლეს საბჭოს: • შეიმუშავოს შესაბამისი რეკომენდაცია/წინადადებები საერთო სასამართლოების ორგანიზაციული მუშაობის წესით განსაზღვრულ რეგულაციებთან მიმართებით, კერძოდ, განისაზღვროს სისხლის სამართლის საქმეთა სააპელაციო სასამართლოებში გადაგზავნის კონკრეტული ვადები • გაატაროს ქმედითი ღონისძიებები სისხლის სამართლის საქმეთა გონივრულ ვადაში განხილვის უზრუნველყოფის მიზნით, მათ შორის, სასამართლოში მოსამართლეების და სხვა საჯარო მოხელეების საკმარისი რაოდენობის განსაზღვრის და თანამდებობაზე დანიშვნის კუთხით • უზრუნველყოს იმ განცხადებებისა და საჩივრების დროული, ობიექტური და სრულყოფილი შესწავლა, რომლებიც მოსამართლის გადაცდომის ჩადენას ეხება, აგრეთვე მათზე რეაგირება 672 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიერ დისციპლინური საქართველოს მთავრობის წევრებს: უზრუნველყონ საჯარო განცხადებების გაკეთებისას პირის უდანაშაულობის პრეზუმფციის დაცვა, კონკრეტული ბრალდებულის დამნაშავეობის შესახებ გამოთქმული მოსაზრების გარეშე. საქართველოს პროკურატურას/საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს/საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს: • სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების, სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების, ბრალდებულის დაკავების შესახებ, დისკრეციული უფლებამოსილების გამოყენებით სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებაზე უარის თქმის ან სისხლისსამართლებრივი დევნის შესწყვეტის შემთხვევაში საჯარო განცხადების გაკეთებისას უზრუნველყოს უდანაშაულობის პრეზუმფციის დაცვა კონკრეტული პირის/პირების დამნაშავეობის შესახებ მტკიცებითი ხასიათის დასკვნის გარეშე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს • განისაზღვროს საპატრულო პოლიციელის მიერ ფიზიკურ პირთან კომუნიკაციის დამყარების დროს სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენებით შესაბამისი ჩანაწერის გაკეთების ვალდებულება და განხორციელებული ჩანაწერების შენახვის წესი და ვადები. 673 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირადი და ოჯახური ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება ინდივიდის პირადი ცხოვრება ხელშეუხებელია და ამ უფლებას, როგორც ფუნდამენტურ სამართლებრივ სიკეთეს ადგენს საქართველოს კონსტიტუცია 929. პირადი ცხოვრება გულისხმობს ინდივიდის ცხოვრებისა და განვითარების კერძო სფეროს. უფლება პირად ცხოვრებაზე, ერთი მხრივ, ნიშნავს ინდივიდის შესაძლებლობას, პირადად, საკუთარი შეხედულებისამებრ, დამოუკიდებლად შექმნას და განავითაროს თავისი კერძო ცხოვრება, ხოლო, მეორე მხრივ, იყოს დაცული და უზრუნველყოფილი მის კერძო სფეროში სახელმწიფოს, ისევე როგორც ნებისმიერი სხვა პირების ჩარევისაგან. როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, პირადი ცხოვრება ფართო კონცეფციაა, რომელიც არ ექვემდებარება ამომწურავ განსაზღვრებას. თუმცა, იგი აუცილებლად მოიცავს ინდივიდის უფლებას ცხოვრობდეს არჩეული პირადი ცხოვრებით და ჰქონდეს სხვა ადამიანებთან, არალეგიტიმური კონტროლის გარეშე, ურთიერთობისა და კომუნიკაციის დამყარების შესაძლებლობა. 930 ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლი „არა მხოლოდ ავალდებულებს სახელმწიფოს, თავი შეიკავოს შეზღუდვისაგან - ამ ძირითად ნეგატიურ ვალდებულებასთან ერთად, შეიძლება საქართველოს კონსტიტუციის მე-20 მუხლი: „1.ყოველი ადამიანის პირადი ცხოვრება, პირადი საქმიანობის ადგილი, პირადი ჩანაწერი, მიმოწერა, საუბარი სატელეფონო და სხვა სახის ტექნიკური საშუალებით, აგრეთვე ტექნიკური საშუალებებით მიღებული შეტყობინებანი ხელშეუხებელია. აღნიშნული უფლებების შეზღუდვა დაიშვება სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან მის გარეშეც, კანონით გათვალისწინებული გადაუდებელი აუცილებლობისას. 2.არავის არა აქვს უფლება შევიდეს საცხოვრებელ ბინაში და სხვა მფლობელობაში მფლობელ პირთა ნების საწინააღმდეგოდ, აგრეთვე ჩაატაროს ჩხრეკა, თუ არ არის სასამართლოს გადაწყვეტილება ან კანონით გათვალისწინებული გადაუდებელი აუცილებლობა.“ 930იხ. საქმე „კოსტელო-რობერტსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო [1993]; საქმე „ნიმიცი გერმანიის წინააღმდეგ“, ადამიანის უფლებათა 929 ევროპული სასამართლო [1992]. 2007 წლის 26 დეკემბრის საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს N1/3/407 გადაწყვეტილებით საქმეზე „საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია და საქართველოს მოქალაქე - ეკატერინე ლომთათიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ - განიმარტა, რომ „პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლებას უზრუნველყოფს კონსტიტუციის ამავე მუხლით გათვალისწინებული სახელმწიფოს შესაბამისი ვალდებულებები: ერთი მხრივ, არსებობს სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულება, უზრუნველყოს პირადი ცხოვრების პატივისცემა და ამ უფლებით ეფექტიანი სარგებლობა, რაც, პირველ რიგში, გულისხმობს პიროვნების თავისუფალი განვითარების ხელშემშლელი გარემოებების, შეზღუდვების უგულებელყოფას, აღკვეთას. მეორე მხრივ, სახელმწიფოს აქვს ნეგატიური ვალდებულება, არ ჩაერიოს კონსტიტუციის მე-20 მუხლით დაცული უფლებებით სარგებლობაში და, შესაბამისად, უზრუნველყოს პიროვნების დაცვა, მის პირად ცხოვრებაში სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების ან თანამდებობის პირების მხრიდან თვითნებური ჩარევისაგან. 674 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არსებობდეს პოზიტიური ვალდებულება პირადი და ოჯახური ცხოვრების ეფექტიანი პატივისცემისა. 931“ სატელეფონო, მიმოწერითა და სხვა საშუალებებით წარმოებული კომუნიკაციის ხელშეუხებლობის უფლების ფარგლებით დაცულია როგორც ზეპირი, ისე წერილობითი ურთიერთობა. თუმცა, არაერთი სხვა უფლების ხელშეუხებლობის უფლებაც არ არის აბსოლუტური მსგავსად, პირადი ცხოვრების და ამ უფლების შეზღუდვა თავად კონსტიტუციით არის გათვალისწინებული. კონკრეტულადაა დადგენილი სახელმწიფოს მხრიდან უფლებაში ჩარევის დასაშვები ფარგლებიც. „ქვეყნის კონსტიტუციური წყობის, სახელმწიფო და ეროვნული უსაფრთხოების, საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვა, დანაშაულის თავიდან აცილება, რაც საბოლოო ჯამში ემსახურება ადამიანთა უფლებების ეფექტურ დაცვას, დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს ვალდებულებაა. 932“ სწორედ, ამ საჯარო ინტერესების უზრუნველყოფას უნდა ემსახურებოდეს პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების შეზღუდვა, რაც ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად, კანონით დადგენილი წესით მიზანშეწონილი და სამართლებრივად გამართლებული იქნება. ამრიგად, პირადი ცხოვრებაში ჩარევა კანონშესაბამისია მხოლოდ მაშინ, როდესაც არსებობს სამი ელემენტი ერთად:  კანონიერ საფუძველი  ლეგიტიმური მიზანი და  აუცილებელი უნდა იყოს დემოკარტიულ საზოგადოებაში/ლეგიტიმური მიზნის პროპორციული 1. პატიმართა პირადი კორესპონდენციის დაცვის ვალდებულება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო განსაკუთრებული სიფრთხილით მიდგომას მოითხოვს ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლის დაცვას პატიმრებთან მიმართებით. სტრასბურგის სასამართლო რაციონალურად აფასებს იმ რისკებს, რასაც შეიცავს პატიმრის მიერ შეუზღუდავი სახის კომუნიკაციის დამყარება გარე სამყაროსთან. თუმცა, ერთმნიშვნელოვნად კრძალავს სახლმწიფო მოხელეების მხრიდან პატიმრის კომუნიკაციის არალეგიტიმურ, აუცილებლობისა და პროპორციულობის პრინციპების დარღვევით, განხორციელებულ კონტროლსა და შემოწმებას. იხ. საქმე „X და Y ნიდერლანდების წინააღმდეგ“, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო [1985]. 932იხ. 2007 წლის 26 დეკემბრის საქართველოს საკონსტიტუციო სასამარლოს N1/3/407 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია და საქართველოს მოქალაქე - ეკატერინე 931 ლომთათიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“. 675 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებში გავრცელებულია პრაქტიკა, რომლითაც ხდება პატიმრის წერილის კონკრეტული შინაარსის ნაწილის წაშლა. 933 ერთ-ერთ საქმეში გამომძიებელი მოსამართლის მიერ მოხდა იმ ინფორმაციის წაშლა, რომელიც შეიცავდა ხუმრობებს და შეურაცხყოფებს ციხის თანამშრომლების შესახებ. ევროპულმა სასამართლომ პირველ რიგში აღნიშნა, რომ ზოგადად პატიმართა კორესპოდენციის მიმართ გარკვეული ზომების განხორციელება დასაშვები იყო და არ ეწინააღმდეგებოდა კონვენციას. თუმცა, იქვა მოხდა მითითება Silver-ის საქმეზე, სადაც დადგინდა, რომ ციხის თანამშრომელთა შეურაცხმყოფელი სიტყვების შემცველი წერილის არ გაგზავნა კონვენციასთან შეუსაბამო იყო. 934 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიდგომით, ადვოკატისა და ბრალდებულის კორესპოდენცია შესაძლებელია დაექვემდებაროს მონიტორინგს, მაგრამ აუცილებელია გარკვეული სტანდარტების დაცვა. სასამართლოს განცხადებით, ამგვარი კომუნიკაცია წარმოადგენს კონვენციის მე-8 მუხლით დაცულ პრივილიგერებულ გარანტიას და შესაბამისად, უფლებაში ჩარევა საჭიროებს მყარ გამართლებას (solid justification). ევროპული სასამართლოს სტანდარტის მიხედვით, სახელმწიფო უფლებამოსილია მოახდინოს კორესპოდენციის გახსნა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი იგი შეიცავს უკანონო ნივთს, რომელიც აღმოჩენის ჩვეულებრივი მეთოდებით არ შეიძლება იქნას დადგენილი. ამ შემთხვევაში უნდა მოხდეს შესაბამისი კორესპოდენციის გახსნა, მაგრამ არა მისი წაკითხვა. ამ უკანასკნელის უზრუნველსაყოფად აუცილებელია გარკვეული გარანტიების არსებობა, მაგალითად, პატიმრის თანდასწრებით შესაბამისი პროცედურების განხორციელება. რაც შეეხება კორესპოდენციის შინაარსის გაცნობას, იგი მხოლოდ და მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში უნდა იქნას დაშვებული, როდესაც არსებობს გონივრული საფუძველი იმისა, რომ ადვოკატი და პატიმარი კანონით დადგენილ გარანტიას ბოროტად იყენებენ და საფრთხე ემუქრება ციხის უსაფრთხოებას, სხვა პირებს ან ზოგადად წარმოადგენს დანაშაულებრივ ქმედებას. ამ შემთხვევაში გონივრული საფუძვლის სტანდარტი უზრუნველყოფს უფლებამოსილების გადამეტების პრევენციას. ევრო სასამართლომ ხაზი გაუსვა იმას, რომ დაუშვებელია ადვოკატთა და პატიმართა კორესპოდენციების ავტომატური მონიტორინგი. 935 მით უფრო, რომ ადვოკატთა და პატიმართა კორესპოდენცია ძირითადად მიმართულია პირის ეფექტიანი დაცვის უფლების რეალიზებისაკენ და ემსახურება, სწორედ, მოცემული კონსტიტუციური გარანტიის (დაცვის უფლება, როგორც სამართლიანი სასამართლოს განუყოფელი ელემენტი) უზრუნველყოფას. იხ. საქმე „პფაიფერი და პლანკი აუსტიის წინააღმდეგ“, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განჩინება [1988]. 934იხ. საქმე „სილვერი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო [1983]. 935იხ. საქმე „კამპბელი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო [1992]. 933 676 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამრიგად, პატიმრის ნებისმიერი სახის კორესპოდენციის შინაარსობრივი გაცნობა, ექცევა პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლებით დაცული სფეროს ფარგლებში და შესაბამისი ლეგიტიმური მიზნისა და აუცილებლობისა და პროპორციულობის პრინციპების დაცვის გარეშე, კორესპოდენციის შინაარსის გაცნობისას სახეზე იქნება მოცემული გარანტიის დარღვევა. ბრალდებულის/მსჯავრდებულის პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობისა და მისი ერთერთი, უკვე ხსენებული გარანტირებულია კომპონენტის საქართველოს შიდა - პირადი მიმოწერის კანონმდებლობაშიც. წარმოების უფლება საქართველოს კანონი, „პატიმრობის კოდექსი“ კრძალავს პატიმრის კორესპონდენციის შინაარსის გაცნობას. მხოლოდ საგამონაკლისო შემთხვევებში უშვებს მას, როგორც უკიდურესი საშუალება შექმნილი საფრთხის თავიდან ასაცილებლად, ან პირთა უფლებების დასაცავად 936. განსაკუთრებით ყურადსაღებია პატიმრობის კოდექსის მე-16 მუხლის მე-6 ნაწილი, რომელიც უკრძალავს პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაციის შესაბამის უფლებამოსილ პირს შეაჩეროს ან/და შეამოწმოს ბრალდებულის კორესპოდენცია, რომლის ადრესატი ან ადრესანტი არის საქართველოს პრეზიდენტი, საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე, საქართველოს პრემიერ-მინისტრი, საქართველოს პარლამენტის წევრი, სასამართლო, ადამიანის უფლებათა ევროპის სასამართლო, საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც შექმნილია საქართველოს პარლამენტის მიერ რატიფიცირებული ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროს საერთაშორისო ხელშეკრულების საფუძველზე, საქართველოს სამინისტრო, დეპარტამენტი, საქართველოს სახალხო დამცველი, დამცველი, პროკურორი. ამრიგად, პატიმრობის კოდექსის მოცემული რეგულაციების ანალიზი ცალსახად ადასტურებს, რომ ეროვნული კანონმდებლობა საერთაშორისო სტანდარტების მსგავს მიდგომას ავითარებს და უკრძალავს პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაციას ბრალდებულის კორესპოდენციის დაუსაბუთებელ შემოწმებას. მით უფრო, კანონმდებლობა იმპერატიულად კრძალავს სასამართლოში გასაგზავნი კორესპოდენციის შეჩერების ან/და შემოწმების შესაძლებლობას. 936 ხაზგასასმელია ის გარემოებაც, რომ პატიმრის უფლების საქართველოს კანონი, „პატიმრობის კოდექსი“, მე-16 მუხლის მე-4 და მე-5 ნაწილები: „4.ბრალდებულის/მსჯავრდებულის კორესპონდენცია ექვემდებარება შემოწმებას, რაც მოიცავს ვიზუალურ დათვალიერებას, კორესპონდენციის შინაარსის გაცნობის გარეშე, ხოლო უკიდურეს შემთხვევაში, დასაბუთებული ვარაუდისას, თუ შესაძლებელია ისეთი ინფორმაციის გავრცელება, რომელიც საფრთხეს შეუქმნის საზოგადოებრივ წესრიგს, საზოგადოებრივ უსაფრთხოებას ან სხვა პირთა უფლებებსა და თავისუფლებებს, ადმინისტრაცია უფლებამოსილია გაეცნოს კორესპონდენციის შინაარსს და საჭიროებისამებრ შეზღუდოს მისი ადრესატისთვის გაგზავნა, რის თაობაზედაც დაუყოვნებლივ ეცნობება კორესპონდენციის გამგზავნს. 5.დახურული კონვერტით მიღებული კორესპონდენცია უნდა გაიხსნას ბრალდებულის/მსჯავრდებულის თანდასწრებით. აღნიშნული კორესპონდენცია ექვემდებარება ვიზუალურ დათვალიერებას, შინაარსის გაცნობის გარეშე.“ 677 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაცვის, მისი პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობისა და მიმოწერის უფლების დაცვის გზაზე განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება პენიტენციური დაწესებულების სოციალური სამსახურის თანამშრომლებს. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ პატიმართა და ადვოკატთა კომუნიკაცია და მათი კორესპოდენცია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, ექცევა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლით დაცულ სფეროში, აღსანიშნავია, რომ კორესპოდენციაზე მონიტორინგმა/შეზღუდვამ შესაძლოა გამოიწვიოს ეფექტიანი დაცვის უფლების დარღვევა, თუ პირს ან მის ადვოკატს არ მიეცემათ შესაძლებლობა ციხიდან სასამართლოს მიაწოდონ ბრალდებულის/მსჯავრდებულისთვის სასურველი სრული ინფორმაცია. თუ კი პატიმრებს ან მათ ადვოკატებს დაუწესდებათ მსგავსი სახის შეზღუდვები და ეს არ იქნება მხოლოდ აუცილებელი უკიდურესობით გამოწვეული და ციხის ადმინისტრაციის მხრიდან გამოყენებული შეზღუდვის შესაბამისი პროპორციული ზომა, შეუძლებელი იქნება ბრალდებულის/მსჯავრდებულის ინტერესების ეფექტიანი დაცვა. ამრიგად, სახელმწიფო ვალდებულია შეუქმნას პატიმრებს შესაბამისი პირობები, რათა ბრალდებულებს/მსჯავრდებულებს ჰქონდეთ შესაბამისი საშუალებები ეფექტიანი დაცვის განხორციელებისა და შესაბამისად, სამართლიანი სასამართლოს უფლებით სარგებლობის მიზნით. გ.ო.-ს საქმე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა განიხილა ბრალდებული გ.ო.-ს საქმე, სადაც მისი პირადი კორესპონდენციის ხელშეუხებლობა დაირღვა. მის კორესპონდენციას არათუ გაეცნო საპატიმრო დაწესებულების ხელმძღვანელი, არამედ შინაარსშიც კი შეიტანა ცვლილება - ამოაკლო ცალკეული გვერდები დოკმენტს. უფრო დეტალურად, 2015 წლის 17 სექტემბერს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულები იმყოფებოდნენ პენიტენციური დეპარტამენტის N6 დაწესებულებაში, სადაც შეხვდნენ და ესაუბრნენ ბრალდებულ გ.ო.-ს., მისი ინტერესების დამცველი ადვოკატის - მ.ხ.ს თანდასწრებით. 2015 წლის 17 სექტემბერს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულების მიერ შედგენილი ოქმიდან, 2015 წლის 24 სექტემბრის ადვოკატ მ.ხ.-ს ახსნა-განმარტებითა და 2015 წლის 1 ოქტომბრის ბრალდებულ გ.ო.-ს ახსნა-განმარტებიდან ირკვევა, რომ გ.ო.-სა და მის ადვოკატს 2015 წლის 17 სექტემბერს სურდათ თბილისის საქალაქო სასამართლოში შეეტანათ შუამდგომლობა აღკვეთის ღონისძიების - პატიმრობის გაუქმების მოთხოვნით. საქმის სრულყოფილად შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ ბრალდებულისა და მისი ინტერესების 678 დამცველი ადვოკატის მიერ შედგენილი საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შუამდგომლობის შინაარსს, დაწესებულების სოციალური განყოფილების შუამდგომლობა წაღებული ჰქონდა, თანამშრომლის ბრალდებულის მეშვეობით ხელმოწერის (რომელსაც ნამდვილობის დადასტურების მიზნით), გაეცნო პენიტენციური დეპარტამენტის N6 დაწესებულების დირექტორი. ამასთან, დირექტორმა ბრალდებულის ადვოკატს მოსთხოვა შუამდგომლობიდან იმ ნაწილის ამოღება (რამდენიმე ფურცელი), რომელიც ეხებოდა ბრალდებულის მიმართ დაწესებულებაში განხორციელებულ შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებს და რომელსაც დირექტორი არ ეთანხმებოდა. ნიშანდობლივია ისიც, რომ პენიტენციური დაწესებულების დირექტორმა საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულებთან საუბრისას არა მხოლოდ დაადასტურა ხსენებული ფაქტი, არამედ დამატებით განმარტა, რომ მოცემული წარმოადგენდა პენიტენციური დეპარტამენტის N6 დაწესებულებაში დამკვიდრებულ პრაქტიკას და ყველანაირი კორესპოდენციის გაცნობა ხორციელდება დაწესებულების ადმინისტრაციის მხრიდან, გარდა დალუქულ კონვერტში მოთავსებული განცხადება/საჩივრებისა. სხვა ყველა სახის კორესპოდენციას დაწესებულების დირექტორი არ მიიჩნევდა კონფიდენციალურად. ამრიგად, ვინაიდან საქართველოს სახალხო დამცველმა დაადგინა ბრალდებულ გ.ო.-ს პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის დარღვევის ფაქტი, 2015 წლის 27 ოქტომბერს წინადადებით მიმართა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს პენიტენციური დეპარტამენტის N6 დაწესებულების დირექტორისა და სოციალური განყოფილების თანამშრომლის მიმართ დისციპლინური სამართალწარმოების დაწყების მოთხოვნით. 2016 წლის 09 თებერვლის საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს წერილით საქართველოს სახალხო დამცველს ეცნობა, რომ ზემოხსენებული წინადადება დაკმაყოფილდა და 2016 წლის 02 თებერვლის საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის ბრძანებით, სამინისტროს გენერალური ინსპექციის დასკვნის საფუძველზე, პენიტენციური დეპარტამენტის N6 დაწესებულების დირექტორს კ.გ.-ს, სამსახურებრივ მოვალეობათა არაჯეროვანი შესრულების გამო, დისციპლინური სახდელის სახით დაეკისრა - „შენიშვა“, ხოლო ამავე დაწესებულების სოციალური განყოფილების სოციალურ მუშაკს, რომელსაც სხვა გადაცდომის ფაქტზე ჰქონდა მოქმედი დისციპლინური სახდელი, დისციპლინური სახდელის ზომად დაეკისრა - „გაფრთხილება“. 2. პირადი ინფორმაციის უკანონო გასაჯაროების შემთხვევები. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 157–ე მუხლი დასჯად ქმედებად აცხადებს პირადი ან ოჯახური საიდუმლოს, პირადი ცხოვრების ამსახველი ინფორმაციის ან პერსონალური მონაცემების უკანონოდ მოპოვებას, შენახვას, გამოყენებას, გავრცელებასა და ხელმისაწვდომობის სხვაგვარ უზრუნველყოფას. ამ ნორმით დაცული სამართლებრივი 679 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სიკეთე უზრუნველყოფს ყველა ადამიანის პირადი სივრცის დაცულობას, რაც აუცილებელია საზოგადოების ნორმალური განვითარების უზრუნველსაყოფად. 2015 წლის საანგარიშო პერიოდსა და 2016 წლის დასაწყისში აღინიშნა არაერთი შემთხვევა, როდესაც საჯაროდ გავრცელდა პირადი შინაარსის მქონე აუდიო და ვიდეოჩანაწერები, მათ შორის მასალები, რომლებიც სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების ნაწილია. კონფიდენციალური ინფორმაციის უკანონო გავრცელების ფაქტებმა საზოგადოების სამართლიანი აღშფოთება გამოიწვია, თუმცა რიგ შემთხვევებში აღნიშნულთან დაკავშირებით საქართველოს პროკურატურის მიერ განხორციელებული რეაგირების შესახებ ინფორმაცია კვლავ უცნობი რჩება. – ფარული აუდიოჩანაწერების უკანონო მოპოვება და გავრცელება 2015 წლის 24 და 29 ოქტომბერს და 2 ნოემბერს უკრაინული გამოცემებით გავრცელდა ფარული აუდიოჩანაწერები, რომელშიც ასახულია საქართველოს ექს–პრეზიდენტის კერძო სატელეფონო დიალოგები სხვა და სხვა პირებთან: ერთ-ერთი ქართული სამაუწყებლო კომპანიის გენერალურ დირექტორთან, პოლიტიკური გაერთიანების, ,,ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა“ საერთაშორისო მდივნთან და მოგვიანებით - ერთ-ერთ ქართველ მომღერალთან. 2015 წლის 31 ოქტომბერს საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის უფროსის მოადგილემ გააკეთა ტრანსკრიპტის განცხადება, გამოქვეყნების რომლის შედეგად, მიხედვით, საქართველოს აღნიშნული სახელმწიფო დიალოგების უსაფრთხოების სამსახურმა დაიწყო გამოძიება შეთქმულების ბრალდებით (სსკ-ის 315–ე მუხლი). როგორც ცნობილია, ფარული საგამოძიებო მოქმედებების შედეგად მოპოვებული მასალის თვითნებური გასაჯაროება სისხლის სამართლის დანაშაულს წარმოადგენს. 937 ადამიანის პირად სივრცეში სახელმწიფოს შეჭრის პროცესი მთლიანად უნდა ექცეოდეს კანონით დადგენილ ჩარჩოებში. პირად სივრცეში ჩარევის კანონმდებლობით გათვალისწინებული კონტროლის მექანიზმის ერთ–ერთ ფორმას სასამართლო ხელისუფლების კონტროლის მექანიზმი წარმოადგენს. საქართველოს სახალხო დამცველის მოსაზრებით, მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული აუდიოჩანაწერების ინტერნეტ–სივრცეში განთავსება უკრაინული ბლოგებიდან განხორციელდა, არ შეიძლება უგულებელყოფილ იქნას საზოგადოების მაღალი ინტერესი საქართველოს სამართალდამცავ უწყებათა მიერ აუდიოჩანაწერების კანონიერების დადგენისა და შესაძლო გასაჯაროების ეჭვების გამოსარიცხად. 937 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/29572 [ნანახია 27.01.2016] 680 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოპოვების საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის განცხადებით, მედიით გავრცელებული ჩანაწერების წარმომავლობისა და ავთენტურობის საკითხის შესწავლა ხორციელდება 24 ოქტომბერს დაწყებული გამოძიების ფარგლებში. 938 აღნიშნული მიდგომა რეალურად გულისხმობს კანონდარღვევის ფაქტის შესწავლას იმავე უწყების მიერ, რომელმაც სავარადოდ დაარღვია კანონი, რაც ინსტიტუციურად მიუღებელია. იმისთვის, რომ აღნიშნული აუდიოჩანაწერების მოპოვების კანონიერებისა და გავრცელების ფაქტებთან დაკავშირებული გამოძიება სანდოობის მატარებელი იყოს, გამოძიება უნდა ჩატარდეს არა სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის, არამედ საქართველოს პროკურატურის მიერ. 2015 წლის 03 ნოემბერს საქართველოს სახალხო დამცველმა მოუწოდა საქართველოს მთავარ პროკურატურას დამოუკიდებელი გამოძიების ფარგლებში აუდიოჩანაწერების მოპოვებისა და გავრცელების კანონიერების შეესწავლა აღნიშნული ფაქტები. 939 მიუხედავად ამისა, საქართველოს პროკურატურამ არ დაიწყო გამოძიება აუდიოჩანაწერების მოპოვების და გავრცელების ფაქტების კანონიერებაზე 940. – სექსუალური ძალადობის ამსახველი კადრების გასაჯაროება. 2015 წლის 17 ოქტომბერს უკრაინული ვიდეოპორტალის, tube.ua–ს მიერ გამოქვეყნდა საქართველოში, კერძოდ, სამეგრელოში სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენელთა მიერ განხორციელებული სექსუალური ძალადობის ამსახველი კადრები (ე.წ. ,,კასრების“ საქმე). სხვადასხვა პირებისა და ორგანიზაციების მიერ მოეწყო აღნიშნული კადრების საჯარო ჩვენება ზუგდიდსა და თბილისში. აღნიშნული კადრები წარმოადგენს გამოძიების მასალებს და იძლევა წამების მსხვერპლთა იდენტიფიკაციის საშუალებას, შესაბამისად როგორც მათი გავრცელება, ისე – საჯარო ჩვენების მოწყობა შესაძლოა წარმოადგენდეს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 157–ე, ან 374–ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებს. http://epn.ge/?id=13405 [ნანახია 27.01.2016] http://www.ombudsman.ge/ge/news/saqartvelos-saxalxo-damcveli-saqartvelos-mtavar-prokuraturasgamodziebis-dawyebis-motxovnit-mimartavs.page 940 2015 წლის 29 დეკემბერს სახალხო დამცველის აპარატმა წერილით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას, რათა დადგენილიყო, დაიწყო თუ არა საქართველოს პროკურატურამ დამოუკიდებელი გამოძიება და გარკვეულიყო ჩანაწერების მოპოვების კანონიერებისა და გავრცელების ასპექტში სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ ჩატარებული გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ ინფორმაცია. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2016 წლის 18 იანვრის წერილიდან ირკვევა, რომ საქართველოს პროკურატურამ არ გაითვალისწინა საქართველოს სახალხო დამცველის მოწოდება და არ დაიწყო აღნიშნული აუდიოჩანაწერების მოპოვების კანონიერებისა და გავრცელების ფაქტების ცალკე გამოძიების ფარგლებში შესწავლა. 938 939 681 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დანაშაულის სიმძიმის გათვალისწინებით, საქართველოს სახალხო დამცველი არაერთხელ გამოეხმაურა სექსუალური ძალადობის ამსახველი კადრების საჯაროდ განთავსებას და გამოთქვა იმედი, რომ ზემოაღნიშნული ფაქტის გამოძიება იქნებოდა სწრაფი და ეფექტიანი. საქართველოს სახალხო დამცველმა მოუწოდა საქართველოს მთავარ პროკურატურას, მომხდარიყო იმ ინფორმაციის გასაჯაროება, რომელიც შეეხება ე.წ. „კასრების“ საქმეზე გამოძიების მიმდინარეობას, 941 ხოლო თავად გამოძიება განხორციელებულიყო უმოკლეს ვადებში. 942 2015 წლის 17 ოქტომბერს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ დაიწყო გამოძიება პირადი ცხოვრების ამსახველი ვიდეომასალის მედიასაშუალებით გავრცელებასთან დაკავშირებით საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 157–ე მუხლის მეორე ნაწილით. თუმცა, საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2016 წლის 10 თებერვლის წერილიდან ირკვევა, რომ გამოძიება გრძელდება, ბრალდებულად კონკრეტული პირის/პირების ცნობა კი კვლავ არ მომხდარა. – პირადი ცხოვრების ამსახველი კადრების გავრცელება. 2016 წლის 11 მარტს სოციალური ქსელის საშუალებით უცნობი პირების მიერ გავრცელდა ერთ–ერთი ოპოზიციური პარტიის წევრის პირადი ცხოვრების ამსახველი ვიდეოკადრები. 2016 წლის 14 მარტს უცნობი პირების მიერ, ასევე სოციალური ქსელის მეშვეობით, გავრცელდა კიდევ ერთი ვიდეო, რომელიც სავარაუდოდ შეიცავს ცნობილი პოლიტიკური პირის პირადი ცხოვრების ამსახველ კადრებს და მუქარას მსგავსი ტიპის მასალის სამომავლო გავრცელებასთან დაკავშირებით. ბოლო პერიოდში გასაჯაროებულ პირადი ცხოვრების ამსახველ მასალასთან დაკავშირებით საქართველოს პროკურატურის მიერ დაწყებული გამოძიების ფარგლებში შეიქმნა სპეციალური საგამოძიებო ჯგუფი, ჩატარდა სხვადასხვა სახის საგამოძიებო მოქმედებები და ხუთი პირის მიმართ დაწყებულია სისხლისსამართლებრივი დევნა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 157–ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენის ბრალდებით, თუმცა, პროკურატურის განცხადებით, აღნიშნულ პირებს ბრალი არ აქვთ წაყენებული 2016 წლის 11 და 14 მარტს გავრცელებული პირადი ცხოვრების ამსახველი კადრების მოპოვების/შექმნის ან/და გავრცელების ფაქტებზე. შესაბამისად, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, რომ საქართველოს მთავარ პროკურატურამ მიიღოს ყველა ზომა http://www.ombudsman.ge/ge/news/saqartvelos-saxalxo-damcveli-seqsualuri-dzaladobis-amsaxvelikadrebis-sadjarod-gantavsebasa-da-chvenebas-exmaureba.page 942 http://www.ombudsman.ge/ge/news/wamebis-da-seqsualuri-dzaladobis-amsaxveli-kadrebis-gavrcelebashidamnashave-pirebi-umokles-droshi-unda-daisadjon1.page 941 682 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იმისათვის, რომ უახლოეს დროში მოხდეს 2016 წლის 11 და 14 მარტს ჩადენილი დანაშაულის გახსნა და დამნაშავე პირების გამოვლენა. ბოლო პერიოდში ჩადენილი ეს დანაშაულები არ უნდა იქნას აღქმული, როგორც სახელმწიფოში დღეს არსებული თვისობრივად ახალი პრობლემა. სხვადასხვა სახის კონფიდენციალური ტიპის ჩანაწერების უკანონო მოპოვება და გავრცელება ბოლო პერიოდისათვის დამახასიათებელ სამწუხარო და, ამავდროულად, მყარ ტენდენციად ჩამოყალიბდა. სხვადასხვა ტიპის კონფიდენციალური ინფორმაციის უკანონო გასაჯაროების მზარდი ტენდენციის შესაკავებლად საქართველოს პროკურატურის მხრიდან მხოლოდ გამოძიების წარმოება, შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მიღების გარეშე, არ არის ეფექტური. იმისათვის, რომ საზოგადოებაში აღდგეს პირადი ცხოვრების დაცულობის განცდა და აღმოიფხვრას დანაშაულის ჩამდენ პირებში არსებული დაუსჯელობის სინდრომი, აუცილებელია არა მხოლოდ ფორმალური ნაბიჯების გადადგმა, არამედ თითოეული მსგავსი დანაშაულის ეფექტიანი გამოძიება და საზოგადოების სრულყოფილად ინფორმირება განხორციელებულ მოქმედებათა შესახებ. 3. პერსონალური მონაცემების დაცვა მართალია, საქართველოს კონსტიტუციის მე–20 მუხლით დაცული პირადი ცხოვრების 943 ზუსტი და ამომწურავი განმარტება მისი ფართო და მრავალმხრივი შინაარსიდან გამომდინარე, არც ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს და არც ჩვენი ქვეყნის საკონსტიტუციო სასამართლოს დღემდე არ გაუკეთებია, თუმცა ფიზიკურ პირთა პერსონალური მონაცემების დაცვა, რომ პირადი ცხოვრების უფლების რეალიზებას ემსახურება ეს სადავო საკითხს არავისთვის წარმოადგენს. სწორედ, პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების დაცვის მაღალი გარანტიების შექმნის მიზნით, 2011 წლის 28 დეკემბერს მიღებულ იქნა საქართველოს კანონი ,,პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“. მოცემული საკანონმდებლო აქტით განისაზღვრა პერსონალური მონაცემების დამუშავების პრინციპები და საფუძვლები, დადგინდა პერსონალურ მონაცემთა დაცვის საზედამხედველო 943 საქართველოს კონსტიტუციის მე–20 მუხლი ადგენს: ,,1. ყოველი ადამიანის პირადი ცხოვრება, პირადი საქმიანობის ადგილი, პირადი ჩანაწერი, მიმოწერა, საუბარი სატელეფონო და სხვა სახის ტექნიკური საშუალებით, აგრეთვე ტექნიკური საშუალებებით მიღებული შეტყობინებანი ხელშეუხებელია. აღნიშნული უფლებების შეზღუდვა დაიშვება სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან მის გარეშეც, კანონით განსაზღვრული გადაუდებელი აუცილებლობისას. 2. არავის არა აქვს უფლება შევიდეს სახცოვრებელ ბინაში და სხვა მფლობელობაში მფლობელ პირთა ნების საწინააღმდეგოდ, აგრეთვე ჩაატაროს ჩხრეკა, თუ არ არის სასამართოს გადაწყვეტილება ან კანონით გათვალისწინებული გადაუდებელი აუცილებლობა.“ 683 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ორგანოს ფუნქციები და ,,პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის დარღვევისთვის გაიწერა ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის ზომები. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ საკითხის მხოლოდ საკანონმდებლო დონეზე რეგულირება ავტომატურ რეჟიმში არ გულისხმობს სახელმწიფოს მხრიდან საქართველოს კონსტიტუციითა და საერთაშორისო აქტებით 944 ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას. იმისათვის, რათა ინდივიდმა მისი იზოლირებული სფეროს მაქსიმალური დაცულობა იგრძნოს, სახელმწიფო სტრუქტურებმა უნდა უზრუნველყონ დადგენილი რეგულაციების პრაქტიკაში სწორად და ეფექტურად გამოყენება. დაცვის შესახებ“ კონტროლს, საქართველოს ამისათვის კანონით სპეციალურად მართალია ,,პერსონალურ მონაცემთა დადგენილი შექმნილი რეგულაციების საზედამხედველო შესრულების ინსტიტუტი – პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორი ახორციელებს, თუმცა შეუიარაღებელი თვალით და ყოველგვარი სპეციალური მონიტორინგის გარეშეც იკვეთება, რომ სახელმწიფო სტრუქტურები ხშირად ვერ აცნობიერებენ პირის პირადი ცხოვრების დაცვის უფლების მნიშვნელობას და რიგ შემთხვევებში განზრახ, ხოლო რიგ შემთხვევებში გაუფრთხილებლობით, ამუშავებენ იმ მოცულობის ინფორმაციას რაც არაადეკვატური და არაპროპორციულია კანონიერი მიზნის მისაღწევად. გასულ წელს, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა გამოავლინა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს მხრიდან მონაცემთა დამუშავების პროპორციულობის პრინციპის დარღვევის შემდეგი შემთხვევა: საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს N320 ბრძანებით დამტკიცებული „დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესის“ შესაბამისად, ის ოჯახები რომლებსაც სურთ დაკმაყოფილდნენ საცხოვრებელი ფართით ავსებენ აღნიშნული წესით დადგენილ კითხვარებს, რის შედეგადაც ყოველ დევნილ ოჯახს უფლებამოსილი კომისია ანიჭებს შესაბამის ქულას. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრო დევნილი ოჯახებისთვის კომისიის მიერ მინიჭებულ ქულებს სიის სახით აქვეყნებს მისივე ოფიციალურ ვებ–გვერდზე და ამ სახით ახდენს დაინტერესებული პირებისთვის მინიჭებული ქულების შესახებ ინფორმაციის მიწოდებას. გამოქვეყნებულ სიებში თითქმის ყოველ შემთხვევაში მითითებულია სახელი და გვარი, დევნილი პირის მინიჭებული ქულა, ოჯახის წევრების რაოდენობა, მისამართი სადაც ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენცია, მუხ. 8, პერსონალურ მონაცემთა ავტომატური დამუშავებისას ფიზიკური პირების დაცვის შესახებ კონვენცია. 944 684 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ითხოვენ საცხოვრებელს და ინფორმაცია – ოჯახი რამდენ ოთახიანი საცხოვრებლის პრეტენდენტია. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს მიერ გამოქვეყნებულ ზოგიერთ სიაში გაშიფრულია დევნილი ოჯახებისთვის მინიჭებული საბოლოო ქულა არამხოლოდ კრიტერიუმების, არამედ ამ კრიტერიუმისთვის განსაზღვრული ქულების მიხედვითაც, მაგალითად: ოჯახში შშმ პირის ყოლის გამო მინიჭებული ქულა – 3, სიღარიბის მაჩვენებლის მიხედვით მინიჭებული ქულა – 2, ოჯახის წევრის ფსიქიკური აშლილობის გამო მინიჭებული ქულა – 2 და ა.შ. სამინისტროს მიერ, ზემოაღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით გამოქვეყნებულ ინფორმაციებში, სისტემურად მიეთითება დევნილთა ოჯახების არადევნილი პირების სახელები, გვარები და პირადი ნომრები. დაფიქსირდა შემთხვევა, რომ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრომ ოფიციალურ ვებ–გვერდზე გამოაქვეყნა მონიტორინგის ჯგუფის მიერ დევნილ ოჯახებზე (რომლებმაც შეავსეს განაცხადი საცხოვრებელი ფართის მიღების თაობაზე) მოპოვებული ისეთი სახის დამატებითი ინფორმაცია, როგორიცაა ოჯახის შემოსავლის წყარო, ოჯახის წევრის ადგილსამყოფელი, ნათესაური კავშირი და ა.შ. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს მიერ დევნილი ოჯახებისთვის ინფორმაციის ამ სახით მიწოდება წარმოადგენს ინდივიდების პირად ცხოვრებაში გაუმართლებელ ჩარევას. მართალია, არსებობს საზოგადოების ლეგიტიმური ინტერესი სამინისტროს გამჭვირვალე მუშაობასთან დაკავშირებით, თუმცა მოცემულ შემთხვევაში ეს ტესტი არ ამართლებს სამინისტროს ქმედებას, რომლითაც შესაძლოა იდენტიფიცირებადი გახდეს ინდივიდების განსაკუთრებული კატეგორიის მონაცემებიც კი. ,,პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–4 მუხლით განსაზღვრულია მონაცემთა დამუშავების სახელმძღვანელო პრინციპები. ამავე მუხლის ,,გ“ ქვეპუნქტი ადგენს, რომ „მონაცემები შეიძლება დამუშავდეს მხოლოდ იმ მოცულობით, რომელიც აუცილებელია შესაბამისი კანონიერი მიზნის მისაღწევად. მონაცემები უნდა იყოს იმ მიზნის ადეკვატური და პროპორციული, რომლის მისაღწეცადაც მუშავდება ისინი.“ აღწერილ შემთხვევაში გადაადგილებულ საქართველოს პირთა, ოკუპირებული განსახლებისა და ტერიტორიებიდან ლტოლვილთა იძულებით სამინისტროს მიზანს წარმოადგენს დევნილი ოჯახებისთვის მინიჭებული ქულების გაცნობა, რაც შესაძლოა განხორციელდეს ყოველგვარი პერსონალურ მონაცემის გამოქვეყნების გარეშე. იმ შემთხვევაში, თუკი ყოველ დევნილ ოჯახს, რომელიც შეავსებს განაცხადს საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის შესახებ მიენიჭება უნიკალური კოდი და სამინისტროს ოფიციალურ ვებ–გვერდზე აღნიშნული კოდის მითითებით გამოქვეყნდება მათთვის 685 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საინტერესო ინფორმაცია, დაცული იქნება როგორც საზოგადოების ლეგიტიმური ინტერესი, ისე დევნილი ოჯახის წევრების პერსონალური მონაცემები. 4. ე.წ. „ოდეერის“ ინსტიტუტის შესახებ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2004 წლის 27 დეკემბრის #614 ბრძანებულების მოქმედების პერიოდში, საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს გააჩნდაუფლებამოსილება განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონე სახელმწიფო დაწესებულებებსა და ორგანოებში დაენიშნა ოფიცრები უშიშროების საკითხებში. ამავე დებულების თანახმად, უშიშროების საკითხთა ოფიცრების საქმიანობის კოორდინაცია და კონტროლის განხორციელება ევალებოდა სამინისტროს კონტრდაზვერვის დეპარტამენტს. საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 13 დეკემბრის #337 დადგენილებით დამტკიცებული საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დებულებით ამ მიმართულებით თითქმის უცვლელი დარჩა მინისტრის მანდატი, განხორციელდა მხოლოდ ტექნიკური ხასიათის ცვლილება და უშიშროების საკითხთა ოფიცრის ნაცვლად დებულებაში ჩაიწერა – უსაფრთხოების საკითხთა ოფიცერი. ვინაიდან, ზემოაღნიშნული ნორმატიული აქტებით არ იყო განსაზღვრული განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონე სახელმწიფო დაწესებულებებისა და ორგანოების ჩამონათვალი, ფაქტობრივად შეუძლებელი იყო იმ ორგანიზაციათა წრის განსაზღვრა, სადაც შესაძლოა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს დაენიშნა უსაფრთხოების საკითხთა ოფიცრები. 2015 წლის 31 ივლისს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დებულებაში შეტანილი ცვლილებების თანახმად, საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის კომპეტენციას აღარ წარმოადგენს სახელმწიფო უსაფრთხოების ოფიცრების დანიშვნის საკითხის გადაწყვეტა. აღნიშნული ცვლილება გამოიწვია 2015 წლის 8 ივლისს მიღებულმა კანონმა ,,საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის შესახებ“, რომლის საფუძველზეც ჩამოყალიბდა სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური. მოცემული საკანონმდებლო აქტის პროექტის საპარლამენტო განხილვის ეტაპზე საქართველოს სახალხო დამცველი მიუთითებდა, რომ უნდა მომხდარიყო შეფასება, თუ რამდენად გამართლებული იყო უშიშროების საკითხთა ოფიცრების ინსტიტუტის არსებობა სხვადასხვა უწყებებში, ასევე, აუცილებელი იყო ამ მხრივ არსებული პრაქტიკისა და გამოწვევების შესწავლა, საჭიროებებისა და პრობლემების იდენტიფიცირება და ამ მიმართულებით სამომავლო პერსპექტივების დასახვა, რათა აღმოფხვრილიყო ამ ინსტიტუტთან დაკავშირებული მანკიერი პრაქტიკა. ,,სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური უსაფრთხოების დაცვის რეჟიმს 686 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აწესებს 2015 უსაფრთხოების მაღალის რისკის მქონე სუბიექტებში. საქართველოს მთავრობის წლის 18 ნოემბრის N584 დადგენილებით დამტკიცდა სახელმწიფო უსაფრთხოებისათვის მაღალი რისკის მქონე სუბიექტების ნუსხა, რომელშიც შედის 25 დაწესებულება. 945მთავრობის დადგენილებით 946განისაზღვრა სახელმწიფო უსაფრთხოების სფეროში ინფორმაციის გაცვლის წესი და გაიწერა კონკრეტული ინფორმაციის სახეობებიც, რომელთა ფარგლებშიც განხორციელდება სახელმწიფო უსაფრთხოებისათვის მაღალი რისკის მქონე სუბიექტების მიერ საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურთან ინფორმაციის გაცვლა. ,,საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, უსაფრთხოებისათვის მაღალი რისკის მქონე სუბიექტებს თავად ევალებათ უსაფრთხოების დაცვის რეჟიმის შესრულება. საჭიროების შემთხვევაში, მათ შეუძლიათ მიმართონ სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს წერილობით და გააფორმონ ურთიერთთანამშრომლობის ხელშეკრულება. წინგადადგმულ ნაბიჯად უნდა ჩაითვალოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სფეროში ამგვარი საკანონმდებლო რეგულაციების შემოღება, რომლითაც აღარ არსებობს უწყებათა განუსაზღვრელი წრე,საიდანაც სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს შეიძლებამიეწოდოს განუსაზღვრელი სახისა და მოცულობის ინფორმაცია. დღეს მოქმედი კანონმდებლობით არსებობს სახელმწიფო უსაფრთხოების მაღალი რისკის შემცველი კონკრეტული უწყებების ჩამონათვალი, ასევე, კონკრეტულადააგანსაზღვრული ინფორმაციის კატეგორიები, რომელთა გაცვლასაცშესაძლოა ჰქონდეს ადგილი. მიუხედავად ზემოაღნიშნული საკანონმდებლო ცვლილებებისა, 2016 წლის მარტში ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტებმა გააჟღერეს ინფორმაცია, რომ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ჯერ კიდევ არსებობდა ე.წ. ,,ოდეერის“ ინსტიტუტი, რასაც მოყვა კიდეცსტუდენტთა მასშტაბური პროტესტი. მნიშვნელოვანია, რომ ზემოაღნიშნული ზედმიწევნითშესრულდეს და არ საკანონმდებლო იარსებოს რეგულაციები საკანონმდებლო პრაქტიკაში რეგულაციების მიღმა სხვადასხვა საჯარო თუ კერძო ინსტიტუტებიდან ინფორმაციის უკანონოდ მოგროვების მახინჯმა პრაქტიკამ. აღნიშნული რისკების თავიდან ასარიდებლად, ვფიქრობ, უყურადღებოდ არ უნდა დარჩეს არც ერთი ის ინფორმაცია, რომელიც მიუთითებს დადგენილი ჩამონათვალის არსებობაზე. ამასთან, მიღმა მყოფ მნიშვნელოვანია უწყებებში სახელმწიფო 945 ე.წ. ,,ოდეერის“ ინსტიტუტის უსაფრთხოების სამსახურის საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია, სს ,,საქართველოს რკინიგზა“ და ა.შ. 946 საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 დეკემბრის #667 დადგენილება. 687 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქმიანობის კანონიერებით პერიოდულად დაინტერესდნენ შესაბამისი უწყებები, მათ შორის საქართველოს პარლამენტში შექმნილი ნდობის ჯგუფი, ხოლო უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისა თუ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების შემთხვევებთან დაკავშირებითგავრცელებულ ინფორმაციაზე მოხდეს დროული რეაგირება და ობიექტურად და მიუკერძოებლად იქნეს გამოძიებული ასეთი ფაქტები. რეკომენდაციები საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრს • უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფი პირადი კორესპონდენციის კონფიდენციალობის დაცვა კანონით დადგენილი წესით საქართველოს მთავარ პროკურატურას: • 2015 წლის 24 და 29 ოქტომბერს, ასევე, 2 ნოემბერს და 17 ოქტომბერს ზემოაღწერილი ფარული ჩანაწერების წარმომავლობისა და გავრცელების ფაქტებზე მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმე ამოიღოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის წარმოებიდან და გამოძიება წარმართოს საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ; • საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 157–ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულების ჩადენის შემთხვევაში, განსაკუთრებული საზოგადოებრივი ინტერესიდან გამომდინარე, მოხდეს საზოგადოების მაქსიმალური ინფორმირება საქართველოს პროკურატურის მიერ განხორციელებულ ქმედებათა, გამოძიების მიმდინარეობისა და მიღებეული შედეგების შესახებ. • 2016 წლის 11 და 14 მარტს ინტერნეტ სივრცეში გავრცელებული პირადი ცხოვრების ამსახველი კადრების გავრცელების ფაქტებზე გამოძიება წარიმართოს ეფექტიანად, უმოკლეს ვადებში მოხდეს დამნაშავე პირთა გამოვლენა და საზოგადოების ინფორმირება გამოძიების შედეგების შესახებ. • დაიწყოს გამოძიება სხვადასხვა დაწესებულებებში ე.წ. „ოდეერების“ უკანონოდ საქმიანობასთან დაკავშირებით გავრცელებულ ინფორმაციაზე და წარმართოს ის დროულად, ეფექტურად, ობიექტურად და მიუკერძოებლად. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს: • ყოველ დევნილ ოჯახს, რომელიც წარადგენს განაცხადს საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის მოთხოვნის შესახებ, მიენიჭოს უნიკალური კოდი და შემდეგში, 688 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამინისტროს ოფიციალურ ვებ–გვერდზე, სწორედ, აღნიშნული უნიკალური კოდის მითითებით გამოქვეყნდეს ინფორმაცია დევნილი ოჯახებისთვის მინიჭებული ქულების შესახებ. 689 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აზრის, სინდისის და რელიგიის თავისუფლება შესავალი რელიგიის თავისუფლება დაცულია საქართველოს კონსტიტუციითა და საერთაშორისო სამართლებრივი აქტებით. აზრის, სინდისისა და რელიგიის თავისუფლების უფლება მოიცავს თავისუფლებას, პირს ჰქონდეს ან არ ჰქონდეს რელიგიური მრწამსი და იყოს ან არ იყოს ამა თუ იმ რელიგიის მიმდევარი. ამ უფლებით სარგებლობა პირს შეუძლია როგორც ინდივიდუალურად, ისე კოლექტიურად. რწმენისა და აღმსარებლობის თავისუფლება სახელმწიფოს აკისრებს როგორც ნეგატიურ, ასევე პოზიტიურ ვალდებულებას. სახელმწიფო ვალდებულია არამხოლოდ არ ჩაერიოს რელიგიის თავისუფლებით სარგებლობაში, არამედ ხელი შეუწყოს ამ უფლების ეფექტიან რეალიზაციას. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლი დასაშვებად მიიჩნევს ამავე მუხლით დაცულ სფეროში ჩარევას, თუ მათი გამოვლინება ლახავს სხვათა უფლებებს. კერძოდ, აღმსარებლობისა და რწმენის თავისუფლების შეზღუდვა გამართლებული იქნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მათი გამოვლინებით ილახება სხვათა უფლებები. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს მთავრობამ 2014 წელს შეიმუშავა ადამიანის უფლებათა დაცვის ორ წლიანი სამოქმედო გეგმა, სადაც რელიგიის თავისუფლების მიმართულებით კონკრეტული მიზნები, ამოცანები და პასუხისმგებლობებია გაწერილი, საბოლოო ჯამში, არც სამოქმედო გეგმის შესრულების და არც, ზოგადად, ქვეყანაში რელიგიური შეუწყნარებლობის პრობლემის ანალიზიდან გამომდინერე, არ შეიძლება ითქვას, რომ 2015 წელს, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, რელიგიის თავისუფლების დაცვის გაუმჯობესდა. სახელმწიფოს ტოლერანტობის, მხრივ, წინა წლებთან მხრიდან არ შედარებით, გადაიდგა თანასწორუფლებიანობის, რელიგიის მდგომარეობა ქმედითი ნაბიჯები თავისუფლებით სარგებლობის კუთხით არსებული სისტემური პრობლემის დასაძლევად. ერთ-ერთ უმთავრეს პრობლემად შეიძლება დასახელდეს რელიგიური შეუწყნარებლობისა და სიძულვილის ნიადაგზე ჩადენილ სამართლადრღვევებზე დროული, ადეკვატური და ეფექტური რეაგირება, რაც ამ ტიპის დანაშაულის აღმოფხვრისა და პრევენციის ძირითად ფაქტორს წარმოადგენს. 2015 წელსაც საქართველოს სახალხო დამცველისთვის ცნობილი გახდა რელიგიის თავისუფლებისა და თანასწორუფლებიანობის სავარაუდო დარღვევის ფაქტის შესახებ. 690 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 40-მდე რელიგიური დისკრიმინაციისა და ძალადობის შემცველი ფაქტები უმეტესწილად იეჰოვას მოწმეების წინააღმდეგ აგრესიასთან - დევნასთან, ცემასთან, სიტყვიერ შეურაცხყოფასთან, ფსიქოლოგიურ ძალადობასთან, ქონების დაზიანებასა და საკულტო ნაგებობების მშენებლობისთვის ხელის შეშლასთან იყო დაკავშირებული. ამავდროულად, წინა წლებში მუსლიმი თემის მიმართ განხორციელებული ქმედებები სახელმწიფოს მხრიდან ისევ უპასუხოდ რჩება დატოვებული (ნიგვზიანი, წინწყარო, სამთაწყარო, ჭელა, მოხე, ქობულეთი). პასუხგაუცემელი დანაშაული კი რელიგიური ნიშნით ძლადობის ახალ - ახალი კერების გაჩენის საფრთხეს წარმოშობს. საჯარო სკოლების გადაულახავი პრობლემა ისევ ზოგადი განათლების შესახებ კანონის მოთხოვნათა იმპლემენტაციაა, რაც სკოლებში რელიგიური ინდოქტრინაციასა პროზელიტიზმს კრძალავს. ამ პრობლემის მასშტაბისა და სისტემურობის აღიარებას წლების განმავლობაში ერიდება განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო, რამდენადაც არგუმენტად ყოველთვის შესაბამისი საჩივრების ნაკლებობა მოაქვს. თუმცა ამის მიზეზი, რეალურად, მშობლებისა და მოსწავლეების შიში და სიფრთხილეა იმასთან დაკავშირებით, რომ სასკოლო გარემოში, უფლებების დაცვის შემთხვევაში, შესაძლოა უფრო მძაფრი ფორმებით გამოვლინდეს უმცირესობათა მიმართ შეუწყნარებლობა და დისკრიმინაცია. სერიოზულ პრობლემად რჩება საჯარო მოხელეების მხრიდან რელიგიური ნეიტრალიტეტისა და კონსტიტუციური სეკულარიზმის პრინციპების დაცვა. სხვა სფეროებთან ერთად, რელიგიური მიკერძოების პრობლემა არადომინანტური რელიგიური გაერთიანებების წინაშე მუნიციპალიტეტების მხრიდან საკულტო ნაგებობების მშენებლობაზე ნებართვის მიღების წინააღმდეგობასა და ხელოვნური ბარიერების შექმნაში იჩენს თავს. საანგარიშო პერიოდში შენარჩუნდა რელიგიური გაერთიანებების დაფინანსების არასამართლიანი წესი 947. ასევე, მთავრობის დაპირების მიუხედავად, არ იქნა გათვალისწინებული რელიგიურ გაერთიანებათა ნაწილის მოთხოვნა, რომ ოთხი რელიგიური გაერთიანების გარდა, კომუნისტური ტოტალიტარიზმის მსხვერპლად საქართველოში 947 საბჭოთა პერიოდში მოქმედი იხ. სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში 691 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კიდევ სხვა რელიგიური გაერთიანებებიც აღიარონ. არ გადადგმულა ნაბიჯები საიმისოდ, რომ საბჭოთა ძალაუფლების მიერ რელიგიური უმცირესობებისთვის ჩამორთმეული ქონების დაბრუნების მიმართულებით დაწყებულიყო რესტიტუციის პროცესი 948. ასევე არ შეცვლილა დისკრიმინაციული საგადასახადო რეჟიმი, რომელიც საქართველოს საპატრიარქოსთან მიმართებით უთანასწორო მდგომარეობაში აყენებს სხვა რელიგიურ გაერთიანებებს . 949 მედიისა და სოციალური ქსელების მეშვეობით სიძულვილის ენის ტირაჟირება კვლავაც უმწვავეს პრობლემად შეიძლება დასახელდეს. საქართელოს მთავრობამ 2014 წელს შექმნა რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტო. სააგენტოს როლისადმი სკეპტიკურ პოზიციას იმთავითვე გამოხატავდნენ როგორც სახალხო დამცველთან არსებული რელიგიათა საბჭოს წევრების უმრავლესობა, ასევე ის არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებიც რელიგიის თავისუფლების მუშოაბით საკითხებზე აქტიური გამოირჩევიან. საანგარიშო პერიოდში აღნიშნული სტრუქტურის საქმიანობის მიმართ ისევ გაისმოდა მწვავე და საფუძვლიანი კრიტიკა, რაც დაკავშირებული იყო როგორც მისი საქმიანობის შინაარსსა და მეთოდებთან, ასევე ფუნქციურ და სამართლებრივ მხარეებთანაც. უნდა აღნიშნოს ისიც, რომ რელიგიის თავისუფლებისა და ტოლერანტული გარემოს გაუმჯობების მიმართულებით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, არ შესრულდა სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში წარმოადგენილი არც ერთი რეკომენდაცია, რაც, სულ მცირე, მყარ და რეალურ ნიადაგს მოუმზადებდა ზემოთ ჩამოთვლილი სისტემური თუ კონკრეტული პრობლემების დაძლევას. მოცემულ ეტაპზე სახელმწიფო უმეტესწილად ვერ უზრუნველყოფს რელიგიური უმცირესობებისთვის რელიგიის თავისუფლებით სრულყოფილად სარგებლობას და ვერ უწყობს ხელს მათ მიმართ რეალურად ტოლერანტული სოციალური გარემოს შექმნას, რადგან ვერ ახერხებს სიძულვილის შემცველი დანაშულისა და სისტემური დისკრიმინაციის პრობლემის წინააღმდეგ შედეგზე ორიენტირებული სტრატეგიის შემუშავებას, რელიგიის თავისუფლების უზრუნველყოფის პოზიტიური ვალდებულების შესრულებას, კონკრეტულ დანაშაულზე ეფექტურ რეაგირებას, რელიგიური ნეიტრალიტეტისა და სეკულარიზმის პრინციპების ერთგულებას. 948 949 იხ. სახალხო დამცველის წინა წლების საპარლამენტო ანგარიშები იხ. სახალხო დამცველის 2010 წლის საპარლამენტო ანგარიში 692 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რელიგიის თავისუფლების რეალიზაციასთან დაკავშირებული პრობლემები 2015 წლის განმავლობაში სახალხო დამცველს იეჰოვას მოწმეთა ქრისტიანულმა ორგანიზაციამ რელიგიური სიძულვლითა და შეუწყნარებლობლობით მოტივირებული 37 სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფისა და ძალადობის შემცველი ქმედების შესახებ აცნობა. სახალხო დამცველისთვის წარმოდგენილი ფაქტების ჩამონათვალიდან 37 ინციდენტის ჯამში, რომელზეც იეჰოვას მოწმეებს საჩივარი აქვთ შემოტანილი, იკვეთება, რომ: 28 შემთხვევაში ადგილი ჰქონდა მათ მიმართ სიტყვიერ შეურაცხყოფას, 11 შემთხვევაში – ფიზიკურ შეურაცხყოფას, 11 შემთხვევაში – ლიტერატურისა და სტენდის დაზიანებას, 4 შემთხვევაში სამეფო დარბაზის გაქურდვას, ხოლო 5 შემთხვევაში – სამეფო დარბაზის დაზიანებას. სახალხო დამცველის სახელზე შემოსული განცხადებებიდან ირკვევა, რომ იეჰოვას მოწმეების წინააღმდეგ შეუწყნარებლობის ძალადობრივ, სიტყვიერ, ფსიქოლოგიურ გამოვლინებებში ჩართულნი არიან როგორც კერძო, ასევე სასულიერო და საჯარო პირები. იეჰოვას მოწმეები ხშირად ხდებიან ფიზიკური და სიტყვიერი აგრესიის, მუქარის, დისკრიმინაციული მოპყრობის მსხვერპლნი. თავდასხმის ობიექტი ხდება ასევე მათი საკუთრებაც: საკულტო ნაგებობები, გამოცემული ლიტარატურა, ავტომობილები, სტენდები. რელიგიური სიძულვილის მოტივით ჩადენილ კანონდარღვევებზე სამართალდამცველების არაეფექტური და არაადეკვატური რეაგირება დიდი ხანია, გადაუჭრელ სისტემურ პრობლემადაა ქცეული, რაც მსგავსი დანაშაულის ფაქტების გამრავლების, გამსხვილების, რიგ შემთხვევაში კი, ერთი და იგივე პირის მიერ მრავალჯერადი განმეორების უმთავრეს მიზეზს წარმოადგენს. იეჰოვას მოწმეების არა ერთი შეტყობინებით, სამართალდამცველები ზოგჯერ გულგრილობას ან მიკერძოებას იჩენენ, თავადვე მიმართავენ დისკრიმინაციულ მოპრყობას, იყენებენ სიძულვილის ენას. პრობლემას ამწვავებს ისიც, რომ ასეთ შემთხვევებზე შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექცია, ფაქტობრივად, არ ახდენს სათანადო რეაგირებას, მიზეზად კი, როგორც წესი, მტკიცებულებათა არარსებობა სახელდება. სიძულვილის დანაშაულის გამო სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემული პირების მიმართაც პროკურატურა დიდწილად ლოიალურ დამოკიდებულებას ავლენს, მაშინ, როდესაც, შეუწყნარებლობის პრევენციასა და აღკვეთასთან დაკავშირებული ადგილობრივი და საერთაშორისო გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ 693 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კანონით გათვალისიწინებული სათანადო სასჯელის გამოყენება, რეალურად, ამ ტიპის დანაშაულის მინიმუმადე დაყვანისა და პრევენციის ყველაზე ეფექტურ გზას წარამოადგენს კვლავაც სერიოზულ პრობლემად რჩება სამართალდარღვევებისთვის შესაბამისი კვალიფიკაციის მინიჭების საკითხი. რელიგიური სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების შემთხვევაში სამართალდამცავი ორგანოების მიერ სისხლის სამართლის კოდექსის 187–ე მუხლის (ნივთის დაზიანება ან განადგურება) გამოყენება წარმოშობს. საუბარია იმ ფაქტებზე, როდესაც ადგილი აქვს, მაგალითად, იეჰოვას მოწმეთა სამეფო დარბაზისა თუ სტენდის მეშვეობით რელიგიური მსახურებისას მათთვის ლიტერატურისა და სტენდების დაზიანებას. 187–ე მუხლი სისხლის სამართლის კოდექსის იმ თავშია მოქცეული, სადაც საკუთრების წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულებია თავმოყრილი. კოდექსის ამ თავში მნიშვნელოვან ზიანად ითვლება ნივთის (ნივთების) ღირებულება 150 ლარის ზევით. 950 სისხლის სამართლის კოდექსის 187–ე მუხლი დასჯად ქმედებად სწორედ ნივთის ისეთ დაზიანებას ან განადგურებას მიიჩნევს, რომელმაც მნიშვნელოვანი ზიანი გამოიწვია. შესაბამისად, აღნიშნული დანაშაულისათვის პირველ რიგში სწორედ ზიანის ფულადი ღირებულებაა მნიშვნელოვანი და იმ შემთხვევებში, როდესაც თანხა 150 ლარს ვერ აღწევს, სიძულვილის მოტივის არსებობის მიუხედავად, გამოძიება წყდება, ხოლო უკანონო ქმედებებს სახელმწიფოსგან საერთოდ არანაირი რეაგირება არ მოყვება. იგივე ქმედების სისხლის სამართლის კოდექსის სხვა მუხლების 951 ფარგლებში შეფასება პრაქტიკულად აღარ ტოვებს გამოძიების შეწყვეტის შესაძლებლობას და შესაძლებელს ხდის დამნაშავე პირების მიმართ კონკრეტული შედეგების დადგომას. აღნიშნული გარემოება ავლენს საგამოძიებო ორგანოების პრაქტიკის ცვლილების ან სისხლის სამართლის კოდექსში შესაბამისი ცვლილებების შეტანის საჭიროებას. კერძოდ, სიძულვილის მოტივის არსებობისას ზიანის ოდენობა აღარ უნდა იყოს განმსაზღვრელი ფაქტორი ქმედების სისხლის სამართლის დანაშაულად მიჩნევისათვის. თუმცა, 2015 წელს გარკვეული პროგრესი შეინიშნება, სისხლის სამართლის კოდექსის 156 - ე მუხლის გამოყენების (ადამიანის დევნა სიტყვის, აზრის, სინდისის, აღმსარებლობის, რწმენის ან მრწამსის გამო) თვალსაზრისით. საანგარიშო პერიოდში, სახალხო დამცველის წარმოებაში არსებულ საჩივრებზე, სს კოდექსის 156 - ე მუხლით სისხლისსამართლებრივი დევნა განხორციელდა 4 შემთხვევაში. 950 951 სსკ–ს 177–ე მუხლის შენიშვნის მე–3 პუნქტი. მაგალითად, სსკ–ს 156–ე მუხლი (დევნა). 694 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქვემოთ წარმოდგენილია იეჰოვას მოწმეების წინააღმდეგ მიმართული შეუწყნარებლობის შემთხვევების რამდენიმე შემთხვევა, რომელსაც სახალხო დამცველის ოფისი საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში სწავლობდა. სამეფო დარბაზის ცეცხლსასროლი იარაღით დაზიანება საქართველოს სახალხო დამცველმა საკუთარი ინიციატივით დაიწყო საქმის წარმოება 2015 წლის 23 და 30 ნოემბერს, თბილისში, ვაზისუბნის დასახლებაში მდებარე იეჰოვას მოწმეთა სამეფო დარბაზის ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებით დაზიანებასთან დაკავშირებით. მედიით გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, 2015 წლის 23 ნოემბერს, დაახლოებით 23:00 საათზე, უცნობმა პირებმა ცეცხლსასროლი იარაღიდან შენობას 15 ტყვია ესროლეს. შედეგად არავინ დაშავებულა, თუმცა დაზიანდა შენობის კედლები და ჩამსხვრა შუშები. 2015 წლის 30 ნოემბერს, დაახლოებით დილის 5:00 საათზე, იგივე შენობის მისამართით ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებით კვლავ ისროდნენ, რის შედეგად ისევ დაზიანდა ფასადი და ჩაიმსხვა მინები. საკითხის შესწავლისა და შესაბამისი რეაგირების მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენელი 2015 წლის 1 დეკემბერს იმყოფებოდა იეჰოვას მოწმეთა სამეფო დარბაზში, სადაც შეხვდა და გაესაუბრა ადგილობრივი კრების წარმოამდგენლებს. ამავე დღეს საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულმა გამოძიების მიმდინარეობასთან დაკავშირებით ახსნა-განმარტება ჩამოართვა მოცემული სისხლის სამართლის საქმის გამომძიებელს. 952 ხოლო, 2015 წლის 29 დეკემბერს სახალხო დამცველის ოფისმა წერილით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს და გამოძიების შესახებ ინფორმაცია მოითხოვა. 2016 წლის 20 იანვრის პასუხით გვეცნობა, რომ თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ისანი-სამგორი სამმართველოს მე-2 განყოფილებაში 2015 წლის 24 და 30 ნოემბერს გამოძიება დაიწყო იეჰოვას მოწმეთა სამეფო დარბაზის შენობის მინებისა და ფასადის ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებით დაზიანების ფაქტებზე, დანაშაულის მიხედვით, რასაც სსკ-ის 187-ე მუხლის პირველი ნაწილი ითვალისწინებს. წერილის თანახმად, დაიკითხნენ მოწმეები, დანიშნულია ბალისტიკური და გენეტიკური ექსპერტიზები, ამოღებულია სათვალთვალო კამერის ჩანაწერები. საანგარიშო პერიოდი გამოძიება არ დასრულებულა. ქონების დაზიანება და ფიზიკური შეურაცხყოფა საქართველოს სახალხო დამცველს განცხადებით მომართა ამხანაგობა „კანონიერება და სამართალი კავკასიაში“ ადვოკატმა, მანუჩარ ციმინტიამ. განცხადების თანახმად, ხ.ჭ., ჯ.ჩ. და ა.მ, რომლებიც იეჰოვას მოწმეები არიან, 2015 წლის 4 აგვისტოს, თბილისში, სუხიშვილის 952 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ისან-სამგორის სამმართველოს მე-2 განყოფილების გამომძიებელთან ვ. გ.-სთან 2015 წლის 1 დეკემბერს გასაუბრების ოქმი. 695 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქუჩაზე მდებარე სკვერში, მოძრავი სტენდით ეწეოდნენ რელიგიურ მსახურებას. განმცხადებლის განმარტებით, ორმა უცნობმა მამაკაცმა მათ სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენა, ასევე დააზიანეს მოძრავი სტენდი და ა. მ-ს მიაყენეს ფიზიკური შეურაცხყოფა. გამოიძახეს საპატრულო პოლიცია. იეჰოვას მოწმეები დასაკითხად გადაიყვანეს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თბილისის მთავარი სამმართველოს ისანისამგორის სამმართველოს VIII განყოფილების შენობაში. მოწმეებს ჰკითხავდა ამავე განყოფილების დეტექტივ-გამომძიებელი დურმიშხან ყუფარაძე. განმცხადებლის განმარტებით, გამომძიებელი მოწმეთა დაკითხვისას სუბიექტურობას ავლენდა საქმისამდი. იგი თავს მართლმადიდებელ მრევლს მიაკუთვნებდა და იეჰოვას მოწმეთა მიმართ ღიად გამოხატავდა ნეგატიურ განწყობას. განმცხადებელის თანახმად, საქმეზე გამოძიება შეწყდა. საკითხის შესწავლის მიზნით 2015 წლის 29 ოქტომბერს სახალხო დამცველის ოფისმა წერილით მიმართა შინაგან საქმეთა სამინისტროს და მოითხოვა ინფორმაცია გამოძიების შესახებ: რა მუხლებით მიმდინარეობდა და რა ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებების გათვალისწინებით შეწყდა გამოძიება. შსს-ს 2015 წლის 10 ნოემბრის პასუხით გვეცნობა, რომ გამოძიება დაიწყო იეჰოვას მოწმეთა კუთვნილი სტენდის დაზიანების ფაქტზე სსკ-ის 187-ე მუხლის პირველი ნაწილით (სხვისი ნივთის დაზიანება ან განადგურება, რამაც მნიშვნელოვანი ზიანი გამოიწვია), ხოლო 2015 წლის 16 აგვისტოს საქმეზე გამოძიება შეწყდა სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო. საქმეზე სწორი კვალიფიკაციის პირობებში953, გამოძიება ვერ შეწყდებოდა და კონკრეტულ შედეგებამდე მივიდოდა. ქონების დაზიანება და სიტყვიერი შეურაცხყოფა საქართველოს სახალხო დამცველს განცხადებით მიმართა ამხანაგობა „კანონიერება და სამართალი კავკასიაში“ ადვოკატმა მანუჩარ ციმინტიამ. განცხადების თანახმად, 2015 წლის 29 მაისს, თბილისში, გორგასლის ქ.N57-ში „იეჰოვას მოწმეთა“ რელიგიური ორგანიზაციის მიმდევრები - მ. ბ. და რ. ჯ. სტენდის მეშვეობით მსახურებდნენ. მათთან მიჭრილმა უცნობმა პირებმა დააზიანეს სტენდი, ხოლო იეჰოვას მოწმეებს მიაყენეს სიტყვიერი შურაცხყოფა. განცხადებიდან ასევე ირკვევა, რომ მითითებულ მისამართზე იეჰოვას მოწმეთა უფლებების დარღვევას არაერთხელ ჰქონია ადგილი. განმცხადებლის ინფორმაციით, იეჰოვას მოწმეებმა სამართალდამცავ ორგანოებს მიმართეს. საქართველოს მთავარი პროკურატუის 2015 წლის 10 აგვისტოს პასუხით გვეცნობა, რომ აღნიშნულ ფაქტზე არ გამოიკვეთა დანაშაულის ჩადენის ნიშნები და გამოძიება არ დაწყებულა. იმავე წერილის თანახმად, ისანი-სამგორის სამმართველოს მესამე განყოფილებაში მიმდენარეობდა ადმინისტრაციული წარმოება შესაძლო ადმინისტრაციული სამართალდარრვევის გამოვლენის მიზნით. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ინფორმაციით, ვერ დადგინდა იმ პირის ვინაობა, ვინც რ.ჯ.-ს 953 მაგალითად, სსკ–ს 156–ე მუხლით (დევნა) დაკვალიფიცირებისას. 696 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სავარაუდოდ მიაყენა სიტყვიერი შეურაცხყოფა. ამდენად, ადმინისტრაციული სახდელის დაკისრებაც ვერ მოხერხდა სამართალდარღვევის ჩამდენ პირზე. მოხის მეჩეთი და კომისია საქართველოს სახალხო დამცველი 2014 წლიდან სწავლობს ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ მოხეში მდებარე ე.წ. სადავო ნაგებობის საკითხს და გამოვლენილი რელიგიური შეუწყნარებლობის ფაქტებს 954. სოფელ მოხეს მუსლიმი თემი წლებია ითხოვს ამავე სოფელში მდებარე ნაგებობის (მუსლიმი თემის განცხადებით, ისტორიული მეჩეთის) მათთვის გადაცემას. ამჟამად შენობა ადიგენის მუნიციპალიტეტის საკუთრებაა და კლუბის სტატუსითაა რეგისტრირებული. მიუხედავად, 2014 წლის სექტემბერში მუნიციპალიტეტმა შენობის ამის სამშენებლო- სარეაბილიტაციო სამუშაოებსა და ბიბლიოთეკად მის გადაკეთებაზე ტენდერი გამოაცხადა. სამუშაოების დაწყებას ადგოლობრივი მუსლიმი თემის მშვიდობიანი პროტესტი მოჰყვა. ამავდროულად ნაგებობაზე პრეტენზია განაცხადა მართლმადიდებელმა ეკლესიამაც და მოტივად მეჩეთის მშენებლობაში, იმავე ტერიტორიაზე მანამდე არსებული მართლმადიდებლური ტაძრის ქვების გამოყენება დაასახელა. პროცესი დროებით შეჩერდა, თუმცა 2014 წლის 22 ოქტომბერს, საპოლიციო ოპერაციის ფონზე, გადაწყვეტილების აღსრულება დაიგეგმა. საპროტესტო აქციაზე პოლიციამ 14 მუსლიმი პირი დააკავა. დაკავებულები აღნიშნავდნენ, რომ სამართალდამცველები მათ სიტყვიერად და ფიზიკურად შეურაცხყოფდნენ, „თათრებს“უწოდებდნენ; სახალხო დამცველის წარმომადგენლები 2014 წლის 22 ოქტომბერსვე გაეცნენ დაკავებულთა გარეგნული დათვალიერების ოქმებს, რომლებითაც დასტურდებოდა, რომ მათ ფიზიკური დაზიანებები აღენიშნებოდათ. 2014 წლის დეკემბერში რელიგიის საკითხთა სააგენტომ, მისი თავმჯდომარის ხელმძღვანელობით, შექმნა „ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ მოხეში მდებარე, კლუბის სტატუსით რიცხულ შენობასთან დაკავშირებით არსებული გარემოებების შემსწავლელი კომისია“, რომელსაც სადავო შენობის ისტორიულ-კონფესიური წარმომავლობა უნდა დაედგინა. საანგარიშო პერიოდში კომისიის შემადგენლობისა და საქმიანობის გამო უკმაყოფილებას გამოთქვამდა ადგილობრივი მუსლიმი თემი. ამასთანავე აღსანიშნავია, რომ კომისია დახურული აღმოჩნდა არამარტო საკითხით დაინტერესებული ექსპერტებისთვის, არასამთავრობო და რელიგიური გაერთიანებებისთვის, არამედ ასევე, სახალხო დამცველისა და მისი წარმომადგენლებისთვისაც. საქართველოს სახალხო დამცველმა, მისი მანდატის გათვალისწინებით, მიმართა რელიგიის საქმეთა სახელმწიფო სააგენტოს, „ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ მოხეში მდებარე, 954 იხ. სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf 697 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კლუბის სტატუსით რიცხულ შენობასთან დაკავშირებით არსებული გარემოებების შემსწავლელი კომისიის“ საქმიანობაში დამკვირვებლის სტატუსით მისი ჩართვის თაობაზე. მაგრამ კომისიამ ვერც შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღება და ვერც სახალხო დამცველის ჩართულობა კომისიის სხდომებში ვერ უზრუნველყო უფრო მეტიც, სახელმწიფო სააგენტოს მიერ, 2015 წლის 6 თებერვალს საქართველოს სახალხო დამცველისათვის გამოგზავნილ წერილში აღნიშნულია: „ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ მოხეში მდებარე, კლუბის სტატუსით რიცხულ შენობასთან დაკავშირებით არსებული გარემოებების შემსწავლელი კომისიის“ მსჯელობის საგანს წარმოადგენს ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ მოხეში მდებარე, მუნიციპალიტეტის ბალანსზე, ძირითადი - განუსხვისებელი ქონების სახით, კლუბის სტატუსით, რიცხულ შენობასთან დაკავშირებული გარემოებების შესწავლა, შენობის ისტორიულ-კონფესიური წარმომავლობის ჭრილში და არა საკუთრების ან/და რწმენის თავისუფლების, ან სხვა საყოველთაოდ აღიარებული ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა ჭრილში. ამდენად, კომისიის საქმიანობა სცილდება „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-2 მუხლის რეგულაციას“. ამავე წერილის თანახმად, კომისია წარმოადგენს მხარეთა ურთიერთშეთანხმების საფუძველზე შექმნილ სათათბიროს, რომლის უფლებამოსილებაში არ შედის ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის მიღება. ამასთან, კომისიის წევრთა აბსოლუტური უმრავლესობა არ არის საჯარო მოხელე და არ წარმოადგენს საჯარო დაწესებულებას ფორმატიდან გამომდინარე. ამდენად, კომისიის საქმიანობაზე არ ვრცელდება „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-3 მუხლის 1 პუნქტის რეგულაცია. მიუხედავად აღნიშნულისა, განსახილველი საკითხის მიმართ დიდი საჯარო ინტერესის არსებობის გამო, სსიპ რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტო, როგორც კომისიაზე წარმოდგენილი ერთ-ერთი მხარე, არ არის წინააღმდეგი საქართველოს სახალხო დამცველი დამკვირვებლის სტატუსით ჩაერთოს კომისიის საქმიანობაში. „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-2 მუხლის შესაბამისად, „საქართველოს სახალხო დამცველი ზედამხედველობას უწევს საქართველოს ტერიტორიისა და მისი იურისდიქციის ფარგლებში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვას“. აღნიშნული ნორმა საქართველოს სახალხო დამცველს ანიჭებს უფლებამოსილებას მონიტორინგი განახორციელოს ადამიანის უფლებათა მდგომარეობაზე ქვეყანაში. იმის გათვალისწინებით, რომ ადიგენის რაიონის სოფელ მოხეში სადავო შენობის დანიშნულებისა და კუთვნილების საკითხმა ადილობრივ მოსახლეობაში ვნებათაღელვა გამოიწვია და შესაძლოა ადგილი ჰქონდეს ადამიანის ისეთ ძირითად უფლებაში ჩარევას, როგორიცაა რელიგიის თავისუფლება, ისევე როგორც მართლმადიდებელ და მუსლიმ თემს შორის სოციალური მშვიდობისა და თანაცხოვრებისათვის საფრთხის შექმნას, საქართველოს სახალხო დამცველს აუცილებლად მიაჩნია კომისიის საქმიანობაში მონაწილეობა მიიღოს დამკვირვებლის სტატუსით და განახორციელოს ამ პროცესის მონიტორინგი. შესაძლოა კომისიის მსჯელობის საგანს ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ მოხეში მდებარე, 698 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მუნიციპალიტეტის ბალანსზე, ძირითადი - განუსხვისებელი ქონების სახით, კლუბის სტატუსით, რიცხულ შენობასთან დაკავშირებული გარემოებების ისტორიულ-კონფესიური წარმომავლობის ჭრილში შესწავლა წარმოადგენდეს, მაგრამ იმის გათვალისწინებით, რომ ადგილობრივი მუსლიმი და მართლმადიდებელი თემი სადავო შენობის წარსულში რელიგიურ დანიშნულებაზე მიუთითებენ, კომისიის მუშაობის არეალიდან ადგილობრივი მოსახლეობისა თუ დაინტერესებული პირების უფლებრივი საკითხის გამორიცხვა და ამ თემის რელიგიის თავისუფლების მიღმა განხილვა, არამართებულია, მიზანშეუწონელია და იმთავითვე ნეგატიურ კონტექსტში წარმართავს კომისიის მუშაობას. აღსანიშნავია ისიც, რომ საქართველოს სახალხო დამცველი ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მიზნით, არამარტო სახელმწიფო და ადგილობრივი ხელისუფლების საქმიანობაზე ახორციელებს ზედამხედველობას, არამედ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრისა და თანასწორობის უზრუნველსაყოფად საქართველოს „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონითა და „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი წესით ზედამხედველობას უწევს ადმინისტრაციული, სახელმწიფო ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების, საჯარო დაწესებულებებისა და თანამდებობის პირების, აგრეთვე ფიზიკური და იურიდიული პირების საქმიანობას, ავლენს პირდაპირი დისკრიმინაციის და ირიბი დისკრიმინაციის ფაქტებს და ახორციელებს ღონისძიებებს დისკრიმინაციის შედეგების აღმოსაფხვრელად. ამდენად, რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტოს მიერ იმის მტკიცება, რომ კომისიის მუშაობა სცდება საქართველოს სახალხო დამცველის მანდატს, არამართებულია. 2015 წლის 19 ნოემბერს სოფელ მოხის მუსლიმმა თემმა განცხადებით მიმართა სახალხო დამცველს (ხელს აწერს 92 პირი), რომელშიც აღნიშნულია, რომ ისინი საქართველოს პრემიერ-მინისტრსისგან, პრეზიდენტისგან და პარლამენტის თავმჯდომარისგან სოფელ მოხეში მდებარე მეჩეთის დროული დაბრუნების პროცესის ხელშეწყობას ითხოვენ; გარდა ამისა, ხელმომწერები უნდობლობას უცხადებენ რელიგიის საქმეთა სახელმწიფო სააგენტოს მიერ დაფუძნებული კომისიის საქმიანობას. 2015 წლის 02 დეკემბერს სახალხო დამცველის ოფისმა წერილით მიმართა სააგენტოს და ინფორმაცია მოითხოვა კომისიის საქმიანობისა და მისი სხდომების შესახებ. სააგენტოს 2015 წლის 22 დეკემბრის პასუხით სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ კომიის დაარსებიდან ჩატარდა ექვსი სხდომა, თუმცა რელიგიის საქმეთა სახელმწიფო სააგენტოში სხდომათა ოქმები „არ არის დაცული, დამუშავებული, შექმნილი ან გაგზავნილი“. ბათუმის მეჩეთი ბათუმში მუსლიმური თემი უკვე მრავალი წელია ახალი მეჩეთის მშენებლობის საჭიროების საკითხს აყენებს. ქალაქში მხოლოდ ერთი ისტორიული მეჩეთი „ორთა ჯამე“ მოქმედებს, 699 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რომელიც მლოცველებს ვეღარ იტევს. ყოველკვირეული პარასკევის ლოცვისას ათასამდე ადამიანს ღია ცის ქვეშ უწევს ლოცვა, ამის გამო მუსლიმი ქალები, ფაქტობრივად, მოკლებულნი არიან პარასკევის ლოცვაზე დასწრების შესაძლებლობას. 2015 წლის იანვარში, რელიგიის საქმეთა სახელმწიფო სააგენტომ და „მუსლიმთა სამმართველომ“ ბათუმის მეჩეთის გაფართოების, რელიგიური სასწავლებლისა და სამუფთო რეზიდენციის მშენებლობის შესახებ მიიღეს გადაწყვეტილება, ხოლო 2015 წლის 5 ოქტომბერს სააგენტომ და მუსლიმთა სამმართველომ სამუფთო რეზიდენცია გახსნეს. მნიშვნელოვანია სახელმწიფოს მხრიდან გადაიდგას ქმედითი და დროული ნაბიჯები, რათა მაქსიმალურად შემჭიდროვებულ ვადებში, მუსლიმური თემის ინტერესების გათვალისწინებით, უზრუნველყოფილი იქნეს იმგვარი გადაწყვეტილების მიღება, რაც ბათუმში მცხოვრებ მუსლიმებს შესაძლებლობას მისცემს შეუფერხებლად ისარგბელონ კონსტიტუციით აღიარებული და გარანტირებული რელიგიის თავისუფლების პრინციპებით. რელიგიური ნეიტრალიტეტის დარღვევა საჯარო სკოლებში საანგარიშო პერიოდში კვლავაც მწვავე და სისტემური ხასიათის პრობლემას წარმოადგენდა საჯარო სკოლაში ზოგადი განათლების შესახებ კანონის მოთხოვნების, რელიგიური ნეიტრალიტეტის დაცვისა და დისკრიმინაციულ და შეუწყნარებელ გარემოსთან დაკავშირებული საკითხები. ბავშვის უფლებათა თავისუფლებას. კონვენცია აზრის, იცავს სინდისის და ბავშვის აზრის, აღმსარებლობის სინდისისა და რელიგიის თავისუფლება დაცულია საქართველოს კონსტიტუციითა და ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციით. ზოგადი განათლების შესახებ კანონის თანახმად, ზოგადი განათლების სფეროში საჯარო სკოლის დამოუკიდებლობა რელიგიური გაერთიანებებისგან სახელმწიფო პოლიტიკის ერთ-ერთ ძირითად მიზანს წარმოადგენს. კანონი კრძალავს სასწავლო პროცესის რელიგიური ინდოქტრინაციის, პროზელიტიზმის ან იძულებით ასიმილაციის მიზნებისათვის გამოყენებას და მიუთითებს, რომ სკოლა ვალდებულია დაიცვას და ხელი შეუწყოს მოსწავლეებს, მშობლებს და მასწავლებლებს შორის შემწყნარებლობისა და ურთიერთპატივისცემის დამკვიდრებას, განურჩევლად მათი სოციალური, ეთნიკური, რელიგიური, ლინგვისტური და მსოფლმხედველობრივი კუთვნილებისა. კანონი ზოგადი განათლების შესახებ კრძალავს, მოსწავლეს, მშობელს ან მასწავლებელს დაეკისროთ ისეთი ვალდებულების შესრულება, რომელიც ეწინააღმდეგება მათ რწმენას, აღმსარებლობას ან სინდისს. რელიგიური აცხადებენ, 700 უმცირესობები რომ სახალხო მიუხედავად კანონის დამცველის მკაფიო საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წარმომადგენლებთან მოთხოვნებისა, საჯარო საუბრებში სკოლებში მოსწავლეები მოპყრობის სისტემატურად მსხვერპლნი, ხდებიან ილახება მათი შეუწყნარებლობისა რელიგიის და დისკრიმინაციული თავისუფლება: მოსწავლეები ორგანიზებულად დაჰყავთ მართლმადიდებლურ ტაძრებში ან სასულიერო პირებს სკოლებში იწვევენ, ხდება მოსწავლეების დალოცვა, ანთებენ სანთლებს, გაკვეთილები იწყება ლოცვით, პედაგოგები დომინანტი რელიგიის უპირატესობას უსვამენ ხაზს, აკნინებენ უმცირესობათა აღმსარებლობას, ეწევიან პროზელიტიზმს, არის ინდოქტრინაციის შემთხვევები და სხვ. რელიგიურ უმცირესობებს მიკუთვნებული მოსწავლეები, რომელთა რწმენას არსებითად ეწინააღმდეგება სხვა რელიგიის რიტუალებში მონაწილეობა, ხშირად იძულებულნი ხდებიან არ გაამჟღავნონ აღმსარებლობა და ნების წინააღმდეგ ჩაებან მსგავს ღონისძიებებში იმ მოტივაციით, რომ ამით უმრავლესობისგან უფრო მეტად გარიყვასა და დისკრიმინაციას აირიდებენ თავიდან. მიუხედავად იმისა, რომ კანონი ასევე კრძალავს საჯარო სკოლის ტერიტორიაზე რელიგიური სიმბოლოების არააკადემიური მიზნით განთავსებას, საკლასო ოთახებსა და ზოგადად, საჯარო სკოლის ტერიტორიაზე კანონის ეს მოთხოვნა, როგორც წესი, არ არის დაცული. მაგრამ, ყოველივე ამასთან ერთად, პრობლემას ის გარემოებაც აღრმავებს, რომ უმცირესობები უმეტესწილად ერიდებიან ღიად და კონკრეტულად ისაუბრონ სკოლებში არადომონანტური აღმსარებლობის მოსწავლეებისადმი დისკრიმინაციული მოპყრობისა და უფლებაშელახვის ფაქტებზე. როგორც წესი, რელიგიური უმცირესობები, ამ სფეროში, ერიდებიან მიმართონ რაიმე ქმედით, უფლებადაცვით ნაბიჯებს. მათ მიაჩნიათ, რომ ამ მიმართულებით აქტიურობის შემთხვევაში, ისინი უფრო მასშტაბური დისკრიმინაციის მსხვერპლნი აღმოჩნდებიან. სახელმწიფოს პოლიტიკაც ამ მიმართულებით არ არის თანმიმდევრული, სტრატეგიულად და ტაქტიკურად კარგად გააზრებული. ერთეული შემთხვევების გარდა, არ ჩანს კანონის იმპლემენტაციის მიმართულებით კონკრეტული ნაბიჯების გადადგმისა და დარღვევებზე რეაგირების პოლიტიკური ნება. საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველს განცხადებით მიმართა ადამიანის უფლებების სწავლების და მონიტორინგის ცენტრმა თბილისის 158-ე საჯარო სკოლაში რელიგიური ნეიტრალიტეტის დარღვევისა დისკრიმინაციული მოპყრობის და მუსლიმი ნიშნების მოსწავლეების არსებობის შესახებ. მიმართ სავარაუდო სკოლაში სწავლობენ სხვადასხვა ეთნიკური და რელიგიური ჯგუფების წარმომადგენელი მოსწავლეები, მათ შორის დიდია მუსლიმი მოსწავლეების რაოდენობა. EMC-ის განცხადებით, სკოლაში ირღვევა ზოგადი განათლების შესახებ კანონის მოთხოვნები, კერძოდ არ არის რელიგიურად ნეიტრალური გარემო, არააკადემიური მიზნით ადგილი აქვს რელიგიური ატრიბუტების ხშირ გამოყენებას, ხდება მოსწავლეების, მათ შორის მუსლიმი მოსწავლეების, ჩაბმა რელიგიურ რიტუალებში, ადგილი აქვს მასწავლებლების მოპყრობა მუსლიმი მოსწავლეების მიმართ. 701 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მხრიდან განსხვავებული სახალხო დამცველმა 158-ე საჯარო სკოლიდან გამოითხოვა მოსწავლეთა სრული სია, ასევე ინფორმაცია 2014-2015 წლებში სკოლის მიერ განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ. სკოლის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით, 2014 წელს ორჯერ მოხდა პირველკლასელთა დალოცვა ვაშლიჯვრის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარში. ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრის მიმართვის საფუძველზე, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს შიდა აუდიტის დეპარტამენტმა გამოითხოვა ინფორმაცია და ახსნა-განმარტებები 158-ე საჯარო სკოლიდან. დეპარტამენტის მიერ მომზადებული დასკვნის თანახმად, სკოლის სამასწავლებლოში მოწყობილია რელიგიური კუთხე, ხოლო 13 საკლასო ოთახში განთავსებულია რელიგიური სიმბოლოები. შესაბამისად, დარღვეულია ზოგადი განათლების შესახებ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის მე-3 პუნქტი, რომლის თანახმად, სკოლის ტერიტორიაზე რელიგიური სიმბოლოების განთავსება არ უნდა ემსახურებოდეს არააკადემიურ მიზნებს. EMC საკუთარ გაცხადებაში მიუთითებს, რომ მასწავლებლები გაკვეთილებს საკმევლის ანთებით იწყებენ, ხოლო მუსიკის გაკვეთილებზე ყველა მოსწავლეს ასწავლიან მართლმადიდებლურ გალობას. შიდა აუდიტის დეპარტამენტის დასკვნის თანახმად, დირექტორის მოვალეობის შემსრულებლის განმარტებით, წელიწადში ერთხელ ან ორჯერ გამოვლინდა შემთხვევა, როდესაც საგაკვეთილო პროცესის დაწყებამდე, პედაგოგთა ერთობლივი სურვილითა და თანხმობით, მუსიკის მასწავლებელმა სამასწავლებლოში ხატებთან აკმია საკმეველი, რასაც მოსწავლეები და მშობლები არ შესწრებიან. მისივე განმარტებით, მუსიკის მასწავლებლები მოსწავლეებს ასწავლიან მხოლოდ გრიფირებული სახელმძღვანელოებით გათვალისწინებულ საგალობლებს. პირველკლასელთა საერთო დალოცვაზე წაყვანასთან დაკავშირებით, დასკვნაში მითითებულია სკოლის დირექტორის განმარტება, რომ დასალოცად ბავშვების ეკლესიაში წაიყვანეს მშობლების თხოვნით, რომ მუსლიმი მოსწავლეები ტაძრის გარეთ არ იცდიდნენ, ისინი შევიდნენ ტაძარში, დაანთეს სანთელი და მიიღეს სეფისკვერი, მაგრამ ჯვრის მთხვევისგან თავი შეიკავეს. მისი განმარტებით, ყოველივე ზემოაღნიშნული მუსლიმი მოსწავლეების სურვილით მოხდა. გარდა ამისა, დირექტორის მოვალეობის შემსრულებლის განმარტების თანახმად, 2014 წლის 17 დეკემბერს, ბარბარობის დღესასწაულზე, სკოლის ყველა თანამშრომლის სურვილის საფუძველზე, საგაკვეთილო მართლმადიდებელი მოძღვარი, პროცესის რომელმაც დასრულების აკურთხა შემდეგ სკოლის სკოლაში შენობა და მივიდა დალოცა პედაგოგები, რაშიც ყველა თანამშრომელმა მიიღო მონაწილეობა. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროის შიდა აუდიტის დეპარტამენტის 158-ე საჯარო სკოლაში ჩატარებული შემოწმების შესახებ დასკვნაში მითითებულია, რომ სკოლას მიეცა მითითება მოეხდინა რეაგირება დასკვნაში გამოვლენილ დარღვევებზე და წარმოედგინა ანგარიში განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ 1 თვის ვადაში. ამასთან აღნიშნულია, რომ დასკვნა და საქმის მასალები უნდა გადასცემოდა სამართალდამცავ ორგანოს. 702 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის ოფისმა წერილით მიმართა განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს და მოითხოვა ინფორმაცია, თუ რა რეაგირება მოჰყვა შიდა აუდიტის დეპარტამენტის მიერ მიცემულ მითითებას. როგორც სამინისტროს 2016 წლის 25 იანვრის წერლით გვეცნობა, შიდა აუდიტის დეპარტამენტისთვის #158-ე საჯარო სკოლის მიერ გაგზავნილი ანგარიშის თანახმად, სკოლა გაითვალისწინებს და უზრუნველყოფს კანონით გათვალისწინებულ ყველა მოთხოვნას. ასევე, ანგარიშში ნათქვამია, რომ შემდგომ, მსგავსი ფაქტების თავიდან აცილების მიზნით, სკოლის თანამშრომლებს მიეცათ მითითებები და განემარტათ, რომ სკოლა უნდა იყოს თავისუფალი რელიგიური გავლენისგან. 2015 წლის მაისში ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრმა კვლავ მიმართა საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს და მოითხოვა რეაგირება მათ მიერ საჯარო სკოლებში ჩატარებული კვლევის შედეგად აღმოჩენილ დარღვევევბზე. კერძოდ, EMC, სპეციალურად შედგენილი კითხვარებით, შეეცადა თბილისი, გორის და ბათუმის რამდენიმე პროზელიტიზმის, საჯარო სკოლაში ინდოქტრინაციის და რელიგიური რელიგიური ნიშნით დისკრიმინაციის, ნეიტრალიტეტის დარღვევის ფაქტების გამოვლენას. გამოკითხვის შედეგებში EMC, გამოკითხული პირებისგან (მოსწავლეებთან პირდაპირი ნათესაური ან სხვაგვარი კავშირის მქონე პირები) მიღებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, კონკრეტულ სკოლებში მიუთითებს პროზელიტიზმის პრობლემის მასწავლებლების შეუწყნარებელ დამოკიდებულებაზე არადომინანტური არსებობაზე, რელიგიური ჯგუფებს რელიგიური მიკუთვნებული მოსწავლეების მიმართ, სასკოლო სივრცეში ატრიბუტიკის არააკადემიური მიზნებით გამოყენებაზე და სხვ. სახალხო დამცველის ოფისმა საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროდან გამოითხოვა ინფორმაცია, თუ რა რეაგირება მოჰყვა EMC-ის მიერ მიწოდებულ ამ ინფორმაციას. სახალხო დამცველს განათლების სამინისტროს 2015 წლის 13 ოქტომბრის წერილით ეცნობა, რომ ზოგადი განათლების მართვისა და განვითარების დეპარტამენტის მონიტორინგისა და კოორდინაციის სამმართველოს თანამშრომლებმა 2015 წლის 3 და 5 ივნისს თბილისის ხუთ და ქ. გორის ორ საჯარო სკოლაში განახორციელეს მონიტორინგი და ამ სკოლებში განათლების შესახებ კანონის მოთხოვნათა დარღვევის ფაქტები არ გამოვლენილა. საკულტო ნაგებობების მშენებლობასა და ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული წინააღმდეგობები პრობლემურ საკითხად რჩება რელიგიური უმცირესობების საკულტო თუ სხვა ტიპის ნაგებობების მშენებლობასა და ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული წინააღმდეგობები, რომლებსაც ისინი, როგორც წესი, 703 მშენებლობის ნებართვის გაცემაზე პასუხისმგებელი საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მხრიდან აწყდებიან. მუნიციპალიტეტები, ზოგ შემთხვევაში, დაუსაბუთებლად არ გასცემენ სამშენებლო ნებართვას ან სხვა და სხვა ფორმით პროცესი ჭიანურდება და დაბრკოლებებს აწყდება. ამგვარი პრაქტიკა, სავარაუდოდ, რელიგიური მოტივით არის განპირობებული, რასაც ხშირად, წინ უძღვის მართლმადიდებელი სასულიერო პირებისა და მრევლის პროტესტი, რომლებიც ამა თუ იმ რელიგიური გაერთიანების საკულტო ნაგებობის მშენებლობას აქტიურად ეწინააღმდეგებიან. ასევე, დამკვიდრებულ პრაქტიკად იქცა ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მხრიდან რელიგიურ უმცირესობათა გაერთიანებებისთვის მშენებლობის დაწყების ან გაგრძელების მიზნით ალტერნატიული ადგილის შეთავაზება. საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველი სწავლობდა სამ შემთხვევას, რომლებიც რელიგიურ გაერთიანებების საკულტო/რელიგიური ნაგებობების მშენებლობისთვის ამა თუ იმ ფორმით ხელის შეშლას უკავშირდება. თერჯოლა - იეჰოვას მოწმეთა ქრისტიანული ორგანიზაცია იეჰოვას მოწმეთა ქრისტიანული ორგანიზაცია თერჯოლის მუნიციპალიტეტში 2014 წლიდან ვერ ახერხებს მშენებლობის დაწყებას. არარეგისტრირებულ კავშირ „თერჯოლას“, რომლის წარმომადგენლები იეჰოვას მოწმეთა რელიგიური გაერთიანების წევრები არიან, 2014 წლის 3 ივნისს თერჯოლის მუნიციპალიტეტის საკრებულომ კანონის მოთხოვნათა დარღვევით შეუჩერა იმავე წლის 19 თებერვალის ბრძანებით გაცემული მშენებლობის ნებართვა. ნებართვის შეჩერების ბრძანებას საფუძვლად დაედო მეზობლის განცხადება, რომლის მტკიცებით, იეჰოვას მოწმეთა მშენებლობა საფრთხეს უქმნიდა მის საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთს. მიუხედავად წარმოდგენილი ორი საინჟინრო-გეოლოგიური დასკვნისა, რომლის თანახმად მშენებლობა მეზობლის საცხოვრებელ სახლზე ზეგავლენას ვერ მოახდენდა და მის მდგრადობას საფრთხეს არ შეუქმნიდა, მუნიციპალიტეტმა ამ შემთხვევაშიც დაარღვია ადმინისტრაციული კანონმდებლობა და მშენებლობის გაგრძელების ნებართვა არ გასცა . 955 აღსანიშნავია, რომ თერჯოლის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2014 წლის 3 ივნისის ბრძანებას მშენებლობის ნებართვის შეჩერების თაობაზე წინ უძღოდა ადგილობრივი მართლმადიდებელი სასულიერო პირებისა და მრევლის საპროტესტო გამოსვლები, რამაც, სავარაუდოდ, გავლენა იქონია საკრებულოს გადაწყვეტილებაზე. ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილებით არაეგისტრირებულ კავშირ „თერჯოლას“ სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და თერჯოლის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს დაევალა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი 955 იხ. სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf 704 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქტის გამოცემა 2014 წლის 19 თებერვლის მშენებლობის სანებართვო მოწმობის მოქმედების ვადის გაგრძელების თაობაზე; ხოლო სასარჩელო მოთხოვნა მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ სასამართლომ არ დააკმაყოფილა. რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება გასაჩივრდა სააპელაციო სასამართლოში. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2015 წლის 16 ივლისის გადაწყვეტილებით, თერჯოლის მუნიციპალიტეტის გამგეობას არარეგისტრირებულ კავშირ „თერჯოლას“ სასარგებლოდ დაეკისრა მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურება 1420 ლარის ოდენობით. საქმეზე, საანგარიშო პერიოდში, დავა საქართველოს უზენაეს სასამართლოში გაგრძელდა. კერძოდ, აღნიშნული გადაწყვეტილება ორივე მხარის მიერ გასაჩივრდა საკასაციო წესით. იეჰოვას მოწმეთა რელიგიური გაერთიანების მოთხოვნაა თერჯოლაში განვითარებულ მოვლენებთან დაკავშირებით დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენა და ამის საფუძველზე მუნიციპალიტეტისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება. საქმეში წარმოდგენილი დოკუმენტაციის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ 956 თერჯოლის მუნიციპალიტეტის გამგეობის საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნა ცნობილი. შესაბამისად, კანონიერ ძალაში შევიდა ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება957 მშენებლობის სანებართვო მოწმობის მოქმედების ვადის გაგრძელების, ხოლო ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, 958 ზიანის ანაზღაურების ნაწილში. რაც შეეხება დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენას, აღნიშნულთან დაკავშირებით საანგარიშო პერიოდში სასამართლოს გადაწყვეტილება არ მიუღია. რუსთავი - კათოლიკე ეკლესია ლათინ კათოლიკეთა კავკასიის რეგისტრირებულ მიწის ნაკვეთზე 959 სამოციქულო ადმინისტრაციამ მის საკუთრებაში საკულტო ნაგებობის მშენებლობის ნებართვის გაცემის თხოვნით, 2013 წლის 16 აპრილს, ქ.რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიას მიმართა. მითითებული მოთხოვნის საფუძველზე, ქ.რუსთავის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს თავმჯდომარის 2013 წლის 21 მაისის N4992 ბრძანებით, საპროექტო მიწის ნაკვეთზე საკულტო ნაგებობის მშენებლობის მიზნით განისაზღვრა მიწის ნაკვეთის სამშენებლოდ გამოყენების პირობები. მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, მშენებლობის ნებართვის გაცემის პირველი სტადიით გათვალისწინებული აქტის გაცემის შემდეგ, ლათინ კათოლიკეთა კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრაციამ ქ.რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიას მშენებლობის ნებართვის გამარტივებული წესით გაცემის თხოვნით 2013 წლის 26 ივლისს მიმართა. კანონით დადგენილ ვადაში ადმინისტრაციულმა ორგანომ არ გამოსცა მშენებლობის ნებართვის ან მშენებლობის ნებართვის გაცემაზე უარის თქმის შესახებ 956 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2016 წლის 10 თებერვლის განჩინება. ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილება. 958 ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2015 წლის 16 ივლისის გადაწყვეტილება. 959 მდებარე ქ.რუსთავში, მე-9 მ/რ–ში, თოდრიას მე-2 ჩიხის მიმდებარე ტერიტორიაზე; ს/კ 02.04.02.179. 957 705 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი. აღნიშნულის გამო, სსიპ ლათინ კათოლიკეთა კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრაციამ ადმინისტრაციული ორგანოსთვის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გაცემის დავალდებულების მოთხოვნით რუსთავის საქალაქო სასამართლოს მიმართა. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2014 წლის 7 ივლისის გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელის მოთხოვნა მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ მშენებლობის ნებართვის მაძიებელს ნებართვის გაცემისათვის დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ, თავად არ მოუთხოვია სანებართვო მოწმობის გაცემა. თუმცა ამავე სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მშენებლობის ნებართვა ჩაითვალა გაცემულად „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის N57 დადგენილების 54ე მუხლის მე-7 პუნქტის შესაბამისად. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სსიპ ლათინ კათოლიკეთა კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრაციამ ქ.რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიას სანებართვო მოწმობის გაცემის თაობაზე 2015 წლის 24 სექტემბერს მიმართა. მიუხედავად ამისა, ქ.რუსთავის მერიას არ გაუცია სანებართვო მოწმობა. საკითხის შესწავლის მიზნით, 2015 წლის 29 დეკმებერს სახალხო დამცველის აპარატმა წერილით მიმართა ქ. რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიას და მოითხოვა ინფორმაცია, თუ რა ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებების გათვალისწინებით არ გაიცა სანებართვო მოწმობა. რუსთავის მერის 2016 წლის 11 იანვრის პასუხით გვეცნობა, რომ ლათინ კათოლიკეთა კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრაციის მიწის ნაკვეთი, „თვითმმართველი ქალაქ რუსთავის ტერიტორიის გამოყენებისა და განაშენიანების რეგულირების წესების დამტკიცების შესახებ“ ქალაქ რუსთავის საკრებულოს 2011 წლის 11 მარტის #70 დადგენილების თანახმად, მდებარეობს საცხოვრებელ ზონა 5-ში. იმავე დადგენილების მიხედვით, საცხოვრებელ ზონა 5-ში განაშენიანების დომინირებულ სახეობას შეადგენს საცხოვრებელი სახლები, თუმცა სპეციალური ზონალური შეთანხმებით შესაძლებელი იყო სხვა ობიექტების განთავსებაც, მათ შორის საკულტო ნაგებობების. მიუხედავად ზემოთქმულისა, რუსთავის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2013 წლის 21 მაისის #4992 ბრძანებით „ლათინ კათოლიკეთა კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრაციის“ სახელზე დადგინა მიწის ნაკვეთის სამშენებლოდ გამოყენების პირობები, რაც მშენებლობის ნებართვის გაცემის პირველი სტადიას წარმოადგენს. ამასთან დაკავშირებით, ქ. რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერის წერილში ნათქვამია, რომ ვინაიდან კათოლიკურ ეკლესიასთან არ დადებულა სპეციალური ზონალური შეთანხმება, საკულტონაგებობის საცხოვრებელ ზონა 5ში გაცემასთან დაკავშირებით, მშენებლობის პირველი ეტაპის ბრძანების გამოცემისას მათი მხრიდან დაირღვა გამოცემის წესი და არ არსებობდა პირველი ეტაპით მშენებლობის ნებართვის გაცემის საფუძველი. დამატებით უნდა ითქვას, რომ ქალაქ რუსთავის საკრებულოს 2014 წლის 25 ივნისის #226 დადგენილების 20 მუხლი საცხოვრებელ ზონა #5-ში რელიგიური ნაგებობის მშენებლობის განხორციელებას დღესდღეობითაც დაუშვებლად მიიჩნევს. . 706 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქმეში არსებული დოკუმენტაციით, რუსთავში ეკლესიის მშენებლობის საკითხს აპროტესტებდნენ ადგილობრივი მართლმადიდებელი სასულიერო პირები და მრევლი. მოსახლეობის წერილობით მიმართვასთან 960 დაკავშირებით, 2014 წლის 12 დეკემბერს რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიაში ჩატარდა განხილვა, რომელსაც მართლმადიდებელი ეკლესიის ათეულობით წარმომადგენელი ესწრებოდა. შეხვედრაზე მყოფი კათოლიკე ეკლესიის წარმომადგენლების ინფორმაციით, დამსწრე მართლმადიდებელი პირები და ასევე საკრებულოს ზოგიერთი წარმომადგენელი მათ მიმართ იჩენდა შეუწყნარებელ დამოკიდებულებას. ასევე, საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ 2015 წლის ივლისში კათოლიკე ეკლესიის წარმომადგენლებს შეხვდა ქვემო ქართლის გუბერნატორი. შეხვედრას რუსთავის მერიც ესწრებოდა, რომელმაც კათოლიკე ეკლესიას მშნებელობისთვის მუნიციპალიტეტის საკუთრებაში ალტერნატიული მიწის ნაკვეთი შესთავაზა. კათოლიკე ეკლესიის წარმომადგენლების თქმით, შეთავაზებული ტერიტორია იყო პერიფერიულ და რთულად მისადგომ ადგილას. მათ უარი განაცხადეს შეთავაზებაზე. 2015 წლის 13 ნოემბერს „ლათინ კათოლიკეთა კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრაციის“ ინტერესების დასაცავად „ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრმა“ რუსთავის მუნიცილაპიტეტის მერიის წინააღმდეგ რუსთავის საქალაქო სასამართლოში ადმინისტრაციული სარჩელი შეიტანა. მოსარჩელე მერიის მიერ რუსთავში კათოლიკე ეკლესიის მშენებლობისთვის მოწმობის გაცემაზე დაუსაბუთებელ უარს ასაჩვრებს და უთითებს, რომ უარი განპირობებულია რელიგიური ნიშნით დისკრიმინაციული მიდგომით. აღნიშნულ საქმესთან დაკავშირებით, 2016 წლის თებერვალში სახალხო დამცველმა რუსთავის საქალაქო სასამართლოს სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება წარუდგინა. თბილისი - „პენსილვანიის საგუშაგო კოშკის ბიბლიისა და ტრაქტატების საზოგადოების ფილიალი საქართველოში“ აქართველოს სახალხო დამცველს განცხადებებით „პენსილვანიის საგუშაგო კოშკის ბიბლიისა და ტრაქტატების საზოგადოების ფილიალი საქართველოში“ წარმომადგენელმა, ჯ. შ-მ მიმართა. განცხადების თანახმად, „პენსილვანიის საგუშაგო კოშკის ბიბლიისა და ტრაქტატების საზოგადოების ფილიალი საქართველოში“ საკუთრების უფლებით ფლობს მიწის ნაკვეთს, რომელზეც 2011 წლის 22 მარტის ბრძანებით შეთანხმებული პროექტის საფუძველზე აშენდა შენობა-ნაგებობა და ღობის კონსტრუქცია და მიღებულ იქნა ექსპლუატაციაში. 960 კათოლიკური ეკლესიის მშენებლობის დაუშვებლობის მოთხოვნით ადგილობრივმა მოსახლეობამ ქ. რუსთავის მერს 2014 წლის 26 ნოემბერს მიმართა. 707 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განცხადების თანახმად, ღობის კონსტრუქციის ნაწილი არ შეესაბამებოდა პროექტით გათვალისწინებულ მოთხოვნებს. აქედან გამოდინარე, „პენსილვანიის საგუშაგო კოშკის ბიბლიისა და ტრაქტატების საზოგადოების ფილიალი საქართველოში“ წარმომადგენლებმა გადაწყვიტეს ღობის კონსტრუქციის პროექტთან შესაბამისობაში მოყვანა, რის შესახებაც თბილისის მერიას 2015 წლის 9 სექტემბერს წერილობით შეატყობინეს, ხოლო სამუშაოები ამავე წლის 11 სექტემბერს დაიწყეს. საქმეში წარმოდგენილი დოკუმენტაციიდან ირკვევა, რომ თბილისის ზედამხედველობის საქალაქო სამსახურმა ორგანიზაციას 2015 წლის 15 სექტემბერს მისცა მითითება, უნებართვო მშენებლობის განხორციელების გამო. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიამ „პენსილვანიის საგუშაგო კოშკის ბიბლიისა და ტრაქტატების საზოგადოების ფილიალს საქართველოში“ 2015 წლის 22 სექტემბერს იგივე საფუძვლით მისცა მეორე მითითება. თბილისის ზედამხედველობის საქალაქო სამსახურის მიერ გაცემულ მითითებაზე წარმოება შეწყდა დარღვევის აღმოფხვრის საფუძვლით, ხოლო N000497 საქმეზე, ქ. თბილისის მერიის ზედამხედველობის საქალაქო სამსახურის მიერ მიღებული იქნა გადაწყვეტილება „პენსილვანიის (აშშ) საგუშაგო კოშკის, ბიბლიისა და ტრაქტატების საზოგადოების ფილიალი საქართველოში“ ადმინისტრაციულ სამართალდამრღვევად ცნობის თაობაზე და გამოყენებული იქნა სახდელის სახით ჯარიმის დაკისრება, 8 000 (რვა ათასი) ლარის ოდენობით. აღნიშნული გადაწყვეტილება დაინტერესებული მხარის მიერ გასაჩივრებულია ადმინისტრაციული წესით. რეკომენდაციები საქართველოს მთავარ პროკურატურას: • გამოიძიოს ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭელასა და მოხეში, ასევე ქობულეთის მუნიციპალიტეტში მუსლიმთა უფლებების დარღვევის ფაქტები, რაც ცალკეულ შემთხვევებში სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენელთა მხრიდან ძალის გამოყენების და/ან მოვალეობის არაჯეროვან შესრულებაში გამოიხატა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს; საქართველოს მთავარ პროკურატურას: • 2012-2014 წლებში მუსლიმი მოსახლეობის წინააღმდეგ სოფელ ნიგვზიანში, წინწყაროსში, სამთაწყაროში და ქობულეთში განხორციელებულ იმ ქმედებებზე, რომლებშიც სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნები იკვეთება, წარიმართოს ეფექტური გამოძიება და დროულად მოხდეს შემაჯამებელი გადაწყვეტილების მიღება 708 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • შინაგან საქმეთა სამინისტროს და პროკურატურის თანამშრომლებისთვის საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და სახალხო დამცველის ჩართულობით ჩატარდეს კვალიფიციური ტრენინგები რელიგიის თავისუფლების, თანასწორუფლებიანობის დაცვის საკითხებზე სეკულარიზმის და საქართველოს მთავრობას: • მიიღოს ქმედითი და ეფექტური ზომები ქვეყანაში რელიგიური ტოლერანტობის კულტურის ამაღლებისთვის, განსაკუთრებით საჯარო მოხელეებისა და გადაწყვეტილების მიმღები პირების ცნობიერების ასამაღლებლად • შეიქმნას ე.წ. რესტიტუციის საკითხთა შემსწავლელი კომისია, რომელშიც ჩართულები იქნებიან სახალხო დამცველი, რელიგიური და არასამთავრობო ორგანიზაციები საქართველოს პარლამენტს; საქართველოს მთავრობას • საბჭოთა პერიოდში კომპენსაციის რელიგიური საკითხი გადაიჭრას გაერთიანებებისთვის სხვა რელიგიური მიყენებული ზიანის გაერთიანებებისთვისაც, სამართლიანი და არადისკრიმინაციული გზით • აღმოიფხვრას უთანასწორო საგადასახადო რეჟიმი, რომლის მიხედვით სხვა რელიგიური გაერთიანებები მართლმადიდებელი ეკლესიისგან განსხვავებული წესით იბეგრებიან საქართველოს პარლამენტსა და საქართველოს მთავარ პროკურატურას: • რელიგიური სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების შემთხვევაში საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 187–ე მუხლის (ნივთის დაზიანება ან განადგურება) გამოყენება ავლენს საგამოძიებო ორგანოების პრაქტიკის ცვლილების ან სისხლის სამართლის კოდექსში შესაბამისი ცვლილებების შეტანის საჭიროებას. კერძოდ, სიძულვილის მოტივის არსებობისას ზიანის ოდენობა აღარ უნდა იყოს განმსაზღვრელი ფაქტორი ქმედების სისხლის მიჩნევისათვის. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს 709 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამართლის დანაშაულად • შეიქმნას სპეციალური მონიტორინგისა და რეაგირების ჯგუფი, რომელიც საჯარო სკოლებში ზოგადი განათლების შესახებ საქართველოს კანონის მოთხოვნათა იმპლემენტაციას გაუწევს მონიტორინგს და დარღვევის აღმოჩენის შემთხვევაში, მოახდენს სათანადო რეაგირებას • სამინისტრომ, სახალხო დამცველის, სახალხო დამცველთან არსებული რელიგიათა საბჭოს და არასამთავრობო ორგანიზაციების ჩართულობით, შეიმუშაოს საგანგებო სამოქმედო გეგმა სკოლებში რელიგიური ტოლერანტობის კულტურის დამკვიდრებისთვის. 710 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნეიტრალიტეტის დაცვისა და ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვა და სამოქალაქო ინტეგრაცია სამოქალაქო ინტეგრაციის სფეროში განხორციელებული პროგრამების ეფექტიანობა და ეროვნული უმცირესობების უფლებების სრულფასოვანი დაცვა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. ამ სფეროში არსებული პრობლემები სიღრმისეული და მრავალმხრივია, ისინი ათწლეულების განმავლობაში დაგროვდა. მათი გადაჭრის ხელშეწყობის მიზნით სახელმწიფო ახორციელებდა სხვადასხვა პროგრამას – 2009-2014 წლებში შემწყნარებლობისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის ეროვნული კონცეფციითა და სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული საქმიანობა ხორციელდებოდა. ამ კონცეფციის მოქმედების ვადის ამოწურვის შემდეგ, 2015 წლის 17 აგვისტოს სახელმწიფომ – საქართველოს მთავრობამ მიიღო ახალი დოკუმენტი – სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის სახელმწიფო სტრატეგია და 2015–2020 წლების სამოქმედო გეგმა. სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშეწყობის მიზნით 2015 წლის განმავლობაში განხორციელდა სხვადასხვა პროგრამა განათლების, კულტურის, მედიისა და მოსახლეობის ინფორმირების, სახელმწიფო ენის შესწავლის ხელშეწყობის, მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების იდენტიფიკაციის დაცვისა და სხვა მიმართულებებით, მაგრამ ზემოთ აღნიშნული მიმართულებებით უმცირესობების გამოწვევები, რაც და ასევე ჩართულობის გადაწყვეტილების და სხვა მიღების საკითხებთან პროცესში დაკავშირებით ეროვნული კვლავ რჩება მოითხოვს მეტ ყურადღებასა და სიღრმისეულ მიდგომას. აღნიშნული გამოწვევები არაერთხელ იყო ხაზგასმული სახალხო დამცველის 2012-2015 წლებისა და უფრო ადრეული პერიოდის საპარლამენტო მოხსენებებში, ასევე შემწყნარებლობისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის ეროვნული კონცეფციისა და სამოქმედო გეგმის მონიტორინგის შედეგებში. 2015 წელს ევროპულმა კომისიამ რასიზმისა და შეუწყნარებლობის წინააღმდეგ (ECRI) საქართველოში უმცირესობათა მდგომარეობის შესახებ ანგარიში გამოაქვეყნა 961. მნიშვნელოვანია, რომ ECRI-ს 2015 წლის ანგარიშის შეფასებებისა და რეკომენდაციების ნაწილი მოიცავს იმ საკითხებს, რომლებიც არაერთხელ იყო აღნიშნული სახალხო დამცველის 2012–2014 წლებისა და წინამდებარე საპარლამენტო ანგარიშებში. 961 ევროპული კომისია რასიზმისა და შეუწყნარებლობის წინააღმდეგ (ECRI) არის ევროპის საბჭოს მიერ დაარსებული ორგანო, რომელიც ევროპის საბჭოს მასშტაბით ახორციელებს ადამიანის უფლებების დაცვის, კერძოდ კი რასიზმისა და შეუწყნარებლობის საკითხების მონიტორინგს, აფასებს წევრ სახელმწიფოებში არსებულ მდგომარეობას და სირთულეების დაძლევის მიზნით წარადგენს რეკომენდაციებს. ECRI პერიოდულ მონიტორინგს საქართველოშიც ახორციელებს. 711 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ECRI-ს 2015 წლის ანგარიშში ყურადღება მახვილდება შემდეგ საკითხებზე: 2009-2014 წლების შემწყნარებლობისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის ეროვნული კონცეფცია და სამოქმედო გეგმა; ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთათვის ქართული ენის ცოდნის გაუმჯობესების საჭიროება; სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამების არასაკმარისი მასშტაბები და სწავლების შედარებით დაბალი დონე; ეროვნული უმცირესობების სკოლებისთვის სახელმძღვანელოების თარგმნისა და ბილინგვური სახელმძღვანელოების ეფექტიანობის საკითხი. ECRI პრობლემურ თემად გამოყოფს მედიის სფეროს, კერძოდ ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ეროვნული უმცირესობებით დასახლებული რეგიონების „არასაკმარის ინფორმირებას“ და ასევე პრობლემურად აფასებს იმას, რომ ეროვნული უმცირესობებით დასახლებული რეგიონების მოსახლეობა ინფორმაციას ძირითადად მეზობელი სახელმწიფოებიდან იღებს. რეკომენდაციების ნაწილში ECRI რეკომენდაციას აძლევს საქართველოს ხელისუფლებას, გაძლიერდეს ინტეგრაციის პროცესი შემდეგი გზებით: 1. უმცირესობათა განათლების დონის გაზრდა, განსაკუთრებით სახელმძღვანელოების გაუმჯობესება; ქართული ენის, როგორც მეორე ენის, მასწავლებელთა რიცხვის გაზრდა და პროფესიული ტრენინგების გაფართოება; უმცირესობებისთვის სოციალურ სერვისებზე ინფორმაციის მისაწოდებლად პროპაგანდისტული აქტივობების მომატება; საჯარო მაუწყებლობის პროგრამების რიცხვის გაზრდა უმცირესობების ენაზე და მათი ხარისხის გაუმჯობესება. ECRI-ს მოხსენებაში გადმოცემული აღნიშნული საკითხები სახალხო დამცველისა და სახალხო დამცველთან არსებული ეროვნულ უმცირესობათა საბჭოს ანგარიშებში რეგულარულად იყო ასახული, მაგრამ სამწუხაროდ მათ დღემდე არ მიექცა ჯეროვანი ყურადღება. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით პრობლემურია ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ეროვნული უმცირესობებისთვის ინფორმაციის მიწოდების სისტემა, რისი გაუმჯობესებისთვისაც არანაირი პრაქტიკული ძვრები განვლილ წლებში არ მომხდარა. ძალზე მნიშვნელოვანია, რომ ECRI-მ თავის ანგარიშში ასახა ჩვენი ქვეყნისთვის ასე საყურადღებო საკითხები. სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესის ხელშეწყობისა და ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით სასურველია, რომ შესაბამისმა სახელმწიფო უწყებებმა მეტი ყურადღება დაუთმონ ეროვნული უმცირესობების საკითხებზე, როგორც საერთაშორისო, ასევე ადგილობრივი ორგანიზაციების მიერ გამოთქმულ მოსაზრებებსა და რეკომენდაციებს. 1. ეროვნული უმცირესობების კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებისა და განვითარების შესახებ ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშეწყობის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია კულტურული უფლებების სრულფასოვანი დაცვა და 712 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეალიზება. საქართველოს კონსტიტუციით, კანონმდებლობითა და საქართველოს მიერ აღიარებული საერთაშორისო სამართლებრივი აქტებით ეროვნულ უმცირესობებს (ისევე როგორც საქართველოს ყველა მოქალაქეს) მნიშვნელოვანი უფლებები აქვთ მინიჭებული კულტურის შენარჩუნების, გამოხატვის, განვითარების, კულტურულ ცხოვრებაში მონაწილეობისა და კულტურის გავრცელების თვალსაზრისით (საქართველოს კონსტიტუცია 34-ე და 38-ე მუხლები, ევროპის საბჭოს ჩარჩო კონვენცია ეროვნული უმცირესობების დაცვის შესახებ მე-5 და მე-15 მუხლები, სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა საერთაშორისო პაქტი (27-ე მუხლი) და სხვა. საქართველოში ეროვნული უმცირესობების კულტურული მემკვიდრეობის დაცვისა და ინტეგრაციის ხელშეწყობის თვალსაზრისით მრავალი აქტივობა ხორციელდება, როგორც კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს, ასევე ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების ადგილობრივი თვითმმართველობების მიერ. ქვეყანაში შექმნილია და შემოქმედებით საქმიანობას ეწევა ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებისგან დაკომპლექტებული სიმღერისა და ცეკვის მრავალი ანსამბლი და ჯგუფი, რომელთა ნაწილი სახელმწიფო უწყებების ხელშეწყობით მოღვაწეობს. ამ სფეროში განხორციელებული მრავალი პროგრამის მიუხედავად, კვლავ რჩება გამოწვევები, რომელთაგან უნდა აღინიშნოს თბილისის სომხური და აზერბაიჯანული თეატრების რეაბილიტაციისა და სრულფასოვანი ამოქმედების, რეგიონებში – სოფლებსა და მუნიციპალიტეტებში კულტურის სახლების ამოქმედება-განვითარების, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა მატერიალური და არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის საკითხები. მთლიანობაში კვლავ გამოწვევად რჩება სამოქალაქო ინტეგრაციის სფეროში კულტურის დარგის როგორც ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიმართულების ეფექტიანი სარგებლობის თემა. თბილისის სომხური და აზერბაიჯანული თეატრების შენობების რეაბილიტაციისა და დასის ხელშეწყობის შესახებ აღნიშნულია სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში. ამ საკითხის შესახებ სახალხო დამცველს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტრომ აცნობა, რომ თბილისის პეტროს ადამიანის სომხური დრამატული თეატრის რეაბილიტაციისთვის საჭირო საპროექტო სამუშაოები 2016 წლის აპრილამდე დასრულდება, ხოლო სარეაბილიტაციო სამუშაოები 2016 წლის განმავლობაში დაიწყება. თბილისის ჰეიდარ ალიევის სახელობის აზერბაიჯანული თეატრის რეაბილიტაციის საკითხი ჯერ გადაუწყვეტელია, კულტურის სამინისტროს ინფორმაციით, აღნიშნული ფერხდება შენობის ავარიულობის, გამაგრებითი სარეაბილიტაციო სამუშაოების ჩატარების შეუძლებლობისა და სხვა მიზეზების გამო. უნდა აღინიშნოს, რომ კულტურის სფეროს მნიშვნელოვანი როლი ეკისრება სამოქალაქო ინტეგრაციის, 713 ეროვნებათშორისი ურთიერთობების საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხელშეწყობისა და ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვის თვალსაზრისით. სამწუხაროდ არსებული დიდი შესაძლებლობების მიუხედავად, კულტურის სფერო სათანადოდ არ არის ჩართული და მისი რესურსი სწორად არ გამოიყენება. სამოქალაქო ინტეგრაციისა და ეთნოსთაშორისი ურთიერთობების ხელშეწყობის მიზნით უფრო აქტიურად უნდა იქნას გამოყენებული კულტურის სფეროსა და მათ შორის, სომხური და აზერბაიჯანული თეატრების შემოქმედებითი რესურსები. მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაუმიანში არსებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები საქართველო მდიდარია კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებით, მათ შორის მრავლადაა ის ძეგლები, რომლებიც ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებშია და ის ძეგლები, რომლებიც ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელ ჩვენს თანამოქალაქეებს უკავშირდება. გასულ წლებში სახალხო დამცველმა და სახალხო დამცველთან არსებულმა ეროვნულ უმცირესობათა საბჭომ წარმოადგინა არაერთი რეკომენდაცია მეჩეთებისა და კულტურული მემკვიდრეობის სხვა ძეგლების საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში შეტანის, დაცვისა და რეაბილიტაციის შესახებ, რისი ნაწილიც შესრულდა სამინისტროს მიერ, მაგრამ რჩება მრავალი საკითხი, რომელიც კვლავ საჭიროებს ყურადღებას. მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელი შაუმიანი მე-19-მე-20 საუკუნეებში მნიშვნელოვანი ადმინისტრაციული და კულტურული ცენტრი იყო ქვემო ქართლში. ამ სოფელში არის მრავალი შენობა (მათ შორის, სომხური სკოლის ერთი ფლიგელი, სოფელ შაუმიანის ყოფილი კულტურის სახლი, ბიბლიოთეკა და ცნობილი ხელოვანის, ალექსანდრე მელიქ-ფაშაევის სახელობის მუზეუმი, მარანი, რომელიც სავარაუდოდ, მრავალ საუკუნეს ითვლის და სხვ.), რომელიც თავისი სიძველითა და არქიტექტურით იპყრობს ყურადღებას და, სავარაუდოდ, საჭიროებს საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში შეტანას. 2. განათლება და სახელმწიფო ენის სწავლა საქართველოში ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშეწყობის საკითხში დიდია განათლების სფეროს მნიშვნელობა. ეროვნული უმცირესობების განათლების უფლების რეალიზების საკითხი რეგულირდება საქართველოს კანონმდებლობითა და საერთაშორისო სამართლებრივი აქტებით, კერძოდ: ეროვნული უმცირესობების დაცვის შესახებ ჩარჩო კონვენციის (მე-12 და მე-14 მუხლები), 714 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ პაქტი (მე-13 მუხლი); ბავშვთა უფლებების დაცვის კონვენცია (მე-2 და 30-ე მუხლი); საქართველოს კანონები ზოგადი განათლების შესახებ, უმაღლესი განათლების შესახებ (მე-3 მუხლის „თ“ და „კ“ ქვეპუნქტები, მე-16 მუხლის „დ“ ქვეპუნქტი) და პროფესიული განათლების შესახებ. ასევე, განათლების სამინისტროს მიერ მიღებული შესაბამისი დოკუმენტებით განსაზღვრულია სახელმწიფოს ვალდებულება იზრუნოს ეროვნული უმცირესობების განათლებაზე. კანონმდებლობით განსაზღვრული ეს უფლებები რეალიზდება 2015 წლის 17 აგვისტოს საქართველოს მთავრობის მიერ მიღებული სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის სტრატეგიითა და სამოქმედო გეგმით. ბოლო წლებში ეროვნული უმცირესობებისთვის სახელმწიფო ენის სწავლების ხელშეწყობის თვალსაზრისით მრავალი მნიშვნელოვანი პროგრამა ხორციელდება და ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი პროგრესი და წინსვლა ფიქსირდება, მაგრამ ამავე დროს არის გამოწვევები, რომლებიც დროულ და ეფექტურ რეაგირებას საჭიროებს. ეროვნული უმცირესობების ენებზე სწავლების სკოლები საქართველოში ეროვნული უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში მრავალი სკოლა ფუნქციონირებს, რომლებშიც სწავლება ეროვნული უმცირესობების ენებზე მიმდინარეობს. 2012-2016 წლებში საქართველოში 120 აზერბაიჯანულენოვანი, 130 სომხურენოვანი და 57 რუსულენოვანი სკოლა და სექტორი ფუნქციონირებს. განათლების სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით, ამ სკოლებში რამდენიმე ათასი მოსწავლე სწავლობს და პედაგოგი არის დასაქმებული. ეროვნული უმცირესობების ენებზე სწავლების სკოლებისთვის ითარგმნა, გამოიცა და დარიგდა 631 635 ცალი სასკოლო სახელმძღვანელო. სასკოლო სახელმძღვანელოების დიდი ნაწილი თარგმნილია, რამდენიმე სახელმძღვანელო არის სათარგმნი. სასკოლო სახელმძღვანელოები ეროვნული უმცირესობების ენებზე სწავლების სკოლების სახელმძღვანელოების ნაწილი არის ორენოვანი, 30% არის ქართულ ენაზე, ხოლო 70% – უმცირესობების ენებზე. ორენოვანი სახელმძღვანელოების შემოღების ერთ-ერთი მიზანი იყო სახელმწიფო ენის სწავლების დონის გაუმჯობესება, როგორც მოსწავლეებში, ასევე, გარკვეულწილად, პედაგოგებში. სახალხო დამცველის აპარატის მონიტორინგის ჯგუფს მრავალი შეხვედრა ჰქონდა უმცირესობების ენებზე სწავლების სკოლების მასწავლებლებსა და მშობლებთან, რა დროსაც გამოიკვეთა, რომ იმ სკოლებში, რომლებშიც ასწავლის ორენოვანი (ქართულისა და სკოლაში სწავლების ენის მცოდნე) პედაგოგი ბილინგვურ სახელმძღვანელოებს პოზიტიურად აფასებენ, რადგანაც ორენოვანი პედაგოგისთვის არ არის რთული საგნის შინაარსის გაგება და ახსნა მოსწავლეებისთვის, ხოლო იქ, სადაც არ ჰყავთ ორენოვანი პედაგოგი, სასკოლო საგნის 715 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 30% ანუ ქართულად მოცემული ტექსტი ძირითადად გაუგებარი რჩება, როგორც მასწავლებლისთვის, ასევე მოსწავლისთვისაც. აღნიშნულის გამო უმეტეს შემთხვევაში მიუღწეველი რჩება, როგორც ქართული ენის გაძლიერებულად სწავლის, ასევე ზოგადად აკადემიური სასწავლო საგნის შესწავლის მიზანი, რადგანაც პედაგოგებისა და მოსწავლეების დიდი ნაწილი საგნის 30%-ს უბრალოდ ვერ იგებს ეს კი აქვეითებს სწავლების დონეს. აქვე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ქართული ენის ან ქართულის მცოდნე სხვა საგნების პედაგოგები პერიოდულად ეხმარებიან ორენოვანი სახელმძღვანელოებით სწავლების პედაგოგებსა და მოსწავლეებს, მაგრამ მხოლოდ ასეთი დახმარებით შეუძლებელია ამ პრობლემის სისტემური დაძლევა. აქედან გამომდინარე, ორენოვანი სახელმძღვანელოები, მხოლოდ იშვიათად – სკოლაში ორენოვანი პედაგოგის არსებობის შემთხვევაში – არის ეფექტური, სხვა შემთხვევაში მათი საშუალებით მოსწავლეები ვერ ითვისებენ ვერც ქართულ ენას და ვერც აკადემიურ საგანს. ამდენად, მნიშვნელოვანია, რომ გადაიხედოს ბილინგვური სახელმძღვანელოებისადმი მიდგომა. ერთერთ გამოსავლად შეიძლება მივიჩნიოთ, რომ გარდამავალ ეტაპზე სახელმძღვანელოებში მოცემული ქართული ტექსტი შესაბამისი უმცირესობის ენაზე ითარგმნოს, რაც მოსწავლეებს და მასწავლებლებს გაუადვილებს ტექსტის აღქმას. მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების მშობლიური ენის სწავლების შესახებ საქართველოში მცხოვრებ მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ნაწილს მშობლიური ენის შენარჩუნების პრობლემა აქვს. პრობლემის დაძლევის ერთ-ერთი ეფექტური საშუალებაა სასკოლო განათლების ფარგლებში მსურველებისთვის მშობლიური ენის შესწავლის შესაძლებლობის მიცემა. სახალხო დამცველის წინა წლების მოხსენებებში ეს საკითხი მრავალჯერ დაისვა და 2015 წელს განათლების სამინისტრომ გაითვალისწინა სახალხო დამცველის რეკომენდაცია, ჩამოყალიბდა სამუშაო ჯგუფი და გარკვეული სამუშაოების ჩატარების შემდეგ განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ დაამტკიცა მცირერიცხოვანი ეთნიკური უმცირესობების ენების სწავლების სტანდარტი. საკითხმა სამინისტროში გაიარა შესაბამისი სამართლებრივი პროცედურები, რის შედეგადაც სკოლებში 2015-2016 წლიდან შესაძლებელია მცირერიცხოვანი უმცირესობების ენების (ქურთული (კურმანჯი), ასურული, უდიური, ავარული (ხუნძური), ქისტური (ჩეჩნური) და ოსური ენების) სწავლება. ამ გადაწყვეტილებით განათლების სამინისტრომ ძალიან მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების მშობლიური ენისა და იდენტიფიკაციის შენარჩუნებაში. ქუთაისის ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლა სასკოლო განათლების მნიშვნელოვანია 716 ზ. გარდა, ჟვანიას სახელმწიფო სახელობის ენის სახელმწიფო საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სწავლების თვალსაზრისით ადმინისტრირების სკოლის რეგიონული ცენტრების მუშაობა. ქვეყნის მასშტაბით აღნიშნული ცენტრები ფუნქციონირებს ახალქალაქში, ნინოწმინდაში, ბოლნისში, დმანისში, მარნეულში, წალკაში, გარდაბანსა და ლამბალოში. ეს ცენტრები ხელს უწყობს საჯარო მოხელეების, ადგილობრივი თვითმართველობების სხვადასხვა ორგანიზაციაში მომუშავე პირების კვალიფიკაციის ამაღლებას და საშუალებას აძლევს მათ, შეისწავლონ სახელმწიფო ენა. 2015 წელს-2016-ის დასაწყისში, განათლების სამინისტროს მონაცემებით, ამ ცენტრებში 1400-ზე მეტი ადამიანი სწავლობდა. ამ პროგრამის ფარგლებში რეგიონულ ცენტრებთან მოქმედებს მობილური ჯგუფები, რომლებიც პერიოდულად გადიან სოფლებში და მსურველებისთვის იქ ატარებენ გაკვეთილებს. ამით ხელს უწყობენ სახელმწიფო ენის სწავლების სისტემის გავრცელებას, როგორც მუნიციპალურ ცენტრებში, ასევე სოფლებში, რაც ძალზე მნიშვნელოვანია, რადგან გასულ წლებში სასწავლო პროგრამები ძირითადად რაიონულ ცენტრებში ხორციელდებოდა და მსურველებს სოფლებში არ ჰქონდათ ენის შესწავლის შესაძლებლობა. გასულ წლებში სკოლა, უმთავრესად, საჯარო სექტორში დასაქმებულ ადამიანებზე იყო ორიენტირებული, რაც მრავალ მსურველს არ აძლევდა სწავლების პროცესში ჩართვის საშუალებას. ამ პრობლემის აღმოფხვრის აუცილებლობაზე და სოფლებში მცხოვრები ეროვნული უმცირესობებისთვის ქართული ენის შესწავლის შესაძლებლობის მიცემის საკითხზე სახალხო დამცველისა და სახალხო დამცველთან არსებული ეროვნულ უმცირესობათა საბჭოს არაერთ რეკომენდაციაში იყო საუბარი. 2015 წლის ბოლოს ზ. ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის დებულებაში შესული ცვლილებით, ამ ცენტრებში არა მხოლოდ საჯარო სექტორში დასაქმებულ ადამიანებს, არამედ ქვეყანაში ლეგალურად მყოფ ნებისმიერ პირს აქვს შესაძლებლობა, შეისწავლოს სახელმწიფო ენა. ამ სკოლაში სწავლების უფლების მიცემა მოსახლეობის ფართო სპექტრისთვის ძალზე მნიშვნელოვანია, რადგან ზრდასრულ მოქალაქეებს ეძლევათ სახელმწიფო ენის შესწავლის საშუალება. მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფო ენის შესწავლის მსურველებისთვის შეიქმნა ინფრასტრუქტურა, მატერიალურ-ტექნიკური და საგანმანათლებლო ბაზა, შეირჩა კადრები, მაგრამ ათწლეულების განმავლობაში სახელმწიფო ენის სწავლების თვალსაზრისით შექმნილი მდგომარეობის სრულფასოვანი გამოსწორებისთვის ეს ჯერ საკმარისი არ არის. განსაკუთრებით სოფლებში, სახელმწიფო ენის ფლობის თვალსაზრისით არსებული სირთულეების სიმძიმისა და სიღრმის გათვალისწინებით მასშტაბური ნაბიჯების გადადგმაა საჭირო. მნიშვნელოვანია, რომ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში კვლავ გაგრძელდეს და გაძლიერდეს სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამები (როგორც მუნიციპალურ ცენტრებში, ასევე სოფლებში). მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცოფის სომხურ-აზერბაიჯანული სკოლა 717 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მარნეულის რაიონის სოფელ ცოფში ფუნქციონირებს 9-წლიანი სკოლა, რომელშიც სწავლა სომხურ და აზერბაიჯანულ ენებზე მიმდინარეობს. ბოლო ათწლეულებში განვითარებული კონფლიქტების ფონზე, ერთი სკოლის ფარგლებში სომხურ-აზერბაიჯანული სკოლის არსებობა, გარკვეულწილად, უნიკალურად შეიძლება მივიჩნიოთ. ამჟამად სკოლის შენობა ამორტიზებულია, საჭიროებს სარემონტო სამუშაოებს და ასევე მატერიალური და ტექნიკური ბაზის განახლებას. საქართველოს უმაღლეს სასწავლებლებში ოსურენოვანი აბიტურიენტების ჩარიცხვის სისტემის თაობაზე „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში (2009 წლის 17 ნოემბერი) შესული ცვლილებების მიხედვით, დაწესდა გარკვეული შეღავათები ეროვნული უმცირესობების მიმართ. ამ ცვლილების თანახმად, უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სტუდენტების მიღება ხორციელდება ერთიანი ეროვნული გამოცდების მხოლოდ ზოგადი უნარების აზერბაიჯანულენოვანი, სომხურენოვანი, აფხაზურენოვანი და ოსურენოვანი ტესტების საფუძველზე. აღნიშნული საკანონმდებლო ნორმა წლების განმავლობაში წარმატებით მოქმედებს სომხურენოვანი და აზერბაიჯანულენოვანი, ასევე, ნაწილობრივ, აფხაზურენოვანი აბიტურიენტებისათვის, მაგრამ იგი არ მოქმედებდა ოსურენოვანი აბიტურიენტებისათვის სახალხო დამცველმა, სახალხო დამცველთან არსებულმა ეროვნულ უმცირესობათა საბჭომ და სახალხო დამცველთან არსებულმა ოსური ფორუმის წარმომადგენლებმა არაერთხელ დასვეს „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად ოსურენოვან აბიტურიენტებზე ე.წ. 1+4 სისტემის გავრცელების საკითხი. აღნიშნული საკითხის გადაწყვეტის მიზნით განათლების სამინისტროსთან და შეფასებისა და გამოცდების ეროვნულ ცენტრთან არაერთი შეხვედრა გაიმართა. განათლების სამინისტროსა და გამოცდების ეროვნული ცენტრის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებით, 2016 წლიდან ოსურენოვანი აბიტურიენტებისთვის შესაძლებელი გახდა უმაღლეს სასწავლებლებში შეღავათიანი სისტემით ჩარიცხვა. აღნიშნული ცვლილება დადებითად ფასდება და მან ოსურენოვან აბიტურიენტებს საქართველოს უნივერსიტეტებში ჩარიცხვის დამატებითი სტიმული და შესაძლებლობა უნდა მისცეს. ამ მნიშვნელოვანი და სასარგებლო ცვლილების მიღების შემდეგ სამწუხაროდ არ ჩატარდა შესაბამისი საინფორმაციო კამპანია ოსურენოვან მოსახლეობაში, რის გამოც ამ ეტაპზე, სავარაუდოდ, აბიტურიენტების ძალზე მცირე ნაწილი გამოთქვამს ქართულ უნივერსიტეტებში ჩაბარების სურვილს. სასურველია, სამომავლოდ უფრო აქტიური კამპანია ჩატარდეს ოსურენოვან მოსახლეობაში ქართულ უნივერსიტეტებში ჩარიცხვის ახალი პროგრამისა და შესაძლებლობის შესახებ. 718 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 3. გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ეროვნული უმცირესობების ჩართულობის შესახებ კვლავ გამოწვევად რჩება ქვეყნის სამოქალაქო და პოლიტიკურ ცხოვრებაში ეროვნული უმცირესობების სრულფასოვანი ჩართვის და მონაწილეობის უზრუნველყოფის საკითხი. ამ თემაზე მაღალი თანამდებობის პირებისა და პოლიტიკური პარტიების ლიდერების კეთილგანწყობილი ზეპირი განცხადებების მიუხედავად, ეროვნული უმცირესობები მცირე რაოდენობით არიან წარმოდგენილნი ცენტრალურ ხელისუფლებაში. განსხვავებული ვითარებაა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში, სადაც მუნიციპალიტეტების ეროვნული უმცირესობები, როგორც საკრებულოების, ასევე გამგეობების დონეზე წარმოდგენილი არიან სხვადასხვა საპასუხისმგებლო თანამდებობებზე და ჩართული არიან რეგიონებში გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. დედაქალაქის მმართველობაში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლობითობის უზრუნველყოფისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშეწყობის მიზნით თბილისის საკრებულოსთან შექმნილია ეროვნულ უმცირესობათა საკოორდინაციო საბჭო, სადაც სხვადასხვა ეროვნების წარმომადგენლები არიან გაერთიანებული. საკოორდინაციო საბჭოსა და მერიისა და საკრებულოს თანამშრომლობით მრავალი საინტერესო ღონისძიება განხორციელდა. აღნიშნული სამუშაო ჯგუფი ხელს უწყობს ეროვნულ უმცირესობებსა და დედაქალაქის მმართველობას შორის ეფექტურ კომუნიკაციას, არსებული პრობლემების გადაჭრას და ამ სფეროში სხვადასხვა კონკრეტული ღონისძიების განხორციელებას. მნიშვნელოვანია, რომ დადებითად გადაწყდა თბილისში ეროვნებათა სახლის ჩამოყალიბების საკითხი (აღნიშნულს დიდი ხნის განმავლობაში ითხოვდა საქართველოს სხვადასხვა ეროვნული უმცირესობა). დედაქალაქის საკრებულო და მერია გარკვეულ ყურადღებას უთმობს ეროვნული უმცირესობებისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის საკითხებს, მაგრამ ეს ძალისხმევა სრულფასოვნად ვერ უზრუნველყოფს დედაქალაქის მმართველობაში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლობითობას. განხორციელებული აქტივობების მიუხედავად, კვლავ გამოწვევად რჩება თბილისის მმართველობაში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების ადეკვატურად ჩართვის საკითხი. სასურველია, რომ სახელმწიფო უწყებებმა, დედაქალაქის საკრებულომ, მერიამ და პოლიტიკურმა ჯგუფებმა მეტი ყურადღება დაუთმონ დედაქალაქის მმართველობაში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლობითობის სრულფასოვნად უზრუნველყოფის საკითხს. 719 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2016 წელს საპარლამენტო არჩევნებისთვის საარჩევნო ოლქების ახალი საზღვრები დაწესდა, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მაჟორიტარული ოლქები გაერთიანდა, რითაც შეიცვალა საქართველოს პარლამენტში ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონებიდან, რაოდენობა. პარლამენტში კერძოდ აღნიშნული სამცხე-ჯავახეთიდან ცვლილება ეროვნული ასარჩევი მაჟორიტარი დეპუტატების არ აისახოს საქართველოს წარმომადგენლობითობაზე, სასურველია, ნეგატიურად უმცირესობების რომ პოლიტიკურმა ჯგუფებმა გაითვალისწინონ ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანოში ეროვნული უმცირესობების სრულფასოვანი წარმომადგენლობითობის საკითხის მნიშვნელობა და შესაბამისი ღონისძიებები განახორციელონ საკანონმდებლო ორგანოში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლობითობის უზრუნველსაყოფად. 4. მედია და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა საქართველოს საკანონმდებლო ნორმებით რეგულირდება ინფორმაციის მიღებისა და გავრცელების საკითხი. საქართველოს კანონით „მაუწყებლობის შესახებ“ საზოგადოებრივი მაუწყებელი ვალდებულია, პროგრამებში ასახოს საზოგადოებაში არსებული ეთნიკური, კულტურული და ენობრივი მრავალფეროვნება; სათანადო პროპორციით განათავსოს ინფორმაცია უმცირესობების ენაზე; მოამზადოს პროგრამები უმცირესობების შესახებ; ხელი შეუწყოს უმცირესობების მიერ მომზადებული პროგრამების განთავსებას (მუხლი 16.). ამავე კანონის მიხედვით (მუხლი 33.11) საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა ყოველწლიურად უნდა შექმნას ერთი ან ერთზე მეტი რეგულარული პროგრამული პროდუქტი არანაკლებ ოთხ ენაზე, მათ შორის, აფხაზურსა და ოსურ ენებზე. საქართველოს კომუნიკაციების მარეგულირებელმა კომისიამ მიიღო მაუწყებელთა ქცევის კოდექსი (მაუწყებლობის შესახებ კანონის 50-ე მუხლის შესაბამისად). ქცევის კოდექსის მე-9 თავი მაუწყებელს ავალდებულებს, თავი შეიკავოს იმ მასალის გამოქვეყნებისგან, რომელიც რასის, ენის, სქესის, რელიგიური კუთვნილების, პოლიტიკური შეხედულებების, ეთნიკური, გეოგრაფიული ან სოციალური წარმოშობის საფუძველზე სიძულვილსა და არატოლერანტობას გააღვივებს. ამ კოდექსით მაუწყებელმა პატივი უნდა სცეს აზრის, სინდისის, რწმენისა და აღმსარებლობის თავისუფლებას და თავიდან აიცილოს ნებისმიერი ეთნიკური, რელიგიური, კულტურული ან სოციალური ჯგუფების შეურაცხყოფა (მუხლი 32). მაუწყებლის ქცევის კოდექსის მიხედვით, მაუწყებელმა თავი უნდა აარიდოს ეთნიკურ ან რელიგიურ 720 კუთვნილებასა და უარყოფით საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოვლენებს შორის დაუსაბუთებელი პარალელების გავლებას, მათ შორის, ცალკეული პიროვნებების საქმიანობის ასოცირებას მთელ ჯგუფთან (მუხლი 33). აღნიშნული საკანონმდებლო ნორმების მოქმედების მიუხედავად, 2015 წლის განმავლობაში ეროვნული უმცირესობების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებისა და ეროვნული უმცირესობებისთვის (მათთვის გასაგებ ენაზე) ინფორმაციის მიწოდების სისტემა კვლავ არ გაუმჯობესებულა. საქართველოში მომხდარი მოვლენების შესახებ ინფორმაციას ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში აწვდის საზოგადოებრივი მაუწყებელი და ქვემო ქართლსა და სამცხე ჯავახეთში მოქმედი რეგიონული ტელევიზიები. საზოგადოებრივი მაუწყებლის მეორე არხზე ყოველდღიურად გადის 10-15 წუთიანი საინფორმაციო გამოშვება – „მოამბე“ ეროვნული უმცირესობების ენებზე, რომელიც ასევე გადაიცემა ქვემო ქართლისა და სამცხე- ჯავახეთის რეგიონული ტელევიზიების მიერ. საქართველოში საშინაო და საერთაშორისო მოვლენები, აგრეთვე ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში პროცესები საკმაოდ დინამიკურად ვითარდება და დღეში 10-15 წუთიანი საინფორმაციო გადაცემებით შეუძლებელია ყველა იმ პროცესისა და მოვლენის გაშუქება, რომლებიც მოსახლეობისთვის საინტერესო და მნიშვნელოვანია. ამდენად, აღნიშნული გადაცემებით სრულფასოვნად ვერ ხერხდება ეროვნული უმცირესობებისთვის ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ინფორმაციის მიწოდება. პრობლემას ამძიმებს ისიც, რომ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში ამ გადაცემებს მოსახლეობის ძალიან მცირე ნაწილი უყურებს. ამ გადაცემას აქვს გარკვეული დადებითი გავლენა, მაგრამ არსებული გამოწვევის დაძლევის თვალსაზრისით, ეს შედეგი ძალზე მცირეა. წლების განმავლობაში ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მოსახლეობა გარკვეული დოზით ყოველთვის იყო ინფორმაციულ ვაკუუმში – საქართველოში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ინფორმაციას, ძირითადად, უცხოეთის საინფორმაციო არხებიდან იღებდნენ, მაშინ როდესაც საკუთარი მოქალაქეების ინფორმირება, უპირველეს ყოვლისა, საქართველოს ვალდებულება უნდა იყოს. წლების განმავლობაში მიმდინარეობს დისკუსია და ყველა თანხმდება იმაზე, რომ აუცილებელია ეროვნული უმცირესობების ინფორმირების ეფექტიანი და სრულფასოვანი სისტემის შექმნა, მაგრამ ამის მიუხედავად, მდგომარეობა წლების განმავლობაში კვლავ უცვლელია. საქართველოში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად 721 დასახლებულ მოსახლეობას კვლავ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არ მიეწოდება სრულფასოვანი ინფორმაცია ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ, რაც უარყოფითად აისახება სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესზე. სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესის ეფექტურად წარმართვა მედიის ჩართვისა და მოსახლეობისთვის მიწოდების საქართველოში ეფექტიანი მიმდინარე სისტემის მოვლენების ჩამოყალიბების გარეშე შესახებ ინფორმაციის შეუძლებელია. ამდენად აუცილებელია, რომ ხელი შეეწყოს ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ეროვნული უმცირესობებისათვის ინფორმაციის მიწოდების სრულფასოვანი სისტემის შემქნას. ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვის, სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესის ხელშეწყობისა და ჩვენი ქვეყნის მოქალაქეთა შორის ეთნიკური ნიშნით ნეგატიური წარმოდგენების აღმოსაფხვრელად მნიშვნელოვანია, როგორც ეროვნული უმცირესობის, ასევე უმრავლესობის სწორი და სრულფასოვანი ინფორმირება. ამ მიზანს წლების განმავლობაში ემსახურებოდა და გარკვეული დოზით ხელს უწყობდა ტელეგადაცემა „ჩვენი ეზო“ და ასევე რადიოგადაცემა „ჩვენი საქართველო“, რომელიც რამდენიმე წლის წინ გადიოდა ეთერში. ამ გადაცემებით ეროვნულ უმცირესობებს რეგულარულად ჰქონდათ შესაძლებლობა, თავისი შეხედულებები, ქართულენოვანი მოსახლეობისთვის. პრობლემები ასევე ამ და წარმატებები გაეცნოთ გადაცემების საშუალებით ხდებოდა სამოქალაქო ინტეგრაციის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი საკითხების რეგულარული განხილვა, რასაც, თავის მხრივ, პოზიტიური წვლილი შეჰქონდა ინტეგრაციისა და ეროვნული უმცირესობების საჭიროებების განხილვის, გააზრებისა და გადაწყვეტის საკითხში. 2015 წლის მეორე ნახევრიდან „ჩვენი ეზო“ არ გადის ეთერში. აღსანიშნავია, რომ სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშეწყობისა და ეროვნული უმცირესობებისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის პრობლემატიკის თვალსაზრისით, 2015 წელს საერთოდ გამოუყენებელი იყო საზოგადოებრივი მაუწყებლის რადიოს შესაძლებლობები. სახალხო დამცველი არ განიხილავს იმას, თუ რა ხერხებითა და რომელი გადაცემებით უნდა ახდენდეს საზოგადოებრივი მაუწყებელი, ერთი მხრივ, უმცირესობების ინფორმირებას ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ, ხოლო, მეორე მხრივ, რა ფორმით და საშუალებებით უნდა აწვდიდეს ეროვნული უმცირესობების შესახებ ინფორმაციას ქართულენოვან მაყურებელს, მაგრამ ამ თვალსაზრისით არსებული პრობლემები აშკარაა და ის ადეკვატურ რეაგირებას საჭიროებს. უმცირესობების ინფორმირებას გარკვეულწილად ხელს უწყობს სომხურ- და აზერბაიჯანულენოვანი გაზეთები „გურჯისტანი“ და „ვრასტანი“. ამ გაზეთების საშუალებით სომხურ და აზერბაიჯანულენოვან მოსახლეობას მიეწოდება ინფორმაცია ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ, მაგრამ ამ გაზეთების ტირაჟი და მატერიალური რესურსები არ არის 722 საკმარისი ამ ფუნქციის სრულფასოვანი საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესრულებისთვის. ეროვნული უმცირესობების სრულფასოვანი ინფორმირების ხელშეწყობის მიზნით, როგორც დროებითი ღონისძიება, მნიშვნელოვანია, რომ გაგრძელდეს „გურჯისტანის“, „ვრასტანისა“ და სხვა გაზეთების მხარდაჭერა. რეკომენდაციები და წინადადებები კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს: • სამოქალაქო ინტეგრაციის, ეროვნებათშორისი ურთიერთობების ხელშეწყობისა და ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვის მიზნით, უფრო ეფექტურად იქნას გამოყენებული კულტურის სფეროს შესაძლებლობები • გაგრძელდეს და შემჭიდროვებულ ვადებში დასრულდეს თბილისის პეტროს ადამიანის სახელობის სომხური და ჰეიდარ ალიევის სახელობის აზერბაიჯანული თეატრების რეაბილიტაცია; • შესწავლილ იქნეს მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაუმიანში არსებული შესაბამისი შენობა-ნაგებობების (სომხური N1 სკოლის ერთი ფლიგელი; ყოფილი კულტურის სახლი; ბიბლიოთეკა და სხვა.) საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში შეტანისა და შემდგომ მათი რეაბილიტაციის საკითხი განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს: • განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ შესწავლილ იქნეს ორენოვანი სახელმძღვანელოების გამოყენებით, როგორც ქართული ენის, ასევე სასწავლო საგნის სწავლების ეფექტურობა და ხარვეზები, გაკეთდეს შესაბამისი დასკვნები და ამის შემდეგ გადაწყდეს ამ სახელმძღვანელოებით სწავლების შემდგომი გაგრძელების, შეწყვეტის ან ახალი მეთოდის დანერგვის საკითხი • ჩამოყალიბდეს ეროვნული უმცირესობების ენებზე სწავლების სკოლებისთვის ორენოვანი პედაგოგების მომზადების გრძელვადიანი და ეფექტიანი საგანმანათლებლო პროგრამები • ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში, როგორც მუნიციპალურ ცენტრებში, ასევე სოფლებში სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამები 723 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გაგრძელდეს და გაძლიერდეს • გატარდეს შესაბამისი ღონისძიებები მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცოფის საბაზო სკოლის რეაბილიტაციის მიზნით საქართველოს მთავრობას: • სამოქალაქო ინტეგრაციის, ეროვნებათშორისი ურთიერთობების ხელშეწყობისა და ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ეროვნული უმცირესობების სრულფასოვანი ინფორმირების მიზნით ჩამოყალიბდეს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მათთვის გასაგებ ენაზე ინფორმირების ეფექტური მექანიზმები და ასევე, გაუმჯობესდეს ამ მედიაპროდუქციის ხელმისაწვდომობა • გაუმჯობესდეს და გაიზარდოს ეროვნული უმცირესობების შესახებ ქართულენოვანი მაყურებლისთვის ინფორმაციის მიწოდების სისტემა, რათა ქართულენოვან მოსახლეობას რეგულარულად მიეწოდებოდეს ინფორმაცია ეროვნული უმცირესობების შესახებ და ამისთვის გამოყენებული იყოს, როგორც ტელევიზიის, ასევე რადიოს რესურსი • სანამ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში არსებობს ენობრივი ბარიერი და ქართულ ენაზე გავრცელებული პრობლემა, ინფორმაციის გაგების გაგრძელდეს გაზეთების „გურჯისტანის“, „ვრასტანის“ და სხვა გაზეთებისა და მედიასაშუალებების გამოცემის ხელშეწყობა • სახელმწიფოს მხარდაჭერით პროექტები/პროგრამები, დაიგეგმოს რომლებიც და კულტურის განხორციელდეს სფეროს ისეთი შესაძლებლობების ეფექტიანად გამოყენების გზით, ხელს შეუწყობს სამოქალაქო ინტეგრაციას, ეროვნებათშორის ურთიერთობებს და ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვას. • ხელი შეეწყოს ცენტრალური ხელისუფლების სხვადასხვა რგოლში ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლობითობის უზრუნველყოფას და ამ მიზნით სასურველია განხორციელდეს საინფორმაციო და საგანმანათლებლო საქმიანობა • ჩატარდეს წინასწარი კონსულტაციები ეროვნულ უმცირესობებთან, უშუალოდ მათთან დაკავშირებული და ასევე ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში მიმდინარე და დაგეგმილი საქმიანობის შესახებ 724 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • ხელი შეეწყოს რასიზმისა და შეუწყნარებლობის წინააღმდეგ ევროპული კომისიის (ECRI-ს) 2015 წლის ანგარიშში ასახული რეკომენდაციების შესრულებას ეროვნული უმცირესობების განათლების ხარისხის გაუმჯობესების, ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ეროვნული უმცირესობების ინფორმირების გაზრდის, სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშეწყობისა და სხვა საკითხების შესახებ. საქართველოს მთავრობას, განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს, სახელმწიფო მინისტრს შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში, საზოგადოებრივ მაუწყებელს • ხელი შეეწყოს ოსურენოვანი აბიტურიენტებისთვის უმაღლეს სასწავლებლებში ჩარიცხვის ახალი (შეღავათიანი) სისტემის შესახებ განხორციელებული ცვლილების თაობაზე ინფორმაციის სამიზნე ჯგუფებისთვის მიწოდებას. 725 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოხატვის თავისუფლება გამოხატვის თავისუფლება ეროვნული და საერთაშორისო კანონმდებლობით დაცული სიკეთეა, რომლის რეალიზაცია დემოკრატიული სახელმწიფოს ერთ-ერთ ფუნდამენტს წარმოადგენს. როგორც საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში აღინიშნა, 2015 წლის 14 იანვარს საქართველოს მთავრობის მიერ ინიცირებული იქნა კანონპროექტი საქართველის სისხლის სამართლის კოდექსში შესატანი ცვლილებების თაობაზე. აღნიშნული ინიციატივის თანახმად, სისხლისსამართლებრივად დასჯადი ხდებოდა მოწოდება შუღლის გაღვივების მიზნით. საქართველოს სახალხო დამცველმა საკითხის სრულყოფილად შესწავლის შედეგად საქართველოს პარლამენტს მიმართა რეკომენდაციით, შუღლის გაღვივების მიზნით მოწოდების კრიმინალიზაციის შესახებ კანონპროექტის მიღებისას გაეთვალისწინებინა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი შენიშვნები. აღსანიშნავია, რომ დღეს მოქმედი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 2391 მუხლი იზიარებს საქართველოს სახალხო დამცველის შენიშვნების ნაწილს, თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ მომავალში კვლავ განხორციელდეს ცვლილებები და აღნიშნულ მუხლში შენიშვნები აისახოს სრულყოფილად. 962 საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში აღინიშნა, რომ საგამოძიებო ორგანოებმა ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელის შეშლის თაობაზე რეგისტრირებულ დანაშაულთა ამსახველ სპეციალურ სტატისტიკაში უნდა ასახონ არა მხოლოდ ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელშეშლის დანაშაულები, არამედ ჟურნალისტების წინააღმდეგ ჩადენილი ყველა ის დანაშაულებრივი ქმედება, რომელიც მათ პროფესიულ საქმიანობას უკავშირდება. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ გვეცნობა 963, რომ სტატისტიკური მონაცემების დამუშავება დაზარალებულის პროფესიული საქმიანობის მიხედვით კვლავ არ წარმოებს. საქართველოს სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ ხაზს უსვამს, რომ სტატისტიკური მონაცემების სისტემატიზაცია შესაძლებელს გახდის ჟურნალისტების წინააღმდეგ მათი პროფესიული საქმიანობის გამო ჩადენილი ყველა დანაშაულის თაობაზე სრულყოფილი ინფორმაციის აუცილებელია სსკ-ის 2391 მუხლის ფორმულირებაში ნაცვლად სიტყვისა „შორის“, ჩაიწეროს სიტყვა „წინააღმდეგ/მიმართ“, რაც უფლებათა დაცვის მაღალი სტანდარტის დაწესების წინაპირობაა და ამცირებს მუხლის ფართო ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას და მისი არასწორად გამოყენების რისკებს; ხსენებული მუხლით გათვალისწინებული მართლსაწინააღმდეგო ქმედების სავარაუდო სამიზნე ჯგუფების ჩამონათვალს უნდა დაემატოს სექსუალური ორიენტაცია და გენდერული იდენტობა, რაც აღნიშნულ ჯგუფებს მიანიჭებს უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის უფრო მყარ გარანტიებს, ვიდრე ამას ითვალისწინებს ნორმის შემოთავაზებული რედაქცია. დეტალურად საუბარია საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში, გვ: 464-465. 963 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2016 წლის 5 თებერვლის N281755 წერილი. 962 726 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიღებას და სისხლის სამართალწარმოების გზით მედიაგარემოს თავისუფლების დაცვის ეფექტიანობის შეფასებას. გამოხატვის თავისუფლების კუთხით 2015 წელი საკმაოდ აქტიური და დატვირთული აღმოჩნდა. აღნიშნული ეხება საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად მაუწყებლობის ახალი სისტემის შემოღებას, ასევე მედიაში განვითარებულ მნიშვნელოვან მოვლენებს და ცალკეული ჟურნალისტების უფლებათა სავარაუდო დარღვევის ფაქტებს, საჯარო პირების მხრიდან საზოგადოებრივი და პოლიტიკური პასუხისმგებლობის უგულებელყოფის შემთხვევებს. ციფრულ მაუწყებლობაზე გადასვლა საანგარიშო წელს მნიშვნელოვან ნოვაციას წარმოადგენდა საქართველოში მიწისზედა მაუწყებლობის ციფრული მაუწყებლობით ჩანაცვლება. ციფრულ მაუწყებლობაზე გადასვლის პროცესი 2014 წელს მთავრობის მიერ შესაბამისი სტრატეგიის დამტკიცებით დაიწყო, ცვლილებები აისახა მაუწყებლობის, ელექტრონული კომუნიკაციებისა და ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ საქართველოს კანონებში და საანგარიშო პერიოდში წარმატებით დასრულდა. აღნიშნული ქვეყნისათვის წინგადადგმულ ნაბიჯად უნდა შეფასდეს, ვინაიდან ციფრული მაუწყებლობა სიხშირეების ეფექტიან გამოყენებას, მაუწყებლობის ხარისხის გაუმჯობესებასა და კონკურენტული მედიაგარემოს ჩამოყალიბებას შეუწყობს ხელს. ხსენებული ტექნოლოგიური ცვლილება ჟენევის 2006 წლის ხელშეკრულების (GE-06) ფარგლებში საერთაშორისო სატელეკომუნიკაციო გაერთიანების (ITU) წევრი ქვეყნების საერთაშორისო ვალდებულებას წარმოადგენდა, რომელიც, სხვა ქვეყნებთან ერთად, საქართველოსაც 2015 წლის 17 ივნისამდე უნდა შეესრულებინა. განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებების ფარგლებში ტელემაუწყებლობისათვის გაუქმდა ლიცენზირების ვალდებულება და მოქმედი რეგულაციების მიხედვით, ტელემაუწყებლობისათვის საკმარისია მხოლოდ ავტორიზაცია. ლიცენზიის გაცემისაგან განსხვავებით, ხორციელდება, რომელიც საჯარო ავტორიზაციისათვის ადმინისტრაციული კანონით წარმოების საფუძველზე გათვალისწინებულია მარტივი ადმინისტრაციული წარმოება. კომისია განცხადების მიღებიდან 10 სამუშაო დღის ვადაში ახორციელებს მაუწყებლობის ავტორიზაციას ავტორიზებულ პირთა უწყებრივ რეესტრში რეგისტრაციით. მაუწყებლობისათვის დადგენილი მსგავსი ლიბერალური პროცედურა დადებითად უნდა შეფასდეს და პლურალისტული მედიის ჩამოყალიბების ერთ-ერთ ხელშემწყობ გარემოებად შეგვიძლია მივიჩნიოთ. 727 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 1. მედიაგარემო პლურალისტული და დემოკრატიული საზოგადოების ფორმირება-განვითარების პროცესში ჯანსაღ მედიაგარემოს შეუცვლელი ადგილი უკავია. თავის მხრივ, 2015 წელი გამოირჩეოდა მედიაში განვითარებული მნიშვნელოვანი მოვლენებით და დღის წესრიგში დადგა ჯანსაღი მედიაგარემოს შენარჩუნების საკითხი. აქტუალურ თემებს წარმოადგენდა: ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ის შესახებ მიმდინარე სასამართლო პროცესი, ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ის დირექტორის, ნიკა გვარამიას განცხადება მის მიმართ განხორციელებული სავარაუდო მუქარის თაობაზე, ტელეკომპანია „იმედის“ მიერ რამდენიმე გადაცემის დახურვის ფაქტი, ჟურნალისტ ეკა მიშველაძის განცხადება მის პირად ცხოვრებაში სავარაუდო ჩარევის შესახებ. 964 საქართველოს სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს სახალხო დამცველის წინა წლების საქმიანობის ანგარიშებში ასახული საქმეების გამოძიების აუცილებლობას კანონის უზენაესობის პრინციპის განმტკიცებისა და მომავალში მსგავსი ქმედებების პრევენციის მისაღწევად. 2015 წელი არ გამოირჩეოდა მედიასაშუალებების წარმომადგენელთა მიმართ ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედებებით, თუმცა რამდენიმე შემთხვევას მაინც ჰქონდა ადგილი. 2015 წლის პირველ სექტემბერს მედიასაშუალებით 965 გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, ინციდენტი მოხდა „საზოგადოებრივი მაუწყებლის აჭარის ტელევიზიისა და რადიოს“ „ახალი ამბების“ გადამღებ ჯგუფსა და აჭარის სოფლის მეურნეობის სამინისტროს თანამშრომლებს შორის. წყაროს თანახმად, ქედის მუნიციპალიტეტში ღვინის ქარხნის ეზოში კორესპონდენტ ლაშა ველიაძეს აჭარის სოფლის მეურნეობის სამინისტროს თანამშრომელმა მირზა სუქნიშვილმა სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენა. 966 2015 წლის 8 სექტემბერს გიორგი გაბუნიას საავტორო გადაცემა „არჩევანში“ საზოგადოებრივი მაუწყებლის ჟურნალისტმა ეკა მიშველაძემ განაცხადა 967 სპეციალური საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენელი დაუკავშირდა ჟურნალისტ ეკა მიშველაძეს მის მიერ გაკეთებულ განცხადებასთან დაკავშირებით, თუმცა ჟურნალისტმა უარი განაცხადა აღნიშნულის შესახებ დეტალური ინფორმაციის მოწოდებაზე. 965 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.batumelebi.ge/GE/batumelebi/news/49476/> [ბოლოს ნანახია 28.03.16წ.]. 966 ჟურნალისტებს სახალხო დამცველის აპარატისათვის დამატებითი ინფორმაცია არ მოუწოდებიათ. 967 2015 წლის 8 სექტემბრის გიორგი გაბუნიას საავტორო გადაცემა „არჩევანი“. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://rustavi2.com/ka/video/8794?v=2> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 964 728 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამსახურების მხრიდან მისი თვალთვალისა და პირადი ცხოვრებით დაინტერესების ფაქტზე. 968 ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ის გენერალური დირექტორის, ნიკა გვარამიას მიერ 2015 წლის 21 ოქტომბერს ამავე ტელეკომპანიის პირდაპირ ეთერში გაკეთებული განცხადების 969 თანახმად, რამდენიმე საათით ადრე, „რუსთავი 2“-ის შენობაში გარკვეულ პირთან შეხვედრაზე ყოფნისას მიიღო სამთავრობო მესიჯი იმის შესახებ, რომ ტელეკომპანიის საქმეზე სამართლებრივი დავა წინასწარ არის გადაწყვეტილი. ნიკა გვარამიას ინფორმაციით, ამავე პირმა მას მოუწოდა, არ იაქტიუროს მოვლენების განვითარებისას და შეახსენა, რომ მისი ოჯახის წევრები საქართველოში იმყოფებიან, ასევე, მის შესახებ არსებობს გარკვეული ვიდეოკადრები და აუდიოჩანაწერები, რომლებიც გამოქვეყნდება მისი მხრიდან არასასურველი ქცევის დაფიქსირების შემთხვევაში. სახალხო დამცველი იმავე დღეს გამოეხმაურა აღნიშნულ ფაქტს და სამართალდამცავ ორგანოებს მიუკერძოებელი, სრულყოფილი, სწრაფი და ეფექტური გამოძიების ჩატარებისაკენ, ასევე, გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ საზოგადოებისათვის პერიოდულად სათანადო ინფორმაციის მიწოდება მოუწოდა. მთავარ პროკურატურაში მიმდინარეობს გამოძიება ნიკა გვარამიას მიმართ იძულების განხორციელების ფაქტზე, სსსკ-ის 150-ე მუხლის 970 პირველი ნაწილით. 971 სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი 2“-ის საქმე მაღალი საჯარო ინტერესის გათვალისწინებით, სახალხო დამცველი აქტიურად ადევნებდა თვალყურს ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ის ირგვლივ განვითარებულ პროცესებს, რეგულარულად ახორციელებდა სასამართლო პროცესების მონიტორინგს და სწავლობდა შესაბამის დოკუმენტაციას. საქართველოს სახალხო დამცველმა შეისწავლა 972 „სამაუწყებლო კომპანია რუსთავი 2“-ისა და მისი პარტნიორების წინააღმდეგ აღძრული სარჩელის საფუძველზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის მიერ 2015 წლის 5 აგვისტოს მიღებული განჩინება სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების შესახებ. 973 საქართველოს ეკა მიშველაძემ სახალხო დამცველის აპარატისათვის დამატებითი ინფორმაციის მიწოდებაზე უარი განაცხადა. 969 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://rustavi2.com/ka/news/29585, 21.10.2015> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 970 იძულება. 971 საქართველოს მთავარი პროკურატურის წერილი N13/18590; 24.03.2016 წ. 972 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/news/saxalxo-damcvelisgancxadeba-telekompania-rustavi-2-is-qonebis-dayadagebastan-dakavshirebit.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 973 თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 5 აგვისტოს განჩინების თანახმად, სასამართლომ ყადაღა დაადო შპს „სამაუწყებლო კომპანია რუსთავი 2“-ის პარტნიორების წილებს; ყადაღა დაადო ტელეკომპანიის კუთვნილ თბილისში მდებარე ფართსა და მიწის ნაკვეთებს მასზე განთავსებული 968 729 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველმა ხსენებული განჩინების შესწავლის შედეგად მიიჩნია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს მიერ მიღებული განჩინება სრულად არ პასუხობდა სამართლიანი სასამართლოს უზრუნველსაყოფად განსაზღვრულ სტანდარტებს, იმდენად რამდენადაც არ იყო დასაბუთებული სარჩელის უზრუნველყოფის ერთდროულად რამდენიმე ზომის გამოყენების აუცილებლობა. ამასთან, სახალხო დამცველის შეფასებით, სასამართლომ შეზღუდა საკუთრების უფლება იმ მოცულობით, რომელმაც შესაძლოა ზიანი მიაყენოს სამაუწყებლო კომპანიის საქმიანობას, შეაფერხოს ანაზღაურების გაცემა, ჟურნალისტების დასაქმება, ახალი გადაცემების ეთერში გაშვება, ტექნიკური ინვენტარის შეძენა ან შეცვლა, კომპანიის წინაშე ვალდებულ პირებთან ანგარიშსწორება და სხვა. ამასთან, სასამართლომ არ განმარტა რამდენად ემსახურებოდა უფლების ამ მოცულობით შეზღუდვა მოსარჩელეთა ლეგიტიმური ინტერესების დაცვას და რატომ არ შეიძლებოდა იმავე მიზნის მიღწევა მოპასუხის საკუთრების უფლების ნაკლები შეზღუდვით. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ სასამართლოს განჩინება სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენების შესახებ, არღვევდა უფლებათა შეზღუდვის თანაზომიერების პრინციპს. გარდა ამისა, სახალხო დამცველი გამოეხმაურა 974 2015 წლის 5 ნოემბერს თბილისის საქალაქო სასამართლოს მიერ მიღებულ განჩინებას სამაუწყებლო კომპანია „რუსთავი 2“-ში დროებითი მმართველების დანიშვნის შესახებ, რომლის შედეგადაც 6 ნოემბრის დილას შესაბამისი ცვლილებები სამეწარმეო რეესტრში აისახა. განჩინების მიხედვით, მისი მიზანია ამავე მოსამართლის მიერ 3 ნოემბერს გამოცხადებული გადაწყვეტილების 975 აღსრულების უზრუნველყოფა. შენობა-ნაგებობებით; ტელეკომპანიას აეკრძალა მოძრავი ნივთების, მათ შორის ტელე-რადიო სიხშირის გადამცემი მოწყობილობების, გენერატორების, ავტომობილების და ა.შ. გასხვისება/გაქირავება და ნებისმიერი სახით უფლებრივად დატვირთვა; ტელეკომპანიას და მის პარტნიორებს აეკრძალათ კომპანიის სახელით ვალდებულებების აღება, გენერალური სავაჭრო მინდობილობის გაცემა, წლიური შედეგების დამტკიცება, საზოგადოების რეორგანიზაცია და ლიკვიდაცია, წესდებაში ცვლილებების შეტანა, პარტნიორებისა და დირექტორებისათვის საწარმოს მართვისა და ხელმძღვანელობის, ლიცენზიის გასხვისების, ნებისმიერი სახით უფლებრივად დატვირთვის ჩათვლით; კომპანიის დირექტორებისათვის ქონების განკარგვა. 974 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/news/saxalxo-damcvelissagangebo-gancxadeba-telekompania-rustavi-2shi-droebiti-mmartvelebis-danishvnastan-dakavshirebit.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 975 სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილებით ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა მოსარჩელე ქიბარ ხალვაშის სასარჩელო მოთხოვნა: ბათილად იქნა ცნობილი სადავო ნასყიდობის ხელშეკრულებები და მოსარჩელეს მიეკუთვნა ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ის წილები, ხოლო საავტორო უფლებებიდან გამომდინარე სასარჩელო მოთხოვნები სასამართლოს მიერ არ იქნა დაკმაყოფილებული. 730 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის შეფასებით, სასამართლოს 2015 წლის 5 ნოემბრის განჩინება ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ის სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლებას არღვევს. სარჩელის უზრუნველყოფის სახით გამოყენებული ყადაღის ღონისძიების მოქმედების პარალელურად, სასამართლოს მიერ მხოლოდ ამერიკულ გამოცდილებაზე დაყრდნობით დროებითი მმართველის დანიშვნის შესახებ გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელია და ეწინააღმდეგება კანონის განჭვრეტადობის პრინციპს. ამასთან, სასამართლოს მიერ არხის სარედაქციო პოლიტიკის შეფასება სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევას წარმოადგენს. ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-თან დაკავშირებულმა პროცესებმა ცხადყო სასამართლო სისტემაში არსებული ხარვეზები. დაუშვებელია, სასამართლოს მხრიდან ხსენებულმა საკუთრების უფლებისა და გამოხატვის თავისუფლების ხელმყოფმა მიდგომამ ტენდენციური და სისტემური ხასიათი მიიღოს. აღნიშნული, ერთი მხრივ, გამოიწვევს მთლიანი სასამართლო ხელისუფლების დისკრედიტაციას და მის მიმართ საზოგადოების ნდობის შემცირებას, ხოლო მეორე მხრივ, გამოხატვის თავისუფლებაში გაუმართლებელი ჩარევა საფრთხეს უქმნის ქვეყანაში დემოკრატიული პროცესების წარმართვას. გამოხატვის თავისუფლების უზრუნველყოფისაკენ მიმართულ გადაწყვეტილებად უნდა შეფასდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს განჩინება, რომლის მიხედვითაც სრულად გაუქმდა ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ში დროებითი მმართველების დანიშვნის შესახებ თბილისის საქალაქო სასამართლოს 5 ნოემბრის განჩინება 976. ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-თან დაკავშირებული სამართლებრივი პროცესები კვლავ გრძელდება და მოცემული საკითხი საქართველოს სახალხო დამცველის განსაკუთრებული დაინტერესების საგანს მომავალშიც წარმოადგენს. პოლიტიკური თოქ–შოუების დახურვა 2015 წლის 29 აგვისტოს ტელეკომპანია „იმედის“ მიერ გავრცელებული განცხადების 977 თანახმად, საშემოდგომო სატელევიზიო სეზონზე ტელეკომპანიამ დროებით შეაჩერა საზოგადოებრივ-პოლიტიკური თოქ-შოუები. როგორც ჟურნალისტები განმარტავდნენ, ამასთან, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2015 წლის 30 ნოემბრის განჩინების მიხედვით სააპელაციო სასამართლომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს 5 აგვისტოს გადაწყვეტილება ნაწილობრივ შეცვალა და ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ს აპარატურის გაქირავების უფლება მისცა, სასამართლომ რუსთავი 2-ს უფლება მისცა გააქირავოს ცალკეული სტუდიები, გააფორმოს საიჯარო ხელშეკრულებები, ტელეკომპანიის ხელმძღვანელობას დაუბრუნდა წლიური ანგარიშის დამტკიცების შესაძლებლობა. 977 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://imedi.ge/index.php?pg=nws&id=54604> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 976 731 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მათთვის მოულოდნელი და ამასთან, უცნობი იყო ტელეკომპანიის ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილება და მისი საფუძველი. საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის 2006 წლის 03 თებერვალს №43/2 გადაწყვეტილებით ტელეკომპანია „იმედს“ მიენიჭა №B16 კერძო საერთო სამაუწყებლო ლიცენზია, რომელიც ითვალისწინებდა საეთერო მაუწყებლობას. 2015 წელს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად „ტელეიმედის“ საქმიანობის საფუძველს უკვე წარმოადგენს კომისიის მიერ მისი ავტორიზაცია. 978 „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 451-ე მუხლის მუხლის მე-7 პუნქტის მიხედვით, თუ ავტორიზებული პირი წყვეტს მაუწყებლობას, ან მას განზრახული აქვს ავტორიზებული საქმიანობის, მათ შორის, მაუწყებლობის სახეობის მოდიფიცირება, იგი ვალდებულია, ეს 7 სამუშაო დღით ადრე შეატყობინოს კომისიას. ვინაიდან, „ტელეიმედი“ ახორციელებს კერძო საერთო მაუწყებლობას, „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის „ჯ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, საერთო მაუწყებლობა გულისხმობს არანაკლებ 2 თემატიკის, მათ შორის, ახალი ამბებისა და საზოგადოებრივ-პოლიტიკური თემატიკის პროგრამებით მაუწყებლობას. „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 451-ე მუხლის მე-11 პუნქტის მიხედვით, ავტორიზებული პირის მიერ ავტორიზებული საქმიანობის განუხორციელებლობა საბოლოოდ ავტორიზაციის შეჩერების საფუძველი შეიძლება გახდეს. მოცემული შემთხვევის შესახებ საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის 979 მიერ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს ეცნობა, რომ კანონი არ განსაზღვრავს, თუ რა სიხშირით და პერიოდულობით უნდა განათავსოს ავტორიზებულმა მაუწყებელმა საერთო საკუთარ მაუწყებლობის სამაუწყებლო განმახორციელებელმა ბადეში საზოგადოებრივ- პოლიტიკური გადაცემები, თუმცა კომისიამ 2015 წლის 4 სექტემბერს შეახსენა ტელეკომპანია „იმედს“ კანონით დადგენილი აუცილებლობის თაობაზე. ზემოთ ხსენებული ვალდებულებების შესრულების მოგვიანებით, ამავე ტელეკომპანიის მიერ უკვე 4 სექტემბერს გავრცელებული განცხადების980 მიხედვით, მაუწყებელი გამოთქვამდა იმედს, რომ ოქტომბერ-ნოემბერში მოხერხდებოდა პოლიტიკური თოქ-შოუს ეთერში გაშვება. საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნულმა კომისიამ აღნიშნული პერიოდი გონივრულ ვადად მიიჩნია. 2015 წლის 6 ნოემბრიდან ცვლილებების გარდამავალი დებულებებისა და განმარტებითი ბარათის თანახმად, იმ მაუწყებლებს, რომლებიც ფლობდნენ მაუწყებლობის ლიცენზიას, ავტომატურად მიენიჭება ავტორიზაცია. 979 საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის 2015 წლის 24 სექტემბრის №04/2057–15 წერილი. 980 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://imedi.ge/index.php?pg=nws&id=54890&ct=6> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 978 732 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ტელეკომპანია „იმედმა“ სამაუწყებლო ბადეში მართლაც განათავსა პოლიტიკური გადაცემა „პოლიტიკა“. უნდა აღინიშნოს, რომ ქვეყნის ერთ-ერთი მაღალრეიტინგული ტელეკომპანიის მიერ პოლიტიკური გადაცემების მოულოდნელი დახურვა უარყოფითად აისახება ჯანსაღი მედიაგარემოს ფორმირების პროცესზე და სრულყოფილი ინფორმაციის არარსებობის პირობებში ბევრ კითხვის ნიშანს აჩენს საზოგადოებაში. მნიშვნელოვანია, რომ, თავის მხრივ, მედიასაშუალებებმა გააცნობიერონ მათი განსაკუთრებული როლიდან გამომდინარე, საზოგადოების წინაშე არსებული პასუხისმგებლობა და შეეცადონ, თავიდან აირიდონ კონკურენტუნარიანი მედიასივრცისთვის საფრთხის შემქმნელი გარემოებები. ამასთან, მაღალი საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობის შემადგენელი ნაწილია მსგავსი მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების საფუძვლების თაობაზე, როგორც ჟურნალისტების, ასევე საზოგადოების დროულად და სათანადოდ ინფორმირებულობა. 2015 წლის ოქტომბრის დასაწყისში საზოგადოებისათვის ცნობილი გახდა, რომ მოცემულ საზოგადოებრივ მაუწყებელზე დაიხურა თოქ-შოუ „პირველი სტუდია“. 981 შემთხვევაში პრობლემას წარმოადგენდა ერთ-ერთი ცენტრალური პოლიტიკური გადაცემის დახურვის საფუძვლებისა და დასაბუთების თაობაზე, როგორც ჟურნალისტის, ასევე საზოგადოების სათანადო ინფორმირებულობა. გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ მოცემულ შემთხვევაში საუბარია საზოგადოებრივ მაუწყებელზე. „საზოგადოებრივი მაუწყებლის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანხმად, საზოგადოებრივი მაუწყებელი წარმოადგენს საჯარო დაფინანსებით მოქმედ, ხელისუფლებისაგან დამოუკიდებელ და საზოგადოების შესაბამისად, წინაშე ანგარიშვალდებულ საზოგადოებრივი განსაკუთრებული ფუნქციების მაუწყებლის საჯარო სამართლის სამართლებრივი გათვალისწინებით იურიდიულ სტატუსისა საზოგადოებრივი და პირს. მისი მაუწყებლის პასუხისმგებლობა უფრო მაღალია, ვიდრე კერძო კომპანიის შემთხვევაში. ჟურნალისტ ირაკლი გედენიძისათვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელშეშლის ფაქტი 2015 წლის 4 მარტს „ვარდების მოედანზე“ მიმდინარე აქციის გაშუქების დროს დაფიქსირდა საინფორმაციო სააგენტო „ინტერპრესნიუსის“ ფოტოკორესპონდენტ ირაკლი გედენიძისთვის ჟურნალისტური საქმიანობის განხორციელებაში ხელშეშლის შეურაცხყოფის ფაქტი. მომხდარის თაობაზე საქართველოს და მისი სახალხო ფიზიკური დამცველმა სპეციალური განცხადება გაავრცელა 982 და მოუწოდა სამართალდამცავ ორგანოებს, მიეღოთ მოცემულ მომენტში საზოგადოებრივი მაუწყებლის ეთერში მაუწყებლობას განაგრძობდა გადაცემა „რეალური სივრცე“, რომელიც თავისი შინაარსიდან და კონტენტიდან გამომდინარე ატარებს საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ დატვირთვას. 982 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/aboutus/struqtura/departamentebi/samoqalaqo-politikuri-ekonomikuri-socialuri-da-kulturuli-uflebebis-dacvis981 733 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაბამისი ზომები, ინციდენტში მონაწილე ყველა პირის დადგენისა და მათ მიმართ კანონმდებლობით გათვალისწინებული ადეკვატური სანქციების გატარების მიზნით. ამასთან, სახალხო დამცველმა ხაზი გაუსვა მსგავსი ინციდენტების პრევენციის მნიშვნელობასა და აქციის მიმდინარეობისას სამართალდამცავი ორგანოების მხრიდან ჟურნალისტებისათვის პროფესიული საქმიანობის დაუბრკოლებლად განხორციელების უზრუნველსაყოფად სათანადო კანონისმიერი ღონისძიების გატარების აუცილებლობას. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით, 983 2015 წლის 7 მაისს ბრალი წაეყენა გ.ბ.-ს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 120-ე მუხლითა და 154-ე მუხლის მეორე ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის. ხოლო სასამართლოს მიერ ხსენებულ პირს სასჯელის სახით განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა ერთი წლის ვადით. საქართველოს სახალხო დამცველი ხაზს უსვამს აქციის ორგანიზატორი პოლიტიკური პარტიების როლს, რომლებმაც პოლიტიკური პასუხისმგებლობიდან გამომდინარე უნდა განუმარტონ თავიანთ აქტივისტებს მედიის მუშაობის პროფესიული გარანტიები, აღნიშნულის ხელყოფის სამართლებრივი შედეგები და შეძლებისდაგვარად, უზრუნველყონ ძალადობრივი ქმედებების თავიდან აცილება, ხოლო მსგავსი პრეცედენტების შემთხვევაში ადეკვატური შეფასება მისცენ მომხდარს. სამართალდამცავი ორგანოების მხრიდან გამოხატვის თავისუფლებაში გაუმართლებელი ჩარევა აზრის გამოხატვის თავისუფლება დაცულია იმის მიუხედავად, თუ რა საკითხებს ეხება იგი. აზრის გამოხატვა განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევაში მხოლოდ მაშინ შეიძლება დაექვემდებაროს შეზღუდვას, თუკი მისდამი ლოიალური დამოკიდებულება საფრთხეს შეუქმნის ძირითად კონსტიტუციურ ფასეულობებს. 984 საანგარიშო პერიოდში დაფიქსირდა სამართალდამცავი ორგანოების მხრიდან გამოხატვის თავისუფლების გაუმართლებელი შეზღუდვის ფაქტი. კერძოდ, 2015 წლის 16 ოქტომბერს, თბილისში, ოპერის წინ მდებარე სამშენებლო ღობეზე პლაკატების გაკვრის გამო პოლიციელებმა ტელეკომპანია „ტაბულას“ რედაქტორი თამარ ჩერგოლეიშვილი, არხის departamenti/siaxleebi-jus/gancxadeba-jurnalist-irakli-gedenidzisatvis-profesiul-saqmianobashi-xelsheshlisfaqttan-dakavshirebit.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 983 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2016 წლის 5 თებერვლის N281755 წერილი. 984 ზოიძე ბესარიონ, საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარი, თავი მეორე. საქართველოს მოქალაქეობა. ადამიანის ძირითადი უფლებანი და თავისუფლებანი“, 2013, გვ: 255-256. 734 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გენერალური პროდიუსერი ლექსო მაჭავარიანი და სტუდენტი სალომე ხვადაგიანი დააკავეს და მათ მიმართ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ოქმები შეადგინეს. პლაკატებზე ბიძინა ივანიშვილისა და „გაზპრომის“ კარიკატურები იყო გამოსახული. ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმი შედგა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 150-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე. აღნიშნული ნორმის მიხედვით, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევას წარმოადგენს თვითმმართველი ერთეულის იერსახის დამახინჯება. მოცემულ შემთხვევაში სახეზე არ გვქონდა ხსენებული მუხლის შემადგენლობა, ვინაიდან სამშენებლო ღობე და გარე განათების ბოძი ხსენებული მუხლით გათვალისწინებულ ჩამონათვალში არ არის მითითებული და ამასთან, აღნიშნული სამართალდარღვევის არსებობის შემთხვევაშიც სამართალდამცავ ორგანოებს არ ჰქონდათ სამართალდამრღვევის დაკავების უფლებამოსილება. 985 ადმინისტრაციული გარდა ამისა, სამართალდარღვევის იმ ოქმის ფაქტის შედგენა გათვალისწინებით, შესაძლებელი რომ იქნებოდა ადგილზეც, ადმინისტრაციული დაკავება არაპროპორციულ ღონისძიებას წარმოადგენდა. აღნიშნული ფაქტის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველმა გაავრცელა შესაბამისი განცხადება 986 და მოუწოდა სამართალდამცავ ორგანოებს, გააცნობიერონ, რომ პირის დაკავება, თუნდაც ადმინისტრაციული წესით, წარმოადგენს უკიდურესად შემზღუდველ საშუალებას და ის მხოლოდ კანონით მკაცრად განსაზღვრულ გამონაკლის შემთხვევებში უნდა იქნეს გამოყენებული. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 150-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, სამართალდარღვევას წარმოადგენს „პლაკატების, ლოზუნგების, ბანერების განთავსება ისეთ ადგილებზე, რომლებიც საამისოდ არ არის გამოყოფილი“. აღნიშნული ჩანაწერი ძალზე ფართოა და შესაძლოა გარკვეული პრობლემები შექმნას პრაქტიკაში. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 150-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილი სამართალდარღვევის ლეგიტიმურ მიზანს – თვითმმართველი ერთეულის იერსახის შენარჩუნებას – შესაძლოა დაუპირისპირდეს გამოხატვის თავისუფლება. ნორმის მოქმედი რედაქციის ფართო გაგება გამოხატვის თავისუფლების კონკრეტული ფორმით სარგებლობას ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების ვრცელ დისკრეციულ ნებაზე დამოკიდებულს ხდის. ეს კი ქმნის იმის ალბათობას, რომ საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 246-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი უთითებს იმ კონკრეტულ სამართალდარღვევებს, რომელთა არსებობისას შესაძლებელია, საქმის სხვა გარემოებებიდან გამომდინარე, დაკავების უფლებამოსილების განხორციელება. აღნიშნულ ჩამონათვალში 150-ე მუხლის პირველი ნაწილი ითვალისწინებს 50-ლარიან ჯარიმას და არა ადმინისტრაციულ პატიმრობას. 986 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/aboutus/struqtura/departamentebi/samoqalaqo-politikuri-ekonomikuri-socialuri-da-kulturuli-uflebebis-dacvisdepartamenti/siaxleebi-jus/saxalxo-damcveli-plakatebis-gakvris-gamo-sami-piris-dakavebas-exmianeba.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 985 735 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოხატვის თავისუფლების ისეთი ფორმით სარგებლობა, როგორიცაა მაგალითად: პლაკატი, ბანერი – პრაქტიკაში შეუძლებელი გახდეს. რაც დაუშვებელია, ვინაიდან გამოხატვის თავისუფლება ვრცელდება შინაარსის მიუხედავად, ნებისმიერი აზრის ნებისმიერი სახითა და ფორმით გამოხატვაზე. თანამედროვე სამყაროში გამოხატვის ფორმები მუდმივად ვითარდება და ფართოვდება. გაუმართლებელია ყველა ზემოთ აღიშნულ შემთხვევაში საჭირო იყოს ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოების ნების არსებობა. ყოველივეს სამართალდარღვევათა გათვალისწინებით საჭიროა კოდექსის მუხლის 150-ე საქართველოს ადმინისტრაციულ დისპოზიციის უფრო ვიწრო ფორმულირებითა და გამოხატვის თავისუფლების უპირატეს მნიშვნელობაზე ხაზგასმით ჩამოყალიბება, რათა თავიდან იქნეს აცილებული მისი ფართო და გამოხატვის თავისუფლების საზიანო გამოყენება პრაქტიკაში. საჯარო მოხელეთა ეთიკური ქცევა საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა მოქალაქე ნ.მ.-ს განცხადება, 987 რომლის თანახმადაც ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს წევრი, ფრაქცია „თავისუფალი დემოკრატების“ თავმჯდომარე ელგუჯა ჩხაიძე სოციალურ ქსელში ნ.მ.-ს მიმართ აკეთებდა შეურაცხმყოფელ და ცილისმწამებლურ განცხადებებს. 988 სადავო გამონათქვამთა ნაწილი წარმოადგენდა ელგუჯა ჩხაიძის სუბიექტურ აღქმასა და მის შეფასებას, ნაწილს კი შესაძლებელია ცილისმწამებლური ხასიათიც კი ჰქონდეს. მოცემულ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია, რომ ელგუჯა ჩხაიძე წარმოადგენდა ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს წევრს და ერთ-ერთი ფრაქციის თავმჯდომარეს. შესაბამისად, საქართველოს ორგანული კანონის „ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის“ 32-ე მუხლის „დ“ პუნქტის თანახმად, მუნიციპალიტეტის საკრებულოს ფრაქციის თავმჯდომარე მუნიციპალიტეტის საკრებულოს თანამდებობის პირს წარმოადგენს. ამასთან, „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს კანონის პირველი მუხლის „ი“ პუნქტისა და „საჯარო სამსახურში ინტერესთა შეუთავსებლობისა და კორუფციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის „ფ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, ელუჯა ჩხაიძე არის ის თანამდებობის პირი, რომელიც ექცევა საჯარო პირის დეფინიციაში. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, ელგუჯა ჩხაიძის, როგორც საკრებულოს თანამდებობის პირისა და საჯარო პირის მიმართ მაღალია საზოგადოებრივი ინტერესი, იგი ადგილობრივი თვითმმართველობისა და შესაბამისად, მოსახლეობის წარმომადგენელია. ამრიგად, მნიშვნელოვანია საკრებულოს წევრი და ადგილობრივი თვითმმართველობის 2015 წლის, 13, 27 და 28 იანვარს №420/15, №955/15 და №1033/15 განცხადებები. კერძოდ, იყენებდა ისეთ სიტყვებს, როგორიცაა: „ქერქეტი“, „სულით ავადმყოფი“, „ინფორმაციის გამყიდველი“, „თანამშრომლების დამსმენი“, „დეგენერატი“, „მიხედე თაფლობის თვეს“, „გიჟი“, „ქეციანი“ და სხვ. 987 988 736 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ორგანოს თანამდებობის პირი თავისი განსაკუთრებული სტატუსიდან გამომდინარე, გულისხმიერად ეკიდებოდეს მისი მაღალი საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობის საკითხს და აღნიშნულის შესაბამისად მოქმედებდეს. ვინაიდან, „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ამ კანონის მოქმედება არ ვრცელდება მუნიციპალიტეტის საკრებულოს წევრზე, ამასთან, რაიმე დამატებით რეგულაციას ქცევის ზოგად წესებზე არ შეიცავს ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი, შეუძლებელი ხდება მსგავს შემთხვევებში ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების წარმომადგენელთა მხრიდან ეთიკის ნორმების დარღვევებზე რეაგირება. ეს გარემოებები და მოცემული შემთხვევა მიუთითებს, მაღალი საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობის გათვალისწინებით, როგორც პოლიტიკოსების, ასევე ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების თანამდებობის პირთა ქცევის წესებისათვის გარკვეული რეგულაციებისა და აღსრულების მექანიზმის შექმნის აუცილებლობაზე. პოლიტიკოსის მიერ სიძულვილის ენის გამოყენება თანამდებობის პირებისა და საჯარო მოხელეების მხრიდან სიძულვილის ენის გამოყენების დაუშვებლობას საქართველოს სახალხო დამცველმა წინა წლის საპარლამენტო ანგარიშში ცალკე თავი დაუთმო და შესაბამისი რეკომენდაციაც გასცა. საქართველოს სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციას, 989 რომლის მიხედვითაც ხელისუფლებას და პოლიტიკურ ინსტიტუციებს, ასევე, საჯარო პირებს გააჩნიათ „განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა, თავი შეიკავონ იმგვარი განცხადებებისგან, განსაკუთრებით, მედიის საშუალებით, რომლებიც შესაძლოა, მიჩნეულ იქნეს სიძულვილის ენად“. კიდევ ერთხელ უნდა აღინიშნოს, რომ სიძულვილის ენის უნივერსალური დეფინიცია არ არსებობს, თუმცა ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის 1997 წელს მიღებული რეკომენდაციით სიძულვილის ენა მოიაზრებს გამოხატვის ყველა ფორმას, რომელიც ავრცელებს, აქეზებს, ხელს უწყობს ან ამართლებს რასობრივ შუღლს, ქსენოფობიას, ანტისემიტიზმს ან შეუწყნარებლობაზე დაფუძნებულ შუღლის სხვა ფორმებს, ნაციონალიზმის, ეთნოცენტრიზმის, დისკრიმინაციისა და უმცირესობათა ან მიგრანტთა მიმართ გამოხატული მტრობის ჩათვლით. 990 საანაგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველმა შეისწავლა სამოქალაქო ჩართულობის ცენტრის განცხადება პოლიტიკური პარტია „საქართველოს პატრიოტთა ალიანსის“ პოლიტსაბჭოს წევრის, ვაჟა ოთარაშვილის მიერ აზერბაიჯანული თემის მიმართ 1997 წლის 30 ოქტომბრის რეკომენდაცია 97 (20). ევროპის საბჭო, ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია სიძულვილის ენაზე No. R(97) 989 990 737 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სიძულვილის ენის გამოყენების თაობაზე. კერძოდ, ხსენებული პირი ტელეკომპანია „ობიექტივის“ ერთ-ერთ გადაცემაში სატელეფონო ჩართვისას 991 ეთნიკურად აზერბაიჯანელი საქართველოს მოქალაქეების მიმართ იყენებს ისეთ გამონათქვამებს, როგორიცაა „სანახიროზე გაშლილი ფარა“, „ხბოს ნებად იყენებს ხელისუფლება და ვერ მიხვდნენ, როგორ უნდა მოიქცნენ“, „ნახირის მდგომარეობა“, „გამოფხიზლდით და ნახირივით ნუ გაგირეკავენ საარჩევნო ყუთებისაკენ“, დასაბრუნებლად“. „ნუ ავტორი გააღრმავებთ ხაზს უსვამს უფსკრულს ქართულ თქვენთვის სოფლებსა და ბუმერანგივით იორმუღალოში შუალედური საპარლამენტო არჩევნების შედეგების განსხვავებულობას და წარმოაჩენს, რომ ეს თითქოს სწორედ აზერბაიჯანელი თანამოქალაქეების საკუთარი აზრის არქონითა და მათი ხელისუფლებისაგან მართულობით არის განპირობებული. გამონათქვამების ავტორის მიერ იორმუღალოში მცხოვრები ეთნიკურად აზერბაიჯანელი საქართველოს მოქალაქეები აღქმულია საზოგადოებად, რომელიც ხელისუფლების მიერ საკუთარი ინტერესებისათვის არის გამოყენებული და ისინი გაიგივებულნი არიან ნახირთან. ვაჟა ოთარაშვილის ხსენებული მოსაზრებები არ წარმოადგენს უბრალოდ კრიტიკულ აზრს, გამონათქვამები აზერბაიჯანული თემის დამაკნინებელი და მათ მიმართ სტერეოტიპულად უთანასწორო დამოკიდებულების გამოხატვაა, ხელს უწყობს და აღვივებს უნდობლობას სწორედ მათი ეთნიკური კუთვნილების გამო და ამასთან, ეთნიკური მიუღებლობის წაქეზებადაც კი შეიძლება იქნეს აღქმული. პოლიტიკოსების მხრიდან სიძულვილის ენის შემცველი განცხადებები უარყოფითად აისახება ქვეყანაში დემოკრატიული პროცესების განვითარებაზე. აუცილებელია საჯარო პირების მიერ საკუთარი პასუხისმგებლობის გაცნობიერება, ხოლო მედიასაშუალებების მიერ სიძულვილის ენის შემცველი განცხადებებთან დაკავშირებით ადეკვატური რეაგირება. ინფორმაციის თავისუფლება თავისუფალი ინფორმაციის გარეშე შეუძლებელია თავისუფალი აზრის ჩამოყალიბება 992. ინფორმაციის თავისუფლება, უპირველეს ყოვლისა, გულისხმობს საზოგადოების წინაშე ხელისუფლების ანგარიშვალდებულებას და საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას. ყოველივე ზემოაღნიშნული კი ქვეყანაში სამართლიანი სახელმწიფოსა და სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბებისკენაა მიმართული. საქართველოს 2015 წლის 31 ოქტომბერი, 22:57 საათიდან, სატელეფონო ჩართვა ტელეკომპანია „ობიექტივის“ პირდაპირ ეთერში. 992 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე მაია ნათაძე და სხვები საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს პრეზიდენტის წინააღმდეგ“. 991 738 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონსტიტუციის 41-ე მუხლით გარანტირებულია ყოველი პირის 993 უფლება, კანონით დადგენილი წესით გაეცნოს სახელმწიფო დაწესებულებებში მასზე არსებულ ინფორმაციას. აგრეთვე იქ არსებულ ოფიციალურ დოკუმენტებს, თუ ისინი არ შეიცავენ სახელმწიფო, პროფესიულ ან კომერციულ საიდუმლოებას. ქვეყანაში ინფორმაციის თავისუფლების მეტი გარანტიების შექმნისათვის აუცილებელია მოქმედი კანონმდებლობის დახვეწა და საერთაშორისო სტანდარტებთან მათი ჰარმონიზაცია. საანგარიშო პერიოდში კვლავ აქტუალურია წინა წლებში სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაცია ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის „ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების შესახებ კონვენციის“ რატიფიცირებასთან დაკავშირებით. მნიშვნელოვანია ასევე ინფორმაციის თავისუფლების შესახებ ახალი აქტის დროული მიღება, რომლითაც აღმოიფხვრება დღეს არსებული ყველა ის ძირითადი პრობლემა, როგორებიცაა ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფისა და ინფორმაციის თავისუფლებაზე მონიტორინგის განმახორციელებელი მექანიზმის არარსებობა, საჯარო ინფორმაციის გაცემაზე უარის უკანონოდ თქმისათვის სანქციების არარსებობა და ა.შ. „ღია მმართველობის პარტნიორობის საქართველოს 2014-2015 წლების სამოქმედო გეგმის“ 994 მიხედვით, კანონპროექტი საქართველოს მთავრობისა და საქართველოს პარლამენტისათვის ჯერ კიდევ 2015 წლის გაზაფხულზე უნდა წარდგენილიყო, რაც ამ დრომდე არ არის განხორციელებული. მნიშვნელოვანია, დროულად დაიწყოს აღნიშნული პროცესი, ასევე, უზრუნველყოფილი იქნეს მისი საჯარო განხილვა და დაინტერესებული მხარეების ჯეროვანი ჩართულობა. საანგარიშო პერიოდში შესწავლილი საჩივრების ანალიზი ცხადყოფს, რომ საჯარო დაწესებულებები ინფორმაციის გაცემის საკითხის გადაწყვეტისას არ ხელმძღვანელობენ პროპორციულობის პრინციპით. საჯარო უწყებების მხრიდან ამ უაღრესად მნიშვნელოვანი საკითხისადმი ამგვარი მიდგომა გამოწვეულია სწორედ იმ ფაქტით, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად, საქართველოს კანონმდებლობა დღემდე არ ითვალისწინებს სანქციებს საჯარო ინფორმაციის გაცემაზე უკანონოდ უარის თქმისთვის, ,,პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონით კი დადგენილია სანქციები995 ამ კანონის მოთხოვნათა დარღვევისთვის. შესაბამისად, იკვეთება ტენდენცია, რომ საჯარო მოხელეები, რომელთაც ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2006 წლის 14 ივლისის N2/3/264 გადაწყვეტილებაში საქმეზე „საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია და მოქალაქე რუსუდან ტაბატაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ განმარტა, რომ „[...] აღნიშნული მუხლი ღიად მიიჩნევს სახელწიფო დაწესებულებებში დაცულ ოფიციალურ ინფორმაციას და ყველა ფიზიკურ და იურიდიულ პირს აძლევს მათი გაცნობის შესაძლებლობას [...]“. 994 დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 18 სექტემბრის N557 დადგენილებით. 993 995 პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ საქართველოს კანონი, თავი VII. 739 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ევალებათ, მიიღონ გადაწყვეტილება, გასცენ ესა თუ ის ინფორმაცია და ამ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ეკისრებათ ვალდებულება, დაიცვან ბალანსი პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლებასა და ინფორმაციის თავისუფლებას შორის, ხელმძღვანელობენ არა პროპორციულობის პრინციპით, არამედ ცდილობენ, თავიდან აიცილონ „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი სანქციები. ცალკე მსჯელობის საგანს წარმოადგენს ის საკითხი, რომ სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველობის დაწესებულებები სრულყოფილად ვერ აანალიზებენ კანონმდებლობას და განსხვავებულ ინტერპრეტაციებს აძლევენ დადგენილ ნორმებს. საჯარო უწყებები „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული მონაცემთა დამუშავების საფუძვლების არსებობის შემთხვევაშიც კი უარს აცხადებენ მონაცემთა დამუშავებაზე მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ ინფორმაციის გაცემაზე არ არსებობს მონაცემთა სუბიექტის თანხმობა. არ ექცევა ყურადღება იმ გარემოებას, რომ კანონმდებლობა იცნობს ასეთი ინფორმაციის გაცემის სხვა საფუძვლებსაც, რომელიც საერთოდ არ არის დაკავშირებული მონაცემთა სუბიექტის მიერ თანხმობის გაცემასთან. 996 მიუხედავად იმისა, რომ არსებობდა „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული მონაცემთა დამუშავების ცალსახა საფუძვლები, ახმეტის მუნიციპალიტეტის გამგეობამ, სწორედ მონაცემთა სუბიექტის თანხმობის არარსებობის გამო, კახეთის საინფორმაციო ცენტრის რედაქტორს უარი უთხრა გამგებლის წარმომადგენლების ვინაობის და სამსახურებრივი საკონტაქტო მონაცემების გაცემაზე. აღნიშნული ქმედებით კახეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობამ უგულებელყო საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით განსაზღვრული კანონის უზენაესობის პრინციპი, რამაც, თავის მხრივ, გამოიწვია კახეთის საინფორმაციო ცენტრის კანონმდებლობით მინიჭებული ისეთი უფლებებისა და თავისუფლებების ხელყოფა, როგორიცაა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-10 მუხლით და საქართველოს კონსტიტუციის 41-ე მუხლით დაცული ინფორმაციის მიღების თავისუფლება. საჯარო დაწესებულებები ზოგიერ შემთხვევაში ვერ აცნობიერებენ გამჭვირვალობის, დემოკრატიის მოთხოვნებსა და საკუთარი პასუხისმგებლობას – გასცენ ან ხელი არ შეუშალონ პირებს, მიიღონ მათთვის საინტერესო საჯარო ინფორმაცია. ამავდროულად, მნიშვნელოვანია მეტი გარანტიების შექმნა ინფორმაციის თავისუფლების დაუბრკოლებლად რეალიზაციისათვის. ამის გათვალისწინებით დგას არსებული კანონმდებლობის სრულყოფის საჭიროება, რაზეც ნათლად მეტყველებს 2015 წელს ააიპ „ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტის“ (IDFI) მიერ წარმოდგენილ განცხადებაში დაფიქსირებული საკითხის შესწავლისას გამოკვეთილი პრობლემები. 996 პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხ. 5. 740 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ააიპ „ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტის“ საქმე 2015 წლის 25 ნოემბერს ააიპ „ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტმა“ თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსთხოვა ყოფილი თანამდებობის პირების მიმართ გამოტანილი განაჩენების, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ საქმეზე არ იყო გამოტანილი საბოლოო გადაწყვეტილება, ბრალდებულთა მიმართ აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების შესახებ განჩინებათა ასლები. თბილისის საქალაქო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა ააიპ „ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტის“ მოთხოვნა იმ მოტივით, რომ მოთხოვნილი ინფორმაცია შეიცავდა ყოფილი მონაცემებს , თანამდებობის რომელიც 997 პირების საქართველოს შესახებ განსაკუთრებული კონსტიტუციის 41-ე მუხლის კატეგორიის თანახმად, მიეკუთვნებოდა ავტომატურად გასაიდუმლოებული ინფორმაციის კატეგორიას და რომლის გამჟღავნება გამოიწვევდა ყოფილი თანამდებობის პირების კონსტიტუციით დაცული პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლებაში გაუმართლებელ ჩარევას. თბილისის საქალაქო სასამართლომ გადაწყვეტილების მიღებისას, ასევე, გაითვალისწინა „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის რეგულაციები, შესახებ“ სადაც საქართველოს ჩამოთვლილია კანონის მე–6 განსაკუთრებული მუხლით დადგენილი კატეგორიის მონაცემთა დამუშავების საფუძვლები და მონაცემთა სუბიექტის წერილობითი თანხმობის გარეშე, ყველა შემთხვევაში იკრძალება განსაკუთრებული კატეგორიის მონაცემთა გასაჯაროება და მესამე პირისთვის გამჟღავნება. ააიპ „ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი“ არ დაეთანხმა თბილისის საქალაქო სასამართლოს მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებას, ვინაიდან მათ მიერ მოთხოვნილი ინფორმაცია შეეხებოდა ყოფილ თანამდებობის პირებს, რომლებმაც ჩაიდინეს სისხლისსამართლებრივი წესით დასჯადი ქმედებები იმ პერიოდში, როდესაც მათ ეკავათ სხვადასხვა მაღალი თანამდებობა და ამ ინფორმაციის მიმართ არსებობდა განსაკუთრებულად მაღალი საჯარო ინტერესი. ამავდროულად, ორგანიზაცია აპელირებდა საქართველოს კონსტიტუციითა და საერთაშორისო სტანდარტებით გარანტირებულ სხდომათა საჯაროობის პრინციპზეც და ამბობდა, რომ სხდომათა საჯაროობაში მოიაზრებოდა არა მხოლოდ სამართალწარმოების პროცესის გამჭვირვალობა, არამედ გადაწყვეტილებათა საჯაროობაც. მოცემულმა საქმემ უფრო აშკარა გახადა მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი რეგულაციების დახვეწის საჭიროება. გამოიკვეთა, რომ „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლი, რომელიც აწესებს განსაკუთრებული კატეგორიის მონაცემთა დამუშავების, მათ შორის, მესამე პირთათვის ამ ინფორმაციის 997 პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ საქართველოს კანონი, მუხ. 2, ქპ. „ბ“. 741 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გაცემის სტანდარტს, ინფორმაციის დამმუშავებელს არ უტოვებს საშუალებას, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში თავად შეაფასოს საკითხი და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის და პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლებებით დაცულ სიკეთეებს შორის ბალანსის დაცვით მიიღოს კანონშესაბამისი გადაწყვეტილება. მოცემული ნორმა მონაცემთა სუბიექტის თანხმობის გარეშე აბსოლუტურად გამორიცხავს განსაკუთრებულად მაღალი საჯარო ინტერესის მქონე ინფორმაციის მესამე პირთათვის გადაცემის შესაძლებლობას, რითაც ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის 41-ე მუხლით დაცულ ინფორმაციის თავისუფლებას. „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მაღალი საჯარო ინტერესის არსებობის შემთხვევაში, უნდა ითვალისწინებდეს თანამდებობის პირთა, მათ შორის, ყოფილ თანამდებობის პირთა და თანამდებობაზე წარდგენილ კანდიდატთა შესახებ სახელმწიფო დაწესებულებებში არსებული ისეთი განსაკუთრებული კატეგორიის მონაცემთა გამჟღავნების შესაძლებლობას, რომელიც უკავშირდება მათი თანამდებობრივი უფლებამოსილების განხორციელებას. შესაბამისად, „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ კანონში ამ მიმართულებით ცვლილებების განხორციელების აუცილებლობა აშკარაა. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს: • „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელდეს ცვლილებები, რომლებიც მოემსახურება სამართლიანი ბალანსის დამყარებას ინფორმაციის თავისუფლებასა და პერსონალურ მონაცემებს შორის, კერძოდ, ხელმისაწვდომი გახდეს საჯარო დაწესებულებებში დაცული, მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის მქონე, ყოფილი და მოქმედი თანამდებობის პირებისა და თანამდებობაზე წარდგენილი კანდიდატების განსაკუთრებული კატეგორიის მონაცემები, რომელიც დაკავშირებულია აღნიშნული პირების მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილებების განხორციელებასთან • საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 2391-ე მუხლში (ძალადობრივი ქმედებისაკენ საჯარო მოწოდება) განხორციელდეს ცვლილებები საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარდგენილი შენიშვნების სრულყოფილად ასახვის მიზნით • პარლამენტის წევრებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის თანამდებობის პირთა საქმიანობის ეთიკის ფარგლებში მოქცევისათვის შეიქმნას ეთიკის ნორმები და მის აღსრულებაზე უფლებამოსილი შესაბამისი მექანიზმი 742 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 150-ე მუხლის დისპოზიცია ჩამოყალიბდეს უფრო ვიწრო ფორმულირებითა და გამოხატვის თავისუფლების უპირატესი მნიშვნელობის გათვალისწინებით, რათა თავიდან იქნეს აცილებული მისი ფართო და გამოხატვის თავისუფლების საზიანო გამოყენება პრაქტიკაში საერთო სასამართლოებს • მედიასაშუალებასთან იხელმძღვანელონ გამოხატვის დაკავშირებულ სამართლიანი თავისუფლების საქმეებზე სასამართლოს, გადაწყვეტილების საკუთრების უზრუნველსაყოფად მიღებისას უფლებისა განსაზღვრული და მაღალი სტანდარტებით. ამასთან, გადაწყვეტილებებში თავი აარიდონ ისეთ საკითხებზე მსჯელობას, რომლებიც მათ კანონისმიერ კომპეტენციას არ განეკუთვნება საქართველოს მთავრობას • დროულად იქნეს ინიცირებული ინფორმაციის თავისუფლების შესახებ ახალი კანონის პროექტი, რომლითაც უზრუნველყოფისა და განმახორციელებელი მექანიზმი, შეიქმნება ინფორმაციის ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის თავისუფლებაზე დაწესდება სანქციები საჯარო მონიტორინგის ინფორმაციის გაცემაზე უარის უკანონოდ თქმისათვის და სხვა საქართველოს მთავარ პროკურატურასა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს: • ნიკა გვარამიას მიერ გაკეთებული განცხადების საფუძველზე დაწყებული გამოძიება წარიმართოს დროულად, ეფექტურად და გამოძიების შედეგები ეცნობოს საზოგადოებას • ეკა მიშველაძის მიერ გაკეთებული განცხადების საფუძველზე დაიწყოს და ჩატარდეს დროული და ეფექტური გამოძიება, ხოლო გამოძიების შედეგები ეცნობოს საზოგადოებას • საგამოძიებო ორგანოებმა აწარმოონ სტატისტიკა ჟურნალისტების მიმართ, მათი პროფესიული საქმიანობიდან გამომდინარე, ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედებების თაობაზე • სამართალდამცავ პირებს ჩაუტარდეთ ტრენინგები გამოხატვის თავისუფლებისა და დაკავების უფლებამოსილების გამოყენების შესახებ, ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების სწავლების მიზნით საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს 743 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • განხორციელდეს სათანადო ღონისძიებები ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის „ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების რატიფიკაციისათვის საჭირო პროცედურების დასაწყებად. 744 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესახებ კონვენციის“ შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლება შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების დაცვა და საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფა ცივილიზებული სახელმწიფოს ერთ-ერთი პრიორიტეტული საკითხია. ადამიანის ერთ–ერთ ფუნდამენტურ უფლებას წარმოადგენს თავისუფლად გამოთქვას პროტესტი ნებისმიერი ცივილიზებული ფორმით. შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების საკანონმდებლო გარანტიებს წარმოადგენს ეროვნული და საერთაშორისო კანონმდებლობა. შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლებაზე საუბრისას უნდა გავითვალისწინოთ გარკვეული კრიტერიუმები, ესენია: საჯაროობა, მშვიდობიანი ხასიათი და შეკრების წინასწარი ნებართვის გარეშე განხორციელების შესაძლებლობა. აღნიშნული უფლება თავის თავში მოიცავს ისეთ კომპონენტებს, როგორიცაა შეკრებაში/მანიფესტაციაში მონაწილეობის, მისი ინიცირებისა და ორგანიზების უფლება. ამასთან, შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლებასთან მიმართებით სახელმწიფოს გააჩნია როგორც ნეგატიური, ასევე პოზიტიური ვალდებულებები. სწორედ სახელმწიფოს აღნიშნულ ვალდებულებებს ეხმიანება ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სტრატეგია და ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმა. სტრატეგიის თანახმად, სახელმწიფოს ერთ-ერთ მიზანს წარმოადგენს შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების მაღალი სტანდარტით დაცვის გარანტიებისა და სათანადო რეალიზებისათვის გარემოს შექმნა, შეკრებისა და მანიფესტაციის მონაწილეთა დაცვა და ამ მიზნით სახელმწიფოს პოზიტიური და ნეგატიური ვალდებულებების შესრულება, შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების დარღვევის ფაქტებზე სამართლებრივი რეაგირება და მისი დარღვევის თავიდან აცილება; სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლების კვალიფიკაციის მუდმივი ამაღლება ხელისუფლების მიერ შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების უზრუნველსაყოფად პოზიტიური ვალდებულების სათანადოდ შესრულებისათვის. ადამიანის უფლებათა დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის შუალედური (2014-2015) ანგარიშით შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების მაღალი სტანდარტით დაცვის გარანტიების შექმნისათვის, შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების დარღვევის ფაქტებზე, სამართლებრივი რეაგირებისა და უფლების დარღვევის პრევენციისთვის, შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების დარღვევის ფაქტებზე სწრაფი და ეფექტიანი გამოძიებისა და უფლების დარღვევის პრევენციის, სამართალდამცავი სტრუქტურების ქვედანაყოფების მომზადების გაუმჯობესების მიზნით, მასების მართვის/კონტროლის სფეროში ჩატარდა ტრენინგები; მუშავდება სტანდარტული ოპერატიული პროცედურები შსს დანაყოფებისთვის; სხვადასხვა პროექტის ფარგლებში მიმდინარეობს ევროპის წამყვანი ქვეყნების გამოცდილების შესწავლა/გაზიარება შეკრებისა და მანიფესტაციების საკითხზე, 745 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აკადემიის კურიკულუმებში მოხდა შესაბამისი ტრენინგების ინტეგრირება, აკადემიის სასწავლო პროგრამებში აისახა შეკრებებისა და მანიფესტაციების უფლების შესახებ სწავლება. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ თეორიული სამუშაოების ჩატარების ფონზე, მნიშვნელოვანია შეფასდეს რამდენად სრულყოფილად ხდება სამართალდამცავთა მიერ მიღებული ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენება; გარდა ამისა, აუცილებელია მსგავს სწავლებებს ჰქონდეს შეუქცევადი ხასიათი და შს სამინისტროს თანამშრომლები მუდმივად გადიოდნენ სწავლებასა და გადამზადებას შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების უზრუნველყოფის მაღალი სტანდარტის დამკვიდრებისათვის. შეკრების თავისუფლების სრულყოფილი რეალიზაცია დემოკრატიული სახელმწიფოებრივი ცხოვრების ფუნქციონალური ელემენტია. მართალია, საანგარიშო პერიოდში ამ უფლების მასიური შეზღუდვის ფაქტები არ დაფიქსირებულა, თუმცა ქვემოთ განხილულ რამდენიმე გახმაურებულ შემთხვევაში ადგილი ჰქონდა შეკრების თავისუფლებით სარგებლობაში გაუმართლებელ ჩარევას. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ 2014 წლისგან განსხვავებით 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში მსგავსმა ფაქტებმა უფრო ინტენსიური ხასიათი მიიღო. ქვემოთ წარმოდგენილმა შემთხვევებმა კიდევ ერთხელ ცხადყო შეკრების თავისუფლების, როგორც ინსტრუმენტული უფლების, მჭიდრო კავშირი გამოხატვის თავისუფლებასთან. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლების მიერ განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებმა აჩვენა, რომ ექსცესების გარეშე ჩაიარა 2015 წლის 21 მარტს პოლიტიკური პარტია „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მიერ დაგეგმილმა საკამოდ მრავალრიცხოვანმა აქციამ. იგივე შეიძლება ითქვას საანგარიშო წლის 17 მაისს ჰომოფობიასა და ტრანსფობიასთან ბრძოლის დღესთან დაკავშირებით თბილისში გამართული სამი აქციის 998 თაობაზე. 2015 წელს მნიშვნელოვან მოვლენას წარმოადგენდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 12 მაისის გადაწყვეტილება საქმეზე „იდენტობა და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ.“999 მოცემულ საქმეში სასამართლომ დაადგინა, რომ 2012 წლის 17 მაისს სახელმწიფოს მიერ დაირღვა კონვენციის მე–3 (წამების აკრძალვა) და მე–11 (შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლება) მუხლები მე–14 მუხლთან (დისკრიმინაციის აკრძალვა) მიმართებით. გადაწყვეტილების მიხედვით, სახელმწიფომ ვერ უზრუნველყო პოზიტიური 998 სხვადასხვა არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და საინიციატივო ჯგუფების მიერ დაგეგმილი სამივე აქცია ჩატარდა თბილისში: ვაჩნაძის ქუჩაზე, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან და მრგვალ ბაღში. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს №73235/12 გადაწყვეტილება საქმეზე „იდენტობა და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ“, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3032951> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 999 746 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ვალდებულების შესრულება, მშვიდობიანი დემონსტრანტებისათვის კერძო პირებისაგან დაცვის მაღალი სტანდარტის უზრუნველყოფა. პროცესებში პოლიციის ჩართულობა იყო დაგვიანებული და არ იყო მიმართული დემონსტრანტთა დაცვისაკენ. ამასთან, არ განხორციელებულა მომხდარი ფაქტების ეფექტური სისხლისსამართლებრივი გამოძიება. გამოძიება არ წარიმართა ადეკვატურ სამართლებრივ საფუძვლებზე დაყრდნობით და სახელმწიფომ არ მიმართა ძალისხმევა მომხდარში ჰომოფობიური მოტივის როლის გამოვლენისაკენ. დისკრიმინაციული საფუძვლის შესახებ სრულყოფილი გამოძიების ჩატარება კი ევროპული სასამართლოს მიერ აუცილებელ ღონისძიებადაა მიჩნეული. სასამართლოს განმარტებით, მართლმსაჯულების აღსრულების მიმართ ასეთი მკაცრი მიდგომის არ არსებობა სახელმწიფოს მხრიდან სიძულვილით განპირობებულ დანაშაულებზე ოფიციალური ან მასზე დუმილით გამოხატული ოფიციალური თანხმობის ტოლფასია. საქართველოს სახალხო დამცველი გამოთქვამს იმედს, რომ ევროპული სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება დადებითად აისახება ქვეყნაში ტოლერანტული და პლურალისტული გარემოს ფორმირების პროცესზე. დაუშვებელია მომავალში რომელიმე ჯგუფმა თავი შეიკავოს საკუთარი აზრის ღიად გამოხატვისა და შეკრების უფლების რეალიზაციისაგან საპასუხო ფიზიკური ანგარიშსწორების შიშის გამო. სწორედ, სახელმწიფოა ვალდებული იყოს თითოეული მოქალაქის უსაფრთხოების გარანტი. რაც თავის თავში მოიცავს სახელმწიფოს მოვალეობას გადადგას ქმედითი ნაბიჯები საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებისა და ჯანსაღი გარემოს უზრუნველყოფისაკენ. ჯერ–ჯერობით კვლავ არ განხორციელებულა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ უკვე არაერთხელ ხაზგასმული საკანონმდებლო ცვლილებები 1000. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის მიხედვით, 2014–2015 წლებში ერთ-ერთ ამოცანას სწორედ შეკრებისა და მანიფესტაციების უფლებასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის საერთაშორისო სტანდარტებთან ჰარმონიზაცია წარმოადგენდა. საქართველოს სახალხო დამცველი, ისევე როგორც წინა წელს, ხაზს უსვამს გასულ წლებში შეკრების თავისუფლების ხელყოფის ფაქტების გამოძიების მნიშვნელობას. საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი ანგარიშის 1001 მიხედვით, 2009 წლის 15 სახალხო დამცველის 2013 და 2014 წლის საქმიანობის ანგარიშებში ხაზგასმულია სახალხო დამცველის 2011-2012 წლის საპარლამენტო ანგარიშებში ასახული შენიშვნების გათვალისწინების მნიშვნელობა. 1001 „2014 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე საქართველოს პარლამენტის 2015 წლის 3 ივლისის N3918-რს დადგენილებით საქართველოს მთავარი პროკურატურისთვის გაცემული რეკომენდაციების შესასრულებლად განხორციელებული ღონისძიებები, საქართველოს მთავარი პროკურატურა, 2016 წლის 15 თებერვალი. 1000 747 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ივნისის აქციის საქმეზე კვლავ მიმდინარეობს აქციაში მონაწილე პირების დაკითხვა და ტარდება აქციის დაშლაში მონაწილე სამართალდამცავი პირების იდენტიფიცირებისათვის აუცილებელი საგამოძიებო მოქმედებები. 2011 წლის 3 იანვრის აქციის დაშლის ფაქტთან დაკავშირებით ასევე გრძელდება გამოძიება. კანონის უზენაესობის უზრუნველყოფის მიზნით, უკიდურესად მნიშვნელოვანია მოცემული საქმეების დროული გამოძიება და სახელმწიფოს მხრიდან ყველა კანონისმიერი ღონისძიების ეფექტურად გატარება. შეკრების თავისუფლებაში გაუმართლებელი ჩარევის ფაქტები აქცია ჰეიდარ ალიევის სახელობის სკვერში შეკრების თავისუფლება დაირღვა 2015 წლის 12 ივნისს, როდესაც თბილისში, პოლიციელებმა მშვიდობიანი აქციის მონაწილეებს არ მისცეს ჰეიდარ ალიევის სახელობის სკვერში შეკრების შესაძლებლობა. საქართველოს სახალხო დამცველი საჯარო განცხადებით გამოეხმაურა მოცემულ ფაქტს. 1002 სამართალდამცავი პირების ქმედებები მიმართული იყო იქითკენ, რომ დაგეგმილი აქცია არ შემდგარიყო ჰეიდარ ალიევის სახელობის პარკის ტეროტორიაზე. შეკრების გასამართ ადგილას მისულ აქციის მონაწილეებს ჰეიდარ ალიევის პარკის ირგვლივ მობილიზებული პოლიციელთა კორდონი დახვდათ. პოლიციელების განმარტებით, ისინი ახორციელებდნენ საპოლიციო ღონისძიებას და აქციის მონაწილეებს პარკში ვერ შეუშვებდნენ. მოთხოვნის მიუხედავად, მათ არ გაუცნიათ შეკრების მონაწილეებისათვის შეზღუდვის სამართლებრივი საფუძვლები, ასევე, არ განუმარტავთ, რა სახის საპოლიციო ღონისძიება მიმდინარეობდა. შეკრების მონაწილეები იძულებულები გახდნენ მოშორებულ ადგილას გაემართათ აქცია. სამართალდამცავებმა, კანონიერი მოთხოვნის მიუხედავად, არც საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულს მისცეს ახსნა–განმარტება საპოლიციო ღონისძიების სახისა და საფუძვლების შესახებ, რითიც დაარღვიეს „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მოთხოვნები. მოგვიანებით გვეცნობა,1003 რომ, აღნიშნულის გამო , შინაგან საქმეთა სამინისტროს ორ თანამდებობის პირს დაეკისრა დისციპლინური სახდელი – საყვედური. მართალია შეკრების თავისუფლება არ არის აბსოლუტური უფლება და მასში ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ კანონმდებლობით გაწერილი სამართლებრივი საფუძვლების ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/news/saxalxo-damcvelis-gancxadebashekrebis-tavisuflebis-dargvevastan-dakavshirebit.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1003 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილი #204/202; 15.09.2015წ. 1002 748 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არსებობისას. 1004 მოცემულ შემთხვევაში შეკრება არ იმართებოდა ტრანსპორტის სავალ ადგილას და არც ტრანსპორტის მოძრაობის შეფერხებას იწვევდა. შესაბამისად, აქციის ორგანიზატორები არ იყვნენ ვალდებულები გაეფრთხილებინათ ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები. 1005 ამასთან, არ არსებობდა შეკრების ადგილის შეზღუდვის კანონით გათვალისწინებული წინაპირობები: იმავე ადგილას არ იმართებოდა სხვა აქცია და არც ხანგრძლივი დროის განმავლობაში არ ეშლებოდათ ხელი თავიანთ საქმიანობაში იმ პირებს, რომლებიც ცხოვრობენ, მუშაობენ ან სამეწარმეო საქმიანობას ეწევიან აღნიშნულ ადგილებში. 1006 შესაბამისად, კანონისმიერი შეზღუდვის არ არსებობის პირობებში აქციის მონაწილეების კონსტიტუციურ უფლებას წარმოადგენდა შეკრების გამართვის ადგილის არჩევა.1007 სახელმწიფომ აქციის მონაწილეთათვის შეკრების გამართვის ადგილის არჩევის უფლების შეზღუდვით უგულებელყო ნეგატიური ვალდებულება და გაუმართლებლად ჩაერია მოქალაქეთა მიერ შეკრების თავისუფლების რეალიზაციის პროცესში. წინამდებარე შემთხვევასთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო დამცველმა საჯარო განცხადებით 1008 მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას და მოითხოვა მოცემული ფაქტების გამოძიება, მათ შორის გადაწყვეტილების მიმღები თანამდებობის პირის/პირების დადგენის მიზნით. სახელწიფოს მხრიდან გამოძიების სრულყოფილად და გონივრულ ვადაში წარმართვა შეკრების თავისუფლებასთან მიმართებით პოზიტიური ვალდებულების შესრულების მაჩვენებელი იქნება. აქცია „Stop Russia“ 2015 წლის 18 ივლის საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციასთან ორგანიზებული აქციის „Stop Russia“ დაწყებამდე, პოლიციელებმა დააკავეს მისი ერთ–ერთი ორგანიზატორი, „ტაბულას“ პროდიუსერი ალექსი მაჭავარიანი. დაკავების მიზეზად მიეთითა ის გარემოება, რომ ალექსი მაჭავარიანმა სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენა პოლიციას და არ დაემორჩილა მის კანონიერ მოთხოვნას, რაც სასცენო მოწყობილობით დატვირთული სატვირთო ავტომანქანის მთავრობის ადმინისტრაციის მიმდებარე ტერიტორიიდან გაყვანას გულისხმობდა. საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენელი ესწრებოდა თბილისის საქალაქო სასამართლოში მოცემული საკითხის განხილვას, რომლის მონიტორინგის საქართველოს კონსტიტუციის 25–ე მუხლის მე–3 ნაწილი, „შეკრებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისი მუხლები. 1004 1005 „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–5 მუხლის პირველი ნაწილი. „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–10 მუხლის პირველი ნაწილი. 1007 შეკრების თავისუფლება თავის თავში მოიცავს შეკრების გამართვის ადგილის არჩევის უფლებას, აღნიშნულის შესახებ უთითებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოც 2011 წლის 18 აპრილის №2/482,483,487,502 გადაწყვეტილებაში II.პ.34,55. 1008 ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/news/saxalxo-damcvelis-gancxadebashekrebis-tavisuflebis-dargvevastan-dakavshirebit.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1006 749 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შედეგების თაობაზეც საქართველოს სახალხო დამცველმა სპეციალური განცხადება გაავრცელა1009. სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლებმა ვერ წარადგინეს მტკიცებულებები, რომლითაც დადასტურდებოდა სატვირთო ავტომანქანის მიერ ქვეითთა სავალ ნაწილზე მოძრაობის ხელშეშლისა ან საგზაო მოძრაობის წესების დარღვევის ფაქტი. სამართალდამცავი პირები სხდომაზე ასევე მიუთითებდნენ, რომ წვრილმან ხულიგნობას წარმოადგენდა ალექსი მაჭავარიანის მიერ ნათქვამი ფრაზა – „სამარცხვინო პოლიცია“. მისასალმებელია თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც ალექსი მაჭავარიანის მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება შეწყდა. გამოხატვის თავისუფლება იცავს კრიტიკულ და ისეთ გამონათქვამებსაც, რომლებიც შესაძლოა შეურაცხყოფს ანდა აწუხებს საზოგადოების ნაწილს ან სახელმწიფოს. 1010 ხელისუფლების მიმართ გამოთქმული კრიტიკა ვერ გახდება გამოხატვისა და შეკრების თავისუფლების შეზღუდვის კანონისმიერი საფუძველი.1011 მსგავსი მიდგომა პირდაპირ ეწინააღმდეგება გამოხატვის თავისუფლების ძირითად არსს. აქცია პროექტ „პანორამა თბილისის“ წინააღმდეგ 2015 წლის 19 ივლისს პოლიციამ 10 ადამიანი დააკავა პროექტ „პანორამა თბილისის“ წინააღმდეგ მიმდინარე აქციაზე გამოყენებული ტრანსპარანტების გამო, რომელზეც აღნიშნული პროექტი კაცის სასქესო ორგანოს იყო შედარებული. სამართალდამცავთა განმარტებით, ხსენებული ფრაზა წარმოადგენდა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევას. კერძოდ, სახეზე იყო წვრილმანი ხულიგნობა. სამწუხაროა, რომ, წინა შემთხვევისგან განსხვავებით, მოცემულ ფაქტთან დაკავშირებით თბილისის საქალაქო სასამართლომ გადაწყვეტილება მიიღო გამოხატვის თავისუფლების დაცვის ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების უგულებელყოფით და სასამართლომ წვრილმან ხულიგნობად შეაფასა აქციის დროს გამოყენებული წარწერა. აქციის სამი მონაწილის მიმართ შეწყდა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება, ხოლო დანარჩენ შვიდ პირს დაედო ადმინისტრაციული სახდელი – ჯარიმა. „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს კანონი 1012 გამოხატვის შინაარსობრივი რეგულირების შესაძლებლობას ითვალისწინებს პირისპირ შეურაცხყოფის ან უხამსობის შემთხვევაში. აქციის მონაწილეთა მიერ გამოყენებული ფრაზით ვინმეს პირისპირ ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/news/saxalxo-damcveli-shekrebistavisuflebis-shezgudvis-faqtebs-exmaureba.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1010 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 10 ნოემბრის №1/3/421,422 გადაწყვეტილება II.პ.7; 1011 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 10 ნოემბრის №1/3/421,422 გადაწყვეტილება II.პ.106. 1012 „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–9 მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ პუნქტი. 1009 750 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეურაცხყოფას ადგილი არ ჰქონია, პროტესტი მიმართული იყო ერთ–ერთი პროექტის და არა რომელიმე კონკრეტული პიროვნებისაკენ. რაც შეეხება უხამსობას, სადავო ფრაზა შესაძლოა მიუღებელი იყოს საზოგადოების ნაწილისათვის, თუმცა, როგორც ზემოთაც აღინიშნა, გამოხატვის თავისუფლებით დაცულია „მიუღებელი“ მოსაზრებებიც, ხოლო გამოხატვის ფორმის არჩევა პირის კონსტიტუციური უფლებაა. ამასთან, განცხადების უხამსობად შეფასების პროცესში მნიშვნელოვანია კონტექსტის გათვალისწინება. „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 1013 მიხედვით, უხამსობის განსასაზღვრად საჭიროა განცხადებას არ გააჩნდეს პოლიტიკური, კულტურული, საგანმანათლებლო ან სამეცნიერო ღირებულება და ის უხეშად ლახავდეს საზოგადოებაში საყოველთაოდ დამკვიდრებულ ეთიკურ ნორმებს. გამოყენებული ფრაზა მიმართული იყო მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის მქონე პროექტთან დაკავშირებით სახელმწიფო უწყებების ქმედებებისკენ. პროტესტის ჭრილში შესაბამისად, გამოთქმულ იგი უნდა მოსაზრებად, განვიხილოთ რომელსაც საზოგადოებრივი გააჩნდა პოლიტიკური ღირებულება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს სახალხო დამცველის შეფასებით, აქციის მონაწილეთა მიერ გამოხატული მოსაზრება არ წარმოადგენდა უხამსობას. სახელმწიფოებრივ ცხოვრებაში მოქალაქეთა აქტიური ჩართულობა დემოკრატიული სახელმწიფოს ფორმირების აუცილებელი წინაპირობაა. შესაბამისად, ხელისუფლებამ ხელი უნდა შეუწყოს ამ მიზნის განხორციელებას. სამწუხაროა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლომ სათანადოდ არ შეაფასა ზემოთ მოცემული გამოხატვის პოლიტიკური ღირებულების კონტექსტი, სასამართლომ გამონათქვამები ერთმნიშვნელოვნად უხამსობად მიიჩნია და დასაბუთების გარეშე ჩათვალა, რომ ისინი იყო უშინაარსო, არ გააჩნდა რაიმე ღირებულება და უხეშად ლახავდა საზოგადოებაში საყოველთაოდ დამკვიდრებულ ეთიკურ ნორმებს. 1014 აღსანიშნავია, რომ, სასამართლოს განმარტებით, განსახილველ შემთხვევაში ერთმანეთს დაუპირისპირდა გამოხატვის თავისუფლება და ადამიანის პატივი და ღირსება, თუმცა სასამართლომ საერთოდ არ განმარტა კონკრეტული ადრესატი, რომლის პატივი და ღირსება შეიძლება შელახულიყო გამოხატვის ხსენებული ფორმით. გარდა ამისა, სასამართლოს მიერ პატივისა და ღირსების გადაწყვეტილება დაუსაბუთებელი, დაცვის უფლებისათვის უპირობოდ უპირატესობის არ პასუხობს დასაბუთებულობის სტანდარტს. გამოხატვის თავისუფლების ეროვნული და მინიჭების სასამართლოს საერთაშორისო „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს კანონის პირველი მუხლის „ვ“ პუნქტი. 1014 თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 23 ივლისის დადგენილება საქმეზე #4/4710–15. თბილისის სააპელაციო სასამართლომ 2015 წლის 7 სექტემბრის დადგენილებით საქმეზე #4/ა–600–15 უცვლელად დატოვა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ხსენებული დადგენილება. 1013 751 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტანდარტების საწინააღმდეგო მსჯელობა საბოლოოდ გამოხატვის თავისუფლების გაუმართლებლად შემზღუდველი გადაწყვეტილების საფუძველი გახდა. ს.შ.– ის საქმე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა მოქალაქე ს.შ.–ის განცხადება. 1015 განცხადების თანახმად, 2015 წლის 13 მაისს, ქ. თბილისში, მშვიდობიანი აქციის ჩატარების მიზნით ორი ავტომანქანა სატრანსპორტო მიემართებოდა საშუალებები გააჩერა რუსთაველის საპატრულო გამზირზე, პოლიციამ. რა დროსაც ავტომანქანებში განთავსებული იყო აქციისათვის განკუთვნილი ინვენტარი (ხმის გამაძლიერებელი, ბანერები). საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, ანონიმური შეტყობინების შესაბამისად, ხსენებულმა ავტოსატრანსპორტო საშუალებებმა დაარღვიეს საგზაო წესები, კერძოდ, შექმნეს ავარიული ვითარება. 1016 ვინაიდან, საპატრულო პოლიციის წარმომადგენელთა მიერ ვერ მოხერხდა ადგილზე სამართალდარღვევის ობიექტური გამოკვლევა, ავტოსადგომზე. 1017 ავტომანქანები განმცხადებლის გადაიყვანეს განმარტებით, სპეციალურად ავტოსატრანსპორტო დაცულ საშუალებების სპეციალურად დაცულ (საჯარიმო) ავტოსადგომზე გადაყვანის შედეგად ხელი შეეშალა დაგეგმილი აქციის ჩატარებას. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი რიგ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა არსებობისას ითვალისწინებს ავტოსატრანსპორტო საშუალების სპეციალურად შემთხვევაში, დაცულ თუ ავტოსადგომზე სპეციალურად გადაყვანას. დაცულ ანალიზი ავტოსადგომზე ცხადყოფს, ავტომანქანის რომ იმ გადაყვანას კანონმდებელი შესაძლებლად მიიჩნევს, აღნიშნულს უთითებს სამართალდარღვევების ამსახველ მუხლში. 1018 გარდა ამისა, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 119–ე მუხლის სამართალდარღვევები, 1019 პირველ როდესაც შენიშვნაში ჩამოთვლილია გათვალისწინებულია საქმის კონკრეტული განხილვამდე სატრანსპორტო საშუალების დროებით ჩამორთმევისა და მისი სპეციალურად დაცულ სადგომზე გადაყვანის აუცილებლობა. სატრანსპორტო საშუალების სპეციალურ სადგომზე მოქალაქე ს.შ.–ის 2015 წლის 13 მაისის №5336/15 განცხადება. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2015 წლის 20 ნოემბრის №20/12–2587647 წერილი. 1017 შედგენილი იქნა დროებით ჩამორთმეული სატრანსპორტო საშუალებების მიღება–ჩაბარების აქტები №12691 და №12692. 1018 მაგალითად, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 125–ე მუხლი. 1019 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 116-ე, 117-ე, 118-ე, 1181, 1182, 1015 1016 119-ე, 120-ე, 121-ე, 1211, 123-ე, 125-ე და 1271 მუხლებით გათვალისწინებულ სამართალდარღვევებზე მართვის მოწმობის ან სატრანსპორტო საშუალების სარეგისტრაციო დოკუმენტების უქონლობის შემთხვევაში დამრღვევს საქმის განხილვამდე დროებით ჩამოერთმევა სატრანსპორტო საშუალება და მას გადაიყვანენ სპეციალურ დაცულ სადგომზე. 752 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გადაყვანის ვალდებულებასთან დარეგულირებულია დაკავშირებული ცალკეული საკითხები აგრეთვე საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 250–ე მუხლში. როგორც საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ხელთ არსებული მასალებიდან ირკვევა, საპატრულო პოლიციის თანამშრომლებს გააჩნდათ ინფორმაცია, რომ შესაძლებელია ადგილი ჰქონოდა საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 125–ე მუხლით გათვალისწინებულ ქმედებას – სატრანსპორტო საშუალების მძღოლის მიერ საგზაო მოძრაობის წესების დარღვევას, კერძოდ, საავარიო ვითარების შექმნას. მოცემული ითვალისწინებს მუხლი 1020 ავტომანქანის აღნიშნულ სამართალდარღვევასთან სპეციალურად დაცულ მიმართებით ავტოსადგომზე არ გადაყვანის შესაძლებლობას. წინამდებარე შემთხვევა საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 119–ე მუხლის პირველი შენიშვნით განსაზღვრულ პირობასაც ვერ აკმაყოფილებს. კერძოდ, სამართალდარღვევის ჩადენისას პირს არ უნდა გააჩნდეს მართვის მოწმობა ან სატრანსპორტო საშუალების სარეგისტრაციო დოკუმენტი. განსახილველ საქმეში ხსენებულ გარემოებებს ადგილი არ ჰქონია. გარდა ამისა, სახეზე არ გვაქვს საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 250–ე მუხლით გათვალისწინებული პირობები. აღნიშნული მუხლი სატრანსპორტო საშუალების სპეციალურ სადგომზე გადაყვანის წინაპირობად ადგენს შესაბამისი მუხლით ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩადენისათვის ადმინისტრაციული სახდელის სახით სატრანსპორტო საშუალების მართვის უფლების შეჩერებას. სახდელის ამ ფორმას საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 125–ე მუხლი არ განსაზღვრავს. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 125–ე მუხლის მე–4 ნაწილით გათვალისწინებული სამართალდარღვევის ჩადენის ფაქტის დადგენის შემთხვევაშიც კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს გადაყვანას. სატრანსპორტო შესაბამისად, საშუალების სპეციალურად დაცულ ორგანოების წარმომადგენელთა სამართალდამცავი ავტოსადგომზე მიერ გატარებულ ღონისძიებას არ გააჩნდა სამართლებრივი საფუძველი. ამასთან, ინციდენტის მეორე დღეს, 2015 სამართალდარღვევის წლის არ 14 მაისს შეწყდა დადასტურების გამო. ადმინისტრაციული საქმისწარმოება სამართალდამცავთა უკანონო და თვითნებურმა ქმედებამ კი შედეგად გამოიწვია შეკრების თავისუფლებით სარგებლობის 1020 საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 125–ე მუხლის მე–4 ნაწილი. 753 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გაუმართლებელი შეფერხება და ავტოსატრანსპორტო საშუალებების მესაკუთრეთათვის ფინანსური ზიანის 1021 მიყენება. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის 1022 თანახმად, მოცემულ შემთხვევაში მოკვლეული მასალა პატრულ–ინსპექტორების მხრიდან შესაძლო გადაცდომის ფაქტზე რეაგირებისათვის გადაეგზავნა შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურ ინსპექციას. მნიშვნელოვანია აღნიშნულ ფაქტებს მიეცეს სწორი სამართლებრივი შეფასება და კანონის დამრღვევ შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლებს დაეკისროთ პასუხისმგებლობის ადეკვატური ზომა. საქართველოს სახალხო დამცველი თვალს მიადევნებს აღნიშნულ საქმეზე შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალური ინსპექციის რეაგირებას. პოლიტიკური პარტიის „საქართველოს პატრიოტთა ალიანსის“ შიმშილობის აქცია საქართველოს სახალხო დამცველმა მონიტორინგი გაუწია „პატროტთა ალიანსის“ წევრების საპროტესტო აქციას საქართველოს ყველა იმ ქალაქში, სადაც აქციები მიმდინარეობდა და დაადგინა, რომ რიგ შემთხვევებში პოლიცია მომიტინგეებს მოუწოდებდა სკვერებში გაშლილი კარვების აღებისაკენ, იერსახის დამახინჯების მოტივით. შუალედური საპარლამენტო კანცელარიასთან შიმშილობის ანგარიშის შედეგები ფორმით საქართველოს გააპროტესტა მთავრობის პოლიტიკურმა პარტიამ „საქართველოს პატრიოტთა ალიანსი.“ აქცია მშვიდობიანად მიმდინარეობდა და 2015 წლის 24 ნოემბერს საკანონმდებლო ხელისუფლების წარმომადგენლებთან შეხვედრის შედეგად შეწყდა. აქციის მსვლელობისას მონაწილეთა უკმაყოფილება გამოიწვია იმ ფაქტმა, რომ სამართალდამცავი ორგანოების მხრიდან მათ არ მიეცათ კარვის გაშლის საშუალება. „შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–11 მუხლის მე–2 ნაწილი და მე–111 მუხლი შეკრების მონაწილეთათვის წარმოადგენს ამკრძალავ ნორმას. ხსენებულ მუხლში საუბარია მხოლოდ ტრანსპორტის გადაადგილებისათვის განზრახ დაბრკოლებების შექმნასა და ტრანსპორტის სავალი ნაწილის ნაწილობრივ და სრულად გადაკეტვაზე, მათ შორის ავტომანქანებით, სხვადასხვა კონსტრუქციებით ან/და საგნებით გადაკეტვის დაუშვებლობაზე. ამასთან, ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ორგანო ან საქართველოს მთავრობა ტრანსპორტის სავალი ნაწილის გახსნის ან/და ტრანსპორტის მოძრაობის აღდგენის შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში საქართველოს კონსტიტუციით შეკრების თავისუფლების საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მოთხოვნათა შესაბამისად, ავტომობილების მესაკუთრეებმა დაფარეს ჩამორთმეული სატრანსპორტო საშუალებების სპეციალურად დაცულ სადგომზე შენახვის ხარჯები. 1022 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2015 წლის 20 ნოემბრის #20/12–2587647 წერილი. 1021 754 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეზღუდვისათვის დადგენილი მოთხოვნების შესაბამისად. გარდა ამისა, კანონმდებელი უთითებს, რომ აღნიშნული გადაწყვეტილების მიღება დაუშვებელია, თუ შეკრების მონაწილეთა რაოდენობის გათვალისწინებით შეკრების ჩატარება სხვაგვარად შეუძლებელია და დაცულია ამ კანონით დადგენილი ყველა წესი. შესაბამისად, კანონმდებელი არ ადგენს ყველა შემთხვევაში გამოსაყენებელ უპირობო წესს და უპირატესობას ანიჭებს შემთხვევის ინდივიდუალურად განხილვის მიდგომას. ამასთან, კანონმდებლობა უთითებს იმ გარემოებებზე, რომელთა გათვალისწინებით უნდა იყოს მიღებული გადაწყვეტილება, ესენია: განზრახვა, შეკრების მონაწილეთა რაოდენობა და შეკრების უფლებით სხვაგვარად სარგებლობის შეუძლებლობა, საზოგადოებრივი ინტერესის გათვალისწინება. განსახილველ შემთხვევაში აქცია არ იმართებოდა ტრანსპორტის სავალ ნაწილზე და შეკრება ატარებდა მშვიდობიან ხასიათს. ამასთან, გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ აქცია მიმდინარეობდა საკმაოდ რთულ კლიმატურ პირობებში. სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულებაა ხელი შეუწყოს მოქალაქეებს საკუთარი კონსტიტუციური უფლებების რეალიზების პროცესში. იმ შემთხვევაში, თუ კონკრეტული გარემოებებიდან გამომდინარე კარვის გაშლა აუცილებელია შეკრების უფლების რეალიზაციისათვის და სახეზე არ გვაქვს რომელიმე კანონსაწინააღმდეგო წინაპირობა, სახელმწიფომ საშუალება უნდა მისცეს მოქალაქეებს ისარგებლონ კონსტიტუციური უფლებით. სახალხო დამცველის აპარატისათვის ცნობილი გახდა, რომ 2015 წლის 12 ნოემბერს, გორში, „პატრიოტთა ალიანსის“ წევრების მშვიდობიანი აქცია, რომელიც თეატრის წინ მიმდინარეობდა, პოლიციამ ძალის გამოყენებით დაშალა, რაც შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების რეალიზების ხელის შეშლად უნდა შეფასდეს. საქართველოს კონსტიტუციის 25-ე მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, ხელისუფლებას შეუძლია შეკრების ან მანიფესტაციის შეწყვეტა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მან კანონსაწინააღმდეგო ხასიათი მიიღო. სამწუხაროდ, ხელისუფლება კვლავ არ გამოხატავს მზადყოფნას დანერგოს შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების საერთაშორისო სტანდარტით განსაზღვრული პრინციპები. შეასრულოს ის პოზიტიური და ნეგატიური ვალდებულებები, რაც დადგენილია ევროპული სასამართლოს მიერ სხვადასხვა სახელმწიფოების წინააღმდეგ გამოტანილი არაერთი გადაწყვეტილებით. კ. გ–ს, ნ. ნ–ს და მ. დ–ს საქმე 2015 წლის „რუსთავი 2 ოქტომბერს ქუთაისში, საქართველოს პარლამენტის წინ ტელეკომპანია 2“–ის მხარდასაჭერად გამართულ აქციაზე, „თავისუფალი ზონის“ აქტივისტები კ.გ, ნ.ნ. და მ.დ. დააკავეს. 755 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქციის მსვლელობის დროს „თავისუფალი ზონის“ აქტივისტებს საქართველოს პარლამენტის წევრის დავით ლორთქიფანიძისთვის ფიზიკური შეურაცხყოფის მიყენების ფაქტზე, სსკ–ის 239–ე მუხლის მე–2 ნაწილის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტებით (ქმედება, რომელიც უხეშად არღვევს საზოგადოებრივ წესრიგს და გამოხატავს საზოგადოების აშკარა უპატივცემულობას, ჩადენილი ძალადობით ან ძალადობის მუქარით) გათვალისწინებული დანაშაულისთვის ბრალი წაუყენეს, ბრალდების მიხედვით, მათ სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენეს საქართველოს პარლამენტის წევრს და ძალის გამოყენებით შეეცადნენ მისთვის ფიზიკური შეურაცხყოფის მიყენებას. ხოლო მოგვიანებით, ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 5 ოქტომბრის განჩინებით, დასახელებული პირების მიმართ აღკვეთი ღონისძიების სახით გამოყენებული იქნა პატიმრობა. სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულებაა ასევე, დაიცვას ძალადობისგან აქციის მონაწილეებიც და პროტესტის ადრესატებიც. ამავე დროს, შეუძლებელია, ძალადობის ნებისმიერი გამოვლინების გამოხატვის თავისუფლებითა თუ შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების დაცვით გამართლება. თუმცა, ამ შემთხვევაში, დაკავებულთათვის აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის შეფარდებით საფრთხე შეექმნა როგორც გამოხატვის, შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლებას, ასევე სამართლიანი სასამართლოს უფლებას. აღკვეთი ღონისძიების სახით პატიმრობის შეფარდება იყო დაუსაბუთებელი და გააჩინა შერჩევითი მართლმსაჯულების შესახებ ეჭვები, რადგან ბოლო წლებში მომხდარი იდენტური შემთხვევების დროს, მათ შორის საქართველოს პარლამენტის წევრების მიმართ განხორციელებული ძალადობის ფაქტებზე (სახალხო დამცველის 2012, 2013 და 2014 წლების საპარლამენტო ანგარიშები), აქციის მონაწილეთა მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა, როგორც წესი, გამოყენებული არ ყოფილა. აქციაზე ძალადობის ნებისმიერი ფორმით გამოვლენის პროცესში აუცილებელია, სახელმწიფომ გაატაროს ადეკვატური სამართლებრივი ზომები, რომლებიც არ იქნება შერჩევითი და ყველა მსგავს შემთხვევაზე, საგამოძიებო ორგანოების მოქმედებები, ისევე როგორც დაკისრებული პასუხისმგებლობა, იქნება ორგანოებთან, უპირველეს ყოვლისა საქართველოს ერთგვაროვანი. საგამოძიებო პროკურატურასთან ერთად, პასუხისმგებლობა ეკისრება საერთო სასამართლოებს, რომლებიც თითოეულ ფაქტზე საბოლოო გადაწყვეტილებას იღებენ, ადგენს ზღვარს გამოხატვის თავისუფლებასა და ძალადობის გამოვლინებას შორის. პასუხისმგებლობის განსაზღვრა თითოეული შემთხვევისათვის უნდა ეფუძნებოდეს ადამიანის უფლებების დაცვის სტანდარტებს, რისი მიღწევაც მიღებული გადაწყვეტილების ყოველმხრივი და დამაჯერებელი დასაბუთების გარეშე შეუძლებელია. დასაბუთების ნაკლებობა კი ეჭვის ქვეშ აყენებს სასამართლოს სამართლიანობას. 756 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასამართლომ (მოსამართლემ) აღკვეთის ღონისძიების საკითხის განხილვისას განჩინებაში კონკრეტულად არ მიუთითა, თუ რატომ იყო ბრალდებულების მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენება აუცილებელი. კერძოდ, დაცული იყო თუ არა აღკვეთის ღონისძიების შეფარდებისთვის კანონმდებლობით დადგენილი მოთხოვნები, არსებობდა თუ არა პატიმრობის, როგორც ყველაზე მძიმე აღკვეთის ღონისძიების შეფარდებისთვის აუცილებელი ფაქტობრივი და პროცესუალური საფუძვლები. მოსამართლე შემოიფარგლა მხოლოდ ზოგადი მითითებით, რომ აღნიშნული გამყარებულია მასალებით და არგუმენტებით და რომ ბრალდებულებს აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა სწორად აქვთ შერჩეული, რომ „მოცემულ შემთხვევაში დასახელებული პირების მიმართ პატიმრობა არის „აუცილებელი“ და შეესაბამება საზოგადოებრივ საჭიროებას. სასამართლოს მიერ დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილების მიღება ადამიანის უფლებების დაცვაზე უარის თქმას ნიშნავს. ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 5 ოქტომბერს განჩინება, რომლითაც აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეეფარდათ საქართველოს პარლამენტთან გამართული აქციის მონაწილეებს მ.დ, კ.გ და ნ.ნ. ვერ პასუხობს დასაბუთებული გადაწყვეტილების სტანდარტს. 1023 აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ზემოაღნიშნულ პირთა მიმართ აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა - 2015 წლის 25 დეკემბრის სასამართლოს გადაწყვეტილებით შეიცვალა გირაოთი. თითოეულ პირს დაეკისრა გირაო 3000 (სამი ათასი) ლარის ოდენობით. ანგარიშის მომზადების დროს სასამართლოს მტკიცებულების გამოკვლევის ეტაპი დასრულებული ჰქონდა, თუმცა, შემაჯამებელი გადაწყვეტილება მიღებული არ იყო. გაერთიანების თავისუფლება საქართველოს კონსტიტუციის 26–ე მუხლით დაცულია პირის გაერთიანების თავისუფლება. გაერთიანების თავისუფლებას დიდი დატვირთვა ენიჭება არა მხოლოდ ადამიანის ძირითადი უფლების გარანტიების, არამედ 1023 დემოკრატიული და თავისუფალი სსსკ–ის მუხლი 198. აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების მიზნები და საფუძველი 1. აღკვეთის ღონისძიება გამოიყენება იმ მიზნით, რომ ბრალდებულმა თავი არ აარიდოს სასამართლოში გამოცხადებას, აღიკვეთოს მისი შემდგომი დანაშაულებრივი საქმიანობა, უზრუნველყოფილ იქნეს განაჩენის აღსრულება. ბრალდებულს პატიმრობა ან სხვა აღკვეთის ღონისძიება არ შეიძლება შეეფარდოს, თუ ამ ნაწილით გათვალისწინებული მიზნების მიღწევა შესაძლებელია სხვა, ნაკლებად მკაცრი აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებით. 2. აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფუძველია დასაბუთებული ვარაუდი, რომ ბრალდებული მიიმალება ან არ გამოცხადდება სასამართლოში, გაანადგურებს საქმისათვის მნიშვნელოვან ინფორმაციას ან ჩაიდენს ახალ დანაშაულს. 757 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ჩამოყალიბების კუთხით 1024. შეკრებებისა და მანიფესტაციების თავისუფლების მსგავსად, გაერთიანების თავისუფლება საზოგადოებაში ადამიანების თვითგანვითარების ერთ–ერთ უმნიშვნელოვანეს საფუძველს წარმოადგენს. კონსტიტუციის 26–ე მუხლი უზრუნველყოფს როგორც პირის უფლებას შექმნას გაერთიანება და ისარგებლოს კონსტიტუციით გარანტირებული ძირითადი უფლებებით სხვებთან ერთად, ასევე იცავს თავად ამ გაერთიანებების უფლებას შექმნასა და არსებობაზე 1025. მოცემული ნორმით დაცულია გაერთიანების საქმიანობის წარმართვის უფლებაც, სადაც, რა თქმა უნდა, არ იგულისხმება კონსტიტუციური წყობილების დამხობის ან ძალადობით შეცვლის, ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფის ან სხვა კანონით აკრძალული საქმიანობის წარმართვა. საქართველოს კონსტიტუციის 26–ე მუხლის მე–2 პუნქტით გარანტირებულია პოლიტიკურ პარტიათა და პოლიტიკურ გაერთიანებათა თავისუფლება. დემოკრატიულ საზოგადოებაში გაერთიანების თავისუფლების რეალიზების მნიშვნელობაზე კიდევ ერთხელ ხაზგასმა გასულ წელს მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანების „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მიმართ განხორციელებულმა ქმედებების ერთობლიობამ განაპირობა. 2015 წლის აპრილის ბოლოს გურჯაანში ადგილი ჰქონდა ცალკეულ ძალადობრივ ქმედებებს „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობიდან“ საქართველოს პარლამენტის წევრებისა და მათი მხარდამჭერების მიმართ. კერძოდ, გავრცელებული ინფორმაციის მიხედვით, 1026 20 აპრილს გურჯაანის გამგეობის და საკრებულოს თანამშრომლები, კოალიცია „ქართული ოცნების“ აქტივისტებთან ერთად, შეიჭრნენ გურჯაანის მაჟორიტარი დეპუტატის, გიორგი ღვინიაშვილის სამუშაო ოთახში და „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ სხვა წევრებთან ერთად შენობის დატოვება აიძულეს. დაპირისპირებას „ქართული ოცნების“ მხარდამჭერებსა და „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მხარდამჭერებს შორის 21 აპრილს, გურჯაანის სპორტული კომპლექსის ტერიტორიაზეც ჰქონდა ადგილი. 1027 გავრცელებული მასალების მიხედვით, 1028 მომდევნო დღეს, 22 აპრილს ადგილობრივი თვითმმართველობის შენობაში შეკრებილმა „ქართული ოცნების“ აქტივისტებმა, მათ შორის ადგილობრივი თვითმმართველობის მიერ დაფუძნებული არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების თანამშრომლებმა გურჯაანის მაჟორიტარ დეპუტატს გიორგი ღვინიაშვილს, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 15 სექტემბრის #2/2/439 გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს მოქალაქე ომარ ალაფიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ. 1025 კონსტანტინე კუბლაშვილი „ძირითადი უფლებები“ ( რედ. თ. ბერიძე, თბილისი, 2003 წელი), გვ. 308-315. 1026 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <https://www.youtube.com/watch?v=-rd92FZ2ADU> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1027 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <https://www.youtube.com/watch?v=1QPQURxrplI> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1028 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <https://www.youtube.com/watch?v=b5n0IhWSdEM> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1024 758 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პარლამენტის წევრს ირმა ნადირაშვილს და მათთან ერთად მყოფ პირებს კვერცხები ესროლეს. საქართველოს სახალხო დამცველმა დაგმო აღნიშნული ძალადობრივი ფაქტები და შესაბამის ორგანოებს მოუწოდა გამოიყენონ მათ ხელთ არსებული ყველა ზომა, რათა ადეკვატურად შეფასდეს მომხდარი, გამოვლინდეს ყველა პასუხისმგებელი პირი და სათანადო სამართლებრივი შედეგები დადგეს მათ მიმართ. 1029 20 და 22 აპრილს გურჯაანში მომხდარი ინციდენტების შესწავლისას მნიშვნელოვანია განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს სამართალდამცავთა როლს – რამდენად ეფექტურად განახორციელეს საკუთარი საქმიანობა და რამ შეუშალათ ხელი ძალადობრივი ქმედებების პრევენციაში. ეს არ იყო პირველი შემთხვევა1030, როდესაც თვითმმართველობის ორგანოებისა თუ მათ მიერ დაფუძნებული არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების თანამშრომლები აქტიურად იყვნენ ჩართულნი ოპოზიციურ პარტიასთან დაპირისპირებაში. სახალხო დამცველი მანამდე არაერთხელ მიუთითებდა ასეთ ინციდენტებში ადგილობრივი თვითმმართველობის თანამშრომლების მონაწილეობის უარყოფით მხარეებზე, მათ შორის თვითმმართველობის ორგანოების პოლიტიკურად ნეიტრალური და მიუკერძოებელი საქმიანობის ეჭვის ქვეშ დაყენების შესახებ. აღნიშნული საკითხი დაუყოვნებლივ მოგვარებას საჭიროებს. თუ ცალკეული პირების ქმედებებში არ იკვეთება სისხლის სამართლის დანაშაულის ნიშნები, აუცილებელია მოხდეს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ჭრილში გარემოებების შეფასება. ასევე, თუ ცალკეული საჯარო მოხელეების კონკრეტული ქმედება სისხლის სამართლის დანაშაულს ან ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევას არ წარმოადგენს, უნდა შეფასდეს, ხომ არ წარმოადგენდა აღნიშნული დისციპლინურ გადაცდომას. გარდა ზემოაღნიშნული ფაქტისა, „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მიმართ საანგარიშო პერიოდში ადგილი ჰქონდა შემდეგ ქმედებებს: • 2015 წლის სექტემბრის თვეში პოლიტიკური პარტიის აღმასრულებელმა მდივანმა წარმოადგინა განცხადება, სადაც იგი აღნიშნავდა, რომ ქ. თბილისში, კახეთის გზატკეცილის #45 ა–ში მდებარე გარე განათების ბოძზე 2015 წლის აპრილის თვიდან დამონტაჟებული გარე სათვალთვალო ვიდეოკამერით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ კანონიერი საფუძვლის გარეშე ხორციელდებოდა მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანების – ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის მაღალი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/aboutus/struqtura/departamentebi/samoqalaqo-politikuri-ekonomikuri-socialuri-da-kulturuli-uflebebis-dacvisdepartamenti/siaxleebi-jus/saqartvelos-saxalxo-damcvelis-gancxadeba-gurdjaanshi-ganvitarebul-movlenebtandakavshirebit.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1030 მსგავს შემთხვევას რამდენიმე დღით ადრე, 2015 წლის 15 მარტს, ადგილი ჰქონდა ზუგდიდში. სახალხო დამცველის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის შესახებ, 2014 წელი, გვ. 490–491. 1029 759 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თანამდებობის პირების, თანამშრომლების, ოფიციალური სტუმრების, პარტიის აქტივისტების, მათი გადაადგილების, მათ სარგებლობაში მყოფი სატრანსპორტო საშუალებების მოძრაობის ვიდეოთვალთვალი, მათი პერსონალური მონაცემების უკანონოდ შეგროვება და დამუშავება; • „ერთიანი ნაციონალურ მოძრაობის“ მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, 2015 წლის 18 ოქტომბერს, თბილისში, ამავე პარტიის ტერიტორიაზე ძალის გამოყენებით ცენტრალური შეიჭრნენ „ქართული ადმინისტრაციის ოცნებისა“ და „ახალგაზრდული მოძრაობა – თავისუფალი თაობის“ აქტივისტები და დააზიანეს „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის საკუთრებაში არსებული ქონება და შენობის მიმართულებით ისროლეს ცეცხლმოკიდებული საგნები. პარტიის აღმასრულებელი მდივანი მიუთითებდა, რომ შემთხვევის ადგილზე მისული საპატრულო პოლიციის თანამშრომლები აღნიშნულ კანონსაწინააღმდეგო ქმედებებზე არაეფექტურად რეაგირებდნენ. ამის შემდგომ, რამდენიმე დღის განმავლობაში, მთელი ქვეყნის მასშტაბით, პარტიის რაიონულ ორგანიზაციებზეც ხორციელდებოდა ისეთი კანონსაწინააღმდეგო მოქმედებები, როგორიცაა პარტიის ოფისის კარის აჭედვა, საგნების სროლა, საღებავების შესხმა და ა.შ. • ყველაზე მძიმე შემთხვევას ადგილი ჰქონდა გასული წლის დეკემბრის თვეში, როდესაც დედოფლისწყაროში მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანების „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ოფისი ცეცხლსასროლი იარაღით დააზიანეს. გასულ წელს მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მიერ დასახელებული ფაქტები/ქმედებები შესაძლოა ემსახურებოდეს პარტიის წევრებზე ან/და იმ პირებზე, ვისაც სურს პოლიტიკურ პარტიასთან თანამშრომლობა, დაშინების ან/და ზეწოლის მოხდენას. ამიტომ, იმისათვის, რომ არ ჰქონდეს ადგილი პოლიტიკური გაერთიანების საქმიანობის ხელის შეშლას და პოლიტიკური პარტიის გაერთიანების თავისუფლებაში გაუმართლებელ ჩარევას, ერთი მხრივ, სახელმწიფო უწყებებმა თავისი ქმედებებით არ უნდა შეუქმნან საფრთხე პოლიტიკური გაერთიანების თავისუფლების რეალიზებას, ხოლო მეორე მხრივ, როდესაც იკვეთება კერძო პირთა მხრიდან პოლიტიკურ გაერთიანებაზე ან მის წევრებზე თავდასხმის, რაიმე ფორმით ძალადობის, ზეწოლისა თუ მუქარის ნიშნები, სამართალდამცავ ორგანოებს უნდა ჰქონდეთ მყისიერი რეაგირება, ხოლო ყველა დამნაშავე პირი უნდა დაისაჯოს. სწორედ ამ ქმედებებით უზრუნველყოფს სახელმწიფო გაერთიანების თავისუფლების რეალიზების კუთხით მისი როგორც ნეგატიური, ისე პოზიტიური ვალდებულებების შესრულებას. 760 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზემოაღნიშნულ ფაქტებთან დაკავშირებით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს წარმოუდგინა ინფორმაცია, 1031 რომ „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ოფისების გარე ფასადის იერსახის შეცვლასთან დაკავშრებით სამართალდარღვევის ჩამდენი პირების დადგენისა და შემდგომში მათ მიმართ ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის დაკისრების მიზნით ხორციელდება ქმედითი ღონისძიებები. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, სამართალდარღვევის საქმეებზე რეაგირება დროის მცირე მონაკვეთში უნდა მოხდეს, წინააღმდეგ შემთხვევაში, აღარ იარსებებს სამართალდამრღვევი პირებისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების შესაძლებლობა. შესაბამისად, ვინაიდან მსგავსი სამართალდარღვევებისათვის ადმინისტრაციული სახდელის დადების ვადა 4 თვეა, რომელიც უკვე ამოწურულია, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქმედებები იმ ფაქტებთან დაკავშირებით, რომლებთან მიმართებაშიც ამ დრომდე სამართალდამრღვევები არ გამოვლენილან, არაეფექტურად უნდა შეფასდეს. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მოწოდებული ინფორმაციის 1032 მიხედვით, შსს–ს ლანჩხუთისა და გორის რაიონულ სამმართველოებში მიმდინარეობს გამოძიება „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ოფისის კარისა და მინის დაზიანების ფაქტზე, დანაშაული გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 187–ე მუხლის პირველი ნაწილით. 2015 წლის 19 ოქტომბერს, ახალციხეში, ნათენაძის ქუჩაზე მდებარე პარტიის ოფისის კარის დაზიანებასთან დაკავშირებით კი აღძრულია სისხლის სამართლის #016191015001 საქმე. გამოძიება მიმდინარეობს სისხლის სამართლის კოდექსის 226–ე მუხლით. ადმინისტრაციული ორგანოს ცნობით, 2015 წლის 19 ოქტომბერს ქუთაისში, წმინდა ნინოს ქუჩაზე მომხდარ ფაქტთან დაკავშირებით დააკავეს ერთი პირი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 150–ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენის გამო, რომელსაც ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს დადგენილებით ადმინისტრაციული სახდელის სახით დაეკისრა ჯარიმა 50 ლარის ოდენობით. იმავე ორგანიზაციის დღეს, ოფისის ბათუმში წინ, „ერთიანი ნაციონალური საზოგადოებრივი წესრიგის მოძრაობის“ აჭარის დარღვევისთვის კი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166–ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენის გამო, დაჯარიმდა ერთი პირი 100 ლარის ოდენობით, ასევე დააკავეს ერთი პირი, რომელიც იმავე დღეს გათავისუფლდა ხელწერილის საფუძველზე. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცნობით, 2015 წლის 18 ოქტომბერს თბილისში, „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ცენტრალური ადმინისტრაციის შენობასთან მომხდარ 1031 1032 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2016 წლის 4 მარტის #553784 წერილი. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2016 წლის 4 მარტის #553784 წერილი. 761 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინციდენტთან დაკავშირებით, სამინისტროს გენერალურ ინსპექციაში მიმდინარეობს სამსახურებრივი შემოწმება. რაც შეეხება დედოფლისწყაროში „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ოფისზე თავდასხმის ფაქტს, აღნიშნულ საკითხზე საქართველოს სახალხო დამცველმა საჯარო განცხადება გაავრცელა და სამართალდამცავ ორგანოებს სწრაფი და ჩატარებისაკენ მოუწოდა. 1033 მოცემულ ფაქტზე გამოძიება ეფექტური გამოძიების საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 187–ე მუხლით დაიწყო, რაც გულისხმობს სხვისი ნივთის ან ქონების დაზიანებას, რამაც მნიშვნელოვანი ზარალი გამოიწვია. საქართველოს სახალხო დამცველი თვალყურს მიადევნებს გამოძიების მიმდინარეობას. მიმაჩნია, რომ სახელმწიფოსთვის პრიორიტეტს უნდა წარმოადგენდეს ზემოაღნიშნულ ფაქტებთან დაკავშირებით ეფექტური გამოძიების წარმოება. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს იმ გარემოებას, ხომ არ იყო ეს ქმედებები სიძულვილის მოტივით ჩადენილი. საგამოძიებო ორგანოს მხრიდან უმოკლეს ვადებში უნდა გამოვლინდეს ჩამოთვლილ ქმედებებში მონაწილე ყველა პირი, მათთვის შესაბამისი პასუხისმგებლობის დაკისრების მიზნით. რაც შეეხება პოლიტიკური პარტიის ცენტრალურ ოფისთან დამონტაჟებული ვიდეოსათვალთვალო მოწყობილობის ლეგიტიმურობის საკითხს, საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენლებმა სსიპ „112“–ის შენობაში (სადაც განთავსებულია აღნიშნული ვიდეოსათვალთვალო კამერის სერვერი) დაათვალიერეს მითითებული ვიდეოკამერის როგორც ერთი თვის განმავლობაში განხორციელებული ჩანაწერები, ისე მიმდინარე რეჟიმში არსებული გამოსახულება. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენელმა დაადასტურა, რომ ზემოაღნიშნულ ვიდეოსათვალთვალო კამერას შეუძლია მოძრაობა სხვადასხვა მიმართულებით და განმარტა, რომ ქ. თბილისში, კახეთის გზატკეცილზე #45ა მიმდებარე ტერიტორიაზე განთავსებული ვიდეოკამერის მეშვეობით ხორციელდება ამა თუ იმ სამართალდარღვევის ჩამდენი მოძრავი ავტომანქანების დაფიქსირება და, გამოძიების ინტერესებიდან გამომდინარე, ავტომანქანის მოძრაობის მიმართულების დადგენა. ვფიქრობ, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ლეგიტიმური მიზანი მიღწევადია იმ შემთხვევაშიც, თუ თბილისში, კახეთის გზატკეცილი #45ა–ს მიმდებარე ტერიტორიაზე დამონტაჟებული მოძრავი ვიდეოსათვალთვალო კამერის ნაცვლად განთავსდება ისეთი მახასიათებლების მქონე ფიქსირებული ვიდეოსათვალთვალო კამერა, რომლის დაფარვის (ხედვის) არეში მოექცევა მხოლოდ ავტოსატრანსპორტო საშუალებები. კახეთის გზატკეცილი და მასზე მოძრავი მიმაჩნია, რომ აღნიშნული ღონისძიება მიზნის პროპორციული იქნება და გარდა ამისა, მეტ გარანტიას შექმნის პარტიის საქმიანობის თავისუფალ გარემოში წარსამართად. 2015 წლის 11 დეკემბრის საჯარო განცხადება ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/news/saqartvelos-saxalxo-damcveli-dedofliswyaroshi-momxdar-incidentsexmaureba.page> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1033 762 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს/საქართველოს მთავრობას • განხორციელდეს საკანონმდებლო ცვლილებები შეკრებისა და მანიფესტაციების უფლებასთან დაკავშირებული ეროვნული კანონმდებლობის საერთაშორისო სტანდარტებთან ჰარმონიზაციის მიზნით, სახალხო დამცველის და ევროპის საბჭოს ვენეციის კომისიის რეკომენდაციების შესაბამისად. ცვლილებებით გათვალისწინებული უნდა იყოს სპონტანური აქციების ჩატარების შესაძლებლობა და შეკრებისა და მანიფესტაციის ჩატარების ბლანკეტური აკრძალვების ნაცვლად საკითხის ინდივიდუალური გადაწყვეტა საქართველოს მთავარ პროკურატურას • გონივრულ ვადაში იქნას გამოძიებული 2009 წლის 15 ივნისის, 2011 წლის 3 იანვრის ფაქტები დამნაშავე პირების გამოვლენისა და მათ მიმართ კანონმდებლობით გათვალისწინებული ადეკვატური სანქციების გატარების მიზნით • დროულად და ეფექტურად იქნას გამოძიებული ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ოფისების დაზიანებისა და პარტიის წევრების, მათ შორის პარლამენტარების მიმართ ძალადობის ფაქტები. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს • საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ყველა შესაბამის თანამშრომელს ჩაუტარდეთ ტრენინგები გამოხატვისა და შეკრების/მანიფესტაციის თავისუფლების არსის შესასწავლად, რათა მომავალში თავიდან იყოს აცილებული შეკრების/მანიფესტაციისა და გამოხატვის თავისუფლების თვითნებური შეზღუდვის შემთხვევები • თბილისში, კახეთის გზატკეცილი #45ა–ს მიმდებარე ტერიტორიაზე, „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ცენტრალურ ოფისთან დამონტაჟებული მოძრავი ვიდეოსათვალთვალო კამერის ნაცვლად, განთავსდეს ისეთი მახასიათებლების მქონე ფიქსირებული ვიდეოსათვალთვალო კამერა, რომლის დაფარვის (ხედვის) არეში მოექცევა მხოლოდ კახეთის გზატკეცილი და მასზე მოძრავი ავტოსატრანსპორტო საშუალებები. 763 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დისკრიმინაციის აკრძალვა 2014 წლის მაისში „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ კანონის (შემდგომში „ანტიდისკრიმინაციული კანონი“) მიღებით საქართველოს პარლამენტმა დისკრიმინაციასთან ბრძოლა სახელმწიფოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პრიორიტეტად აღიარა, ვინაიდან დისკრიმინაციისაგან თავისუფალი გარემოს ჩამოყალიბების ხელშეწყობა უმნიშვნელოვანესია პლურალიზმის იდეაზე დაფუძნებული დემოკრატიული საზოგადოების ნორმალური ფუნქციონირებისათვის და განსხვავებული ჯგუფების მიმართ ტოლერანტულად განწყობილი საზოგადოების ფორმირებისთვის. ანტიდისკრიმინაციული კანონის ერთ–ერთ მთავარ მონაპოვრად თამამად შეიძლება ჩაითვალოს მისი მოქმედების გავრცელება როგორც ადმინისტრაციულ ორგანოებზე, ისე ფიზიკურ პირებსა და კერძო სამართლის იურიდიულ პირებზე. კანონმა დაამკვიდრა პირდაპირი და ირიბი დისკრიმინაციის ცნებები და აკრძალა დისკრიმინაციული ქმედების წაქეზება და ხელშეწყობა. კანონი შეიცავს დისკრიმინაციის აკრძალული ნიშნების ფართო და ღია ჩამონათვალს, რაც საშუალებას იძლევა, დისკრიმინაცია, განურჩევლად რაიმე ნიშნისა, არ დარჩეს კანონის რეგულირების მიღმა. ხსენებული კანონით, დისკრიმინაციის აღმოფხვრისა და ზედამხედველობის ფუნქცია მიენიჭა საქართველოს სახალხო დამცველს, რომელიც მისთვის მინიჭებული ფუნქციის უზრუნველსაყოფად, თავის საქმიანობას ოთხი ძირითადი მიმართულებით ახორციელებს: 1. დისკრიმინაციის ფაქტების შესწავლა; 2. საკანონმდებლო წინადადებების შემუშავება; 3. საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების კამპანიების განხორციელება; 4. დისკრიმინაციის ფაქტების შესახებ სტატისტიკური მონაცემების აღრიცხვა და ყოველწლიური სპეციალური ანგარიშის გამოცემა. აღნიშნული თავი მიმოიხილავს ანტიდისკრიმინაციულ კანონში განსახორციელებელი ცვლილებების აუცილებლობას, სახალხო დამცველის წარმოებაში არსებულ საქმეებს და გამოვლენილ ტენდენციებს. 1. ანტიდისკრიმინაციულ კანონში ცვლილებების შეტანის აუცილებლობა დისკრიმინაციის ფაქტებზე მონიტორინგის განმახორციელებელი ორგანოს არსებობის საჭიროებიდან გამომდინარე, კანონმა დისკრიმინაციის აღმოფხვრისა და თანასწორობის უზრუნველყოფაზე ზედამხედველობის ფუნქცია სახალხო დამცველს მიანიჭა; ამასთან, არა 764 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მხოლოდ დეკლარირებულად, არამედ გაითვალისწინა ქმედითი მექანიზმი, რაც სახალხო დამცველს თანასწორობის უზრუნველყოფაში დაეხმარება. კერძოდ, დისკრიმინაციის ფაქტების შესწავლა, მორიგების პროცედურა, რეკომენდაციების და ზოგადი წინადადების გაცემის უფლება როგორც კერძო, ასევე საჯარო პირების მიმართ. მიუხედავად აღნიშნულისა, სხვადასხვა სამართლებრივი ნორმები და ხარვეზები აფერხებს სახალხო დამცველზე დაკისრებული დისკრიმინაციის აღმოფხვრის და თანასწორობის უზრუნველყოფის ფუნქციის ეფექტურად განხორციელებას, ხოლო დისკრიმინაციისგან დაზარალებულს ხელს უშლის აღიდგინოს დარღვეული უფლებები. საქართველოს ორგანული კანონის „შრომის კოდექსის“ 38-ე მუხლის მე-6 პუნქტის, „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 127-ე მუხლის 1 პუნქტის და სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 3632 მუხლის თანახმად, დადგენილია სამსახურიდან გათავისუფლების დროს სასამართლოსადმი მიმართვის 1 თვიანი და დისკრიმინაციასთან დაკავშირებულ საქმეზე 3 თვიანი ვადა. „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ კანონის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტი კი ადგენს, რომ სახალხო დამცველი აჩერებს საქმის წარმოებას, თუ სავარაუდო დისკრიმინაციის იმავე ფაქტის გამო დავას სასამართლო განიხილავს. იმ პირობებში, რომ დასაქმებულებს არსებითად მცირე დრო ეძლევათ გადაწყვეტილების გასასაჩივრებლად და სახალხო დამცველის მიერ საქმის განხილვის პროცესში იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება არ მოხდება, უმეტეს შემთხვევაში, სახალხო დამცველისთვის მიმართვის პარალელურად მომჩივანი სარჩელით მიმართავს სასამართლოსაც, რაც იწვევს სახალხო დამცველის მიერ საქმის წარმოების შეჩერებას. იგივე შეიძლება ითქვას სხვა დავებზე, სადაც სასამართლოსადმი მიმართვის ვადა არის სამი თვე და სადაც მომჩივანს სასამართლოში სარჩელი შეაქვს იმის გამო, რომ მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება. შედეგად, უამრავი დავა და მათი სწრაფი მოგვარების შესაძლებლობა სახალხო დამცველის კომპეტენციის გარეთ რჩება. სახალხო დამცველისთვის და სასამართლოში სარჩელით მიმართვა არის ძირითადი ბერკეტები იმ სახელმწიფო პოლიტიკის ეფექტურად განსახორციელებლად, გულისხმობს. საკანონმდებლო დისკრიმინაციასთან ბრძოლა მოწყობილი, რომ სახალხო დამცველისა და სასამართლოს ფუნქციები არ ფარავდეს ერთმანეთს და მათი ერთობლივი თანაარსებობა, ბადე ისე რასაც უნდა იყოს ურთიერთდახმარების გზით, ორიენტირებული იყოს დისკრიმინაციისგან ადამიანთა ეფექტურ დაცვაზე. „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, საქართველოს სახალხო დამცველი აჩერებს 765 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქმის წარმოებას, თუ სავარაუდო დისკრიმინაციის იმავე ფაქტის გამო „მიმდინარეობს ადმინისტრაციული წარმოება“. ადმინისტრაციული წარმოება აღმასრულებელი ხელისუფლების საქმიანობის ნაწილია, რომელიც ფართო დისკრეციით და მიზანშეწონილობით სარგებლობს. მისი საქმიანობის ბუნების გათვალისწინებით, ის „ადვილად“ შეიძლება მოვიდეს კონფლიქტში ადამიანის უფლებებთან. თუ ქვემდგომმა ადმინისტრაციულმა ორგანომ უკვე მოახდინა დისკრიმინაცია, ზემდგომ ადმინისტრაციულ ორგანოს არ გააჩნია უკვე მომხდარ ფაქტზე რეაგირებისა და დარღვეული უფლების ეფექტური აღდგენის შესაძლებლობა (დისკრიმინაციის ფაქტის დადგენის, ზიანის ანაზღაურების), რის გამოც ის სახალხო დამცველთან საქმის განხილვის ალტერნატიულად მექანიზმად არ შეიძლება განვიხილოთ; უშუალოდ ადმინისტრაციული წარმოების დროს ხშირად ადგილი აქვს წარმოების გაჭიანურებას, ამიტომ წარმოების დასრულებისთვის დალოდება დისკრიმინაციის ფაქტზე რეაგირებას დააყოვნებს. შესაბამისად, მიზანშეწონილი იქნება, თუ მე-9 მუხლიდან მთლიანად ამოღებული იქნება „ბ“ ქვეპუნქტი. მიუხედავად იმისა, რომ ანტიდისკრიმინაციული კანონით სახალხო დამცველისათვის ინფორმაციის მოწოდების ვალებულება გააჩნიათ საჯარო დაწესებულებებს, კანონში არ არსებობს ბერკეტი, ერთგვარი იძულების მექანიზმი, რომლის მეშვეობითაც კერძო სამართლის იურიდიული და ფიზიკური პირებისგან მოხდება საქმის განხილვასთან დაკავშირებული მასალის, საბუთის, ახსნა-განმარტებისა და სხვა ინფორმაციის მიღება და იგი მინდობილია მხოლოდ მხარეთა კეთილ ნებაზე. აღნიშნული მნიშვნელოვან პრობლემას ქმნის პრაქტიკაში, რამდენადაც საკმაოდ რთულდება და ზოგჯერ შეუძლებელიც კი არის საქმის გარემოებების ყოველმხრივი გამოკვლევა, დისკრიმინაციის დადგენა და მასზე სათანადო რეაგირება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მართებული იქნება „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ საქართველოს კანონში“ ისეთი ჩანაწერის გაკეთება, რომლის შესაბამისადაც, თუ კერძო პირები ან საჯარო დაწესებულებები არ წარმოადგენენ მოთხოვნილ ინფორმაციას, ხოლო საქმეში არსებული მასალები დისკრიმინაციის ფაქტის არსებობის შესახებ გონივრული ვარაუდის საფუძველს ქმნიან, მაშინ საჩივარი/განცხადება დაკმაყოფილდეს. სახალხო დამცველს გააჩნია რეალური ბერკეტი იმისათვის, რომ უზრუნველყოს მის მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილებების აღსრულება ადმინისტრაციული ორგანოების მიმართ. იგივე სახის მექანიზმი არ არის გათვალისწინებული ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მიმართაც. იმ შემთხვევაში, თუ ფიზიკური ან კერძო სამართლის 766 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იურიდიული პირის დადასტურდება, მიერ სახალხო განხორციელებული დამცველი სავარაუდო შემოიფარგლება დისკრიმინაციის რეკომენდაციის ან ფაქტი ზოგადი წინადადების გამოცემით. ამის შემდეგ არ არსებობს არანაირი ბერკეტი, რომელიც უზრუნველყოფს კერძო პირთა მხრიდან რეკომენდაციის შესრულებას ან შესრულების ზედამხედველობას. შექმნილ ვითარებაში აუცილებელია აღნიშნული ვალდებულებების გარკვეული ფორმით გავრცელება კერძო სამართლის იურიდიულ და ფიზიკურ პირებზეც, რადგანაც „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ ორგანული კანონის მე–3 მუხლის 11 პუნქტით გათვალისწინებული ზედამხედველობის ფუნქცია ფაქტობრივად დეკლარაციულ ხასიათს იძენს და დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლას არაეფექტურს ხდის. შესაბამისად, მიზანშეწონილი იქნება, რომ „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ ორგანული კანონის 24–ე მუხლს დაემატოს კერძო სამართლის იურიდიული და ფიზიკური პირების ვალდებულება – დისკრიმინაციის აღმოფხვრასთან დაკავშირებულ საქმეებზე განიხილონ რეკომენდაცია და განხილვის შედეგები აცნობონ სახალხო დამცველს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი ადგენს ხანდაზმულობის სხვადასხვა ვადებს ამა თუ იმ დარღვევებთან მიმართებით, მაგალითად სახელშეკრულებო დავების ხანდაზმულობის ვადაა 3 წელი, უძრავ ქონებასთან დაკავშირებული სახელშეკრულებო დავების 6 წელი, დელიქტური ვალდებულებების შესრულებასთან დაკავშირებული დავების 3 წელი, ხოლო ზოგადი ხანდაზმულობის ვადა 10 წელი. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 3632 მუხლი დისკრიმინაციის მსხვერპლს საშუალებას აძლევს მიმართოს სასამართლოს სარჩელით იმ გარემოებასთან დაკავშირებით, რომელიც მას დისკრიმინაციულად მიაჩნია, 3 თვის განმავლობაში მას შემდეგ რაც გაიგო ან უნდა გაეგო აღნიშნული გარემოების შესახებ, რათა აღიდგინოს თავისი უფლებები და ამასთან მიყენებული მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურებაც მოითხოვოს. უნდა აღინიშნოს რომ დადგენილი სამთვიანი ვადა ძალიან მცირეა ხანდაზმულობის სხვა ვადებთან შედარებით და ამასთან, არ არის საკმარისი სასამართლოში სარჩელის შესატანად და საქმის მასალების მოსამზადებლად. სახალხო დამცველს მიზანშეწონილად მიაჩნია, აღნიშნული ვადის სამი თვიდან ერთ წლამდე გაზრდა. 2015 წლის 11 თებერვალს ანტიდისკრიმინაციული კანონის გაუმჯობესების მიზნით, სახალხო დამცველმა საქართველოს პარლამენტს საკანონმდებლო წინადადებით მიმართა „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ კანონში, „სახალხო დამცველის შესახებ“ კანონში, „სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში“ და „საჯარო სამსახურის შესახებ კანონში“ 767 ცვლილებების შეტანის თაობაზე. ადამიანის საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უფლებათა და სამოქალაქო ინტეგრაციისა და იურიდიულმა კომიტეტებმა მოიწონეს საკანონმდებლო წინადადება გარკვეული შენიშვნებით. სამწუხაროა, რომ ცვლილებების მიღების მიზნით საკომიტეტო მოსმენები საქართველოს პარლამენტში ჯერ არ დაწყებულა. ხაზი უნდა გაესვას იმ ფაქტს, რომ ევროპის კავშირთან ვიზალიბერალიზაციის სამოქმედო გეგმის შესრულების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინდიკატორად ანტიდისკრიმინაციული მექანიზმის ეფექტური ამოქმედება იყო. ევროპის კავშირის პარლამენტის კომისიამ სამოქმედო გეგმის შესრულების მეოთხე ანგარიშში ხაზი გაუსვა სახალხო დამცველის მიერ საქართველოს პარლამენტში წარდგენილ საკანონმდებლო წინადადებას, რითაც შექმნა მოლოდინი, რომ საკანონმდებლო ორგანო ამ შეთავაზებულ ცვლილებებს განიხილავს და მიიღებს. მნიშვნელოვანი იქნება, რომ ადამიანის უფლებათა და სამოქალაქო ინტეგრაციის და იურიდიულმა კომიტეტებმა, სწრაფად დაიწყონ ინიციატივის საკომიტეტო მოსმენები, ვინაიდან სწორედ საკანონმდებლო ცვლილებების დროულ მიღებაზე არის დამოკიდებული სამომავლოდ ანტიდისკრიმინაციული კანონის ეფექტური იმპლემენტაცია. 2. სახალხო დამცველის წარმოებაში არსებული საქმეები კანონის ძალაში შესვლის დღიდან 2015 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით, სახალხო დამცველის აპარატის თანასწორობის დეპარტამენტმა 130 საქმე განიხილა; მათგან 5 საქმეზე გაიცა რეკომენდაცია, 3 საქმეზე ზოგადი წინადადება, 29 საქმეზე გადაწყვეტილება საქმის შეწყვეტის შესახებ, ვინაიდან საქმის მასალების სრულყოფილი გამოკვლევის შედეგად დისკრიმინაციის ფაქტი არ დადგინდა; 34 განცხადება/საჩივარი დაუშვებლად იქნა ცნობილი აშკარა უსაფუძვლობის გამო, 8 საქმის განხილვა შეჩერდა, ვინაიდან მომჩივანმა მიმართა სასამართლოს, 13 საქმე გადაეწერა სხვა დეპარტამენტს, ვინაიდან საქმის მასალების გაცნობის შემდეგ გამოიკვეთა, რომ შეიძლება ადგილი ჰქონოდა უფლების დარღვევას და არა დისკრიმინაციას. ამასთან ერთად, სახალხო დამცველის აპარატში შემოვიდა 10 განცხადება სასამართლოს მეგობრის წარდგენის მოთხოვნით. სასამართლოს მეგობრის 4 მოსაზრება მომზადდა და გაიგზავნა ბათუმის, ზესტაფონის და თბილისის სასამართლოებში. წარმოებაში არსებული საქმეების 40 პროცენტი ეხება კერძო სექტორს, ხოლო 60 პროცენტი საჯარო სექტორს. 7 საქმეზე მხარეთა მონაწილეობით ჩატარდა ზეპირი მოსმენა, თუმცა მიუხედავად მცდელობისა, მხარეთა შორის მორიგება შეუძლებელი აღმოჩნდა. სახალხო დამცველის წარმოებაში არსებული განცხადება/საჩივრებიდან 16 პროცენტი ეხება პოლიტიკური და სხვა შეხედულების გამო დისკრიმინაციული მოპყრობის ფაქტს, 14 768 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროცენტი გენდერულ პროფკავშირებისადმი იდენტობასა და სექსუალურ ორიენტაციას, კუთვნილებას, 11-11 პროცენტი შეზღუდულ 13 პროცენტი შესაძლებლობას, რელიგიასა და სქესს, 10 პროცენტი ეროვნულ და სოციალურ კუთვნილებას. ის განცხადებები და საჩივრები, რომლებიც ეხება პოლიტიკური და სხვა შეხედულებების გამო სავარაუდო დისკრიმინაციულ მოპყრობას, ძირითადად უკავშირდება სამსახურში კონკურსით აყვანას. მიუხედავად იმისა, რომ მსგავსი საჩივრები ბევრია, სახალხო დამცველს ამ ეტაპზე დისკრიმინაცია არც ერთ მათგანში არ დაუდგენია, მეტწილად, მტკიცებულებების სიმწირის მიზეზით. მომჩივანთა 13 პროცენტი პროფკავშირების წევრობის გამო სავარაუდო დისკრიმინაციულ მოპყრობაზე უთითებს და სადავოდ ხდის ამ ნიშნით სამსახურიდან გათავისუფლებას, პრემიების გადანაწილებას, დისციპლინური სახდელების დაკისრებას და სხვა. სახალხო დამცველს ჯერ-ჯერობით არც ერთ საქმეში არ დაუდგენია დისკრიმინაცია. პრობლემას ვაწყდებით, მსხვილი ორგანიზაციებიდან დოკუმენტების მოპოვებასთან დაკავშირებით, ისინი უარს აცხადებენ თანამშრომლობაზე, რაც კანონის ხარვეზის იმ ნაწილს უკავშირდება, რომ კერძო კომპანიები სახალხო დამცველს ინფორმაციას მხოლოდ ნებაყოფლობით მიაწვდიან. არის შემთხვევები, როდესაც კომპანიაში დასაქმებულები უარს აცხადებენ ახსნა-განმარტების მიცემაზე, რადგან ეშინიათ კომპანიამ არ განახორციელოს მათი შევიწროება ან/და სამსახურიდან გათავისუფლება. დისკრიმინაცია მოქალაქეობის ნიშნით ბათუმის საკრებულოს განკარგულება ბათუმის ბოტანიკური ბაღის დათვალიერების საფასურს საქართველოს მოქალაქეებისათვის განსაზღვრავს 3 (სამი) ლარით, სხვა ქვეყნის მოქალაქეებისათვის - 8 (რვა) ლარით. სახალხო დამცველმა აღნიშნა, სარგებლობასთან დაკავშირებით რომ ბუნებრივი და კულტურული გარემოთი საქართველოს, უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს და მოქალაქეობის არმქონე პირებს კანონი თანაბარ უფლებებსა და მოვალეობებს აკისრებს და არანაირ გამონაკლისს არ უშვებს. შესაბამისად, ბოტანიკური ბაღის სარგებლობის უფლებასთან დაკავშირებით საქართველოს, უცხო ქვეყნის მოქალაქენი და მოქალაქეობის არ მქონე პირები თანაბარ მდგომარეობაში იმყოფებიან. სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ ადგილობრივ მოსახლეობაში ბაღის ცნობადობის და საბუნებისმეტყველო განსხვავებული განათლების მოპყრობის პოპულარიზების ობიექტური და აუცილებლობა, გონივრული ვერ გამართლება, იქნება ვინაიდან ადგილობრივ მოსახლეობაში ბაღის ცნობადობის და საბუნებისმეტყველო განათლების პოპულარიზების მიღწევა შესაძლებელია საერთო ტარიფის დადგენის შემთხვევაშიც და არა უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისათვის გაზრდილი ტარიფის ხარჯზე, იმის გათვალისწინებით, რომ თავად ბოტანიკური ბაღიც აღნიშნავს, რომ განსხვავებული ტარიფის დაწესების 769 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიუხედავად, არ იზრდება ადგილობრივ დამთვალიერებელთა რიცხვი. შესაბამისად, მათ მიერ გამოყენებული საშუალებით არ მიიღწევა დასახული მიზანი. სახალხო დამცველმა ასევე აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, განსხვავებული მოპყრობის დადგენა ეფუძნება საქართველოს მოქალაქეებთან იმ შეხედულებას, რომ სხვა ქვეყნის შედარებით, მატერიალურად მოქალაქეები უკეთ არიან უზრუნველყოფილნი და მეტი თანხის გაღების შესაძლებლობა აქვთ. აღნიშნული კი არის წინასწარ ჩამოყალიბებული, სტერეოტიპული შეხედულება, რომელიც მოკლებულია ყოველგვარ ობიექტურ დასაბუთებას. მატერიალურად შეძლებული და შეჭირვებული პირი შესაძლოა იყოს, როგორც საქართველოს, ისე სხვა ქვეყნის მოქალაქე ან მოქალაქეობის არმქონე. სტერეოტიპული დამოკიდებულება არ შეიძლება მიჩნეულ იქნას ლეგიტიმურ მიზნად და წარმოადგენდეს მის ობიექტურ და გონივრულ გამართლებას. შესაბამისად, სახალხო დამცველმა დაადგინა, რომ უცხო ქვეყნის მოქალაქეთათვის განსხვავებული სატარიფო წესის შემოღება წარმოადგენდა პირდაპირ დისკრიმინაციას და რეკომენდაციით მიმართა ქალაქ ბათუმის საკრებულოს 2015 წლის 7 სექტემბერს. ბათუმის მერიამ და ბათუმის საკრებულომ რეკომენდაციის მიღების შემდგომ განახორციელეს შესაბამისი ღონისძიებები აღნიშნული დისკრიმინაციული პრაქტიკის აღმოფხვრის მიზნით. დისკრიმინაცია სქესის ნიშნით დისკრიმინაციული ვაკანსიების გამოქვეყნება ქალთა ეკონომიკური აქტივობა პირდაპირ არის დაკავშირებული მათი დასაქმებულობის მაჩვენებელთან. მიუხედავად საკანონმდებლო მოწესრიგებისაკენ წინ გადადგმული არაერთი პოზიტიური ნაბიჯისა, კვლავ პრობლემას წარმოადგენს ქალთა დაწინაურების, ეკონომიკურ განვითარებაში თანაბარი მონაწილეობისა და სათანადო ანაზღაურების საკითხი. შრომით ურთიერთობებში საზოგადოების ყველა დისკრიმინაციასთან წევრს შეექმნას ბრძოლის მუშაობისა და უპირველესი მიზანია განვითარების თანაბარი შესაძლებლობები, რათა მათ შეძლონ თავიანთი პოტენციალის მაქსიმალურად გამოვლენა. დასაქმების ბაზარზე ჯანსაღი გარემოს არსებობა ხელს უწყობს კონკურენტუნარიანობის ზრდას, რაც შემდგომში დადებითად აისახება სახელმწიფოს ეკონომიკურ მდგომარეობაზე. საქართველოს ეკონომიკურ–სოციალური გარემოს გათვალისწინებით, შრომითი ბაზარი მეტად მგრძნობიარეა და მიისწრაფვის დისკრიმინაციული გარემოს წახალისებისაკენ. ყველაზე საგანგაშო კი მაინც საზოგადოებაში არსებული სტერეოტიპებია, რომლებიც ღრმა კულტურულ და მენტალურ საწყისებს ეფუძნება. ქართულ რეალობაში არსებობს 770 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოკვეთილი შეხედულებები, თუ რა სახის სამუშაო უნდა შეასრულოს „ქალმა“, „კაცმა“, „ახალგაზრდამ“, „სასიამოვნო გარეგნობის მქონემ“. შესაბამისად, დამსაქმებელთა უმეტესობა ხშირად დაუფიქრებლად, უნებლიედ ერთვება არსებულ დინებაში და საკუთარ ვაკანსიებსაც დისკრიმინაციული ლექსიკით გამდიდრებულს ავრცელებს საჯარო სივრცეში. სახალხო დამცველმა შეისწავლა ვებ-გვერდზე www.jobs.ge გამოქვეყნებული განცხადებები ვაკანსიების შესახებ. აღნიშნულ ბაზაზე მდედრობით სქესზე ორიენტირებული ენის გამოყენება ვაკანსიების 10.01%-ს შემთხვევაში ჩანს, ხოლო მამაკაცებზე ორიენტირებული ენა 24.02% შემთხვევაში. სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ ვინაიდან, ინტერნეტ გვერდი www.jobs.ge, არ ფილტრავდა დისკრიმინაციული სიტყვების შემცველ ვაკანსიებს, ერთი მხრივ დამსაქმებლებს დისკრიმინაციული სავაკანსიო განცხადებების გავრცელებასა და მათი მეშვეობით დასაქმების ეტაპზე დისკრიმინაციის განხორციელების საშუალებას აძლევდა, ხოლო მეორე მხრივ ასევე ამ დისკრიმინაციული პრაქტიკის ტირაჟირებას ახდენდა. აღნიშნული მიჩნეულ იქნა დისკრიმინაციის ხელშეწყობად. 2015 წლის 8 აპრილს სახალხო დამცველმა ზოგადი წინადადებით მიმართა შპს „ჯობს.გეს“, შეიმუშავოს ისეთი რეგულაციები, რომლითაც აღმოიფხვრება დისკრიმინაციული ვაკანსიების გამოქვეყნება მის ვებ გვერდზე. უნდა აღინიშნოს, რომ იგივე პრობლემა არსებობს სხვა კომპანიების მიმართაც, რომლებიც აქვეყნებენ დისკრიმინაციულ ვაკანსიებს. ანტიდისკრიმინაციული კანონი კრძალავს დისკრიმინაციას ყველა სფეროში, მათ შორის შრომით ურთიერთობებში. შრომის კოდექსი კრძალავს დისკრიმინაციას ასევე წინასახელშეკრულებო ურთიერთობებში. წინასახელშეკრულებო ურთიერთობები მოიცავს სამსახურში აყვანის პერიოდს მათ შორის ვაკანსიის შესახებ განცხადებების გამოქვეყნებას. საქართველოს კანონმდებლობა კრძალავს დისკრიმინაციას წინასახელშეკრულებო ურთიერთობებში, მაგრამ სხვა ქვეყნებისაგან განსხვავებით, არ განსაზღვრავს თუ რა შეიძლება ჩაითვალოს დისკრიმინაციულ ვაკანსიად. ძალიან მნიშვნელოვანი იქნება, რომ გარკვეული საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელებამდე, შრომისა და ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტრომ შეიმუშავოს სახელმძღვანელო, სადაც განისაზღვრება კონკრეტულად თუ როგორ უნდა შეადგინოს კომპანიამ ვაკანსია, რა სიტყვების გამოყენება არ უნდა მოხდეს, როგორ ჩატარდეს ინტერვიუ და სხვა. აღნიშნული სახელმძღვანელო მნიშვნელოვანი იქნება, როგორც იმ კომპანიისთვის, რომელიც ვაკანსიას აცხადებს, ასევე იმ ვებ გვერდების ადმინისტრატორი კომპანიებისთვის, რომლებიც ვაკანსიებს აქვეყნებენ. 771 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბავშვთა ინფექციურ კლინიკურ საავადმყოფოში სქესის ნიშნით განსხვავებული მოპყრობა თბილისის ბავშვთა ინფექციურ კლინიკურ საავადმყოფოში მომჩივანს უარი უთხრეს შვილთან თავმდგომად დარჩენაზე, იმ მოტივით, რომ აღნიშნულის უფლება მხოლოდ დედას და ბებიას ეძლევა, ხოლო მამაკაცები არ არიან დაშვებულნი თავმდგომებად, ვინაიდან ის შესაძლოა ნასვამ მდგომარეობაში მოვიდეს. სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ მომჩივანისთვის შვილთან თავმდგომად დარჩენაზე უარი, ეფუძნებოდა არა მომჩივანის ინდივიდუალური ქცევისაგან გამოწვეულ საშიშროებას, წესრიგისა და პაციენტთა უსაფრთხოების დაცვის თვალსაზრისით, არამედ საავადმყოფოში არსებულ პრაქტიკას, რომლის თანახმად, მამაკაცებს არ აქვთ უფლება შვილთან დარჩნენ პალატაში. სავარაუდო რისკის არსებობის გამო, მამაკაცთა გამორიცხვა თავმდგომად დარჩენის უფლების დამოკიდებულებას მქონე პირთაგან, მამაკაცების წარმოაჩენდა და არსებულ ცხოვრების წესსა ოჯახურ რომ სტერეოტიპები სტერეოტიპულ ცხოვრებაში მათ მონაწილეობაზე. სახალხო დამცველმა აღნიშნა, მსგავსი უზღუდავს მამაკაცებს შესაძლებლობას შეასრულონ მნიშვნელოვანი როლი შვილის ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში და მეუღლეებთან ერთად გაინაწილონ მშობელზე დაკისრებული ტვირთი. სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, რომ არ მოხდეს მამის როლის დაკნინება ბავშვზე ზრუნვასა და აღზრდაში და მათ მიეცეთ შესაძლებლობა სტიგმებისგან თავისუფალ გარემოში ქალთა თანაბრად ისარგებლონ მშობლის უფლებებით და იტვირთონ მათზე დაკისრებული მოვალეობები. შესაბამისად, სახალხო დამცველმა დაადგინა, რომ საავადმყოფომ ჩაიდინა პირდაპირი დისკრიმინაცია სქესის ნიშნით და შესაბამისი რეკომენდაციით მიმართა მას. დისკრიმინაცია სექსუალური ორიენტაციისა და გენდერული იდენტობის გამო მომსახურება საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შემოვიდა რამდენიმე განცხადება, რომელიც ეხებოდა სექსუალური ორიენტაციის გამო მომსახურების მიუღებლობის ან არასათანადო მიღების საკითხს. სახალხო დამცველმა ერთ საქმეზე მოპოვებული ინფორმაციის საფუძველზე დაადგინა, რომ დისკრიმინაციას არ ჰქონდა ადგილი, სხვა შემთხვევებში კი დისკრიმინაციის შეფასების საკითხი შეუძლებელი აღმოჩნდა მტკიცებულებების არსებობის გამო. 772 მტკიცებულებათა მოუპოვებლობის ერთ-ერთი საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მთავარი მიზეზი აღნიშნულ შემთხვევებშიც ის ფაქტორი წარმოადგენდა, რომ კერძო კომპანიები არ არიან ვალდებულნი სახალხო დამცველს ინფორმაცია მიაწოდონ. სისხლის გადასხმა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის #241/ნ და #282/ნ ბრძანებების შესაბამისად „მამაკაცის სქესობრივი კავშირი მამაკაცთან“ (მსმ) მიჩნეულია დონორობის აბსოლიტურ წინააღმდეგჩვენებად. სახალხო დამცველმა აღნიშნა, რომ ზემოაღნიშნული ბრძანებებით მსმ ჯგუფი განსხვავებულ არასახარბელო მდგომარეობაში არის ჩაყენებული ანალოგიურ მდგომარეობაში მყოფი ჰეტეროსექსუალ მამაკაცებთან და ჰეტეროსექსუალ, ბისექსუალ ქალებთან მიმართებაში. სამინისტრო მამაკაცის მამაკაცთან კავშირს უპირობოდ მიიჩნევს აბსოლიტურ აკრძალვად, მაშინ როდესაც ჰეტეროსექსუალური კავშირის დროს მხედველობაში მიიღება უფრო მეტად კავშირის ხასიათი. აღნიშნული მიდგომა კი წარმოშობს პრეზუმფციას, რომ მსმ ტიპის ურთიერთობა ყველა შემთხვევაში აუცილებლად და სისტემატიურად აყენებს ადამიანს ინფიცირების საფრთხის ქვეშ. მსგავსი სტერეოტიპული მიდგომა კი ხელს უწყობს მოწყვლადი ჯგუფის სტიგმატიზაციას. სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ მსმ ჯგუფისთვის დონორობის აბსოლიტური აკრძალვა არ არის ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის პროპორციული, იმ პირობებში, როდესაც საქართველოში არსებული ტექნოლოგიებით შესაძლებელია ვირუსის იდენტიფიცირება გარკვეული დროის შემდეგ. შესაბამისად, შესაძლებელია ლეგიტიმური მიზნის მიღწევა აბსოლიტური აკრძალვის გარეშე ნაკლებმზღუდავი საშუალების გამოყენებით. კერძოდ, მსმ ჯგუფისთვის დონორობის შეფარდებითი (დროებითი) ჩვენების დადგენა „ფანჯრის პერიოდის“ ვადით. სახალხო დამცველმა 2015 წლის 29 სექტემბერს რეკომენდაციის მიმართა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, რომ მან შეცვალოს ბრძანებების ფორმულირება იმგვარად, რომ პირებს შეეძლოთ დონორობა „ფანჯრის პერიოდის“ გასვლის შემდგომ. დისკრიმინაცია რელიგიის და რწმენის გამო სახალხო დამცველის წარმოებაში არსებული საქმეებში რელიგიის და რწმენის გამო დისკრიმინაცია არ დადგენილა, თუმცა სახალხო დამცველმა წარადგინა ორი სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება ზესტაფონის და ბათუმის სასამართლოებში, რომელიც ამ ნიშნით 773 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მომხდარ სავარაუდო დისკრიმინაციულ მოპყრობას ეხებოდა რელიგიის სწავლებისა და საკულტო ნაგებობის მშენებლობასთან დაკავშირებით. რელიგიის სწავლება მოსარჩელეები მიუთითებდნენ, რომ იჯარით ჰქონდათ აღებული შენობა, სადაც გეგმავდნენ მუსლიმი მოსწავლეთათვის პანსიონის გახსნას. ქობულეთის მოსახლეობამ, რომელიც თავს მართლმადიდებელ მრევლს მიაკუთვნებს, მუსლიმი მოსწავლეებისთვის განკუთვნილი პანსიონის გახსნისა და ფუნქციონირებისათვის ხელშეშლის მოტივით, პანსიონთან ღორი დაკლა და ცხოველის თავი შენობის კარზე მიაჭედა. მოსარჩელეთა თქმით, შეკრების მონაწილეები აკონტროლებდნენ პანსიონის შენობაში გადაადგილების პროცესს. ამასთან, 2014 წლის 15 სექტემბერს პანსიონის შესასვლელთან აღმართეს ხელოვნური ბარიკადები, ადგილზე მუდმივად მორიგეობდნენ და სისტემატურად უზღუდავდნენ პანსიონში შესვლის მსურველებს გადაადგილების თავისუფლებას, რასაც იძულებით, მუქარითა და სიტყვიერი შეურაცხყოფით ახორციელებდნენ. მოსარჩელეები ასევე აღნიშნავდნენ, რომ სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლებს ფამილიარული დამოკიდებულება ჰქონდათ დემონსტრანტებთან, მათ არ მოახდინეს ხელოვნური ბარიერების დემონტაჟი და რეაგირების გარეშე დატოვეს სავარაუდო სამართალდარღვევები. აქედან გამომდინარე, მოსარჩელეთა მითითებით, პანსიონის გახსნა შეუძლებელი აღმოჩნდა მოპასუხე ფიზიკურ პირთა მიერ გამართული საპროტესტო აქციების, ხელის შეშლისა და სახელმწიფოს მხრიდან პოზიტიური ვალდებულებების შეუსრულებლობის გამო. სახალხო დამცველის მიერ მომზადებულ სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებაში აქცენტი გაკეთდა ორ ძირითად სამართლებრივ საკითხზე – რა სტანდარტს ადგენდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, ერთი მხრივ, კერძო პირთა და მეორე მხრივ, სახელმწიფოს მხრიდან რელიგიის ნიშნით მომხდარი სავარაუდო დისკრიმინაციული ქმედების შეფასებისას. ადამიანის უფლებათა სფეროში არსებულ საერთაშორისო ხელშეკრულებათა/შეთანხმებათა ანალიზისა და ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს პრაქტიკაზე დაყრდნობით, სასამართლოს მეგობრის წერილში გამოითქვა მოსაზრება, რომ კანონით გათვალისწინებული სავარაუდო უფლებები, რომელთა სარგებლობაშიც შეიძლება ხელი შეშლოდათ მოსარჩელეებს, განსახილველ შემთხვევაში, სავარაუდოდ, უკავშირდებოდა მოსარჩელეთა საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლებას და უფლებას სწავლებით გამოეხატათ საკუთარი რელიგია. 774 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წერილობით მოსაზრებაში ასევე ჩამოყალიბებული იყო მტკიცების ტვირთის გადანაწილების საკითხი. ანტიდისკრიმინაციული კანონის და ასევე, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის შესაბამისად, მოპასუხე ფიზიკურ პირებს ეკისრებოდათ ვალდებულება ემტკიცებინათ, რომ მათ მიერ განხორციელებული ქმედებები ჩადენილი არ იყო მოსარჩელეთა სარწმუნოების გამო. ჩადენილი ქმედებების სავარაუდო რელიგიურ მოტივირებასთან დაკავშირებით მნიშვნელოვანი იყო მათ მიერ გაკეთებული საჯარო განცხადებების, პროტესტის შინაარსის, აქციის დროს ჩატარებული რელიგიური რიტუალების, ასევე თავად ღორის, როგორც მუსლიმთათვის უწმინდური ცხოველის, დაკვლის და შენობაზე მისი თავის მიჭედების ფაქტის შეფასება. თუ მოპასუხეები მიუთითებდნენ, რომ პანსიონის პარალიზება მოხდა საზოგადოებრივი წესრიგის, ზნეობის თუ სხვათა უფლებების და თავისუფლებების დასაცავად, მათ კონკრეტულად უნდა ემტკიცებინათ თუ როგორ დაარღვევდა პანსიონის მოქმედება საზოგადოებრივ წესრიგს და როგორ შელახავდა ზნეობას. რაც შეეხება სახელმწიფოს პოზიტიურ ვალდებულებებს, სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებაში აღინიშნა, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს ვალდებულება იყო ემტკიცებინა, რომ მათ ყველა ღონე იხმარეს მომჩივანთა რელიგიის გამოხატვისა და საკუთრების უფლებით დისკრიმინაციის გარეშე უზრუნველსაყოფად. აღნიშნული საქმე სასამართლო განხილვის ეტაპზეა და ჯერჯერობით საბოლოო გადაწყვეტილება არ არის მიღებული. საკულტო ნაგებობის მშენებლობები 2015 წლის 16 იანვარს საქართველოს სახალხო დამცველს განცხადებით მომართა ამხანაგობის „კანონიერება და სამართალი კავკასიაში“ წარმომადგენელმა მ.ც.–მ და ადმინისტრაციულ საქმეში მოსარჩელეების - ა.ვ.-ს, თ.ც.–ს და ნ.ბ.-ს სარჩელთან დაკავშირებით სასამართლოს მეგობრის მოსაზრების წარდგენა სთხოვა. განმცხადებლის მიერ წარმოდგენილი მასალებიდან ორგანიზაციის „იეჰოვას მოწმეთა“ იკვეთებოდა, რომ რელიგიური არარეგისტრირებულ კავშირ „თ“-ს თერჯოლაში სამშენებლო სამუშაოების განხორციელების უფლებამოსილება მიენიჭა. თერჯოლის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს თავმჯდომარის 2014 წლის 3 ივნისის ბრძანების თანახმად, მშენებლობის ნებართვა შეჩერდა. ბრძანებას საფუძვლად დაედო თერჯოლაში მცხოვრები კ.მ.-ს განცხადება, რომლის თანახმად, მიმდინარე მშენებლობა საფრთხეს უქმნიდა მის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთისა და საავტომობილო გზების მთლიანობას, ასევე საავტომობილო გზების მდგრადობას. 775 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოსარჩელეების მიერ წარმოდგენილი საექსპერტო დასკვნისა და სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ დასკვნის თანახმად, მშენებლობის წარმოება იმავე ქუჩაზე მდებარე ი.ც.–სა და კ.მ.-ს საცხოვრებელ სახლებზე უარყოფით ზეგავლენას არ მოახდენდა და მათ მდგრადობას საფრთხეს არ შეუქმნიდა. მშენებლობის ნებართვა აღნიშნული დასკვნის მიღების შემდეგაც არ გაგრძელებულა. სახალხო დამცველის სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება სრულად ეყრდნობოდა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკას და მოსამართლეს სთავაზობდა საქმე იმ წინაპირობების შესაბამისად შეეფასებინა, რითაც მსგავსი დავების განხილვისას ხელმძღვანელობს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო. კანონით გათვალისწინებული უფლებით სარგებლობასთან დაკავშირებით გაკეთდა განმარტება, რომ რელიგიის თავისუფლება დაცულია საქართველოს კონსტიტუციის მე19 მუხლის პირველი პუნქტით და ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტით. ეს უფლება იცავს რელიგიის გამოხატვის და რელიგიური რიტუალებისთვის შენობა-ნაგებობის აშენების უფლებასაც. სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებაში შეფასებული იყო კომპარატორის საკითხიც და მტკიცების ტვირთის გადანაწილების თავისებურებაც. აღინიშნა, რომ ამ შემთხვევაში, ადმინისტრაციულ ორგანოს უნდა ემტკიცებინა, რომ იგი კანონიერი მიზნის მისაღწევად მოქმედებდა. უნდა შეფასებულიყო, თუ რა რეალურ მიზანს ისახავდა მოსარჩელეთათვის მშენებლობის აკრძალვა და რამდენად იყო რელიგიის უფლების შეზღუდვა დასახული მიზნის პროპორციული. მოსამართლემ მიიღო სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება და დაურთო საქმის მასალებს. განსახილველ საქმეზე გადაწყვეტილება ზესტაფონის რაიონულმა სასამართლომ 2015 წლის 19 მარტს მიიღო. მოსამართლემ მიიჩნია, რომ სახეზე არ იყო დისკრიმინაცია. სასამართლოს განმარტებით არ დადასტურდა, რომ მოსარჩელეებს ხელი ეშლებოდათ საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული უფლებით სარგებლობაში, რადგან მათ მოიპოვეს მშენებლობის ნებართვა, ხოლო მისი მოქმედების შეჩერება განხორციელდა კანონის საფუძველზე. სასამართლომ განაგრძო მსჯელობა და აღნიშნა, რომ არც არათანაბარი მოპყრობა იყო სახეზე, რადგან არ არსებობდა კომპარატორი, კერძოდ, მოპასუხეთა განმარტებით, ანალოგიური ხასიათის საჩივრით დაინტერესებულ პირს მათთვის არ მიუმართავს და შესაბამისად არ არსებობდა შესადარებელი პირი. 776 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასამართლომ დაადგინა, რომ მოპასუხე მოქმედებდა ლეგიტიმური მიზნის ფარგლებში, რადგან ნებართვის მოქმედების შეჩერების მიზანი იყო მშენებლობის ნებართვასთან დაკავშირებით გამოცემული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების შესაბამისობის დადგენა მოქმედ კანონმდებლობასთან. ამჟამად საქმეს საქართველოს უზენაესი სასამართლო განიხილავს. დისკრიმინაცია შეზღუდული შესაძლებლობის გამო კერძო კომპანიის მიერ კულტურული ღონისძიების ჩატარების დროს პანდუსების აღება 2015 წლის 12 თებერვალს თბილისის სპორტის სასახლეში გაიმართა პაატა ბურჭულაძის საიუბილეო საღამო. საღამოს ბილეთები შეძენილი ჰქონდათ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებსაც, რომელთაც შენობის არასათანადო ადაპტირების გამო, არ მიეცათ საშუალება დასწრებოდნენ ღონისძიებას. სახალხო დამცველმა გამოკვლევის დროს დაადგინა, რომ შენობა სრულად არ შეესაბამებოდა ადაპტირების სტანდარტებს, თუმცა რეკონსტრუქციამდე სპორტის სასახლეში შესვლა და სცენამდე მისვლა შესაძლებელი იყო შშმ პირებისათვის. სპორტის სასახლე შშმ პირებისთვის მიუწვდომელი გახდა ორგანიზატორის მიერ ჩატარებული რეკონსტრუქციების შედეგად და სწორედ ამიტომ, შპს „არტპალასი“ წარმოადგენდა დისკრიმინაციის ჩამდენ სუბიექტს. შპს „არტპალასს“ არ დაუსახელებია ის ლეგიტიმური მიზანი, რითაც გამართლდებოდა აღნიშნული რეკონსტუქცია. სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ შპს „არტ პალასის“ მხრიდან ადგილი ჰქონდა დისკრიმინაციას პანდუსების აღების/მოხსნის გამო და მას 2015 წლის 17 ივლისს მიმართა რეკომენდაციით, (დებულება/წესები/პრინციპები), რომლითაც შეიმუშაოს შიდა დოკუმენტი გათვალისწინებული იქნება სხვადასხვა ღონისძიების ჩატარების დროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის მასში ღირსეულად მონაწილეობის ხელშეწყობის პრინციპები. ფიზიკური პირის მიერ ქირავნობის ხელშეკრულების შეწყვეტა ბავშვის აუტისტური სპექტრის გამო 2015 წლის 30 სექტემბერს ლ.ბ.-ს და ლ.გ.-ს შორის გაფორმდა ქირავნობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც, მესაკუთრემ განმცხადებელს 300 ლარის სანაცვლოდ მიაქირავა მის საკუთრებაში არსებული 23 კვ. მეტრის ფართი. ქირავნობის ხელშეკრულების გაფორმებისას ლ.ბ.-მ მესაკუთრეს აცნობა, რომ ჰყავდა 3 შვილი, რომელთაგან ერთ-ერთი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე იყო. მესაკუთრე დათანხმდა ქირავნობის ხელშეკრულების გაფორმებას, რის შედეგად, ლ.ბ. მეუღლესა და შვილებთან ერთად საცხოვრებლად გადავიდა 777 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაქირავებულ სახლში. მესაკუთრემ, როგორც კი შენიშნა, რომ ბავშვი აუტისტისტური სპექტრის მქონე იყო, ლ.ბ.-ს მისი ბინის დაცლა მოსთხოვა. სახალხო დამცველი მის ხელთ არსებული მტკიცებულებების ობიექტური შეფასების შედეგად, მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ მესაკუთრის მიერ ქირავნობის ხელშეკრულების მოშლის რეალური მიზეზი ბავშვის შესაძლებლობის შეზღუდვა იყო. სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ ლ.გ.-ს მიერ დამქირავებლისთვის ვადაზე ადრე ქირავნობის ხელშეკრულების მოშლა ბავშვის შესაძლებლობის შეზღუდვის გამო, აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვისადმი ღირსებისშემლახველი სიტყვებით მიმართვა, განმცხადებლის ოჯახის იძულება დაეტოვებინა საცხოვრებელი სახლი ღამით, დაკავშირებული იყო განმცხადებლისა და მისი ოჯახის მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლით, საქართველოს კონსტიტუციის მე-16 მუხლით, საქართველოს კონსტიტუციის მე-17 მუხლით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 531-ე მუხლით დაცული უფლებებით სარგებლობასთან. სახალხო დამცველმა აღნიშნა, რომ ქირავნობის ხელშეკრულების მოშლა იმ მოტივით, რომ ბავშვი არის აუტისტური სპექტრის მქონე, მესაკუთრეს არ სურს ბავშვმა მის მიერ გაქირავებულ სახლში იცხოვროს, ასევე ის მცდარი და სტერეოტიპული შეხედულება რომ აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვი აუცილებლად რამეს დააზიანებს ან/და დააშავებს, ვერ ჩაითვლება განსხვავებული მოპყრობის ლეგიტიმურ მიზნად. ლეგიტიმური მიზნის არარსებობის პირობებში კი, განსხვავებული მოპყრობა ვერ იქნება მიჩნეული გამართლებულად. სახალხო დამცველმა დაადგინა, რომ ლ.გ.-მ ჩაიდინა პირდაპირი დისკრიმინაცია ლ. ბ.-ს და მისი ოჯახის წევრების მიმართ შეზღუდული შესაძლებლობის ნიშნით. დაბრკოლებები საზოგადოებრივი ტრანსპორტით სარგებლობის დროს შესწავლის შედეგად სახალხო დამცველმა გამოავლინა, რომ თბილისის სატრანსპორტო კომპანიის თანამშრომლები სათანადოდ არ ფლობენ ინფორმაციას შეზღუდული შესაძლებლობის ბავშვთა საჭიროებების შესახებ. გამოკითხულთა დიდმა ნაწილმა აღნიშნა, რომ მძღოლებს არა აქვთ ინფორმაცია, რომ აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვებს ჩვეულებრივზე მეტი დრო სჭირდებათ ავტობუსში ჩასვლა/ამოსვლის უზრუნველსაყოფად, რაც მძღოლების მხრიდან აღიქმება განგებ გაჭიანურებად და გაღიზიანების მიზეზი ხდება. აგრეთვე, აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვები ვერ ახერხებენ თავისი მოძრაობების კონტროლს, რაც რთულად გასაგებია გარშემომყოფთათვის. ყოველივე ამას კი შედეგად ახლავს მათი არასათანადო პირობებში მომსახურება, კონფლიქტური სიტუაციების წარმოშობა 778 და საზოგადოებრივი ტრანსპორტით საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სარგებლობის ხელმისაწვდომობის უფლების დარღვევა. მაგალითად, ავტობუსის ერთ-ერთმა მძღოლმა აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვს ავტობუსიდან ჩასასვლელად საკმარისი დრო არ მისცა და შეურაცხმყოფლად მიმართა. სახალხო დამცველმა აღნიშნა, რომ საქართველოში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისა და მათი მშობლებისადმი დამოკიდებულება, დღესდღეობით, არც თუ ისე სახარბიელოა. საზოგადოება მათ არ ეპყრობა როგორც თანასწორ სუბიექტს, ვინაიდან არ ფლობს სათანადო და ობიექტურ ცოდნას სხვადასხვა კატეგორიის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებზე, ასევე, მათი და მათი ოჯახების საჭიროებებზე. წლების განმავლობაში ფორმირებული სტერეოტიპული შეხედულებები ახდენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების მარგინალიზაციას და მათ ნაკლებად მნიშვნელოვან და ნაკლები პოტენციის მქონე ბავშვებად აღქმას. სახალხო დამცველმა ხაზი გაუსვა მშობლის განსაკუთრებულ როლს ბავშვის აღზრდასა და განვითარებაში და მიიჩნია, რომ მშობლის სტაბილური ემოციური მდგომარეობა და პოზიტიური განწყობა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის სრულფასოვანი ჩამოყალიბებისათვის, რათა ხელი შეუწყოს ბავშვის საზოგადოებაში ინტეგრაციას. მაშინ როდესაც, მშობელი აწყდება წინააღმდეგობასა და დამცირებას საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა ასპექტში, ის პრევენციის მიზნით შვილს არიდებს მსგავს გარემოს, რათა დაიცვას საზოგადოების ფსიქოლოგიური ზეწოლისაგან და შეურაცხყოფისაგან, შედეგად კი ბავშვი ხდება გარე სამყაროსაგან იზოლირებული. სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ ხელმიუწვდომელი საზოგადოებრივი ტრანსპორტი არის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების გარიყვის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი, რომელიც ეჭვქვეშ აყენებს მათი სერვისზე, განათლებაზე, ჯანდაცვაზე და სხვა ფუნდამენტურ უფლებებზე ხელმისაწვდომობის უფლების განხორცილებას. სახალხო დამცველმა ზოგადი წინადადებით მიმართა „თბილისის სატრანსპორტო კომპანიას“ ჩაატაროს ტრენინგები თანამშრომლებისთვის შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა სპეციალური საჭიროებების შესახებ და შეიმუშაოს მგზავრთა გადაყვანის მოქნილი გრაფიკი, სადაც გათვალისწინებული იქნება სპეციალური საჭიროების მქონე პირთათვის მომსახურების გაწევისას სტანდარტული გრაფიკისგან განსხვავებული დრო და პირობები. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს 779 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • საქართველოს პარლამენტმა დისკრიმინაციის აღმოფხვრისა და თანასწორობის უზრუნველყოფის ხელშეწყობის მიზნით შეიტანოს ცვლილებები შესაბამის საკანონმდებლო აქტებში საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ შეიმუშავოს სახელმძღვანელო სამსახურში მიღების დროს თანასწორი მოპყრობის შესახებ • საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ ცვლილებები შეიტანოს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2000 წლის 5 დეკემბრის #241/ნ ბრძანების #1 დანართში ისეთი სახით, რომ შესაძლებელი იყოს მსმ ჯგუფისთვის სისხლის დონორობა ფანჯრის პერიოდის მიღმა საქათველოს მთავრობას, ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოებს • საქართველოს მთავრობამ, ასევე ადგილობრივი თვითმმართველობისა და მმართველობის ორგანოებმა განახორციელონ ცნობიერების ამაღლების კამპანიები დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კუთხით. 780 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმოსვლის თავისუფლება საქართველოს კონსტიტუციის 1034 შესაბამისად, ყველას, ვინც კანონიერად იმყოფება საქართველოში, შეუძლია თავისუფლად გავიდეს საქართველოდან. ამ უფლებათა შეზღუდვა შეიძლება მხოლოდ კანონის შესაბამისად, დემოკრატიული საზოგადოების არსებობისათვის აუცილებელი სახელმწიფო უშიშროების უზრუნველყოფის, ჯანმრთელობის დაცვის, მართლმსაჯულების განხორციელების ან საზოგადოებრივი დანაშაულის მიზნით. თავიდან საქართველოს უსაფრთხოების აცილების მოქალაქეს ან შეუძლია თავისუფლად შემოვიდეს საქართველოში.“ ევროპის საბჭოს „ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე-4 დამატებითი ოქმის თანახმად, 1035 ყველა თავისუფალია, დატოვოს ნებისმიერი, მათ შორის, საკუთარი, ქვეყანა. დაუშვებელია ამ უფლებათა განხორციელებაზე რაიმე შეზღუდვის დაწესება, გარდა ისეთი შემთხვევისა, როდესაც ასეთი ჩარევა ხორციელდება კანონის შესაბამისად და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში ეროვნული უშიშროების ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების ინტერესებისათვის, საზოგადოებრივი წესრიგის შესანარჩუნებლად, დანაშაულის თავიდან ასაცილებლად, ჯანმრთელობის ან მორალის თუ სხვათა უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად.“ „საქართველოდან თავისუფალი გასვლის უფლება ნიშნავს საქართველოში კანონიერად მყოფის შესაძლებლობას, ნებისმიერ დროს კანონის დაცვით დატოვოს საქართველო.“1036 „კონსტიტუციის 22-ე მუხლის მე-2 პუნქტი უზრუნველყოფს საქართველოში კანონიერად მყოფი ყველა პირისთვის ქვეყნის დატოვების უფლებას. ეს უფლება ვრცელდება როგორც საქართველოს მოქალაქეებზე, ისე სხვა სახელმწიფოს მფარველობაში მყოფ ნებისმიერ პირზე.“ 1037 საქართველოს კონსტიტუციის 22-ე მუხლით დაცული უფლება არ არის აბსოლუტური უფლება: შესაძლებელია მოცემული მუხლით დაცული უფლების შეზღუდვა, თუმცა მხოლოდ კანონით გათვალისწინებული საფუძვლებით, მიზნებისთვის და წესით. თავისუფალი მიმოსვლის [...] უფლების შეზღუდვამ უნდა დააკმაყოფილოს სამი მოთხოვნა, რათა მართლზომიერად ჩაითვალოს. ამ დებულების მიხედვით, შეზღუდვა უნდა იყოს საქართველოს კონსტიტუცია, 22-ე მუხლი, მე-2-3-4 პუნქტები. ევროპის საბჭოს ,,ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენცია“, მე-4 დამტებიტი ოქმი, მე-2 მუხლი, მე-2-3 პუნქტები. 1036 „სისხლის სამართლის კერძო ნაწილი,“ წიგნი პირველი, მეოთხე გამოცემა, თბილისის, 2011 წ. გამომცემლობა „მერიდიანი,“ გვ.287 1037 „საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარები,“ ავტორთა კოლეგია, თბილისი, 2005 წ. გამომცემლობა „მერიდიანი,“ გვ.175. 1034 1035 781 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კანონის შესაბამისი; ემსახურებოდეს კანონიერი მიზნის მიღწევას (მაგ. სახელმწიფო უშიშროების ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფის, ჯანმრთელობის დაცვის, დანაშაულის თავიდან აცილების ან მართლმსაჯულების განხორციელების მიზნით); უნდა იყო აუცილებელი დემოკრატიული საზოგადოების არსებობისათვის. 1038 „საქართველოს მოქალაქის ან საქართველოში კანონიერად მყოფის უფლების განხორციელებაში ხელის შეშლა მაშინაა უკანონო, როცა იგი ხორციელდება არა იმ საფუძვლით, რაც ჩამოთვლილია საქართველოს კონსტიტუციის 22-ე მუხლის მე-3 პუნქტში, არამედ რაიმე სხვა მიზნით.“ 1039 საანაგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში განხილულ საქმეებში დაფიქსირდა მიმოსვლის თავისუფლების შეზღუდვის ფაქტი, კერძოდ, საქართველოს მოქალაქისთვის საქართველოში შემოსვლის უფლების შეზღუდვის ფაქტი. ასევე, დაფიქსირდა მოქალაქის მიმართ გამოყენებულ აღკვეთის ღონისძიებასთან – გირაოსთან ერთად დაკისრებული მოვალეობის – საქართველოს მოქალაქის პასპორტის ჩაბარების ვალდებულების სასამართლოს მიერ განსაზღვრული ვადის ამოწურვის მიუხედავად საგამოძიებო ორგანოს მიერ მოცემული დოკუმენტის ბრალდებულისთვის დაუბრუნებლობის შედეგად საქართველოდან გასვლის უფლების შეზღუდვის ფაქტი. საქართველოში შემოსვლის უფლების შეზღუდვა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე–4 ოქმის მეორე მუხლის თანახმად, სახელმწიფოში კანონიერად მყოფ ყველა ადამიანს აქვს სახელმწიფოს ტერიტორიაზე თავისუფლად გადაადგილებისა და საცხოვრებელი ადგილის არჩევის თავისუფლება. საქართველოს კონსტიტუციის 22–ე მუხლის თანახმად, საქართველოს მოქალაქეს შეუძლია თავისუფლად შემოვიდეს საქართველოში, ასევე ყველას, ვინც კანონიერად იმყოფება საქართველოში, აქვს ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე თავისუფალი მიმოსვლისა და საცხოვრებელი ადგილის თავისუფალი არჩევის უფლება. შესაბამისად, სახელმწიფოს ტერიტორიაზე თავისუფალი გადაადგილების უფლება ადამიანის თავისუფლების შემადგენელი ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია. 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში მოქალაქე დ.ბ-ის მიმართ დაფიქსირდა აღნიშნული უფლების შეზღუდვის ფაქტი. საქართველოს მოქალაქე დ.ბ. 2015 წლის 21 ნოემბერს, თბილისის საერთაშორისო აეროპორტში საპასპორტო კონტროლის გავლის შემდეგ, მისთვის უცნობმა სამმა პირმა, რომლებიც საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის თანამშრომლებს „საქართველოს კონსტიტუციის კომენტარები,“ ავტორთა კოლეგია, თბილისი, 2005 წ. გამომცემლობა „მერიდიანი,“ გვ.177–178. 1039 „სისხლის სამართლის კერძო ნაწილი,“ წიგნი პირველი, მეოთხე გამოცემა, თბილისი, 2011 წ. გამომცემლობა „მერიდიანი,“ გვ.287. 1038 782 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წარმოადგენდნენ, გადაიყვანა ცალკე ოთახში და განუცხადა, რომ თუ იგი საქართველოს ტერიტორიას არ დატოვებდა, მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყებოდა. მოქალაქის განმარტებით, ამავე პირებმა გადასცეს მას ფულადი თანხა 300 დოლარის ოდენობით და მოათავსეს იგი თბილისი–სტამბულის რეისის განმახორციელებელ თვითმფრინავში. აღსანიშნავია, რომ დ.ბ.–ის მიერ 2015 წლის 21–22 ნოემბერს საქართველოს საზღვრის სამჯერადი კვეთა დაფიქსირებულია საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ. სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომელთა აღნიშნული ქმედებები არ არის გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით დადგენილი რომელიმე წესით და შესაბამისად, კანონსაწინააღმდეგოა. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 152–ე მუხლით აკრძალულია საქართველოში კანონიერად მყოფისათვის ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე თავისუფლად გადაადგილების, საცხოვრებელი ადგილის თავისუფლად არჩევის ან საქართველოს მოქალაქისათვის საქართველოში თავისუფლად შემოსვლის უფლების განხორციელებაში უკანონოდ ხელის შეშლა. აღნიშნულთან დაკავშირებით გამოძიების დაწყების მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველმა წერილით მიმართა საქართველოს პროკურატურას, თუმცა საქართველოს პროკურატურამ არ დაიწყო გამოძიება აღნიშნულ ფაქტთან დაკავშირებით და მოქალაქის ახსნა–განმარტება გადააგზავნა სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის გენერალურ ინსპექციაში. საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის 2016 წლის 21 მარტის წერილიდან ვლინდება, რომ მოკვლევის შედეგად ვერ მოხერხდა დანაშაულის ან დისციპლინური გადაცდომის ვიდეოსათვალთვალო შემცველი კამერების ნიშნების ჩანაწერები დადგენა, წაშლილია, რადგან ხოლო შპს აეროპორტის „საქართველოს აეროპორტების გაერთიანების“ მიერ არ მოწოდებულა ინფორმაცია ზემოხსენებული სამი პირის დაშვების შეზღუდულ ზონაში შესვლასთან დაკავშირებით. საქართველოდან გასვლის უფლების შეზღუდვა საქართველოს სახალხო დამცველის პარატმა განიხილა ბრალდებულის თ.ჯ.-ს ადვოკატის ბ.ბ.-ს განცხადება და მასალები. 2014 წლის 23 აგვისტოს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს განჩინებით, 1040 ბრალდებულ თ. ჯ.-ს მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებული იქნა გირაო, ასევე, ბრალდებულს დაევალა გამოძიების დასრულებამდე 10 დღეში ერთხელ საგამოძიებო ორგანოებში გამოცხადება ანგარიშვალდებულების შესასრულებლად; მასვე დაეკისრა მის სახელზე გაცემული ყველა აქტიური პასპორტის საგამოძიებო ორგანოში თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2014 წლის 29 აგვისტოს განჩინებით, ბრალდებულის თ.ჯ.-ს ადვოკატის გ. გ.-ს საჩივარი ბრალდებულის მიმართ შერჩეულ აღკვეთის ღონისძიებასთან დაკავშირებით დაუშვებლად იქნა ცნობილი. აღნიშნული განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება. 1040 783 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩაბარების ვალდებულება და აეკრძალა გამოძიების დასრულებემდე საქართველოს ტერიტორიის დატოვება. ამავე განჩინების თანახმად, თ.ჯ.-ს ბრალდების სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების მწარმოებელ ორგანოს წარმოადგენდა საქართველოს მთავარი პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილი. შესაბამისად, სასამართლოს მიერ განსაზღვრული ვადის ამოწურვისთანავე – გამოძიების დასრულებისთანავე საქართველოს მთავარი პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილს ევალებოდა ბრალდებულის თ. ჯ.-სთვის პასპორტის დაბრუნების ვალდებულება. მიუხედავად ამისა, ადვოკატის ბ.ბ.-ს მიერ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში წარმოდგენილი სასამართლო სხდომის ოქმის მიხედვით გაირკვა, რომ გამოძიების დასრულებისთანავე თ.ჯ.-სთვის საქართველოს მოქალაქის პასპორტის დაბრუნება არ მომხდარა. სასამართლომ დაცვის მხარის შუამდგომლობა პასპორტის ბრალდებულისთვის დაბრუნების შესახებ, ტექნიკურად, არ დააკმაყოფილა, რამდენადაც მიიჩნია, რომ პასპორტი საგამოძიებო ორგანოს უკვე უნდა დაებრუნებინა ბრალდებულისთვის 1041. შესაბამისად, მოთხოვნა სამართლებრივად არ ჩათვალა, რომ კვლავ არსებობდა. საქართველოს მოქალაქეს აქვს საქართველოდან ემიგრაციის, ანუ სხვა სახელმწიფოში მუდმივად საცხოვრებლად საქართველოდან დროებითი გამგზავრების (შემდგომში გასვლის საქართველოში და – ემიგრაციის), შემოსვლის აგრეთვე უფლება. 1042 მართლმსაჯულების განხორციელების უზრუნველყოფა. კანონი განასხვავებს საქართველოს მოქალაქის საქართველოდან დროებითი გასვლისა და ემიგრაციის (სხვა სახელმწიფოში მუდმივად საცხოვრებლად გამგზავრების) უფლების შეზღუდვის 1043 საფუძველებს. ,,პასპორტი უნდა დაბრუნდეს, მაგრამ სასამართლო ამაზე გადაწყვეტილებას ვერ მიიღებს სარეზოლუციო ნაწილში, [...] იმიტომ რომ ეს პასპორტი სამართლებრივად დაბრუნებულია. [...] პასპორტის ჩაბარება სხვა არაფერს არ ნიშნავს, პასპორტზე მაქვს საუბარი, თუ არა საზღვარგარეთ წასვლის აკრძალვას. სხვა არანაირი მიზანი ამის ჩაბარებას არ აქვს და ის დაკონკრეტებულია შემდეგ მოსამართლის მიერ – საზღვარგარეთ წასვლის აკრძალვა გამოძიების დასრულებემდე. [...] ეს პასპორტი აქამდეც უნდა დაბრუნებოდა. [...] ჩემი მკაფიო აზრია, რომ არანაირი ორაზროვნება აქ არ არის, არანაირი 3 ვალდებულება ბრალდებულს არ ჰქონდა დაკისრებული და მას ჰქონდა დაკისრებული საზღვრგარეთ წასვლის აკრძალვა, რაც, ნუ გამოძიება რომ დასრულდა, ამაზე არ მინდა ნორმებზე მითითება, თქვენ თვითონაც თქვით, რომ გამოძიება დასრულებულია.“ 1042 „საქართველოს მოქალაქეების საქართველოდან გასვლისა და საქართველოში შემოსვლის წესების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-3 მუხლი, პირველი პუნქტი. 1043 „საქართველოს მოქალაქეების საქართველოდან გასვლისა და საქართველოში შემოსვლის წესების შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის პირველი პუნქტი: დაინტერესებულ პირს შეიძლება უარი ეთქვას ემიგრაციის ნებართვის გაცემაზე, აგრეთვე საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის გადაკვეთაზე, თუ: ა) მის მიმართ მიმდინარეობს სისხლისსამართლებრივი დევნა; ბ) მას არ მოუხდია სასამართლო განაჩენით შეფარდებული სასჯელი; გ) იგი წვევამდელი ასაკისაა და არ მოუხდია სავალდებულო სამხედრო სამსახური, თუ კანონით დადგენილი წესით გათავისუფლებული არ არის ამ ვალდებულებისგან; დ) სამუშაოს ხასიათის გამო მისთვის ცნობილია სახელმწიფო ან სამხედრო საიდუმლოებანი და არ გასულა კანონით დადგენილი ვადა, რომლიდანაც იგი დაკავშირებული არ 1041 784 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს მოქალაქეს შეიძლება უარი ეთქვას საქართველოდან დროებითი გასვლისათვის საქართველოს მოქალაქის პასპორტის გაცემაზე ან პასპორტის მოქმედების ვადის გაგრძელებაზე, აგრეთვე საზღვრის გადაკვეთაზე: თუ იძებნება სამართალდამცავი ორგანოების მიერ; თუ წარმოადგენს ყალბ ან ძალის არმქონე საბუთებს. 1044 ბრალდებულის თ.ჯ.-ს მიმართ არ არის გამოცხადებული ძებნა, ასევე, მიმართ არ ყოფილა გამოყენებული ბრალდებულისათვის საქართველოს მოქალაქის პასპორტის, ნეიტრალური სამგზავრო დოკუმენტის შეჩერება.1045 საქართველოს მოქალაქე საქართველოდან დროებით გადის და საქართველოში შემოდის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესის შესაბამისად გაცემული საქართველოს მოქალაქის პასპორტით, საქართველოში დასაბრუნებელი მოწმობითა და პასპორტის შემცვლელი სხვა სამგზავრო დოკუმენტებით. 1046 ამდენად, ბრალდებულის თ.ჯ.-სთვის საგამოძიებო ორგანოს მიერ საქართველოს მოქალაქის პასპორტის სასამართლოს განჩინებით განსაზღვრული ვადის - გამოძიების დასრულებისთანავე დაუბრუნებლობით ადგილი ჰქონდა თ.ჯ.-ს მიმოსვლის თავისუფლების (საქართველოდან დროებითი გასვლის) შეზღუდვას. რეკომენდაციები საქართველოს მთავარ პროკურატურას: • დაიწყოს და ჩაატაროს ეფექტიანი გამოძიება საქართველოს მოქალქისთვის საქართველოში თავისუფლად შემოსვლის უფლების შეზრუდვის ყველა ფაქტზე • სასამართლოს გადაწყვეტილების აღსრულებისას არ გადააჭარბოს მასში განსაზღვრულ პირობებს - - პირს შეუზღუდოს საქართველოდან დროებითი გასვლის უფლება მხოლოდ სასამართლოს მიერ განსაზღვრული ვადით არის ამ სამუშაოსთან. ამასთანავე, ეს ვადა არ უნდა აღემატებოდეს 5 წელს; ე) ემიგრაციის ნებართვის მისაღებად შუამდგომლობის აღძვრისას წარმოადგენს ყალბ საბუთებს.“ 1044 „საქართველოს მოქალაქეების საქართველოდან გასვლისა და საქართველოში შემოსვლის წესების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-10 მუხლი, ,,ა“ და ,,ბ“ ქვეპუნქტები. 1045 საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 163-ე მუხლი: „საქართველოს მოქალაქის პასპორტის, ნეიტრალური სამგზავრო დოკუმენტის მოქმედება შეიძლება შეჩერდეს, თუ პირი, რომელზედაც გაცემულია საქართველოს მოქალაქის პასპორტი, ნეიტრალური სამგზავრო დოკუმენტი, ბრალდებულია (მსჯავრდებულია) ამ კოდექსით დადგენილი წესით და არსებობს დასაბუთებული ვარაუდი, რომ აღნიშნული პასპორტის/დოკუმენტის გამოყენებით იგი შეძლებს საქართველოდან გასვლას ან საზღვარგარეთ გადაადგილებას.“ 1046 „საქართველოს მოქალაქეების საქართველოდან გასვლისა და საქართველოში შემოსვლის წესების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე-5 მუხლი, პირველი პუნქტი. 785 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საკუთრების უფლება საკუთრების უფლება დაცულია საქართველოს კონსტიტუციით, რომლის 21-ე მუხლის თანახმად, „საკუთრება და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და ხელშეუვალია. დაუშვებელია საკუთრების, მისი შეძენის, გასხვისების ან მემკვიდრეობით მიღების საყოველთაო უფლების გაუქმება“. საკუთრების უფლების დაცვა საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულებაა. როგორც გასულ წლებში, 2015 წლის საანგარიშო პერიოდშიც, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა არაერთი განცხადება და გამოსცა რეკომენდაციები მოქალაქეთა საკუთრების უფლების ხელყოფის ფაქტთან დაკავშირებით. წინამდებარე თავში განვიხილავთ რამდენი საკითხს, რომელზეც უკვე არაერთი წელია საქართველოს სახალხო დამცველი ყურადღებას ამახვილებს საპარლამენტო ანგარიშებში და საანგარიშო პერიოდშიც საკუთრების უფლებით შეუზღუდავად სარგებლობის კუთხით კვლავ გადაუჭრელ პრობლემად რჩება. რა თქმა უნდა, ამ საკითხთა შორისაა: უძრავი ქონების რეგისტრაციასთან დაკავშირებული საკანონმდებლო და პრაქტიკაში არსებული ხარვეზები, სავარაუდოდ დანაშაულებრივი გზით დათმობილი კერძო საკუთრების შესახებ წარმოებული გამოძიება, შიდა ვალად აღიარებული კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებული მოსახლეობის კომპენსირების საკითხი და ის საკანონმდებლო ცვლილებები, რაც განხორციელდა ან რომელთა განხორციელებაც იგეგმება და არსებითი მნიშვნელობისაა საკუთრების უფლების რეალიზების თვალსაზრისით. 1. უძრავი ქონების რეგისტრაციასთან დაკავშირებული საკანონმდებლო და პრაქტიკაში არსებული ხარვეზები 1.1. კანონმდებლობასთან დაკავშირებული საკითხები უძრავი ქონებით შეუზღუდავად სარგებლობის/განკარგვის უფლებასთან დაკავშირებით პრაქტიკაში გვხვდება მთელი რიგი პრობლემები, რომელთა მოსაგვარებლადაც აუცილებელია ცვლილებები კანონმდებლობაში. კერძოდ, ყველა იმ პირს, რომელსაც კონკრეტულ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების/მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელი დოკუმენტები გააჩნია, საკუთრების უფლება საჯარო რეესტრში ჯერ კიდევ არ აქვს რეგისტრირებული. აღნიშნული ძირითადად განპირობებულია გაცემული უფლების დამდგენი დოკუმენტების ხარვეზებით (მიწის ზუსტი ადგილმდებარეობისა და ფართობის მიუთითებლობა და სხვა), ასევე მძიმე სოციალური ფონის გამო რეგისტრაციისთვის საჭირო სახსრების უქონლობით (საკადასტრო–აზომვითი ნახაზის შედგენის ღირებულება და სხვა.). აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კანონმდებლობა არ 786 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ითვალისწინებს ამ კუთხით მხარდაჭერას/შეღავათს სოციალურად დაუცველი პირებისთვისაც კი, რაც უარყოფითად უნდა შეფასდეს. გარდა ამისა, მოსახლეობის ნაწილი ათეულობით წელია, ფლობს სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთებს, რომელიც ფაქტობრივ მფლობელობაში წინაპრებისგან აქვთ გადაცემული. ხშირ შემთხვევაში აღნიშნული მიწები წარმოადგენს მათი არსებობის ძირითად წყაროს. მოქმედი კანონმდებლობა არ იძლევა მსგავსი კატეგორიის (ტრადიციულ მფლობელობაში არსებულ) მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების შესაძლებლობას, შესაბამისად, საჭიროა აღნიშნული საკითხის კანონმდებლობით რეგულირება. დადებითად უნდა შეფასდეს საქართველოს იუსტიციის მინისტრის მიერ 2015 წლის 29 ოქტომბრის N106 ბრძანებით დამტკიცებული სტრატეგია მიწის რეგისტრაციისა და პილოტურ არეალებში საკადასტრო მონაცემების სრულყოფის შესახებ, რომელშიც აღიარებულია რეგისტრაციასთან დაკავშირებული პრობლემები და მათი გადაჭრის აუცილებლობა. აღნიშნულ სტრატეგიაში საუბარია, რომ პილოტურ არეალებში (შერჩეულია 11 არეალი) უნდა ჩატარდეს სისტემური, სავალდებულო რეგისტრაცია, რომლის ფარგლებშიც განხორციელდება არეალში არსებული ყველა ტიპის მიწის ნაკვეთის მის მესაკუთრეზე უფასო რეგისტრაცია, მათ შორის მიწის აზომვითი სამუშაოების უფასოდ ჩატარება. სტრატეგია, უფლების დამდგენი დოკუმენტების მოძიების, მათში არსებული ხარვეზების აღმოფხვრისა და რეგისტრაციის საფუძვლად გამოყენებისთვის, მარტივი პროცედურების დასადგენად, ასევე ითვალისწინებს სამართლებრივ რეფორმას. აუცილებელია მასშტაბით, მიწის ასევე ნაკვეთების სისტემური უფლების დამდგენ რეგისტრაცია დოკუმენტებში მთელი საქართველოს არსებული ხარვეზების აღმოსაფხვრელად, კანონმდებლობაში სათანადო ცვლილებების დროულად შეტანა, რათა არ შეილახოს მიწის მფლობელთა უფლებები. უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილებების შეტანის თაობაზე ახალი კანონპროექტი წარედგინა. კანონპროექტის ინიციატორია საქართველოს მთავრობა, ავტორი კი – საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო. კანონპროექტის მიხედვით, უძრავ ნივთზე, რომელზეც საჯარო რეესტრში დაცული მონაცემებით არ დასტურდება სხვა პირის საკუთრების/მართლზომიერი მფლობელობის უფლების არსებობა, სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიმართვის საფუძველზე სახელმწიფოს საკუთრების უფლება რეგისტრირდება. ქონების ეროვნული სააგენტო უფლებამოსილია რეგისტრაციასთან ერთად მოითხოვოს ნივთის განკარგვისა და სარგებლობაში გადაცემის აკრძალვა, რომელიც ძალაშია სულ მცირე 1 წლის განმავლობაში (აკრძალვის უფრო ხანგრძლივად მოქმედება დამოკიდებულია სააგენტოს მხრიდან ნების გამოვლენაზე). აკრძალვის მოქმედების მიუხედავად, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო, დაინტერესებული პირის განცხადებისა და სარეგისტრაციო დოკუმენტის საფუძველზე, 787 უფლებამოსილია სრულად ან საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნაწილობრივ გააუქმოს სახელმწიფოს საკუთრების უფლება. კანონპროექტის განმარტებითი ბარათის შესაბამისად, აღნიშნული ცვლილების პროექტის მიღება სტიმული იქნება მიწის ნაკვეთებზე უფლებათა პირველადი რეგისტრაციის პროცესის დასრულებისთვის. საქართველოს სახალხო დამცველის მოსაზრებით, აღნიშნული კანონპროექტი მიღების შემთხვევაში სერიოზულ ზიანს მიაყენებს საკუთრების უფლების რეალიზაციას საქართველოში. ჩვენს ქვეყანაში ჯერ კიდევ არ არის დასრულებული უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების პირველადი რეგისტრაციის პროცესი. ყველა იმ პირს, რომელსაც კონკრეტულ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების/მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელი დოკუმენტი გააჩნია, საკუთრების უფლება საჯარო რეესტრში ჯერ კიდევ არ აქვს რეგისტრირებული. ამის უმთავრესი მიზეზი, აღნიშნული დოკუმენტების ხარვეზებით გაცემასთან ერთად (მიწის ზუსტი ადგილმდებარეობისა და ფართობის მიუთითებლობა და სხვა), არის ასევე მძიმე სოციალური ფონი და რეგისტრაციისათვის საჭირო თანხების უქონლობა (რეგისტრაციის საფასური, საკადასტრო–აზომვითი ნახაზის შედგენის ღირებულება). აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კანონმდებლობა ამ კუთხით შეღავათს არც სოციალურად დაუცველი პირებისთვის ითვალისწინებს, რაც უარყოფითად უნდა შეფასდეს. სახელმწიფოს ყოველი ნაბიჯი და ძალისხმევა სწორედ ამ რეალური პრობლემების მოგვარებისაკენ უნდა იყოს ორიენტირებული, ნაცვლად ახალი დაბრკოლებების შექმნისა. წარმოდგენილი კანონპროექტის მიღების შემთხვევაში, ის პირები, რომლებსაც გააჩნიათ საკუთრების უფლების/მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელი დოკუმენტაცია და საკუთრების უფლება ჯერ კიდევ არა აქვთ რეგისტრირებული, დადგებიან საკუთრების უფლების შელახვის მართლზომიერი სერიოზული მფლობელობის რისკის წინაშე. დამადასტურებელი საკუთრების მოწმობისა დოკუმენტების თუ არსებობის შემთხვევაშიც არსებობს იმის რისკები, რომ უფლება, აკრძალვის მოქმედების გამო, ვერ დარეგისტრირდეს საჯარო რეესტრში. დაინტერესებული პირის მხრიდან საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსათვის მიმართვისა და სახელმწიფო საკუთრების სრულად ან ნაწილობრივ გაუქმების შესაძლებლობა კი არ არის მყარი და გარანტირებული, ვინაიდან მისი რეალიზება დამოკიდებულია საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს დისკრეციაზე. სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მხრიდან სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ნივთის განკარგვისა და სარგებლობაში გადაცემის აკრძალვის მოთხოვნა ასევე დამოკიდებულია სააგენტოს სრულ დისკრეციაზე და რაიმე კრიტერიუმები ან წინაპირობები კანონპროექტში გაწერილი არ არის. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, საქართველოს პარლამენტმა არ უნდა გაიზიაროს საქართველოს მთავრობის მიერ ინიცირებული კანონპროექტი, რადგანაც ეს კანონპროექტი არათუ ვერ გადაწყვეტს უძრავი ქონების პირველადი რეგისტრაციის კუთხით არსებულ პრობლემებს, არამედ პირიქით, სერიოზულ ზიანს მიაყენებს საქართველოში საკუთრების 788 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უფლების რეალიზაციას. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა საჯარო განცხადებაც გააკეთა. 1047 კანონპროექტის განხილვა პარლამენტის შესაბამის კომიტეტებს ჯერ არ დაუწყიათ. 1.2. ზედდება/დუბლირებული რეგისტრაციები საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშებსა და რეკომენდაციებში არაერთხელ აღინიშნა, რომ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ტერიტორიული სარეგისტრაციო სამსახურები, უძრავ ნივთზე/მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლების ან/და რეგისტრირებულ მონაცემებში ცვლილების რეგისტრაციის საკითხის განხილვისას, ვალდებულნი არიან გამოიკვლიონ საქმისათვის არსებითად მნიშვნელოვანი ყველა გარემოება, შეადარონ სარეგისტრაციოდ წარდგენილი დოკუმენტაცია საარქივო ცნობებს, ქაღალდზე შესრულებულ საკადასტრო მონაცემებს, სააღრიცხვო და მასთან დაცულ სხვა დოკუმენტებს და მხოლოდ ამის შემდეგ მიიღონ გადაწყვეტილება უფლების რეგისტრაციის თაობაზე. 1048 დღეს მოქმედი კანონმდებლობით, თუ საკადასტრო აზომვითი ნახაზი არ არის წარმოდგენილი სახელმწიფო გეოდეზიურ კოორდინატთა სისტემაში და UTM პროექციაში, უძრავი ნივთის/მიწის ნაკვეთის მონაცემები მიიჩნევა დაუზუსტებლად. „საჯარო რეესტრის შესახებ ინსტრუქცია“ უშვებს უძრავ ქონებაზე დაუზუსტებელი სახით საკუთრების უფლების რეგისტრაციის არსებობის შესაძლებლობას 1049, ამ გზით რეგისტრირებული საკუთრება კი დაცული უნდა იყოს არა მხოლოდ ქაღალდზე, არამედ პრაქტიკაშიც. შესაბამისად, რეესტრმა დაუზუსტებელი სახით რეგისტრირებული საკუთრების დასაცავად, არ უნდა დაუშვას იმავე უძრავ ქონებაზე სხვა პირთა საკუთრების უფლების რეგისტრაცია და ამ მიზნით, თითოეულ შემთხვევაში უნდა უზრუნველყოს მასთან დაცული მონაცემების სრულყოფილად გადამოწმება. 1047 საჯარო განცხადება საქართველოს სახალხო დამცველის ვებგვერდზე 2016 წლის 8 თებერვალს გამოქვეყნდა და ხელმისაწვდომია შემდეგი ბმულის მეშვეობით: <http://www.ombudsman.ge/ge/news/saqartvelos-saxalxo-damcvelis-gancxadeba-sadjaro-reestris-shesaxebkanonis-cvlilebis-proeqttan-dakavshirebit.page> 1048 „საჯარო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის მე-6 პუნქტის თანახმად, მარეგისტრირებელი ორგანო და მისი თანამშრომელი პასუხისმგებლები არიან რეგისტრირებული მონაცემებისა და მათთან დაცული სარეგისტრაციო თუ სხვა დოკუმენტაციის ურთიერთშესაბამისობასა და უსაფრთხოებაზე, ხოლო ამავე კანონის 23-ე მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტი ადგენს, რომ მარეგისტრირებელი ორგანო იღებს გადაწყვეტილებას რეგისტრაციაზე უარის თქმის შესახებ, თუ რეგისტრირებული უფლება გამორიცხავს იმავე უძრავ ნივთზე სარეგისტრაციოდ წარმოდგენილი უფლების რეგისტრაციას. 1049 საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2010 წლის 15 იანვრის N4 ბრძანებით დამტკიცებული „საჯარო რეესტრის შესახებ ინსტრუქცია“, მუხ. 14, პუნ. 1 და მუხ. 8, პუნ. 7. 789 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ე.წ. ზედდება/დუბლირებული რეგისტრაციები კვლავ მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება, მიუხედავად იმისა, რომ სსიპ საჯარო რეესტრის მონაცემების დაზუსტებისა და ხარვეზების აღმოფხვრის კუთხით, „საქართველოს სტრატეგიის (2014-2020 წლებისთვის)“ 1050 ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული ფარგლებში გარკვეული ნაბიჯები გადაიდგა. სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ინფორმაციით 1051, აზომვითი ნახაზების ქაღალდის ვერსიების საფუძველზე რეგისტრირებული 13605 მიწის ნაკვეთის, აგრეთვე მაღალმთიან მუნიციპალიტეტებში 1998-2001 წლებში, სისტემური წესით, აზომვითი ნახაზების ქაღალდის ვერსიების საფუძველზე რეგისტრირებული 11221 მიწის ნაკვეთის საკადასტრო მონაცემები გადატანილია ელექტრონულ ფორმატში. შესაბამისად, ჯამში, ელექტრონულ ფორმატში გადატანილია 24826 მიწის ნაკვეთის საკადასტრო მონაცემები. ვინაიდან საჯარო რეესტრში დაცული აზომვითი ნახაზების ქაღალდის ვერსიების საფუძველზე რეგისტრირებული უძრავი ქონების საკადასტრო მონაცემების ელექტრონულ ფორმატში გადატანის პროცესი ამ ეტაპზე ჯერ არ დასრულებულა, სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსათვის უცნობია ზედდების პრობლემის ზუსტი მასშტაბი. მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული პროცესი სწრაფად წარიმართოს და დროულად დასრულდეს, ხოლო ზედდების გამოვლენის ყველა შემთხვევაში განიხილებოდეს უკანონო გადაწყვეტილების გაუქმების ან, კეთილსინდისიერი შემძენის არსებობის პირობებში, სახელმწიფოს მიერ კერძო მესაკუთრისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების საკითხი. 1.3. საჯარო რეესტრის არასწორი პრაქტიკა საკუთრების აღიარების საფუძველზე უფლების რეგისტრაციისას საქართველოს სახალხო დამცველმა 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში გამოავლინა საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს არასწორი პრაქტიკა განმცხადებლისთვის აღიარებული საკუთრების უფლების რეგისტრაციის საკითხის განხილვისას. მოქმედი კანონმდებლობით, თბილისის საკრებულოს ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებული მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების მუდმივმოქმედი კომისიის მიერ გაცემული საკუთრების მოწმობა წარმოადგენს საკუთრების უფლების დამადასტურებელ დოკუმენტს და მის საფუძველზე საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო ვალდებულია დაარეგისტრიროს საკუთრების უფლება შესაბამის უძრავ განცხადების ქონებაზე. შესწავლის სახალხო შედეგად დამცველისთვის გაირკვა, რომ წარმოდგენილი ნაცვლად საკუთრების ერთ-ერთი უფლების რეგისტრაციისა, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს თბილისის სარეგისტრაციო სამსახურმა განმცხადებელს მოსთხოვა სახელმწიფოს თანხმობა აღიარებული უფლების რეგისტრაციისთვის. 1050 1051 მიღებულია საქართველოს პარლამენტის მიერ 2014 წლის 30 აპრილს. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 2016 წლის 1 თებერვლის N19587 წერილი. 790 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებული მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების შესახებ“ საქართველოს კანონის 1052 თანახმად, ამ კანონის მიზანია მართლზომიერ მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებულ, აგრეთვე თვითნებურად დაკავებულ სახელმწიფო საკუთრების მიწაზე ფიზიკური, კერძო სამართლის იურიდიული პირების ან კანონით გათვალისწინებული ორგანიზაციული წარმონაქმნების საკუთრების უფლების აღიარებით სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული მიწის ფონდის ათვისება და მიწის ბაზრის განვითარების ხელშეწყობა. კანონით თვითნებურად დაკავებულ მიწაზე საკუთრების უფლების აღიარებაზე უფლებამოსილია შესაბამისი ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლობითი ორგანოს საკუთრების უფლების აღიარების მუდმივმოქმედი კომისია, რომელსაც სახელმწიფოს მხრიდან აქვს დელეგირებული უფლება, საკუთრების უფლების აღიარების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების გზით განკარგოს სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთები, შესაბამისად, აღნიშნული გადაწყვეტილების მიღებისას კომისია წარმოადგენს სახელმწიფოს. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე საკუთრების უფლების აღიარების მუდმივმოქმედი კომისია გასცემს საკუთრების უფლების მოწმობას და დამოწმებულ საკადასტრო აზომვით ნახაზს, რომლის საფუძველზეც საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს სარეგისტრაციო სამსახურები ვალდებულნი არიან უძრავ ნივთზე დაარეგისტრირონ საკუთრების უფლება, რადგანაც საკუთრების მოწმობა არის უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტი. მარეგისტრირებელი ორგანო, ნაცვლად საკუთრების უფლების რეგისტრაციისა, განმცხადებელს სთხოვს სახელმწიფოსგან დამატებით თანხმობის წარმოდგენას უკვე აღიარებულ უფლებაზე. მსგავსი პრაქტიკის დამკვიდრება, როდესაც სახელმწიფოსგან/ადგილობრივი თვითმმართველობის შესაბამისი ორგანოებისგან ხდება დამატებითი თანხმობის მოთხოვნა უკვე საკუთრებად აღიარებული მიწის ნაკვეთზე უფლების რეგისტრაციის საკითხის განხილვისას, ეწინააღმდეგება „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებული მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების შესახებ“ საქართველოს კანონს, ვინაიდან, ასეთ შემთხვევაში, რეესტრი იჭრება საკუთრების უფლების აღიარების კომისიის კომპეტენციაში და თვითნებურად დაკავებულ მიწის ნაკვეთზე მესაკუთრედ აღიარებულ პირს ფაქტობრივად აყენებს მართლზომიერი მფლობელის და არა მესაკუთრის მდგომარეობაში, ხოლო სახელმწიფოს მიერ დამატებითი თანხმობის მიუღებლობის შემთხვევაში, პირს უზღუდავს კომისიის მიერ უკვე მინიჭებული უფლების რეალიზაციის შესაძლებლობას. 1052 საქართველოს კანონი „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებულ მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების შესახებ“, 2007 წლის 11 ივლისი. 791 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 1.4. საკუთრების უფლების რეგისტრაციასთან/აღიარებასთან დაკავშირებით არსებული პრობლემები დაბა ბაკურიანისა და დიდი მიტარბის ტერიტორიაზე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა დაბა ბაკურიანისა და დიდი მიტარბის ტერიტორიაზე სამეურნეო მიწის დანიშნულების რეფორმით სახნავი და საკუთრებაში სათიბი გადაცემული კატეგორიის მიწის სასოფლონაკვეთების რეგისტრაციასთან, მიწის რეფორმასთან და მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთების დაკანონებასთან დაკავშირებული პრობლემები. პრობლემას ქმნის ის ფაქტი, რომ 1992-1999 წლებში მიწის რეფორმის დროს, მიწის ნაკვეთების უსასყიდლო პრივატიზაცია დაბა ბაკურიანში ჩატარდა არა ოჯახების, არამედ ოჯახის წევრთა მიხედვით, რამაც გამოიწვია დაბა ბაკურიანის მოსახლეობის დიდი ნაწილის დაზარალება. მართალია, ნორმატიულ აქტებში მითითებული იყო, რომ მიწის ნაკვეთები თითოეულ ოჯახს უნდა გადაცემოდა და არა ოჯახის თითოეულ წევრს, თუმცა ზოგ შემთხვევაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები ერთი ოჯახის რამდენიმე წევრზე გადანაწილდა, რამაც გამოიწვია მიწის ნაკვეთების დიდი ოდენობით გაცემა კონკრეტული ოჯახის/კომლის წევრებზე, ხოლო ოჯახების/კომლების ნაწილი სახნავსათესი თუ სათიბი მიწის ნაკვეთის გარეშე დარჩა. 1993 წლის 16 იანვრის საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის N39 დადგენილებაში აღნიშნულია, რომ მიწის რეფორმის საქმიანობას ახლავს სერიოზული ნაკლოვანებები, მაგალითად, მრავალ რაიონში, მათ შორის ბორჯომში, ჯეროვანი პასუხისმგებლობით არ მოეკიდნენ რეფორმის პროცესს და შექმნილმა კომისიებმა მიწის რეფორმისთვის ფართობები განსაზღვრეს კომლის წევრთა რაოდენობის მიხედვით. პრობლემას ქმნის ის ფაქტიც, რომ „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებული მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების წესისა და საკუთრების უფლების მოწმობის ფორმის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების 1053 თანახმად: მიწის მართლზომიერი მფლობელობის (სარგებლობის) დამადასტურებელი ერთ-ერთი დოკუმენტია „ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოების მიერ დამტკიცებული სასოფლოსამეურნეო დანიშნულების მიწით სარგებლობისთვის სარეგისტრაციო პერიოდში მოქმედი საგადასახადო სია“. საკუთრების უფლების რეგისტრაციისთვის სავალდებულოა მიწის რეფორმის ბოლო პერიოდისათვის არსებული ჩანაწერები, თუმცა დაბა ბაკურიანის 1053 საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 15 სექტემბრის N525 ბრძანებულება, მუხ. 2, პუნ. პირველი, ქპ. „გ“. 792 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საკრებულოს მიწის გადასახადის გადამხდელთა სიები ნაწარმოები აქვს მიწის რეფორმის დასრულების შემდეგ პერიოდში, 1999 წლიდან 2004 წლამდე. უნდა აღინიშნოს, რომ საკუთრების უფლების რეგისტრაციის შესახებ დაბა ბაკურიანისა და სოფელ დიდი მიტარბის მცხოვრებთა განცხადებების სრულყოფილად განხილვას აფერხებს ის გარემოებაც, რომ დაბა ბაკურიანში ჩატარებული მიწის რეფორმის კომისიის მიერ შედგენილი მიწის ნაკვეთების განაწილების სიები, ასევე ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს მიერ დამტკიცებული, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწით სარგებლობისთვის მოქმედი საგადასახადო სიები და ამ სიების დამტკიცების შესახებ გამოცემული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტები, სამცხე-ჯავახეთის საოლქო პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის მიერ ამოღებულია 2006 წლის 19 ოქტომბერს და 2007 წლის 13 აგვისტოს. გამოძიება დაწყებულია სისხლის სამართლის N01606907 საქმეზე, ბორჯომის რაიონის გამგეობის თანამშრომლების მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების შესაძლო ფაქტზე, დანაშაული გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილით. დაბა ბაკურიანისა და სოფელ დიდი მიტარბის მოსახლეობის უმეტესობა, რომელიც წლების განმავლობაში ფაქტობრივად ფლობს სასოფლო–სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთებს და მათზე საკუთრების უფლება რეგისტრირებული არა აქვს, რეალური საფრთხის წინაშე დგას, აღნიშნული მიწის ნაკვეთები ჩამოერთვას სახელმწიფოს მხრიდან, კომპენსაციის გარეშე. მოცემული საკითხი უაღრესად მნიშვნელოვანია და საჭიროებს სათანადო ზომების მიღებას. 2. სავარაუდოდ დანაშაულებრივი გზით საკუთრების დათმობის/ჩამორთმევის შესახებ საჩივრების გამოძიების მექანიზმი საქართველოს სახალხო დამცველი თვალყურს იძულების/ზეწოლის შედეგად უძრავი ქონების უსასყიდლოდ ადევნებს მიტოვების, 2004-2012 წლებში სახელმწიფოსათვის დათმობისა და სახელმწიფოსათვის ჩუქების შემთხვევების შედეგად დაზარალებული პირების სახელმწიფოს მხრიდან იდენტიფიცირებისა და კომპენსირების საკითხებს. 2015 წლის დასაწყისში მთავარ პროკურატურაში შეიქმნა დეპარტამენტი, რომელიც იძიებს სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილ დანაშაულებს. საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტში შესულია 4710 განცხადება/საჩივარი, საიდანაც განხილულთაგან 604 განცხადება/საჩივარი ეხება ქონების იძულებით დათმობის და ჩამორთმევის ფაქტებს. 793 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნული დეპარტამენტი იძიებს 307 სისხლის სამართლის საქმეს, რომელიც ეხება ქონების იძულებით დათმობის/ჩამორთმევის და არასათანადო მოპყრობის ფაქტებს. დეპარტამენტში დასრულდა გამოძიება ჯამში 29 დანაშაულებრივ ფაქტზე, მათ შორის, სისხლისსამართლებრივი დევნა დაწყებულია 5 პირის მიმართ ქონების იძულებით დათმობის/ჩამორთმევის და გამოძალვის ფაქტთან დაკავშირებით. დეპარტამენტის მიერ გამოვლენილი ქონების იძულებით ჩამორთმევის დანაშაულებრივი ფაქტების შედეგად დაზარალებულად იქნა ცნობილი 40 პირი, რომელთაც პროკურატურის შემაჯამებელი გადაწყვეტილების შედეგად, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ დაუბრუნდათ 39 ავტომანქანა, 2 მიწის ნაკვეთი, 3 საცხოვრებელი ბინა, 1 საოფისე ფართი, 48 სახეობის ოქროს ნაკეთობა. დაბრუნების პროცესშია ერთ–ერთი ღვინის ქარხანა, რომლის საერთო ღირებულება შეადგენს დაახლოებით 13 მილიონ ლარს. 1054 მიუხედავად ზემოაღნიშნული ფაქტებისა, საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის საქმიანობა ვერ ჩაითვლება ეფექტიანად, რადგანაც 2015 წლის განმავლობაში ამ დეპარტამენტში წარდგენილი განცხადება/საჩივრების რაოდენობის გათვალისწინებით, ამ დროისათვის გამოძიება მხოლოდ ერთეულ შემთხვევებშია დასრულებული. შესაბამისად, ყველა დანარჩენ შემთხვევაში დღის წესრიგში დგას სწრაფი და ეფექტიანი გამოძიების ჩატარების საკითხი. 3. უძრავი ქონებიდან საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტის გაუქმება საანგარიშო პერიოდში ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო 2015 წლის 11 დეკემბერს მიღებული საკანონმდებლო პაკეტი, რომლითაც გაუქმდა საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტი. 2015 წლის 19 მაისს იურიდიულ საკითხთა კომიტეტმა საქართველოს პარლამენტს წარუდგინა საკანონმდებლო პაკეტი, რომლის მიზანს წარმოადგენდა საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტის გაუქმება. კანონპროექტი ითვალისწინებდა სამოქალაქო კოდექსის 172–ე მუხლის მე–3 ნაწილის ძალადაკარგულად გამოცხადებას, 1055 რაც 1054 1055 საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2016 წლის 15 მარტის N13/16169 წერილი. „საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის“ 11.12.2015 წლამდე მოქმედი რედაქცია ადგენდა: „თუ ხდება უძრავ ნივთზე საკუთრების ხელყოფა ან სხვაგვარი ხელშეშლა, მაშინ მესაკუთრეს შეუძლია ხელის შემშლელს მოსთხოვოს ამ მოქმედების აღკვეთა. თუ ამგვარი ხელშეშლა კვლავ გაგრძელდება, მაშინ მესაკუთრეს შეუძლია მოითხოვოს მოქმედების აღკვეთა სასამართლო გადაწყვეტილების გარეშე, შესაბამისი სამართალდამცავი ორგანოსაგან კანონით დადგენილი საკუთრების დამადასტურებელი დოკუმენტის წარდგენის გზით, გარდა სავარაუდო ხელმყოფის მიერ უძრავ ნივთზე საკუთრების, 794 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მესაკუთრეს ართმევდა შესაძლებლობას პოლიციის მეშვეობით მოეთხოვა იმ პირის გამოსახლება, რომელიც თვითნებურად დაეუფლა მის უძრავ ქონებას, შესაბამისად, აღნიშნული მოთხოვნის უზრუნველსაყოფად მესაკუთრეს ყველა შემთხვევაში მოუწევდა სასამართლოსთვის მიმართვა. სამოქალაქო კოდექსში შესატანმა ცვლილებებმა წარმოშვა „საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში“, „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონსა და „სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილებების განხორციელების აუცილებლობაც. კანონპროექტის თავდაპირველი ვერსია ბევრ რეგრესულ ჩანაწერს შეიცავდა. განმარტებით ბარათში ძირითადად ყურადღება გამახვილებული იყო სამართლის თეორიულ ასპექტებზე. არ იყო წარმოჩენილი, თუ როგორ აისახებოდა შემოთავაზებული ცვლილებები ადამიანთა სხვადასხვა ჯგუფებზე და რა გავლენას მოახდენდა მათ უფლებრივ მდგომარეობაზე. საქართველოს სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ კანონპროექტით შემოთავაზებული რეგულაციები, მისი მიღების შემთხვევაში, უარყოფითად აისახებოდა საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებული საკუთრების უფლების დაცვაზე, შესაბამისად, წინადადებით მიმართა საქართველოს პარლამენტს, არ მიეღო საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტის გაუქმებასთან დაკავშირებით იურიდიულ საკითხთა კომიტეტის მიერ წარდგენილი კანონპროექტები. 1056 სახალხო დამცველის აღნიშნული პოზიცია ეფუძნებოდა წარსულ გამოცდილებას, როდესაც სასამართლოებში ამ ტიპის საქმეების განხილვა დროში ძალიან ჭიანურდებოდა და უშედეგოც იყო შეჭრილი პირის ცვლილების შემთხვევაში. აღნიშნული გარემოებები საკუთრების უფლების დარღვევის წინაპირობებს ქმნიდა. საპარლამენტო განხილვების პროცესში კანონპროექტმა განიცადა ცვლილებები, რის შედეგადაც მნიშვნელოვნად დაიხვეწა პროექტის თავდაპირველი ვერსია. 2015 წლის 11 დეკემბერს „საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში“ შეტანილი ცვლილებების თანახმად, უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის შესახებ საქმეზე როგორც მოსარჩელისთვის, ისე მოპასუხისთვის (რომელიც საქმეზე წარადგენს შეგებებულ სარჩელს) სახელმწიფო ბაჟის გარემოებას აღარ წარმოადგენს. გადაუხდელობა 1057 საქმის განხილვის დამაბრკოლებელ შემცირდა მითითებულ სამართალ ურთიერთობასთან მართლზომიერი მფლობელობის ან/და სარგებლობის დამადასტურებელი წერილობითი დოკუმენტის წარდგენის შემთხვევისა“. 1056 სახალხო დამცველის 2015 წლის 21 ივლისის N04/5871 წინადადება. „საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის“ მოქმედი რედაქციის 48–ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, თუ სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლების საფუძველი არ არსებობს, უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის შესახებ საქმეზე მოსარჩელეს სახელმწიფო ბაჟის 1057 795 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავშირებულ დავებზე სასამართლო საქმის განხილვის ვადებიც. 1058 განცხადების მიღების დღიდან სასამართლო საქმის განხილვის ვადა არ უნდა აღემატებოდეს ერთ თვეს, ხოლო უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის შესახებ საკასაციო საჩივრის მიღებისა და გადაწყვეტილების გამოტანის საერთო ვადად განისაზღვრა ორი თვე. ასევე, შესაძლებელი გახდა უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის შესახებ სასამართლო გადაწყვეტილების დაუყოვნებლივ აღსასრულებლად მიქცევაც. 1059 საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტის გაუქმებასთან დაკავშირებით კანონმდებლობაში შეტანილი ცვლილებები არსებითი მნიშვნელობისაა. შესაბამისად, სახალხო დამცველი განსაკუთრებული ყურადღებით დააკვირდება აღნიშნული ცვლილებების პრაქტიკაში დანერგვის პროცესს, მათ შორის იმ კუთხით, თუ რამდენად მოახერხებენ საერთო სასამართლოები გამოსახლების თაობაზე საქმეთა განხილვის კანონმდებლობით დადგენილი მცირე ვადების დაცვას და პირთა საკუთრების უფლების დროულ აღდგენას. 4. კოოპერატიული ბინათმშენებლობის დაუსრულებლობით დაზარალებული მოსახლეობის საკუთრების უფლება მიმდინარე წლის განმავლობაში კვლავ აქტუალურია კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღიარებული ვალდებულების შესრულებასთან დაკავშირებული პრობლემა. „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონის 1060 თანახმად, კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით სახელმწიფოს მიერ აღებული ვალდებულება სახელმწიფო საშინაო ვალად იქნა აღიარებული. 2004 წლიდან შექმნილია საქართველოს სახელმწიფო კომისია სახელმწიფო საშინაო ვალის პრობლემათა შემსწავლელი , რომლის ფუნქციასაც წარმოადგენს „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ 1061 საქართველოს კანონის 48-ე მუხლის პირველი პუნქტით აღიარებული სახელმწიფო საშინაო ვალის ანაზღაურების მექანიზმთან დაკავშირებული რეკომენდაციების შემუშავება და მათი გადაწყვეტილების მისაღებად საქართველოს მთავრობისა და საქართველოს პარლამენტისთვის წარდგენა. მიუხედავად იმისა, რომ კომისიის შექმნიდან გასულია ათ წელზე მეტი, აღნიშნული პრობლემა ისევ პრობლემად რჩება და დღემდე არ არის შემუშავებული ხსენებული ვალის ანაზღაურების მექანიზმი, რის გამოც ვერ ხერხდება ბინათმშენებლობის დაუმთავრებლობით დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღებული ვალდებულების შესრულება, რითაც ილახება მათი უფლებები. აღნიშნული პრობლემის გადახდა საქმის განხილვის დასრულებამდე გადაუვადდება. ეს წესი ვრცელდება მოპასუხეზეც, თუ იგი ასეთ საქმეზე შეგებებულ სარჩელს აღძრავს. 1058 „საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი“ მუხლი 59, ნაწილი 3. 1059 „საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი“ მუხ. 268, ქპ. ე1. 1060 საქართველოს კანონი „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ , მუხ. 48, პუნ. 1, ქპ. „ზ“. 1061 2004 წლის 15 ნოემბრის საქართველოს მთავრობის N108 დადგენილება „საქართველოს სახელმწიფო საშინაო ვალის პრობლემათა შემსწავლელი სახელმწიფო კომისიის შექმნის შესახებ“. 796 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოგვარების მიზნით ბინათმშენებლობასთან აუცილებელია დაკავშირებით დროულად აღიარებული შემუშავდეს საშინაო კოოპერატიულ ვალის ანაზღაურების ეფექტიანი მექანიზმი და შესრულდეს დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღებული ვალდებულება. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს/საქართველოს მთავრობას: • კანონმდებლობით დარეგულირდეს სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთებზე ტრადიციულ მფლობელთათვის საკუთრების უფლების აღიარების შესაძლებლობა და გაიწეროს უფლების აღიარების წესი და პროცედურები • კანონმდებლობით გაიწეროს საკუთრების/მართლზომიერი მფლობელობის დამადასტურებელ დოკუმენტებში არსებული ხარვეზების აღმოფხვრის გამარტივების წესები და პროცედურები • დროულად შემუშავდეს კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით აღიარებული საშინაო ვალის ანაზღაურების ეფექტიანი მექანიზმი და შესრულდეს დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღებული ვალდებულება საქართველოს მთავრობას, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და ბორჯომის მუნიციპალიტეტს: • არ გასხვისდეს სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები დაბა ბაკურიანისა და სოფელ დიდი მიტარბის ტერიტორიაზე, მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმეზე გამოძიების დასრულებამდე სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს: • საკუთრების უფლების რეგისტრაციამდე, კანონმდებლობის მოთხოვნათა დაცვით, ზედდების თავიდან აცილების მიზნით, სრულყოფილად გამოიკვლიოს და შეისწავლოს საჯარო რეესტრში დაცული ინფორმაცია და დოკუმენტაცია • საკუთრების მოწმობის საფუძველზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციის საკითხის განხილვისას, სახელმწიფოსგან/ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებისგან არ მოითხოვონ დამატებითი თანხმობა მთავარ პროკურატურას 797 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაბამისი • დროულად ტერიტორიაზე დასრულდეს დაბა სასოფლო-სამეურნეო ბაკურიანისა დანიშნულების დაკავშირებულ საქმეზე მიმდინარე გამოძიება. 798 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და სოფელ მიწის დიდი მიტარბის ნაკვეთების გაცემასთან 799 საქართველოს ს ახალხ ზრდიდა სხვა ამომრჩევლების ხმის წონას და ამით ახდენდა ამომრჩეველთა ცალკეული კატეგორიის დიფერენცირებას დანარჩენი ამომრჩევლებისგან. შესაბამისად, მსგავსი სისტემა ეწინააღმდეგებოდა თანასწორობის კონსტიტუციურ მოთხოვნებს. საკონსტიტუციო სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება, რომელიც საარჩევნო სისტემის სრულყოფისკენ არის მიმართული, სამართლიანი და გამართული საარჩევნო პროცესის უზრუნველყოფის ერთ-ერთ წინაპირობად შეიძლება მივიჩნიოთ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ხსენებული გადაწყვეტილების აღსრულების უზრუნველსაყოფად საქართველოს პარლამენტმა მიიღო ორი საკანონმდებლო ცვლილება 1062 და საქართველოს ორგანულ კანონში „საქართველოს საარჩევნო კოდექსი“ განხორციელებული ცვლილებების შედეგად 2016 წლის საპარლამენტო არჩევნებისთვის შენარჩუნდა შერეული სისტემა. 1063 თუმცა, დღეს არსებული რეგულაციისგან განსხვავებით, მაჟორიტარი დეპუტატის არჩევისათვის დაწესდა 50%-იანი ბარიერი 1064 და ამასთან, დადგინდა მაჟორიტარული ოლქების ახალი გადანაწილების წესი. საქართველოს საარჩევნო კოდექსის 1101 მუხლი ჩამოთვლის სხვადასხვა მუნიციპალიტეტებს, მათში შემავალ სოფლებს და უთითებს, რომელ მათგანში რამდენი მაჟორიტარული საარჩევნო ოლქი იქმნება. მაგალითად, ქუთაისის მუნიციპალიტეტისა და თერჯოლის მუნიციპალიტეტის კვახჭირის, ჭოგნარისა და გოდოგნის ადგილობრივი მაჟორიტარული საარჩევნო ოლქების საზღვრებში იქმნება 3 მაჟორიტარული საარჩევნო ოლქი, ტყიბულის მუნიციპალიტეტისა და თერჯოლის მუნიციპალიტეტის (გარდა კვახჭირის, ჭოგნარისა და გოდოგნის ადგილობრივი 1062 საპარლამენტო უმრავლესობაში შემავალი ფრაქციების 2015 წლის 17 დეკემბრის №07-3/529/8 და 2015 წლის 26 ნოემბრის 07-3/520/8 საკანონმდებლო № ინიციატივები საქართველოს ორგანულ კანონში საარჩევნო „საქართველოს კოდექსი“ ცვლილების შეტანის შესახებ“; http://parliament.ge/ge/law/11118/28118; http://parliament.ge/ge/law/11031/28320 1063 საანგარიშო პერიოდში პარლამენტში წარმოადგინეს საკანონმდებლო ინიციატივა კონსტიტუციაში განსახორციელებელი ცვლილებების თაობაზე, რომელიც 2016 წლის საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ მაჟორიტარული სისტემის გაუქმებას და პროპორციული საარჩევნო სისტემით, მრავალმანდატიანი საარჩევნო ოლქების მიხედვით, პარლამენტის არჩევის ახალ წესს ითვალისწინებს. კანონპროექტის განმარტებითი ბარათის მიხედვით, მაჟორიტარული საარჩევნო სისტემის გაუქმებით გამოწვეული შედეგების დაბალანსება მოხდება მრავალმანდატიან ოლქებში ტერიტორიული წარმომადგენლობის პრინციპის შენარჩუნებით. პარლამენტის მიერ მოცემული კანონპროექტის დამტკიცების შემთხვევაში ახალი საარჩევნო სისტემა ამოქმედდება 2020 წლის საპარლამენტო არჩევნებისათვის. საქართველოს პარლამენტის 81 წევრის 2015 წლის 3 სექტემბრის №07-3/475/8 საკანონმდებლო ინიციატივა „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ ხელმისაწვდომია შემდეგი ბმულის მეშვეობით: http://parliament.ge/ge/law/10408/24824 1064 არსებული წესით, მაჟორიტარი დეპუტატობის კანდიდატის გამარჯვებისათვის საჭიროა სხვებზე მეტი ხმის მიიღება, თუმცა არანაკლებ 30%–ისა. 800 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მაჟორიტარული საარჩევნო ოლქებისა) საზღვრებში კი იქმნება 1 მაჟორიტარული საარჩევნო ოლქი. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ მაჟორიტარული საარჩევნო ოლქების ფორმირების ეს წესი ხელოვნურია, არ ითვალისწინებს ადგილობრივი მოსახლეობის ინტერესებსა და ბუნებრივად ჩამოყალიბებულ გეოგრაფიულ არეალებს და გარკვეულწილად აზრს უკარგავს მაჟორიტარული სისტემის არსებობის მიზანს. საკონსტიტუციო სასამართლოს ზემოთ მოყვანილი გადაწყვეტილება არ აყენებს საარჩევნო სისტემის მაჟორიტარული კომპონენტის გაუქმების აუცილებლობას. აღნიშნულის შესახებ განმარტება გააკეთა თავად საკონსტიტუციო სასამართლომაც და განაცხადა 1065, რომ საქართველოს პარლამენტი უფლებამოსილია, თავად განსაზღვროს როგორც პროპორციული, ისე მაჟორიტარული საარჩევნო სისტემის მოდელები და თავისებურებები, თუმცა ნებისმიერ კონსტიტუციური შემთხვევაში უფლებები დაცული და უნდა იყოს თავისუფლებები. საქართველოს საკონსტიტუციო მოქალაქეთა სასამართლოს გადაწყვეტილება უპირატესობას არ ანიჭებს ერთ რომელიმე სისტემას, იგი ხაზს უსვამს, რომ აუცილებელია საარჩევნო სისტემის პირობებში დაცული იყო ხმის თანაბრობის პრინციპი. თუმცა, სახალხო დამცველის მოსაზრებით, საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ნაგულისხმევი ხმათა თანაბრობის მიღწევა არ უნდა მოხდეს ხელოვნური გზებით, მოსახლეობის ინტერესების იგნორირებითა და მაჟორიტარული სისტემისთვის ფორმალური სახის მიცემით. უნდა აღინიშნოს, ინიცირებული რომ საქართველოს კანონპროექტის კონსტიტუციაში შესაბამისად, ცვლილებების საპარლამენტო შესატანად უმრავლესობამ ხმათა თანაბრობაზე ორიენტირებულ და სამართლიანი არჩევნების ჩატარების უზრუნველმყოფელ მოდელად პროპორციული საარჩევნო სისტემა მიიჩნია. ეს სისტემა კი, შესაბამისი კონსტიტუციური ცვლილებების1066 მიღების შემთხვევაში, მხოლოდ 2020 წლის საპარლამენტო არჩევნებისათვის ამოქმედდება. შუალედური საპარლამენტო არჩევნები კონსტიტუციურობის საკითხი 2015 წლის 31 აგვისტოს დაინიშნა საქართველოს პარლამენტის 2012 წლის 1 ოქტომბრის არჩევნების მაჟორიტარული საარჩევნო სისტემით საგარეჯოსა და მარტვილის საარჩევნო ოლქებში გასამართი შუალედური არჩევნები. 1065 http://constcourt.ge/ge/news/saqartvelos-sakonstitucio-sasamartlos-gadawyvetileba-saqmeze-saqartvelosmoqalaqeebi-ucha-nanuashvili-da-mixeil-sharashidze-saqartvelos-parlamentis-winaagmdeg.page , 28.05.2015. 1066 საქართველოს პარლამენტის 81 წევრის 2015 წლის 3 სექტემბრის №07-3/475/8 საკანონმდებლო ინიციატივა „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“, ხელმისაწვდომია შემდეგი ბმულის მეშვეობით: http://parliament.ge/ge/law/10408/24824 801 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 როგორც ზემოთ აღინიშნა, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ არაკონსტიტუციურად და ძალადაკარგულად სცნო საქართველოს საარჩევნო კოდექსის შესაბამისი ჩანაწერი, საპარლამენტო არჩევნებისათვის ერთმანდატიანი მაჟორიტარული საარჩევნო ოლქების ფორმირების თაობაზე. აღნიშნულის შედეგად, საზოგადოებაში გაჩნდა ლეგიტიმური კითხვა, თუ რამდენად შეესაბამებოდა 31 აგვისტოს საგარეჯოსა და მარტვილის საარჩევნო ოლქებში დანიშნული შუალედური არჩევნები საკონსტიტუციო სასამართლოს დასახელებულ გადაწყვეტილებას. მოცემულ შემთხვევაში დღის წესრიგში დადგა ხსენებული ორი ოლქის ამომრჩევლის მიერ არჩევნების საყოველთაობის პრინციპის გათვალისწინებით თავიანთი კონსტიტუციური უფლების განხორციელებისა და ამასთან, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილების აღსრულების საკითხები. საქართველოს სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ ამომრჩეველთა კონსტიტუციურ უფლებათა დაცვის საუკეთესო ინტერესებიდან გამომდინარე, საგარეჯოსა და მარტვილის თითქმის 80 ათას ამომრჩეველს უნდა მისცემოდა მაჟორიტარული სისტემით ჩასატარებელ არჩევნებში მონაწილეობის მიღების შესაძლებლობა. სპეციალურ საარჩევნო უბნებთან დაკავშირებული საკანონმდებლო რეგულაციები საქართველოს პარლამენტის 2015 წლის 31 ოქტომბრის შუალედურ არჩევნებზე კიდევ ერთხელ გახდა აქტუალური სპეციალურ უბნებთან დაკავშირებით წლების განმავლობაში არსებული პრობლემა. საქართველოს საარჩევნო კოდექსის 23-ე მუხლის მე-4 ნაწილი 1067 იძლევა გამონაკლის შემთხვევებში (სამხედრო ნაწილი, რომელშიც არის 50-ზე მეტი ამომრჩეველი (სამხედრო მოსამსახურე, ოფიცერი, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სპეციალური წოდების მქონე პირი), საავადმყოფო და სხვა სტაციონარული სამკურნალო დაწესებულება, რომელშიც არის 50-ზე მეტი ამომრჩეველი, და სხვა) საარჩევნო უბნის 1067 საქართველოს საარჩევნო კოდექსის 23-ე მუხლის მე-4 ნაწილი: „გამონაკლის შემთხვევებში (სამხედრო ნაწილი, რომელშიც არის 50-ზე მეტი ამომრჩეველი (სამხედრო მოსამსახურე, ოფიცერი, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სპეციალური წოდების მქონე პირი), საავადმყოფო და სხვა სტაციონარული სამკურნალო დაწესებულება, რომელშიც არის 50-ზე მეტი ამომრჩეველი, და სხვა) საარჩევნო უბანი შეიძლება შეიქმნას კენჭისყრამდე არა უგვიანეს მე-15 დღისა. საავადმყოფო (სტაციონარული სამკურნალო დაწესებულება), სამხედრო ნაწილი (შენაერთი), რომელშიც ამომრჩეველთა (ავადმყოფთა, სამხედრო მოსამსახურეთა) რაოდენობა 50-ს არ აღემატება, საოლქო საარჩევნო კომისიის განკარგულებით მიემაგრება მასთან არსებულ უახლოეს საარჩევნო უბანს. შესაბამისი სამხედრო უწყების ხელმძღვანელის დასაბუთებული წერილობითი მოთხოვნის საფუძველზე, შესაბამისი საოლქო საარჩევნო კომისიის გადაწყვეტილებით საარჩევნო უბანი შესაძლებელია შეიქმნას ისეთ სამხედრო ნაწილში (შენაერთში), რომელშიც ამომრჩეველთა (სამხედრო მოსამსახურეთა) რაოდენობა 50-ს არ აღემატება.“ 802 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შექმნის შესაძლებლობას. აღნიშნულ ნორმაში არ არის მოცემული იმ გამონაკლისი შემთხვევების ამომწურავი ჩამონათვალი, რომელთა არსებობის დროსაც შესაძლებელია ე.წ. სპეციალური უბნის შექმნა. გარდა ამისა, მოცემულ საგამონაკლისო წესს გააჩნია ასევე თავისი გამონაკლისი, კერძოდ სამხედრო უწყების ხელმძღვანელის დასაბუთებული წერილობითი მოთხოვნის საფუძველზე, საოლქო საარჩევნო კომისიის გადაწყვეტილებით შესაძლებელია საარჩევნო უბანი შეიქმნას ისეთ სამხედრო ნაწილში, რომელშიც ამომრჩეველთა რაოდენობა არ აღემატება 50-ს. ზემოაღნიშნული ჩანაწერები ბუნდოვანს ხდის სპეციალური საარჩევნო უბნის შექმნასთან დაკავშირებულ საკითხებს და იძლევა ფართო ინტერპრეტაციისა და დისკრეციის შესაძლებლობას. ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისის რეკომენდაციით, შესაძლებელია კვლავ განიხილონ საქართველოში მყოფი ყველა სამხედრო მოსამსახურის მიერ მათი რეგისტრაციის ადგილზე არსებულ ჩვეულებრივ საარჩევნო უბნებზე ხმის მიცემის შესაძლებლობა. 1068 საქართველოს სახალხო დამცველის მოსაზრებით, საპარლამენტო არჩევნებში სამხედრო მოსამსახურეებმა ხმა უნდა მისცენ სწორედ რეგისტრაციის ადგილის მიხედვით ან მხოლოდ პროპორციული საარჩევნო სისტემით, დისლოკაციის ადგილთან ახლომდებარე საარჩევნო უბანზე. საქართველოს პარლამენტის შუალედური არჩევნების კენჭისყრის დღე 2015 წლის 31 ოქტომბერს საგარეჯოს N11 და მარტვილის N65 საარჩევნო ოლქებში გაიმართა პარლამენტის შუალედური არჩევნები. პოლიტიკური პარტია - „საქართველოს პატრიოტთა ალიანსის“ წარმომადგენლებმა, საგარეჯოს საარჩევნო ოლქის N13, N29, N39, N41, N45, N47 და N48 საარჩევნო უბნებზე დაფიქსირებულ სავარაუდო სამართალდარღვევებზე, საგარეჯოს საოლქო საარჩევნო კომისიაში საჩივრები წარადგინეს. სახალხო დამცველმა შეისწავლა პოლიტიკური გაერთიანება „საქართველოს პატრიოტთა ალიანსის“ საჩივრები, საგარეჯოში შუალედური არჩევნების კენჭისყრის დღეს გამოვლენილი სავარაუდო დარღვევების, საუბნო საარჩევნო კომისიების შედეგების შემაჯამებელი ოქმების არასწორად შევსების, ხმების და ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობის ურთიერთ შეუსაბამო ოდენობების, ასევე, ბათილი ბიულეტენების არსებობის ფაქტები. მიუხედავად იმისა, რომ საქმის შესწავლის შედეგად გამოვლინდა სხვადასხვა სახის უზუსტობები, აღნიშნული არ 1068 ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის საბოლოო ანგარიში, 2012 წლის 1 ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნები, 2012 წლის 21 დეკემბერი, გვ: 16. 803 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წარმოადგენდა იმ ტიპის დარღვევებს რომლებსაც შეეძლო გავლენა მოეხდინა არჩევნების საბოლოო შედეგებზე. თითოეული სავარაუდო დარღვევის ფაქტი, განიხილა და გადაამოწმა საგარეჯოს საოლქო საარჩევნო კომისიამ, რომელიც დადასტურებულია შესაბამისი განკარგულებებით. საჩივართა შესწავლის შედეგებით დგინდება, რომ საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრების მხრიდან დაშვებულია სხვადასხვა სახის ტექნიკური შეცდომები, რომელთა უდიდესი ნაწილი გამომდინარეობს სხვადასხვა დონის საარჩევნო ადმინსტრაციის შესაბამისი კვალიფიკაციის ნაკლებობით. მასობრივი საინფორმაციო საშუალებებით გავრცელებული ინფორმაციის მიხედვით, კენჭისყრის დღეს, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, ადგილი ჰქონდა დაპირისპირებებს მმართველი გუნდისა და „პარტნიორთა ალიანსის“ კანდიდატის მხარდამჭერებს შორის. პატრიოტთა „ უფლებამოსილების გადამეტებისა და რიგ შემთხვევაში, მოვალეობების არაჯეროვანი შესრულების ფაქტებზეც. საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ დაიწყო გამოძიება განცხადებებში მითითებულ ფაქტებთან დაკავშირებით. თუმცა, პროკურატურის ინფორმაციით, გამოძიება შეწყდა დანაშაულის არ არსებობის გამო. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს: • საარჩევნო რეფორმა ჩართულობისა და განხორციელდეს საზოგადოების ყველა დაინტერესებული მხარის სათანადო ინფორმირებულობის უზრუნველყოფით • განხორციელდეს საკანონმდებლო ცვლილებები სპეციალურ საარჩევნო უბნებთან დაკავშირებით და განისაზღვროს, რომ საპარლამენტო არჩევნებში სამხედრო მოსამსახურეები ხმას მისცემენ რეგისტრაციის ადგილის მიხედვით ან მხოლოდ პროპორციული საარჩევნო სისტემით, დისლოკაციის ადგილთან ახლომდებარე საარჩევნო უბანზე. 804 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უფლება კულტურული მემკვიდრეობა, როგორც ისტორიულად ჩამოყალიბებული გარემო, სახელმწიფოს კულტურულ ფასეულობას წარმოადგენს და მას ადამიანის სულიერი, კულტურული და სოციალური განვითარებისათვის ფუნდამენტური მნიშვნელობა აქვს. გარდა ამისა, ეროვნულ კულტურულ მემკვიდრეობას ქვეყნის საერთო სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობაში მდგრადი პროგრესის მისაღწევად მძლავრი რესურსი გააჩნია. ამ რესურსის გამოვლენა, დაცვა, ინტერპრეტაცია და გამოყენება აღნიშნული მიზნის მიღწევის აუცილებელი წინაპირობაა. კულტურული მემკვიდრეობა განუყოფელი ნაწილია გარემოსდაცვითი პოლიტიკისა, რომლის გარეშე შეუძლებელია ქვეყნის სიცოცხლისუნარიანი - მომავალ თაობაზე გათვლილი განვითარება. კულტურული ფასეულობის მიმართ მოპყრობის, მისი დაცვის მთავარი კრიტერიუმი მისი ნამდვილობის შენარჩუნებაა და ამ პროცესში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულ მექანიზმებს, პრინციპებსა და ხარისხს. კულტურული მემკვიდრეობის ეფექტიანად დაცვისათვის, ეროვნული პოლიტიკა უნდა ითვალისწინებდეს კულტურულ მემკვიდრეობაზე ზრუნვის გადანაწილებას ქვეყნის მართვის ყველა დონეზე, მათ შორის: ცენტრალურ, ადგილობრივ ხელისუფლებასა და რაც მთავარია, სამოქალაქო სექტორსა და ფართო საზოგადოებაზე. ეს მიდგომა მკაფიოდ უნდა იყოს ასახული კანონმდებლობაში, მართვისა და ადმინისტრირების სისტემაში, საჯარო სამსახურების უფლებამოსილების მკაფიო გამიჯვნაში. სახელმწიფოს ამოცანაა, ყველას გააგებინოს კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელობა და ღირებულება, მაქსიმალურად ჩართოს მოქალაქეები მისი შენარჩუნებისა და განვითარების პროცესში, რაც უშუალოდ არის დაკავშირებული იდენტობის განმტკიცებასა და ცნობიერების ამაღლებასთან, აგრეთვე, მემკვიდრეობის დაცვის კულტურის გაღრმავებასთან. საზოგადოება წარმოადგენს იმ კულტურული ფასეულობების მემკვიდრეს, რომლებმაც ჩვენამდე მოაღწია და რომლებიც ყველა ჩვენგანს ეკუთვნის. კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უპირველეს გარანტს საქართველოს კონსტიტუციის 34-ე მუხლის მე-2 ნაწილი წარმოადგენს. ის ფაქტი, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 34-ე მუხლი მოთავსებულია სოციალური უფლებების ჯგუფში, კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სფეროში სახელმწიფოს ერთგვარ აქტიურ როლზე მიუთითებს. სოციალური სახელმწიფოს პრინციპი ხელისუფლებას ავალდებულებს, საკანონმდებლო რეგლამენტაციის გზით, შექმნას ქვეყანაში კულტურული მემკვიდრეობის განვითარების ხელშემწყობი პირობები. მოცემული საკითხის ირგვლივ, ეროვნულ სამართლებრივ გარანტიებზე საუბრის დროს აუცილებლად უნდა აღინიშნოს „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონი, რომლითაც მოწესრიგებულია ამ სფეროში წარმოშობილი სამართლებრივი ურთიერთობები. ამასთან, „საქართველოს ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციაში“ ქვეყნის უსაფრთხოების ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებად გაწერილია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა, რაც კიდევ 805 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ერთხელ საგანგებოდ მიუთითებს ხსენებული საკითხის მაღალ სახელმწიფოებრივ მნიშვნელობაზე. 1069 ამ სფეროს სრულფასოვანი სამართლებრივი და ინსტიტუციური განვითარებისათვის დიდი მნიშვნელობა ენიჭება საერთაშორისო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობის გაღრმავებასა და საერთაშორისო ხელშეკრულებებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას. საგულისხმოა, რომ კულტურის მიერთებული. 1070 სფეროში საქართველო არაერთ საერთაშორისო კონვენციასთანაა გარდა ამისა, ამ დარგში თანამშრომლობას ითვალისწინებს ევროკავშირთან საქართველოს ასოცირების შეთანხმებაც. 1071 შესაბამისად, საერთაშორისო დონეზე არსებულ სტანდარტებთან ჰარმონიზაციისათვის სახელმწიფომ ეტაპობრივად უნდა გადადგას სათანადო ნაბიჯები, ვინაიდან კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის მართვის გამჭვირვალობა ქვეყნის დემოკრატიზაციის და წარმატებული ევროინტეგრაციის შეუქცევად მისიას წარმოადგენს. საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს ჩართულობის ვალდებულება გადაწყვეტილების მიღების პროცესში კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უპირველეს გარანტად საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტრო გვევლინება. შესაბამისად, სამინისტროს მონაწილეობა ისეთი გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში, როდესაც შესაძლებელია საქმე ეხებოდეს კულტურული მემკვიდრეობის სახელმწიფოს მხრიდან დაცვის საჭიროებას, კონსტიტუციური და გადამწყვეტ საერთაშორისო როლს ასრულებს ვალდებულების შესრულებისას. სწორედ აღნიშნული ფუნქციის რეალიზებას ემსახურება „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–14 მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი დანაწესი, რომლის მიხედვითაც მსხვილმასშტაბიანი მიწის სამუშაოების განხორციელების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღების აუცილებელ წინაპირობას წარმოადგენს საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს დადებითი დასკვნა. ამასთან, ხსენებული მუხლის ანალიზი ცხადყოფს, რომ კანონმდებელი ასეთ საქართველოს პარლამენტის 2011 წლის 23 დეკემბრის #5589 დადგენილება. მაგ.: 1) ვეროპის საბჭოს ჩარჩო კონვენცია საზოგადოებისათვის კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელობის შესახებ (2005); 2) ევროპული კონვენცია არქეოლოგიური ძეგლების დაცვის შესახებ (განახლებული 1992); 3) ევროპის საბჭოს კონვენცია ევროპული არქიტექტურული მემკვიდრეობის დაცვის შესახებ (1985); 4) იუნესკოს კონვენცია კულტურული თვითგამოხატვის მრავალფეროვნების და დაცვის შესახებ (2005); 5) იუნესკოს კონვენცია არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის შესახებ (2003); 6) იუნესკოს კონვენცია მსოფლიო ბუნებრივი და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის შესახებ (1972) და სხვა. 1071 ევროკავშირი-საქართველოს ასოცირების შეთანხმება, თავი 17, 362-ე და 363-ე მუხლები. 1069 1070 806 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მსხვილმასშტაბიან მიწის სამუშაოებად მიიჩნევს კარიერის დამუშავებასა და სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვებას, ასევე განსაკუთრებული მნიშვნელობის ობიექტის 1072 მშენებლობას. ზემოთ მოცემული კანონისმიერი დანაწესის შესრულების მონიტორინგის მიზნით საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ინფორმაცია უფლებამოსილი სახელმწიფო უწყებიდან გამოითხოვა. 1073 სსიპ გარემოს ეროვნულმა სააგენტომ მოგვაწოდა 2013 წლიდან 2015 წლის 26 ოქტომბრამდე გაცემული სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების მოქმედი ლიცენზიების ნუსხა, რომელთა საერთო რაოდენობამ 1588 შეადგინა. ამასთან, ხსენებულმა ადმინისტრაციულმა ორგანომ წერილობით განგვიმარტა, რომ „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–14 მუხლით გათვალისწინებული სამინისტროს დადებითი დასკვნა წარმოდგენილი არ ყოფილა, ვინაიდან, „წიაღის შესახებ“ საქართველოს კანონით, „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონითა და „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილებით განსაზღვრული ლიცენზიის მოსაპოვებლად საჭირო დოკუმენტების ჩამონათვალი არ შეიცავს მსგავსი დასკვნის წარდგენის საჭიროებას. მიგვაჩნია, რომ სახალხო დამცველის აპარატის მიერ გამოვლენილი დარღვევები სისტემურ პრობლემებს ავლენს. დაუშვებელია კანონით დაწესებული ვალდებულების შეუსრულებლობის იმით გამართლება, რომ სხვა კანონებში ან კანონქვემდებარე აქტში იგივე ვალდებულება მითითებული არ არის. „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონს უპირატესობა ენიჭება კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტთან – მთავრობის ხსენებულ დადგენილებასთან შედარებით. 1074 რაც შეეხება „წიაღის შესახებ“, „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონებსა და „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონს შორის არსებულ დამოკიდებულებას, კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის გარანტიები უპირველესად სწორედ ამ უკანასკნელ საკანონმდებლო აქტშია მოცემული, სპეციალურ რეგულაციას კი სწორედ აღნიშნული კანონი გვთავაზობს. ამასთან, კანონმდებლის ნების უკეთ აღსაქმელად საგულისხმოა დასახელებული აქტების გამოცემის დროის გათვალისწინება. კერძოდ, მათ შორის ყველაზე „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის N57 დადგენილების მე–19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი და 79–ე მუხლი განსაზღვრავენ განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონე შენობა–ნაგებობის დეფინიციასა და სახეებს. 1072 1073 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2015 წლის 8 ოქტომბრის N04-11/8192 წერილი სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოს. 1074 „ნორმატიული აქტების საქართველოს შესახებ” საქართველოს კანონის მე–7 მუხლის მე–7 პუნქტის მიხედვით, საკანონმდებლო აქტებს უპირატესი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების მიმართ. 807 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იურიდიული ძალა აქვს საქართველოს ბოლოს, 2007 წლის 8 მაი საქართველოს კანონი. 1075 აღნიშნული კიდევ ერთხელ მიუთითებს მისი უპირატესად გამოყენების აუცილებელობაზე. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს პრაქტიკა კანონმდებლობის განგრძობითი ხასიათის დარღვევას წარმოადგენს. საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ უფლებამოსილმა სახელმწიფო ორგანოებმა მსხვილმასშტაბიანი მიწის სამუშაოების განხორციელების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღებისას მხედველობაში უნდა მიიღონ კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის კანონისმიერი ვალდებულება და იხელმძღვანელონ „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–14 მუხლით დადგენილი რეგულაციით. რუისი–რიკოთის საავტომობილო გზის მშენებლობის პროცესში არქეოლოგიური ობიექტების განადგურების ფაქტი საქართველოს სახალხო საფუძველზე შეისწავლა რუისი–რიკოთის საავტომობილო გზის მშენებლობის პროცესში 1076 დამცველის აპარატმა არქეოლოგთა ჯგუფის განცხადების არქეოლოგიური ობიექტების განადგურების საკითხი. კერძოდ, 2014 წლის 26 ივნისს თბილისი–სენაკი–ლესელიძის საავტომობილო მაგისტრალიდან რამდენიმე მეტრში, სადაც მიმდინარეობდა კარიერის დამუშავება, სამშენებლო ტექნიკის მუშაობისას მიწიდან ადამიანის ძვლები ამოიყარა. 2014 წლის 18 დეკემბერს არქეოლოგიური ობიექტების დაზიანებისა და განადგურების ფაქტი დოღოლაურისა და ბერი კლდეების ტერიტორიაზეც გამოვლინდა. მოცემული საკითხის სრულყოფილად შესწავლის შედეგად მნიშვნელოვანი სისტემური დარღვევები გამოიკვეთა: კანონდარღვევით გამოცემული სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზია სსიპ გარემოს ეროვნულმა სააგენტომ 2014 წლის 22 მაისსა და 16 ოქტომბერს გასცა სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიები. ორივე შემთხვევაში წიაღის მოპოვების სამუშაოები ღია კარიერული წესით ხორციელდებოდა.1077 საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით, 1078 დასკვნის გაცემის მოთხოვნით სამინისტროსათვის არავის მიუმართავს. შესაბამისად დგინდება, რომ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიები „ წიაღის შესახებ ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონი – 2005 წლის 24 ივნისს. 1076 2014 წლის 29 სექტემბრის №16313/1 განცხადება. 1077 ლიცენზიების გეოსაინფორმაციო პაკეტების 10.2. პუნქტები. 1078 საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს 2014 წლის 22 დეკმებრის #05/08–6186 წერილი; 1075 808 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამინისტროს დასკვნის არარსებობის პირობებში კანონმდებლობის მოთხოვნათა უხეში დარღვევით გაიცა. კანონდარღვევით გამოცემული მშენებლობის სამართლებრივი საფუძველი რუისი–რიკოთის ავტომაგისტრალი წარმოადგენს საერთაშორისო მნიშვნელობის საავტომობილო გზას და შესაბამისად, მიეკუთვნება განსაკუთრებული მნიშვნელობის ობიექტთა ნუსხას. 1079 ამრიგად, ისევე როგორც სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემისას, მშენებლობის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას აუცილებელი იყო საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს მიერ გაცემული დადებითი დასკვნა. თუმცა მშენებლობის შესახებ გადაწყვეტილება ტექნიკურმა და სამშენებლო ინსპექციამ აღნიშნული კიდევ ხსენებული ერთხელ დასკვნის მიუთითებს არარსებობის მიუხედავად ადმინისტრაციული ორგანოს მიიღო. 1080 მხრიდან კანონმდებლობის მოთხოვნათა უგულებელყოფაზე. სსიპ საავტომობილო გზების დეპარტამენტისა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს პასუხისმგებლობა საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს დასკვნის საფუძველია შესაბამისი ტერიტორიის არქეოლოგიური კვლევა, რომლის ჩატარებას უზრუნველყოფს მიწის სამუშაოების განხორციელებით დაინტერესებული პირი. მოცემულ შემთხვევაში სამუშაოების განხორციელებით დაინტერესებულ პირს წარმოადგენდა სახელმწიფო – სსიპ საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტი, 1081 რომლის მიმართვის საფუძველზე გამოიცა სსიპ ტექნიკური და სამშენებლო ინსპექციის ბრძანება რუისი–აგარას გზის მშენებლობის თაობაზე. 1082 ამის შემდეგ სსიპ საავტომობილო გზების დეპარტამენტმა მშენებლობის განსახორციელებლად ხელშეკრულება კერძო კომპანიასთან გააფორმა. შესაბამისად, სწორედ საავტომობილო გზების დეპარტამენტის, როგორც დაინტერესებული საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის #57 დადგენილება, მუხ. 15, პუნ. 5, ქპ. „ა“; მუხ. 79, ქპ. „დ“. 1080 სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების ტექნიკური და სამშენებლო ინსპექციის 2012 წლის 23 აგვისტოს №71/01–06 ბრძანება; უწყების სამართალმემკვიდრეს ამჟამად წარმოადგენს სსიპ ტექნიკური და სამშენებლო ზედამხედველობის სააგენტო. სსიპ ტექნიკური და სამშენებლო ზედამხედველობის სააგენტოს 2015 წლის 14 სექტემბრის #09/1160 წერილით გამოგზავნილი ადმინისტრაციული მასალები არ შეიცავს საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს მიერ გაცემულ დასკვნას. 1081 „საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს გამგებლობაში არსებული სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების – საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრის 2009 წლის 14 აგვისტოს №8/ნ ბრძანების მე–2 მუხლის მიხედვით, აღნიშნული საქმიანობა დეპარტამენტის საქმიანობის სფეროსა და უფლებამოსილებას წარმოადგენს. 1082 სსიპ საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის 2012 წლის 6 აგვისტოს №03–04/3052 განცხადება. 1079 809 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირის ვალდებულებას წარმოადგენდა არქეოლოგიური კვლევების ჩატარება საჭირო დასკვნის მისაღებად. საავტომობილო გზების დეპარტამენტი მშენებლობისათვის საჭირო ნებართვის მისაღებად ვალდებული იყო მოეპოვებინა საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს დასკვნა . მშენებლობის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებას წინ უნდა უსწრებდეს „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–14 მუხლის პირველი ნაწილით განსაზღვრული სამინისტროს დადებითი დასკვნა. მოცემულ შემთხვევაში სსიპ საავტომობილო გზების დეპარტამენტი აღნიშნული ვალდებულების შესრულების ნაცვლად, კერძო კომპანიისგან ითხოვდა არქეოლოგიური კვლევის ჩატარებას. უწყების ეს მოთხოვნა არ შეესაბამებოდა „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–14 მუხლის მეორე ნაწილში მოცემული დაინტერესებული პირის კანონისმიერ განმარტებას. აღსანიშნავია, აღნიშნულ პროცესებში სსიპ კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს როლი, რომელიც ვალდებულია, საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში კანონმდებლობის უხეშ დარღვევებთან დაკავშირებით, მათ შორის სახელმწიფო უწყებების მხრიდან, დროული და ეფექტიანი სამართლებრივი რეაგირება მოახდინოს. წინამდებარე შემთხვევაში სააგენტოს ქმედებები თანმიმდევრული არ ყოფილა. კერძოდ, სააგენტომ აღმოჩენილი კულტურული ფენებისა და არქეოლოგიური ობიექტების გამო სამუშაოების შეჩერებისა და არქეოლოგიური სამუშაოების ჩატარების ვალდებულებაზე თავდაპირველად კერძო კომპანიას მიმართა.1083 ხოლო მოგვიანებით უწყებამ სსიპ საავტომობილო გზების დეპარტამენტისაგან მოითხოვა ჯერ „კომპეტენციის ფარგლებში შესაბამისი რეაგირების“ განხორციელება, შემდეგ კი – ტერიტორიის არქეოლოგიური კვლევა. 1084 2014 წლის ივლისში არქეოლოგიური ობიექტების დაზიანების/განადგურებისა და შემდეგ დაინტერესებული პირის მიერ არქეოლოგიური კვლევის ჩაუტარებლობის გამო, კულტურული მემკვიდრეობის სააგენტომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მედიასაშუალების მიერ ამ საკითხთან დაკავშირებით ინფორმაციის გავრცელების შემდეგ მიმართა. 1085 1083 საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულ სააგენტოს 2014 წლის 11 ივლისის №10/09/946 წერილი შპს „ჩაინა ნუქლეარ ინდასტრი 23 კონსტრაქშენ კოს“. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულ სააგენტოს 2014 წლის 30 ივლისისა და 15 სექტემბრის №08/09/1061 და №08/09/1297 წერილები სსიპ საავტომობილო გზების დეპარტამენტს. 1085 არქეოლოგიური ობიექტებთან დაკავშირებით სიუჟეტი მოამზადა 2014 წლის 21 დეკემბერს ტელეკომპანია „რუსთავი 2“–მა; სააგენტომ შსს–ს მიმართა 2014 წლის 22 დეკემბერსა და 2015 წლის 9 იანვარს №12/09/1899 და №12/09/21 წერილებით. 1084 810 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მას შემდეგ, რაც სსიპ საავტომობილო გზების დეპარტამენტმა არ შეასრულა კანონისმიერი მოთხოვნა არქეოლოგიური კვლევის ჩატარების თაობაზე, სსიპ კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო იძულებული გახდა თავად გამოეცა ბრძანება არქეოლოგიური სამუშაოების ჩატარების შესახებ. 1086 ხსენებული არქეოლოგიური სამუშაოების ანგარიშის მიხედვით, განადგურებულია: ქალკოლითის ეპოქის ნასოფლარი, ბრინჯაოს ხანის სამარხები. ძეგლზე მუშაობის ჩატარებისა და მისი მოვლა–პატრონობის წესების დარღვევა საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საკუთარი ინიციატივით ერთ–ერთი საქმის 1087 შესწავლისას გამოვლინდა „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 30–ე მუხლის მე–8 პუნქტის ხარვეზიანობა. ხსენებული 30–ე მუხლი ზოგადად ადგენს კულტურული ძეგლის მესაკუთრის/კანონიერი მოსარგებლის პასუხისმგებლობას. თუმცა, ამავე მუხლის მე–8 პუნქტი ითვალისწინებს მოცემული წესიდან გამონაკლისს და განმარტავს, რომ ძეგლის მოვლა-პატრონობასთან დაკავშირებული პასუხისმგებლობის 1088 შემცველი რეგულაცია არ ვრცელდება საქართველოს ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიისა და სხვა რელიგიური კონფესიების საკუთრებაში (სარგებლობაში) არსებულ ობიექტებზე. საქართველოს სახალხო დამცველს გაუმართლებლად მიაჩნია მსგავსი საგამონაკლისო წესის არსებობა, როცა საკითხი კულტურული ძეგლის მოვლა/პატრონობას ეხება. „საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმების“ მე–7 მუხლის მიხედვით, საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე არსებული მართლმადიდებლური ტაძრები, მონასტრები, მათი ნანგრევები სახელმწიფოს მიერ ეკლესიის საკუთრებადაა აღიარებული. ზემოაღნიშნული რეგულაციის პირობებში კი სახელმწიფო პასუხისმგებლობას იხსნის მართლმადიდებლური ეკლესიისა და სხვა კონფესიების საკუთრებაში არსებული ძეგლების დაცვაზე მაშინ, როდესაც ყველა სხვა მესაკუთრის მიმართ სამუშაოების წარმოებისა და მისი მოვლა-პატრონობის წესების დარღვევის შემთხვევაში მიმართავს კანონმდებლობით დადგენილ ღონისძიებებს. სახელმწიფოს ყველა ძეგლის დაცვის ვალდებულება თანაბრად გააჩნია და მესაკუთრის ან ნებისმიერი სხვა კრიტერიუმის მიხედვით რაიმე სახის დიფერენციაციას კანონისმიერი საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს გენერალური დირექტორის 2015 წლის 29 იანვარის ბრძანება გადაუდებელი არქეოლოგიური სამუშაოების ნებართვის თაობაზე, რომელიც ჩაატარა იულონ გაგოშიძემ სააგენტოს ფინანსური უზრუნველყოფით. 1087 №7092/15 საქმე, მემკვიდრეობის ძეგლზე, ანანურის ეკლესიაზე უნებართვოდ განხორციელებული საქმიანობის შესახებ. 1088 გარდა სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისა. 1086 811 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ლეგიტიმური მიზანი არ აქვს, ვინაიდან, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი, მისი მესაკუთრის მიუხედავად, ეროვნულ ფასეულობას წარმოადგენს. სწორედ საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის მრავალფეროვნებაში აისახება მისი განსაკუთრებული ისტორიული ღირებულება. თითოეული კულტურული ძეგლი არა მხოლოდ ეროვნული მემკვიდრეობის, არამედ კაცობრიობის ცივილიზაციის ნაწილია. ამასთან, გაუმართლებელია სუბიექტისათვის შემზღუდველი ნორმის 1089 დაწესება მასზე აღსრულების მექანიზმის გაუვრცელებლად. მსგავსი მიდგომა აფერხებს შემზღუდველი რეგულაციის პრაქტიკაში რეალიზაციის უზრუნველყოფას. ზემოთ აღნიშნული გამონაკლისის მიზანშეუწონლობაზე მეტყველებს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისათვის საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს მიერ მოწოდებული ინფორმაციაც, რომელიც ადასტურებს, რომ ძეგლზე მუშაობის ჩატარებისა და მოვლა–პატრონობის წესები მართლმადიდებელი ეკლესიისა და სხვა რელიგიური კონფესიების საკუთრებაში არსებულ 16 ძეგლთან დაკავშირებით დაირღვა. სააგენტოს მიერ ხსენებულ შემთხვევებზე რეაგირება დადებითად უნდა შეფასდეს 1090, თუმცა აღნიშნული მხოლოდ ადმინისტრაციული ორგანოს მიდგომაზე არ უნდა იყოს დამოკიდებული, სააგენტოს მხრიდან ადეკვატური ღონისძიებების გატარება და მისი მითითებების შესრულების სავალდებულოობა შესაბამისი კანონმდებლობით უნდა იყოს გამყარებული. პროექტი „პანორამა თბილისი“ სახელმწიფოს როლი ისტორიული და კულტურული კულტურული მემკვიდრეობის მემკვიდრეობის ხაზით უშუალო კავშირშია მოვლა–პატრონობასთან. ხოლო ურბანულ–კულტურული პოლიტიკის სასიცოცხლო საკითხებში საზოგადოების აქტიური პოზიცია კულტურული დეცენტრალიზაციისა და შესაბამისად, კულტურული დემოკრატიის საფუძველია. 1089 „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 24–ე მუხლის მიხედვით, აკრძალულია ძეგლზე რაიმე სამუშაოების ჩატარება საქართველოს კანონმდებლობით, მათ შორის, ამ კანონით დადგენილი შესაბამისი ნებართვის გარეშე. 1090 საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს 2015 წლის 23 ოქტომბრის #08/19/2198 წერილით გვეცნობა თითოეულ შემთხვევასთან დაკავშირებით სააგენტოს რეაგირების თაობაზე, კერძოდ კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების მოვლა–პატრონობის წესების დამრღვევებს მიეცათ დარღვევის შესაბამისი გაფრთხილებები და შედეგად უნებართვო საქმიანობები შეჩერდა, ხოლო ზოგიერთ შემთხვევაში კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების დაზიანებების შესახებ ეცნობა სამართალდამცავ ორგანოებს და სისხლის სამართლის საქმე აღძრულია ოთხ შემთხვევასთან დაკავშირებით; მოლაპარაკებები მიმდინარეობს ორი შემთხვევის თაობაზე. 812 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმდინარე წელს საზოგადოების განსაკუთრებული ყურადღების ქვეშ მოექცა „თანაინვესტირების ფონდის“ მიერ დაგეგმილი „პანორმა თბილისის“ პროექტი, რომელიც რამდენიმე კომპლექსური ობიექტისა და საბაგიროს მშენებლობას ითვალისწინებს.1091 დღევანდელი მდგომარეობით, სსიპ ტექნიკური და სამშენებლო ზედამხედველობის სააგენტომ სამ ობიექტთან დაკავშირებით: „სოლოლაკის ბაღები“, „სოლოლაკის მაღლობი“, „თბილისის სითი“ (თავისუფლების მოედანი), გასცა მშენებლობის ნებართვები. 1092 საკითხის განხილვის გადადების თაობაზე მოთხოვნის არსებობის მიუხედავად, თბილისის საკრებულომ 2014 წლის 30 დეკემბერს დედაქალაქის მიწათსარგებლობის გენერალურ გეგმაში შეტანილი ცვლილებით სოლოლაკის ქედს ლანდშაფტის დაცვის ზონის სტატუსი შეუცვალა. ამჟამად, „სოლოლაკის ბაღების“ მშენებლობის მიწის ნაკვეთი მდებარეობს საცხოვრებელ ზონაში – 2. მიწის სამუშაოები უნდა ჩატარდეს წავკისის წყლის ხევში გამავალ ისტორიულ ე.წ. „განჯის გზაზე“, „დიდი აბრეშუმის გზაზე“. „სოლოლაკის მაღლობის“ მიწის ნაკვეთი მდებარეობს სარეკრეაციო ზონებში – 2 და 3. „თბილისის სითის“ პროექტი მოიცავს თავისუფლების მოედანზე, ყოფილი ე.წ. „ცეკავშირის“ შენობის ტერიტორიაზე მრავალფუნქციური სასტუმროს მშენებლობას. აღნიშნული ტერიტორია განეკუთვნება ისტორიული ნაწილის სახელმწიფო დაცვის ზონას. საპროექტო ობიექტი კულტურული ძეგლების ხელოვნების მუზეუმისა და რუსთაველის №1 - ში მდებარე საცხოვრებელი სახლის გვერდით მდებარეობს. თბილისის ტერიტორიების გამოყენებისა და განაშენიანების რეგულირების საკითხთა საბჭოს 2015 წლის 26 თებერვლის №8 სხდომის ოქმით გაიცა თანხმობა „სოლოლაკის მაღლობის“ მშენებლობისათვის ქალაქთმშენებლობითი პარამეტრების გაზრდისა და სპეციალური ზონალური ნებართვის გაცემის თაობაზე. ხოლო „სოლოლაკის ბაღების“ მშენებლობისათვის გაიზარდა საცხოვრებელი ზონა 2–ის არეალში ქალაქთმშენებლობითი პარამეტრები. ოქმის მიხედვით ხსენებული პარამეტრების ცვლილებების მიზანშეწონილობის თაობაზე აზრთა ესენია: „სოლოლაკის ბაღები“, „სოლოლაკის მაღლობი“, „თბილისის სითი“, ერეკლე II-ს მოედანი. 1091 1092 სსიპ ტექნიკური და სამშენებლო ზედამხედველობის სააგენტოს 2015 წლის 20 აპრილის, 18 მაისის, 8 ივნისის ბრძანებები. „სოლოლაკის ბაღებთან“ დაკავშირებით, განმცხადებელი – შპს „სოლოლაკი ჰილზი“ (ნებართვა ძალაშია 2018 წლის 31 მაისის ჩათვლით); „სოლოლაკის მაღლობი“, განმცხადებელი – შპს „სოლოლაკი რაიზი“ (ნებართვა ძალაშია 2018 წლის 30 ივნისამდე); „თავისუფლების მოედანი“, განმცხადებელი – შპს „თბილისის სითი“ (ნებართვა ძალაშია 2017 წლის 31 ივლისამდე). ვინაიდან პროექტი მოიცავს საბაგიროს მშენებლობას და იგი განეკუთვნება V კლასის შენობა–ნაგებობას, „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის N57 დადგენილების 79–ე მუხლის მე–2 პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტი. 813 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სხვადასხვაობა არსებობდა, თუმცა 2015 წლის 9 მარტს თბილისის მერის ბრძანებით გაიცა სპეციალური ზონალური შეთანხმება სარეკრეაციო ზონა 2 და სარეკრეაციო ზონა 3–სთვის. „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის №57 დადგენილების 1093 შესაბამისად, როგორც მიწის ნაკვეთის სამშენებლოდ გამოყენების პირობების დამტკიცების შესახებ გადაწყვეტილებები, ასევე მშენებლობის ნებართვები, გაიცა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის VI თავით დადგენილი მარტივი ადმინისტრაციული წარმოების გზით. წარმოების აღნიშნული სახე არ ითვალისწინებს დაინტერესებული მხარის წარმოებაში ჩართვის ვალდებულებას. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 1094 მიხედვით, ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილებით საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების გზით შეიძლება გამოიცეს იმ შემთხვევაში, თუ იგი ეხება პირთა ფართო წრის ინტერესებს. მოცემულ შემთხვევაში სამოქალაქო სექტორისა და დაინტერესებული საზოგადოების მოთხოვნის მიუხედავად, ადმინისტრაციულმა ორგანომ, სსიპ ტექნიკური და სამშენებლო ზედამხედველობის სააგენტომ, არ იხელმძღვანელა კანონმდებლობით მისთვის მინიჭებული ზემოხსენებული უფლებამოსილებით. საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ქალაქის სივრცითი მოწყობის ისეთი მასშტაბური და შესაბამისად, მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის მქონე პროექტებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები, როგორიც ამ შ მიიღებოდეს საზოგადოების აქტიური ჩართულობისა და საჯაროობის პრინციპის განუხრელი დაცვით. გასათვალისწინებელია, რომ მოცემულ შემთხვევაში საუბარია ისტორიული და კულტურული ღირებულების მქონე ტერიტორიის შესახებ და საკითხის ვიწროდ, მხოლოდ დაუშვებელია. პროცედურულ სახელმწიფო მემკვიდრეობასთან ნორმებთან ვალდებულია დაკავშირებული შესაბამისობის ქალაქგეგმარების საკითხების კუთხით პროცესში გადაწყვეტისას განხილვა კულტურულ იხელმძღვანელოს საერთაშორისო სტანდარტებით. წინამდებარე საქმეში დაირღვა „საზოგადოებისათვის კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელობის შესახებ“ ევროპის საბჭოს ჩარჩო კონვენციის მოთხოვნები (ფარო, 2005). ხსენებულმა კონვენციამ დაამკვიდრა კულტურული მემკვიდრეობის ახალი, სოციალური კონტექსტის მქონე ცნება და ხაზი გაუსვა კულტურული მემკვიდრეობის უფლების თანდაყოლილობის, მისი ჩამოყალიბების პროცესში ინდივიდისა და გარემოს ურთიერთქმედების მნიშვნელობას. ხოლო დემოკრატიულ მმართველობაში კულტურულ „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის №57 დადგენილების 45–ე მუხლის პირველი პუნქტი; 54–ე მუხლის პირველი პუნქტი. 1094 საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის1094 115–ე მუხლის მე–3 ნაწილი. 1093 814 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მემკვიდრეობასთან მიმართებით თანამონაწილეობის პრინციპის რეალიზაცია უპირობოდ მიიჩნია. ამ ძირითადი სტანდარტის დანერგვას ემსახურება ფაროს კონვენციის ის დებულებები, რომლებიც კულტურული მემკვიდრეობისა და ეკონომიკური საქმიანობის მჭიდრო კავშირიდან გამომდინარე ადგენს ეკონომიკური პოლიტიკის შემუშავებისას კულტურული მემკვიდრეობის განსაკუთრებულობის გათვალისწინებისა და მისთვის დამახასიათებელი ფასეულობების შენარჩუნების ვალდებულებას. 1095 ამასთან, სახელმწიფო მოვალეა კულტურულ მემკვიდრეობასთან დაკავშირებული პრობლემების თაობაზე საზოგადოებრივი განხილვა და დებატები ჩაატაროს. 1096 სახელმწიფო უნდა ცდილობდეს, კულტურული მემკვიდრეობის სფეროს პოლიტიკის ფორმირების პროცესში ჩართოს აქტიური და დაინტერესებული სამოქალაქო სექტორი. ამგვარი სიცოცხლისუნარიანი პროცესის წარმართვისათვის სახელმწიფო ვალდებულია შექმნას აუცილებელი თბილისთან , დაკავშირებით როგორც ადგილობრივი პოლიტიკური და საკანონმდებლო გარემო. პროექტ „ “პანორამა თვითმმართველობის ორგანოების, გადაწყვეტილებების მიღების ისე ცენტრალური პროცესში მწვავედ იდგა ხელისუფლების დონეზე, სახელმწიფოს მხრიდან საზოგადოების ინფორმირებულობისა და მიმდინარე პროცესებში დაინტერესებულ პირთა ქმედითი ჩართულობის პრობლემა. ვინაიდან კანონმდებლობა მოცემული პროექტისთვის გარემოზე ზემოქმედების შეფასების სავალდებულოობას არ ითვალისწინებს, 1097 საზოგადოების მონაწილეობის უზრუნველყოფა ვერც გზშ–ს საჭიროების შემთხვევაში კანონით დადგენილი ფორმით მოხერხდა. ყოველივე ამის გამო, პროექტის მიმართ საზოგადოებაში გაჩენილ ლეგიტიმურ კითხვათა უმრავლესობა პასუხგაუცემელი დარჩა. ფართომასშტაბიანი პროექტების განხორციელების თაობაზე გადაწყვეტილებების მიღებისას, რომელთა შედეგადაც მკვეთრად იცვლება ქალაქგეგმარების და შესაბამისად, თემის საზოგადოებრივი ცხოვრების ფორმები, მოქალაქეთა თანამონაწილეობა არ უნდა იყოს დამოკიდებული ადმინისტრაციული ორგანოს დისკრეციულ უფლებამოსილებაზე, ის ხელისუფლების საკანონმდებლო ვალდებულებას უნდა წარმოადგენდეს. შესაბამისად, „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის N57 დადგენილება მშენებლობის ნებართვის მარტივი ადმინისტრაციული წარმოების გზით გაცემის ზოგადი წესისაგან გამონაკლისს უნდა ითვალისწინებდეს. კანონმა უნდა დაადგინოს კრიტერიუმები, რომელთა არსებობის „საზოგადოებისათვის კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელობის შესახებ“ ევროპის საბჭოს ჩარჩო კონვენციის (ფარო, 2005) მე–10 მუხლის „ა“ და „ც“ პუნქტები. 1096 „საზოგადოებისათვის კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელობის შესახებ“ ევროპის საბჭოს ჩარჩო კონვენციის (ფარო, 2005) მე–12 მუხლის „ა“ პუნქტი. 1096 „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 35. 1097 ამ საკითხზე უფრო დეტალური ინფორმაცია იხ. საპარლამენტო ანგარიშის თავში - „ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლება.“ 1095 815 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შემთხვევაში ნებართვა საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების წესით გაიცემა. აღნიშნული დანაწესი სხვა შესაძლო ფაქტორებთან ერთად კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის მიზანს უნდა ემსახურებოდეს. სახელმწიფომ აღებული საერთაშორისო ვალდებულების შესაბამისად, კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სისტემა ღია და ხელმისაწვდომი უნდა გახადოს. ზოგადი წესის მიხედვით, კულტურული მემკვიდრეობის სახელმწიფო დაცვის ზონაში მშენებლობა ეწინააღმდეგება „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილ პრინციპებს. კანონმდებლობა განსაზღვრავს მემკვიდრეობის დაცვის კონკრეტული რეჟიმის პირობებში მშენებლობის საგამონაკლისო შემთხვევებს. აღნიშნულის გათვალისწინებით, საქართველოს სახალხო დამცველი განაგრძობს საქმისწარმოებას პროექტის, „პანორამა თბილისი“, მშენებლობის კანონიერების საკითხის შესწავლას. პროექტთან, „პანორამა თბილისი“, დაკავშირებით უაღრესად მნიშვნელოვან და გასათვალისწინებელ გარემოებას წარმოადგენს საერთაშორისო გამოხმაურება, 1098 რომლის მიხედვითაც ხსენებული პროექტი ქალაქის ისტორიულ გარემოს განადგურების საფრთხეს ქმნის. ვინაიდან, თბილისის ისტორიული ნაწილი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების წინასწარ სიაშია და სახელმწიფოს გააჩნია ვალდებულება გადაწყვეტილების მიღებამდე დაიცვას მისი უნიკალურობა. სახელმწიფოს მიერ ისტორიული და კულტურული მემკვიდრეობის ღირებულების შენარჩუნება და სათანადო განვითარება ქვეყნის ეკონომიკური წინსვლის შეუცვლელი წინაპირობაა და აღნიშნულის განხორციელება ხელისუფლების ვალდებულებას წარმოადგენს. ქალაქგეგმარება დასახლებათა განვითარების სივრცით საფუძვლებს წარმოადგენს და „სოციალურ ხელოვნებადაც“ კი შეიძლება განვიხილოთ. თბილისის ტურისტული პერსპექტივების დამოკიდებული ინდივიდუალიზმისა ეფექტიანობის ქალაქგეგმარების და გაზრდა პროცესში თვითმყოფადობის კი მნიშვნელოვნად კონკრეტული შენარჩუნებასა და არის საზოგადოების სწორი ურბანული სტრატეგიის წარმართვაზე. შესაბამისად, ყოველივე ამის განსახორციელებლად სახელმწიფო ვალდებულია შექმნას სათანადო სამართლებრივი და ეკონომიკური სივრცე. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს: • განხორციელდეს ცვლილებები კულტურულ მემკვიდრეობასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში დაინტერესებული პირების ჩართულობის 1098 მსოფლიოში ისტორიული ძეგლების დამცავი ორგანიზაციების განცხადება, ლონდონი, 18.09.2015. 816 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უზრუნველსაყოფად • განხორციელდეს საკანონმდებლო ცვლილებები კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლზე მუშაობის ჩატარებისა და მისი მოვლა–პატრონობის წესების დარღვევაზე ყველა მესაკუთრის მიმართ თანაბარი მოპყრობის უზრუნველსაყოფად და „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 30–ე მუხლით დადგენილი ძეგლის მესაკუთრის პასუხისმგებლობა გავრცელდეს ყველა, მათ შორის ყველა რელიგიური კონფესიის საკუთრებაში არსებულ ობიექტზე საქართველოს მთავრობას • „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის №57 დადგენილებაში განხორციელდეს ცვლილებები კულტურულ მემკვიდრეობასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში დაინტერესებული პირების ჩართულობის უზრუნველყოფისა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვისათვის დამატებითი ბერკეტების შექმნის მიზნით სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოს, სსიპ ტექნიკური და სამშენებლო ზედამხედველობის სააგენტოს, სსიპ საავტომობილო გზების დეპარტამენტს • მსხვილმასშტაბიანი მიწის სამუშაოების განხორციელების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღებისას იხელმძღვანელონ „კულტურული მემკვიდრეობის მუხლით დადგენილი რეგ შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–14 სსიპ კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულ სააგენტოს • კულტურული მემკვიდრეობის ხელყოფის „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ ყველა შემთხვევაში საქართველოს კანონით გაატაროს დადგენილი ღონისძიებები, ხოლო კულტურული მემკვიდრეობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის ნიშნების არსებობისას სწრაფად მიმართოს სამართალდამცავ ორგანოებს საქართველოს პროკურატურას: • სწრაფად და ეფექტიანად გამოიძიოს რუისი–რიკოთის საავტომობილო გზის მშენებლობის პროცესში არქეოლოგიური ობიექტების განადგურების საკითხი, აღნიშნულზე პასუხისმგებელი პირების გამოვლენისა და მათ მიმართ კანონისმიერი ღონისძიებების გატარების მიზნით • დაიწყოს იმ სისტემური დარღვევების გამოძიება, რომელიც შეეხება „ კულტურული მემკვიდრეობის მუხლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–14 უგულებელყოფას გარემოს ეროვნული სააგენტოსა და სხვა უწყებების მიერ. 817 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მას შრომის უფლება საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში კვლავ პრობლემად რჩება შრომით უფლებებსა და შრომის უსაფრთხო გარემოს მონიტორინგზე პასუხისმგებელი სახელმწიფო ინსტიტუციის არარსებობა. მართალია, 2015 წლის დასაწყისში საქართველოს მთავრობის დადგენილებით დამტკიცდა შრომის პირობების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამა, თუმცა აღნიშნული ვერ ჩაითვლება მონიტორინგის ეფექტურ მექანიზმად. კერძოდ, პროგრამის ფარგლებში ხორციელდება მხოლოდ იმ საწარმოთა შემოწმება, რომლებიც წინასწარ გამოთქვამენ ამის სურვილს და დარღვევების აღმოჩენის შემთხვევაში მონიტორებს მხოლოდ შესასრულებლად არასავალდებულო ხასიათის რეკომენდაციების გაცემის უფლება გააჩნიათ. 2015 წლის 22 ივლისს „ადამიანით ვაჭრობის საქართველოს (ტრეფიკინგის) კანონში წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ“ განხორციელებული ცვლილებებით განისაზღვრა, რომ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტი იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის პრევენციის და მათზე რეაგირების მიზნით ამოწმებს შრომის პირობებს და ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) ნიშნების გამოვლენის შემთხვევაში საგამოძიებო ორგანოებს მიმართავს. 1099 კანონში ასევე გაიწერა, რომ საქართველოს მთავრობას 2016 წლის 1 იანვრამდე უნდა დაემტკიცებინა იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის პრევენციის და მათზე რეაგირების მიზნით სახელმწიფო ზედამხედველობის განხორციელების წესი. აღნიშნული წესი დამტკიცდა საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 7 მარტის N112 დადგენილებით, რომლითაც განისაზღვრა, რომ იძულებითი შრომის და შრომითი ექსპლუატაციის შემთხვევების გამოსავლენად ინსპექტირების დეპარტამენტის თანამშრომელი უფლებამოსილია წინასწარი ნებართვის ან/და შეტყობინების გარეშე შეამოწმოს დაწესებულება და იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის ნიშნების აღმოჩენის შემთხვევაში ინფორმაცია დაუყოვნებლივ მიაწოდოს შესაბამის კომპეტენტურ ორგანოებს. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე პრობლემურია ის გარემოება, რომ დამსაქმებლის ნების არარსებობის პირობებში, გარდა იძულებითი შრომის და შრომითი ექსპლუატაციის გამოსავლენად ინსპექტირების განხორციელების შემთხვევებისა, არ არსებობს დარღვევების გამოვლენისა და მათზე რეაგირების მექანიზმი. უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ მიმდინარე წელს მიღებულ იქნა ახალი კანონი „ საჯარო სამსახურის შესახებ“, რომელიც 2017 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედდება. სახალხო დამცველის 1099 კანონი ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ, მუხ. 7, პუნ. 7. 818 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიერ პარლამენტში წარდგენილი მთელი რიგი შენიშვნებიდან ნაწილი გათვალისწინებული იქნა. თუმცა, შენიშვნების ნაწილი გაუთვალისწინებელი დარჩა. კერძოდ, ახალ „ საჯარო სამსა კანონის თავისებურებათა გათვალისწინებით, ვრცელდება მოხელეებსა და დამხმარე მოსამსახურეებზე და ის ურთიერთობები, რომლებიც არ არის დარეგულირებულ ამ კანონით, რეგულირდება შესაბამისი კანონმდებლობით. აღნიშნული პრობლემურად მიგვაჩნია, ვინაიდან საჯარო სამსახურის შესახებ ახალი კანონით ვერ ხერხდება შრომითი ურთიერთობის ყველა სფეროს რეგულირება, თავად ამ კანონში სპეციალური მითითების არარსებობის პირობებში კი ვერ მოხდება ურთიერთობის დარეგულირება საქართველოს შრომის კოდექსით. შესაბამისად, იქმნება საფრთხე, რომ გარკვეული საკითხები დარჩება სამართლებრივი რეგულირების გარეშე. გარდა ზემოაღნიშნულისა, მოხელის მაქსიმალური გამოსაცდელი აუარესებს ვადა 6 თვიდან იზრდება 12 თვემდე, რაც მოხელეთა მდგომარეობას და მათ გარკვეული რისკების ქვეშ აყენებს. საანგარიშო პერიოდში არაერთმა განმცხადებელმა მოგვმართა, რომლებიც აღნიშნავდნენ, რომ საჯარო სამსახურში თანამდებობების დასაკავებლად გამოცხადებული კონკურსები ფორმალურ ხასიათს ატარებს და რომ თანამდებობებზე წინასწარ შერჩეული კანდიდატების დანიშვნა ხდება. განცხადებების შესწავლის დროს გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც კონკურსანტებთან გასაუბრების ამსახველი ოქმები სრულყოფილი სახით არ იყო შედგენილი, ასევე ვერ მოხერხდა დადგენა, კონკრეტულად რა კრიტერიუმით მოხდა სხვა პირისთვის უპირატესობის მინიჭება, რაც იძლევა დასაბუთებული ვარაუდის საფუძველს, რომ კონკურსები სამართლიანად არ ჩატარებულა. 1. შრომის კოდექსში არსებული ხარვეზები საქართველოს შრომის კოდექსში 2013 წელს განხორციელებული არაერთი მნიშვნელოვანი ცვლილების მიუხედავად, კვლავ პრობლემურად რჩება რიგი საკითხებისა, რომელიც არ არის კანონმდებლობით მოწესრიგებული. ანგარიშის ამ ნაწილში ყურადღება გამახვილებულია შრომის კანონმდებლობაში არსებულ ძირითად ხარვეზებზე, რომელთა გამოსწორება აუცილებლად მიგვაჩნია საქართველოს შრომის კანონმდებლობის საერთაშორისო სტანდარტებთან დაახლოებისა და დასაქმებულთა უფლებების დაცვის მიზნით. ორგანული კანონით „საქართველოს შრომის კოდექსი“ არ არის განსაზღვრული დღიური სამუშაო საათების მაქსიმალური რაოდენობა და კვირაში სამუშაო დღეების რაოდენობა. გარდა ამისა, კანონმდებლობით არ არის განსაზღვრული ზეგანაკვეთური სამუშაო საათების მაქსიმალური დასაშვები ზღვარი. საქართველოს შრომის კოდექსის მე-14 819 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მუხლის თანახ სამუშაო დროის ხანგრძლივობა კვირაში არ უნდა აღემატებოდეს 40 საათს, ხოლო სპეციფიკური სამუშაო რეჟიმის მქონე საწარმოში - 48 საათს. საჯარ კანონისგან 1100 განსხვავებით, შრომის კოდექსში არ არის საუბარი კვირაში რამდენ დღეზე უნდა მოხდეს აღნიშნული საათების გადანაწილება, კანონმდებელი აკეთებს დათქმას მხოლოდ ცვლებს შორის მინიმუმ 12 საათიანი დასვენების ხანგრძლივობის თაობაზე. 1101 ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ სპეციფიკური სამუშაო რეჟიმის მქონე საწარმოებში სამუშაო დროის ხანგრძლივობის 48 საათით განსაზღვრის ნაწილში საქართველოს შრომის კოდექსის მე-14 მუხლის სასამართლოში წარდგენილია განსახილველად. 1103 აღნიშნულ სარჩელი , რომელიც 1102 საქმესთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა საკონსტიტუციო სასამართლოში წარადგინა სასამართლო მეგობრის მოსაზრება, რომელშიც აღნიშნულია, რომ ადგილი აქვს დასაქმებულთა მიმართ დიფერენცირებულ მიდგომას და მათ არსებითად უთანასწორო მდგომარეობაში ჩაყენებას. საწარმოს ნორმალური ფუნქციონირების მიზნის მიღწევა შესაძლებელია სადავო არათანასწორი მიდგომის გარეშეც, მაგალითად თანამშრომელთა ცვლებში მუშაობის რეჟიმის გამოყენებით ან სხვა გზით მოსაზრებაში აღნიშნული იყო ისიც, რომ დასაქმების ადგილისა თუ საწარმოს სამუშაო რეჟიმის მიუხედავად დასაქმებულთათვის განსხვავებული სამუშაო დროის დადგენა არ არის აბსოლუტური აუცილებლობით გამოწვეული და რომ სადავო ნორმით დიფერენცირებული მიდგომის დაწესება არ არის მიზნის პროპორციული . შესაბამისად, სახეზეა საქართველოს კონსტიტუციის მე-14 1104 მუხლის დარღვევა. გარდა ზემოაღნიშნულისა, ხაზგასასმელია, რომ იმ დარგების ჩამონათვალი, რომელთა საქმიანობაც მოქცეულია სპეციფიკურ სამუშაო რეჟიმშიგანსაზღვრულია მთავრობის სპეციალური დადგენილებით 1105 და არის ძალიან ფართო. იმ შემთხვევაში, თუკი უცვლელი დარჩება სამუშაო დროის ხანგრძლივობის 48 საათით განსაზღვრა, მაშინ აუცილებელი იქნება მთავრობის დადგენილებაში მოცემული დარგების მეტი კონკრეტიზაცია, რათა 48-საათიანი სამუშაო დროის გამოყენება მოხდეს მხოლოდ გამონაკლისის სახით. 1100 საჯარო სამსახურის შესახებ კანონი, მუხ. 40, პუნ. 2. 1101 საქართველოს შრომის კოდექსი, მუხ. 14, ნაწ. 2. საქართველოს მოქალაქეები ილია ლეჟავა და ლევან როსტომაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ. 1103 საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 3 აპრილის საოქმო განჩინება N2/1/565. 1104 სახალხო დამცველის მიერ საკონსტიტუციო სასამართლოში 2014 წლის 3 ივლისს წარდგენილი სასამართლო მეგობრის მოსაზრება N12/8822. 1105 მთავრობის 2013 წლის 11 დეკემბრის N329 დადგენილება ,,სპეციფიკური სამუშაო რეჟიმის დარგების ჩამონათვალის დამტკიცების შესახებ“. 1102 820 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კო სამუშაო საათების შესახებ 1106 შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის კონვენციების მიხედვით სამუშაო დრო არ უნდა აღემატებოდეს 8 საათს დღეში და 40 საათს კვირაში. 1107 ამავე კონვენციებით აღიარებულია, რომ დასაქმებულმა უნდა ისარგებლოს ყოველკვირეული უწყვეტი დასვენებით, რაც მოიცავს არანაკლებ 24 საათს ყოველი 7 დღის განმავლობაში. 1108 ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტმა განმარტა, რომ სამუშაო დღე ყველანაირი სახეობის საქმიანობაში, მათ შორის, არაანაზღაურებად სამუშაოზე, უნდა იყოს შეზღუდული საათების გარკვეული რაოდენობით. კომიტეტის რეკომენდაციის შესაბამისად, კანონმდებლობით დადგენილი უნდა იყოს დღიური სამუშაო დროის მაქსიმუმი, რომელიც უნდა განსხვავდებოდეს სხვადასხვა სამუშაო საჭიროებების გათვალისწინებით, თუმცა არც ერთ შემთხვევაში არ უნდა სცდებოდეს დღიური სამუშაო დროის გონივრულად მიჩნეულ მაქსიმუმს. 1109 ზეგანაკვეთურ სამუშაოზე საუბარია შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის 1962 წლის N116 რეკომენდაციაში სამუშაო საათების შემცირების შესახებ, რომლის თანახმადაც დადგენილი უნდა იყოს ზეგანაკვეთური სამუშაოს მაქსიმალური დრო. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის ექსპერტთა კომიტეტი აღნიშნავს, რომ ამგვარი ლიმიტები უნდა იყოს გონივრული, შეესაბამებოდეს სამუშაო დაქანცულობის თავიდან არიდების მიზანს და უნდა უზრუნველყოფდეს დასაქმებულთა შესაძლებლობას, დახარჯონ საკმარისი დრო სამუშაოს მიღმა. 1110 შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის N1 და N30 კონვენციები უშვებენ გამონაკლისებს ნორმალური სამუშაო დროიდან, რაც საერთო ჯამში არ უნდა აღემატებოდეს დღეში 10 საათს, ხოლო კვირაში 56 საათს. შრომის კანონმდებლობით არ არის განსაზღვრული შრომის მინიმალური ანაზღაურების ოდენობა. ერთადერთი აქტი, რომელშიც საუბარია ხელფასის მინიმალურ ოდენობაზე, არის საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 4 ივნისის N351 ბრძანებულება, რომლითაც მინიმალური ხელფასის ოდენობად დამტკიცებულია 20 ლარი, თუმცა ცალსახაა, რომ ეს 8 1919 წლის N1 კონვენცია სამუშაო საათების შესახებ (მრეწველობა), მუხ.2 და 1930 წლის N30 კონვენცია სამუშაო საათების შესახებ (ვაჭრობა და სერვისები), მუხ.31107 1935 წლის N47 კონვენცია 40– საათიანი სამუშაო კვირის შესახებ. 1107 1935 წლის N47 კონვენცია 40–საათიანი სამუშაო კვირის შესახებ. 1108 N14 კონვენცია ყოველკვირეული დასვენების შესახებ (მრეწველობა), მუხ. 2, ნაწ. 1 და N106 კონვენცია ყოველკვირეული დასვენების შესახებ (ვაჭრობა და სერვისები), მუხ. 6, ნაწ. 1. 1109 ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის ზოგადი განმარტება #23 (2016) სამართლიანი და ხელსაყრელი სამუშაო პირობებით სარგებლობის უფლების შესახებ (ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-7 მუხლი), 2016 წლის 8 მარტი, პარ. 35, 36 , გვ. 8-9. 1110 Sangheon Lee, Deirdre McCann, John C. Messenger, “Working Time Around the World”, 2007, pg. 18 821 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თანხა, რომელიც საარსებო მინიმუმზე 8-ჯერ ნაკლებია, ვერანაირად ვერ ჩაითვლება ადექვატურად. აუცილებელია კანონმდებლის მიერ მოხდეს აღნიშნული საკითხის რეგულირება, რათა სახელმწიფომ უზრუნველყოს დასაქმებულთა დაცვა მიზერული ანაზღაურების მიღებისგან. მაგალითისთვის შეგვიძლია მოვიყვანოთ შპს „საქართველოს ფოსტის“ თანამშრომელი, რომელმაც მოგვმართა სამსახურში აღდგენის თაობაზე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულებასთან დაკავშირებით, მისი დოკუმენტაციის შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ მისი (ბუღალტრის თანაშემწე) ხელფასის ოდენობა შეადგენდა მხოლოდ 125 ლარს. ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის სამართლიანი და ხელსაყრელი სამუშაო პირობებით სარგებლობის უფლების შესახებ ზოგადი განმარტების თანახმად, ანაზღაურება უნდა იყოს იმგვარი, რომ შესაძლებლობას მინიჭებული აძლევდეს ისეთი მშრომელსა უფლებებით, და მის როგორიცაა ოჯახს, ისარგებლონ სოციალური კონვენციით უზრუნველყოფა, ჯანმრთელობის დაცვა, განათლება და ცხოვრების ხელსაყრელი პირობები, მათ შორის, ხელმისაწვდომობა საჭირო საკვებზე, წყალზე და სანიტარიაზე, საცხოვრებელზე და ტანისამოსზე. 1111 1989 წელს მიღებულ ქარტიაში ფუნდამენტური სოციალური მუშაკთა უფლებების შესახებ, დადგენილია, რომ დასაქმებულებმა თითოეულ სახელმწიფოში უნდა მიიღონ სამართლიანი ანაზღაურება, რაც გულისხმობს ანაზღაურებას, რომელიც დასაქმებულს მისცემს შესაძლებლობას, ჰქონდეს ნორმალური ცხოვრების დონე. 1112 გარდა ამისა, ევროპის სოციალური ქარტიით (შესწორებული) აღიარებულია საყოველთაო უფლება შრომის სამართლიან ანაზღაურებაზე, რომელიც საკმარისი უნდა იყოს ცხოვრების სათანადო პირობების შესაქმნელად. 1113 ევროპის სოციალურ უფლებათა კომიტეტის განმარტებით, ქარტიის მიზნებისთვის, იმისთვის, რომ ანაზღაურება ჩაითვალოს სამართლიანად, ის თითოეულ ქვეყნაში უნდა აღემატებოდეს სიღარიბის ზღვარს, რაც არის საშუალო ეროვნული ხელფასის 50%. საქართველოს შრომის კოდექსი არ იძლევა ამა თუ იმ პირის დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლების საფუძვლების ამომწურავ ჩამონათვალს, კერძოდ, კოდექსის 37-ე მუხლის ო“ ქვეპუნქტი „ შეიძლება წარმოადგენდეს ნებისმიერი „სხვა ობიექტური გარემოება, რომელიც ამართლებს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის ზოგადი განმარტება #23 (2016) სამართლიანი და ხელსაყრელი სამუშაო პირობებით სარგებლობის უფლების შესახებ (ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-7 მუხლი), 2016 წლის 8 მარტი, პარ. 20, 21, გვ. 5-6. 1112 იხ. ქარტია მუშაკთა ფუნდამენტური სოციალური უფლებების შესახებ, მუხ. 5. <http://www.aedh.eu/plugins/fckeditor/userfiles/file/Conventions%20internationales/Community_Charter_of_t he_Fundamental_Social_Rights_of_Workers.pdf> 1113იხ. ევროპის სოციალური ქარტია (შესწორებული) 1996, ნაწ. 1, მუხ. 4. 1111 822 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტას“. ასეთი ზოგადი ჩანაწერის არსებობა დამსაქმებელს უტოვებს ფართო შეფასების და მოქმედების არეალს, ხოლო დასაქმებულისთვის წინასწარ არ არის განჭვრეტადი და ნათელი რა შეიძლება გახდეს მასთან შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძველი. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის კონვენცია „დასაქმების შეწყვეტის შესახებ“ ადგენს, რომ დასაქმებული არ უნდა გათავისუფლდეს, თუკი ამისთვის არ არსებობს საფუძვლიანი მიზეზი, რომელიც უკავშირდება მშრომელის უნარებს და საქმიანობას, ან ეფუძნება საწარმოს, დაწესებულებისა და მომსახურების საექსპლუატაციო მოთხოვნებს. 1114 განსაზღვრული ვადით ხელშეკრულების დადების შესაძლებლობა, როდესაც არ არსებობს ამის ობიექტური საჭიროება. მოქმედი შრომის კოდექსით, განსაზღვრული ვადით ხელშეკრულების დადების საჭიროების დასაბუთების ვალდებულება დამსაქმებელს გააჩნია მხოლოდ ხელშეკრულების 1 წლით ან მეტი ვადით დადების დროს. 1 წლამდე ვადით ხელშეკრულების გაფორმების დროს კი დამსაქმებელი არ არის შეზღუდული1115 ხელშეკრულების განსაზღვრული ვადით დადების შემთხვევაში კანონი დამსაქმებელს აძლევს შესაძლებლობას ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე, მხოლოდ ხელშეკრულების ვადის გასვლის მოტივით გაათავისუფლოს დასაქმებული დაკავებული თანამდებობიდან. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის N158 კონვენციაში, ასევე N166 რეკომენდაციაში, აღნიშნულია, რომ სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ დაცვის სათანადო ღონისძიებები განსაზღვრული ვადით დადებული ისეთი ხელშეკრულებების მიმართ, რომელთა მიზანიცაა შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტისას დასაქმებულთათვის კონვენციით და რეკომენდაციით მინიჭებული დაცვის გარანტიებისთვის თავის არიდება. ამიტომ მსგავსი ხელშეკრულების დადება შეუძლებელი უნდა იყოს, გარდა ისეთი შემთხვევებისა, როდესაც სამუშაოს ხასიათიდან, სხვადასხვა გარემოებებიდან, ან დასაქმებულის ინტერესებიდან გამომდინარე, შრომითი ურთიერთობა არ შეიძლება იყოს განუსაზღვრელი ვადის. 1116 ასევე, ევროკავშირის 1999/70/EC დირექტივაში აღნიშნულია, რომ განსაზღვრული ვადით ხელშეკრულებების დადება უნდა ხდებოდეს მხოლოდ ობიექტური მიზეზების არსებობის შემთხვევაში. 1117 არ არსებობს შრომითი მოვალეობის შესრულებისას დასაქმებულის ჯანმრთელობისთვის მიყენებული ზიანის ან მისი გარდაცვალების შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურების წესი. მშრომელების მიმართ ზიანის ანაზღაურებისთვის დადგენილ სტანდარტს განსაზღვრავს საწარმოო ზიანის ანაზღაურების შესახებ არსებული შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის 1964 წლის N121 კონვენცია, . რომლის შესაბამისად, ეროვნული 1982 წლის N158 კონვენცია დასაქმების შეწყვეტის შესახებ, მუხ. 4. საქართველოს შრომის კოდექსი, მუხ. 6, პუნ. 12 1116 1982 წლის N166 კონვენცია შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის შესახებ, სექცია 3(a). 1117 1999/70/EC დირექტივა, ნაწილი 7. 1114 1115 823 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კანონმდებლობა, რომელიც შეეხება საწარმოო ზიანის ანაზღაურებას, უნდა იცავდეს ყველა დასაქმებულს, ხოლო მარჩენალის გარდაცვალების შემთხვევაში - კონვენციით საქართველოში დასაქმებულს შრომითი გათვალისწინებულ ბენეფიციარებს. 1118 მოვალეობების შესრულებისას მიყენებული ზიანის ანაზღაურების თაობაზე უწევს სამოქალაქო კოდექსის მუხლებზე დაყრდნობით სასამართლოში დავა, რომელიც მიმდინარეობს შეჯიბრებითობის პრინციპზე დაყრდნობით და მტკიცების ტვირთს სრულად აკისრებს მოსარჩელეს, თუმცა ხშირ შემთხვევაში მტკიცებულებები გააჩნია მოპასუხე მხარეს, რაც ასევე პრობლემურად მიგვაჩნია. 2. შრომის უსაფრთხოება შრომის დაცვა იურიდიულად უზრუნველყოფილი, ორგანიზაციულ–ტექნიკური და სოციალური ღონისძიებების სისტემაა, რომელიც მიმართულია შრომის უსაფრთხო და პუნქტი ჯანსაღი პირობების შექმნისკენ. 1119 საქართველოს კონსტიტუციის 30–ე მუხლის მე–4 იცავს ადამიანის შრომასთან დაკავშირებულ ისეთ თავისუფლებებსა და უფლებებს, რომლებიც დასაქმებიდან გამომდინარეობენ, როგორც შრომითი ურთიერთობების კანონზომიერი შედეგი. შრომასთან დაკავშირებულ უფლებას წარმოადგენს დასაქმებული პირის უფლება იმუშაოს უსაფრთხო და ჯანსაღ გარემოში. საქართველოს კონსტიტუციის თანახმად, შრომითი უფლებების დაცვა, შრომის სამართლიანი ანაზღაურება და უსაფრთხო, ჯანსაღი პირობები განისაზღვრება ორგანული კანონით. საქართველოს შრომის კოდექსის 35–ე მუხლი ადგენს შრომის პირობების სტანდარტს და დამსაქმებელს უწესებს ვალდებულებას უზრუნველყოს დასაქმებულის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მაქსიმალურად უსაფრთხო სამუშაო გარემო, დანერგოს შრომის უსაფრთხოების უზრუნველმყოფი პრევენციული სისტემა და დროულად მიაწოდოს დასაქმებულს შრომის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რისკებისა და პრევენციის ზომების შესახებ სათანადო ინფორმაცია. საქართველოს სახალხო დამცველის ყოველწლიურ ანგარიშებში არაერთხელ აღინიშნა, რომ სახელმწიფოს მხრიდან საკანონმდებლო დონეზე მხოლოდ აღიარება, რომ დამსაქმებელმა უნდა უზრუნველყოს დასაქმებულის შრომის უსაფრთხოება, არის დეკლარაციული ხასიათის ნორმა და არ ქმნის რეალურ გარანტიებს შრომის უსაფრთხოების დასაცავად. იხ. N121 კონვენცია საწარმოო ტრავმის შემწეობის შესახებ, მუხლი 4, ნაწილი 1. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ-გვერდზე: <http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312266> 1119 შრომის სამართალი, სახელმძღვანელო, ავტორი დ. ძამუკაშვილი, თბილისი, 2009 წ., გვ. 155. 1118 824 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნული განპირობებულია იმით, რომ არ არის განსაზღვრული რა სამართლებრივი შედეგები მოყვება დამსაქმებლის მიერ აღნიშნული ვალდებულების შეუსრულებლობას, ასევე არ არსებობს აღნიშნული ვალდებულების შესრულებაზე ზედამხედველობის განმახორციელებელი სახელმწიფო ინსტიტუცია. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, 2015 წლის განმავლობაში სამუშაოს შესრულებისას დაშავებულთა რაოდენობა შეადგენს 82-ს, ხოლო გარდაცვლილთა რაოდენობა ინფორმაციით 1121, - 42-ს. 1120 იმავე სამინისტროს მიერ მოწოდებული რომელიც სახ ადგილზე დაშავდა და გარდაიცვალა 123 ადამიანი. 1122 აქედან, 5 ქალია. სისხლის სამართლის დანაშაულისათვის გამოძიება დაიწყო სულ 108 შემთხვევაში (სისხლის სამართლის კოდექსის 240–ე მუხლის 1123 პირველი და მეორე ნაწილებით, 2401 მუხლის 1124 პირველი და მეორე ნაწილებით, 170–ე მუხლის 1125 პირველი პირველი ნაწილით აქედან, სისხლის და მეორე ნაწილებით, 276–ე მუხლის 1126 და 115–ე მუხლით 1127 გათვალისწინებული დანაშაულებისათვის). სამართლის საქმეზე გამოძიება შეწყდა 42 შემთხვევაში. სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 16 შემთხვევაში, რომელთაგანაც საქმე სასამართლოში წარიმართა 10 შემთხვევაში. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის მიერ დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად, სახელმწიფოს გააჩნია პოზიტიური ვალდებულება შექმნას ქმედითი ინსტრუმენტი, რომელიც სამუშაო ადგილებზე ფატალური შემთხვევების პრევენციისკენ იქნება მიმართული. სამწუხაროდ, დღესდღეობით მსგავს შემთხვევებზე რეაგირების ერთადერთი საშუალება სისხლის სამართლის წესით საქმის გამოძიებაა. რასაკვირველია, მხოლოდ გამოძიების დაწყება დამსაქმებლებისთვის არ წარმოადგენს მკაცრ გაფრთხილებას – მაქსიმალურად მკაცრად და პასუხისმგებლობით მოეკიდონ უსაფრთხოების წესების დაცვას. ამ საკითხთან დაკავშირებით, საჭიროა შეიქმნას შრომის უსაფრთხოების წესების დაცვაზე ზედამხედველობის განმახორციელებელი სახელმწიფო ორგანო - შრომის ინსპექცია და აღნიშნული წესების დარღვევისთვის განისაზღვროს შესაბამისი სანქციები. 1120 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2016 წლის 2 თებერვლის წერილი N255708, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილი #617142; 11.03.16 წ. 1122 მოწოდებულ ცხრილში ერთი ადამიანი აღრიცხულია ერთდროულად, როგორც დაშავებული და როგორც გარდაცვლილი. 1123 სამთო, სამშენებლო ან სხვა სამუშაოს წარმოებისას უსაფრთხოების წესის დარღვევა. 1121 1124 ელექტრო ან თბოენერგიის, გაზის, ნავთობის ან ნავთობპროდუქტების ობიექტზე უსაფრთხოების წესების დარღვევა. 1125 შრომის დაცვის წესის დარღვევა. 1126 ტრანსპორტის მოძრაობის უსაფრთხოების ან ექსპლუატაციის წესის დარღვევა. 1127 თვითმკვლელობამდე მიყვანა. 825 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მინდა აღვნიშნო 2014-2015 წლებისთვის საქარ ცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული სახელმწიფოს ვალდებულებაც, რომლის თანახმად, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს უნდა განეხორციელებინა „შრომითი უსაფრთხოებისა და ჰიგიენის შესახებ“ კანონის პროექტის ინიცირება. სამწუხაროა, რომ მოცემული კანონპროექტი დღემდე არ არის ინიცირებული და სამინისტროს განმარტებით, მასზე მიმდინარეობს მუშაობა 1128 მიუხედავად 2015 წელს მომხდარი არაერთი ტრაგიკული შემთხვევისა, რომლებიც, შესაძლოა, სწორედ შრომის უსაფრთხოების წესების დარღვევით იყო გამოწვეული, მოცემულ საკითხზე სახელმწიფოს მხრიდან მსგავსი ინერტული დამოკიდებულება (საქართველოს რომ სახალხო დამცველის აპარატისთვის ჯერ კიდევ 2013 წელს იყო ცნობილი1129, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო მუშაობდა „ შრომითი შესახებ“ ჰიგიენის უსაფრთხოებისა კანონის და პროექტზე) ცხადჰყოფს, რომ ხელისუფლება, დღემდე, სათანადოდ ვერ აცნობიერებს შრომის უსაფრთხოების დაცვასთან დაკავშირებით, საქართველოს კონსტიტუციით ნაკისრი პოზიტიური ვალდებულების შესრულების სასიცოცხლო მნიშვნელობას. 2.1. მეშახტეების შრომითი უფლებების დარღვევა ტყიბულში 2016 წლის 15 თებერვალს ტყიბულის მინდელისა და ძიძიგურის სახელობის შახტებში დასაქმებული მუშები გაიფიცნენ. გაფიცულთა მოთხოვნას ხელფასის მომატება და სამუშაო პირობების გაუმჯობესება წარმოადგენდა. დასაქმებულებმა გაფიცვამდე რამდენიმე ხნით ადრე მოთხოვნა წერილობითი ფორმით წარუდგინეს „საქნახშირი ჯი-აი-ჯი ჯგუფის“ ადმინისტრაციას. მოთხოვნას დამსაქმებლის მხრიდან არ მოჰყოლია რეაგირება, მათ შორის, არც მცდელობა აღნიშნული საკითხები ურთიერთშეთანხმებითა და მოლაპარაკებების გზით გადაწყვეტილიყო, რასაც ჯერ დასაქმებულთა ნაწილის, ხოლო მოგვიანებით, სრული გაფიცვა მოჰყვა. დასაქმებულების ძირითად მოთხოვნა – ხელფასის 40%-ით მატება განპირობებული იყო 1ლი იანვრიდან საქართველოს მაღალმთიანი რეგიონების შესახებ კანონის ამოქმედებით, რომლითაც ტყიბულის მუნიციპალიტეტს მოეხსნა მაღალმთიანი ზონის სტატუსი და აღნიშნულმა მეშახტეებისთვის საგადასახადო შეღავათების გაუქმება გამოიწვია, შედეგად, დასაქმებულთა შემოსავალი შემცირდა და მათი რთული სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობა კიდევ უფრო გაუარესდა. 1128 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, წერილი #01/5292 (25.01.2016) 1129 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, წერილები: #01/73357 (09.08.2013), 01/83107 (16.09.2013), #01/96050 (25.10.2013). 826 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დასაქმებულები, გარდა ღირსეული ანაზღაურებისა, ასევე, ითხოვდნენ ადეკვატურ შრომით პირობებს, რადგან მათი სამუშაო გარემო სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის მომეტებული საფრთხის შემცველია. დამსაქმებლის მიერ სრულიად უგულვებელყოფილია მათი შრომითი უფლებები, რაც გამოიხატება: ზეგანაკვეთური და ცვლის სამუშაოების მიზერულ ანაზღაურებაში; არასათანადო ეკიპირებაში; გაუმართავი და მოძველებული ტექნიკის არსებობაში დასაქმებულებს ან უწევთ რიგ შემთხვევაში, ტექნიკის ნაცვლად საერთოდ არარსებობაში, სამუშაოების რის ხელით გამოც, შესრულება; ანაზღაურებადი შვებულების გამოყენების წესის და საწარმოო ტრავმების სრულად ანაზღაურების წესის დარღვევაში და ა.შ. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ რიგი მაღალი თანამდებობის პირები აღნიშნული საკითხების გადაწყვეტის პრობლემას მხოლოდ შრომითი ურთიერთობისას, ორ კერძო სუბიექტს შორის წარმოქმნილ დავად მიიჩნევდნენ, რის გამოც ტყიბულის მინდელისა და ძიძიგურის სახელობის შახტებში დასაქმებული, გაფიცული მუშები დამსაქმებელთან პირისპირ სრულიად მარტო აღმოჩდნენ. მოთხოვნების მიუხედავად, საწარმოს შესაბამისი პასუხისმგებელი პირები არ ხვდებოდნენ დასაქმებულებს, მათი მოთხოვნების განხილვის მიზნით, რამაც მეშახტეთა პროტესტი კრიზისში შეიყვანა. მიმდინარე პროცესზე ეფექტურად არ რეაგირებდა სახელმწიფო. ისევე როგორც საწარმო, უგულებელყოფდა პროცესის სოციალურ მნიშვნელობას. სახელმწიფოც მიმდინარე დავა არ შეიძლება მივიჩნიოთ მხოლოდ დასაქმებულსა და დამსაქმებელს შორის არსებულ ლოკალურ საკითხად. მეშახტეების პროტესტი სოციალური პოლიტიკის გადახედვასა და სახელმწიფოს მხრიდან შრომითი უფლებებისა და შრომის უსაფრთხოების გაუმჯობესების კუთხით კონკრეტული ნაბიჯების გადადგმას მოითხოვს. შრომის პირობების გაუმჯობესება და შრომის უსაფრთხოების მაღალი სტანდარტის დადგენა სწორედ სახელმწიფოს ვალდებულებაა. კიდევ ერთხელ უნდა აღვნიშნო, რომ მოქმედ კანონმდებლობაში, კერძოდ, შრომის კოდექსში მხოლოდ ერთი მუხლის არსებობა (მუხლი 35) ვერ უზრუნველყოფს შრომის უსაფრთხოების მოწესრიგების კუთხით ეფექტიანი ღონისძიებების გატარებას, ხოლო სხვა რეგულაცია მოქმედ კანონმდებლობაში არ არსებობს. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია დასაქმებულთა პირობებზე ზედამხედველობის მექანიზმის – შრომის ინსპექციის შემოღება, რომელიც მსგავსი შემთხვევების აღმოფხვრის საშუალებას მოგვცემს. 3. შრომის პირობების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამის მუშაობა 827 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დასაქმებულთა შრომის პირობების გაუმჯობესება და შრომითი უფლებების დაცვა საქართველოს სახალხო დამცველის საქმიანობის ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულებაა. აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის 5 თებერვლის საქართველოს მთავრობის N38 დადგენილებით დამტკიცდა შრომის პირობების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამა, რომლის მიზანია: დაეხმაროს დამსაქმებელს, შექმნას უსაფრთხო და ჯანსაღი გარემო და განსაზღვროს შრომის უსაფრთხოების დაცვის ინსტიტუციონალური რეფორმის საჭიროება. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2015 წლის 18 მაისის N01-164/ ო ბრძანებით დამტკიცდა „მონიტორინგის განმახორციელებელი პირების (მონიტორების) საკვალიფიკაციო მოთხოვნები, შერჩევის წესი“ და „მონიტორინგის ჩატარების წესისა და მონიტორინგის განხორციელების პროცესში გამოსაყენებელი კითხვარი“. საქართველოს სახალხო დამცველის ინფორმაციით, 2015 წელს „შრომის პირობების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამაში“ მონაწილეობა მიიღო 77 დამსაქმებელმა. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინიტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, მონიტორინგის პროცესში გამოვლინდა, რომ ელექტრ უსაფრთხოების წესები არ იყო დაცული საწარმოთა დაახლოებით 66%, სახანძრო -კოლექტიური 33%. ასევე, დაცვის სისტ უსაფრთხოების წესები - 61%, საყურადღებოა, რომ ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების წესების დარღვევას ადგილი ჰქონდა , დაახლოებით, 34%. ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით, შრომის პირობების მონიტორინგის განმახორციელებელი პირების (მონიტორების) მიერ შემუშავდა და გაიცა რეკომენდაციები. სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, 1130 „ მიმდინარე ეტ თანხმობით, განმეორებითი მონიტორინგი, გაცემული რეკომენდაციების შესრულების შემოწმების მიზნით, ჩატარებულია 59 კომპანიაში. მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, რომ რეკომენდაციები სრულად იქნა გათვალისწინებული 16 შემთხვევაში, ნაწილობრივ – 28 შემთხვევაში, ხოლო 15–მა კომპანიამ აღნიშნული რეკომენდაციები არ გაითვალისწინა.“ უნდა აღინიშნოს, რომ შრომის პირობების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამის განხორციელებისთვის აუცილებელია პროგრამაში შესახებ, ჩართვის რაც დამსაქმებლის ერთის მხრივ წერილობითი თანხმობა ამ არაეფექტურია, ვინაიდან, თუ დამსაქმებელი არ გამოხატავს ნებას შრომის პირობების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილეობის მიღებაზე, მონიტორინგის განმახორციელებელ ორგანოს არ აქვს არანაირი სამართლებრივი ბერკეტი, ჩაატაროს 1130 მონიტორინგი და შეისწავლოს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი #01/16417; 01.03.2016წ. 828 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საწარმოში/დაწესებულებაში არსებული მდგომარეობა - დასაქმებულის შრომის პირობების, შრომის უსაფრთხოების ნორმებისა და იძულებითი შრომის პრევენციის მიზნით. ასევე, აღსანიშნავია, რომ დღეს არსებული უფლებამოსილების ფარგლებში, შრომის პირობების მონიტორინგის განმახორციელებელი ორგანო არ გვევლინება ეფექტური და აღსრულებადი მექანიზმით აღჭურვილ ორგანოდ, ვინაიდან, ის შემოიფარგლება მხოლოდ რეკომენდაციების გაცემით, რომელიც არ არის სავალდებულო შესასრულებლად. მონიტორინგის ჯგუფის მიერ სხვა საწარმოებთან/დაწესებულებებთან ერთად შემოწმდა: 1. მეტროსადგური „სამედიცინო უნივერსიტეტი“, სადაც გამოვლინდა შრომის უსაფრთხოებასა და ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებული დარღვევები, კერძოდ: სახანძრო უსაფრთხოების წესები არ შეესაბამება საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ სტანდარტებს; დაუცველია ელექტრო უსაფრთხოების წესები; დასაქმებულები ნაწილობრივ არიან აღჭურვილნი სამუშაო სპეციფიკიდან გამომდინარე შესაბამისი ინდივიდუალური დაცვის საშუალებებით; სანიტარული კვანძები და წყალმომარაგების სისტემა საჭიროებს სარემონტო სამუშაოებს, სანიტარული წერტილები არ აკმაყოფილებს ჰიგიენურ სტანდარტებს. 2. შპს „ჯორჯიან მანგანეზის“ ჭიათურის სამთო გამამდიდრებელი კომბინატის სტალინის მაღარო, სადაც გამოვლინდა ტექნიკური ხარვეზები და პროფესიული დაავადებების გამომწვევი რისკფაქტორები: მომუშავეებს არ გააჩნიათ ხელთათმანები, რესპირატორები და სარგებლობენ დაზიანებული (დახეული) აღჭურვილობით, რითაც ირღვევა საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს შრომის კოდექსის“ 35-ე მუხლის მოთხოვნა; არ არსებობს პირველადი დახმარების სამედიცინო ყუთები; არ არის განათებული სამუშაო ადგილები ნათურების გამოსაყენებელი დაავადებების სიტუაციები, სიმცირის გამო; განათების ხაზის საიზოლაციოდ მასალა უხარისხოა. კომბინატში არსებული პროფესიული გამომწვევი დაძაბული რისკფაქტორებია: სამუშაო რეჟიმი; მძიმე სტრესი, და მოულოდნელი გადაღლა; მანგანუმის შენაერთების ორგანიზმზე ზემოქმედება; სამუშაო ზონის ჰაერში გამოყოფილი მტვერი, რაც განაპირობებს სხვადასხვა პროფესიული დაავადებების თანაარსებობას.შპს „ჯორჯიან მანგანეზის ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანა“, სადაც დაფიქსირდა შემდეგი რისკფაქტორები: კოლექტიური დაცვის სავენტილაციო საშუალებების არარსებობა, რის შედეგადაც სამუშაო ზონაში გროვდება საწარმოო მტვერი; საამქროებში ფიზიოლოგიური შეგრძნებით მომატებული ხმაურის დონე; სიმაღლიდან ვარდნა - საწარმოო ტრამვა, უბედური შემთხვევა; მოუწესრიგებელი ელექტროგაყვანილობა; სახანძრო უსაფრთხოების 829 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წესების დარღვევა; მშენებლობის უსაფრთხოების წესების დარღვევა; ფეთქებადი/წვადი/აალებადი/ მასალების შემცველი ავზების შენახვის წესების დარღვევა; ამწე მოწყობილობებთან არასათანადო მოპყრობა; სურსათის უვნებლობის წესების დარღვევა; მატარებლის შემადგენლობის დაგორების საწინააღმდეგო სისტემის უქონლობა; მოუწესრიგებელი ერგონომიკა და სამუშაო სივრცე. მნიშვნელოვანია, აღინიშნოს, რომ შრომის პირობების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამის განხორციელებისას მონიტორინგის ჯგუფს ჰქონდა დამსაქმებლის წერილობითი თანხმობა მონიტორინგის ჩატარებისთვის, თუმცა მიუხედავად დამსაქმებლის ინფორმირებულობისა, მონიტორინგის დროს გამოიკვეთა საყურადღებო და მნიშვნელოვანი დარღვევები, როგორც დასაქმებულის შრომის უსაფრთხოებასთან, ასევე მისი ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებით. ასევე საყურადღებოა, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ინფორმაცია იმ შემთხვევებზე, რომლებსაც სამუშაო ადგილზე დასაქმებულთა დასახიჩრება - გარდაცვალება მოჰყვა. როგორც ზემოთაც არის აღნიშნული, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით 2015 წლის განმავლობაში სამუშაოს შესრულებისას დაშავებულთა რაოდენობა შეადგენს 82-ს, ხოლო გარდაცვლილთა რაოდენობა - 42-ს. 1131 ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, კანონით შეიქმნას შრომის ინსპექცია, რომელიც ზედამხედველობასა საწარმოებში/დაწესებულებებში დასაქმებულთა და კონტროლს შრომის გაუწევს უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის, ასევე შრომითი უფლებების დაცვას და შემოწმების შედეგად გამოვლენილ ნაკლოვანებათა აღმოსაფხვრელად მიიღებს შესასრულებლად სავალდებულო გადაწყვეტილებებს. გარდა ზემოაღნიშნულისა, უნდა განისაზღვროს შესაბამისი სანქციები შრომის უსაფრთხოების წესებისა და დასაქმებულთა შრომითი უფლებების დარღვევისთვის. 4. შრომითი უფლებების დაცვა საჯარო სამსახურში 2015 წლის განმავლ გათავისუფლების, ასევე საჯარო სამსახურში ჩატარებული კონკურსებისა და ატესტაციების კანონიერებისა და მოხელეთა შრომის უფლებების ხელყოფის თაობაზე შემოსულ განცხადებათა შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ რიგ შემთხვევებში ჩატარებული კონკურსები და ატესტაციები ატარებს ფორმალურ ხასიათს, ასევე კვლავ პრობლემად რჩება 1131 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2016 წლის 2 თებერვლის წერილი N255708, 830 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოხელეთა დაკავებული თანამდებობებიდან უკანონო და დაუსაბუთებელი გათავისუფლების საკითხი. უნდა აღინიშნოს, რომ მოქმედი კანონმდებლობით, საქართველოს ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის თანახმად, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში სტრუქტურული ერთეულების ხელმძღვანელთა თანამდებობაზე დანიშვნა ხორციელდება გამგებლის/მერის მიერ კონკურსის გარეშე, ასევე, მათი დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლებისას არ ხდება მიღებული გადაწყვეტილებების სათანადო დასაბუთება, აპელირება ხდება მხოლოდ გამგებლის/მერის უფლებამოსილებაზე. ამდენად, სტრუქტურული ერთეულის ხელმძღვანელის თანამდებობა არ არის ყველასთვის თანაბრად ხელმისაწვდომი, ვინაიდან აღნიშნული საკითხის გადაწყვეტა ხდება გამგებლის/მერის მიერ ერთპიროვნულად, კონკურსის ჩატარების გარეშე. ასევე თანამშრომლებს, რომლებსაც ჰქონდათ აღნიშნულ თანამდებობაზე განუსაზღვრელი ვადით დასაქმების ლეგიტიმური მოლოდინი, დაუსაბუთებლად ათავისუფლებენ დაკავებული თანამდებობებიდან, რაც ლახავს მათ კონსტიტუციით გარანტირებულ უფლებას. დადებითად უნდა შეფასდეს საქართველოს ორგანულ კანონში ,,ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი“ 2015 წლის ოქტომბრის ბოლოს განხორციელებული ცვლილებები, რომლის საფუძველზეც დადგინდა, რომ გამგეობის/მერიის სტრუქტურული ერთეულის ხელმძღვანელს თანამდებობაზე ნიშნავს და თანამდებობიდან ათავისუფლებს გამგებელი/მერი „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი წესით, თუმცა ვინაიდან ხსენებული ცვლილებები ამოქმედდება 2017 წლის 1 იანვრიდან, 2016 წელს აღნიშნული საკითხი კვლავ პრობლემურად რჩება. 4.1.მოხელეთა გათავისუფლება დაკავებული თანამდებობებიდან და ჩატარებული კონკურსების ფორმალური ხასიათი განცხადებათა შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ მოხელეთა საჯარო სამსახურიდან გათავისუფლების თაობაზე მიღებული გადაწყვეტილებები ხშირ შემთხვევაში არის დაუსაბუთებელი, მიღებულია საქმის გარემოებათა შესწავლის გარეშე და ხელყოფს დასაქმებულის უფლებებს. იკვეთება შემთხვევები, როდესაც საჯარო სამსახურში ატესტაციისა და კონკურსის ჩატარება ხდება კანონმდებლობის მოთხოვნათა დარღვევით და ხშირ შემთხვევაში შეუძლებელია იმის გარკვევა თუ, კონკრეტულად, რა გახდა საკონკურსოსაატესტაციო კომისიის მიერ გადაწყვეტილების მიღების საფუძველი. მაგალითისთვის შეგვიძლია აღვნიშნოთ ხაშურის მუნიციპალიტეტიდან ატესტაციის საფუძველზე გათავისუფლებული მ.ბ.-ს საქმე, რომლის შესწავლისას გამოიკვეთა, რომ მოხელემ ატესტაციის პირველი - ტესტირების ეტაპი წარმატებით გაიარა, თუმცა 831 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გასაუბრების შემდეგ კომისიამ იგი ერთხმად მიიჩნია დაკავებული თანამდებობისთვის შეუსაბამოდ. აღსანიშნავია, რომ კომისიის გადაწყვეტილება და მის მიერ შევსებული საატესტაციო ფურცელი არ შეიცავს არანაირ დასაბუთებას, კონკრეტულად რის საფუძველზე და რა კრიტერიუმებზე დაყრდნობით იქნა მიჩნეული მოხელე დაკავებული თანამდებობისთვის მოწოდებული შეუსაბამოდ. გასაუბრების ასევე, ოქმები, ჩვენი მოთხოვნის რომლებშიც ასახული მიუხედავად ვერ იქნა იქნებოდა გასაუბრების მიმდინარეობა, დასმული კითხვებისა და გაცემული პასუხების შინაარსი, და რადგან გასაუბრების პროცესის ანალიზის შესაძლებლობა გამოირიცხა, გაჩნდა საფუძვლიანი ეჭვი ჩატარებული ატესტაციის ფორმალური ხასიათის თაობაზე. 2015 წლის განმავლ დისციპლინური გადაცდომის საფუძველზე, ასევე რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიიდან პროფესიული უნარ-ჩვევების დაკავებულ თანამდებობასთან შეუსაბამობის გამო მოხელეთა გათავისუფლების შემთხვევები. ამ ფაქტების გაანალიზებისას გამოიკვეთა ის, რომ გათავისუფლებაზე უფლებამოსილი პირების მხრიდან, არსებითი მნიშვნელობის მქონე გარემოებებისა და ფაქტობრივი წინამძღვრების დოკუმენტაციაში ასახვის გარეშე იქნა მიღებული გამოკვლევისა და მათი შესაბამის დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილებები, საჯარო მოხელეთა დაკავებული თანამდებობებიდან გათავისუფლების შესახებ, რამაც ხელყო საჯარო მოხელეთა კანონით დაცული უფლებები. საანგარიშო პერიოდში გამოიკვეთა საჯარო სამსახურში ჩატარებულ კონკურსებთან დაკავშირებული ხარვეზები. კერძოდ, მიმდინარე წელს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შემოვიდა არაერთი განცხადება, რომელიც ეხებოდა ქალაქ რუსთავის მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის მოხელეთა ვაკანტური თანამდებობების დასაკავებლად ჩატარებული კონკურსის კანონიერებას. განმცხადებლები აღნიშნავდნენ, რომ მათ კონკურსის პირველი ეტაპი - ტესტირება გადალახეს მაღალი ქულებით, თუმცა გასაუბრების შემდეგ არ მომხდარა მათი შერჩევა. რუსთავის მუნიციპალიტეტიდან გამოთხოვილი დოკუმენტაციის შესწავლისას გამოიკვეთა, რომ არასრული სახით არის შედგენილი გასაუბრების ოქმები, რომლებიც არ ასახავენ სრულად გასაუბრებაზე დასმული შეკითხვებისა და მათზე გაცემული პასუხების შინაარსს. აღსანიშნავია ისიც, რომ რუსთავის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს N43 დადგენილებით 1132 იმპერატიულად არის დადგენილი, რომ „კომისიის წევრები ვალდებულნი არიან გასაუბრების შედეგების შესაფასებლად გამოიყენონ დანართ N1-ში მოცემული შეფასების სქემა“, თუმცა ჩვენი მოთხოვნის მიუხედავად არ მომხდარა ზემოაღნიშნული დოკუმენტების 1132 რუსთავის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2014 წლის 7 ნოემბრის დადგენილება „ქ. რუსთავის მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის მოხელეთა კონკურსისა და ატესტაციის ჩატარების და საკონკურსო-საატესტაციო კომისიის საქმიანობის წესის დამტკიცების თაობაზე“, მუხლი17, პუნქტი 4. 832 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოწოდება, უფრო მეტიც, რუსთავის მუნიციპალიტეტის საპასუხო წერილში განგვემარტა, რომ „შეფასების ფორმები წარმოადგენს სამუშაო ხასიათის დოკუმენტს და აღნიშნულ ფორმებს კომისიის თითოეული წევრი კანდიდატზე ავსებს ცალ-ცალკე და მხოლოდ გადაწყვეტილების მიღების მომენტში აქვს მას მნიშვნელობა კონკრეტული კომისიის წევრისთვის და ვინაიდან საკონკურსო-საატესტაციო კომისია არის კოლეგიური ორგანო, საბოლოო გადაწყვეტილებას იღებს შემაჯამებელი ოქმის სახით“. 1133 აღსანიშნავია, რომ კომისიის მიერ გასაუბრებამდე დამტკიცდა წინასწარ შემუშავებული ზოგადი კითხვები ყველა კანდიდატისთვის 1134, თუმცა საქმი დადგინდა, რომ მოხდა გასაუბრების ეტაპზე აღნიშნული კითხვარის გამოყენება. მსგავსი მიდგომა წინააღმდეგობაში მოდის კონკურსის პრინციპებთან და კანონმდებლობის მოთხოვნებთან. კერძოდ საჯარო სამსახურის შესახებ კანონის თანახმად ,,კანდიდატის შეფასება უნდა ემყარებოდეს კანდიდატის სამუშაო გამოცდილების, მის მიერ შესრულებული სამუშაოს ხარისხის და მისი პროფესიული ცოდნის ვაკანტური თანამდებობისათვის დადგენილ სამუშაო აღწერილობასთან, სპეციალურ და დამატებით მოთხოვნებთან და კვალიფიკაციასთან შესაბამისობის დადგენას“, ხოლო საკონკურსო სხდომის ოქმში უნდა აისახოს „საკონკურსო კომისიის მიერ კანდიდატის შეფასების დასაბუთებული შედეგი“. 1135 მაშინ როცა გასაუბრების პროცესში კომისია ამოწმებს პირის პროფესიულ დონესა და კვალიფიკაციას დადგენილ თემატიკასა და სამსახურებრივ მოვალეობასთან დაკავშირებულ საკითხებში და გამოსცემს შესაბამის ინდივიდუალურ-ადმინისტრაციულ სამართლებრივ აქტს, აუცილებლია დასაბუთება, რის საფუძველზე და რა კრიტერიუმებზე დაყრდნობით იქნა მიღებული აღნიშნული გადაწყვეტილება. კომისიის მიერ მსგავსი შინაარსის გადაწყვეტილებების მიღება იძლევა დასაბუთებული ვარაუდის საფუძველს, რომ ჩატარებული კონკურსები ატარებენ ფორმალურ ხასიათს. ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულებას წარმოადგენს გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ–სამართლებრივი აქტის წერილობით დასაბუთებაში მიუთითოს ყველა ის ფაქტობრივი გარემოება, რომელსაც არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა ადმინისტრაციულ– სამართლებრივი აქტის გამოცემისას. 1136 ზემოაღნიშნულ შემთხვევებში იკვეთება, რომ როგორც სახელმწიფო, ისე ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები არ ასრულებენ კანონით დაკისრებული ვალდებულებებს და მათ მიერ მიღებული დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილებით ხდება მოქალაქეთა უფლებების ხელყოფა. 4.2. ზეგანაკვეთური სამუშაოს ანაზღაურებასთან დაკავშირებული პრობლემები 1133 რუსთავის მუნიციპალიტეტის 2015 წლის 14 აგვისტოს წერილი N02/5735 რუსთავის მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის მოხელეთა საკონკურსოსაატესტაციო კომისიის 2014 წლის 26 ნოემბრის სხდომის ოქმი N1. 1135 იხ: „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 41, პუნქტი 2 და 5 1136 საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი, მუხ.53, ნაწ. 4. 1134 833 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საჯარო სამსახურის შესახებ კანონი ადგენს, რომ მოხელეებსა და დამხმარე მოსამსახურეებზე შრომის კანონმდებლობა ვრცელდება ამ კანონის თავისებურებათა გათვალისწინებით. 1137 ზეგანაკვეთური სამუშაო ანაზღაურების საკითხი რეგულირდება საქართველოს შრომის კოდექსით, რომლითაც დადგენილია, რომ ,,ზეგანაკვეთური სამუშაო ანაზღაურდება ხელფასის გაზრდილი ოდენობით“, მხარეები შეიძლება შეთანხმდნენ დასაქმებულისთვის დამატებითი დასვენების დროის მიცემაზე 1138. სახალხო დამ განცხადების შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა საჯარო სამსახურში ზეგანაკვეთური სამუშაოს ანაზღაურების პრობლემა. კერძოდ, სახალხო დამცველს მიმართა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N8 დაწესებულების თანამშრომელმა (საექიმო-სამედიცინო პუნქტის ექიმმა) ს.კ.-მ, რომელიც აღნიშნავდა, რომ მას უწევდა ცვლაში მუშაობა, თუმცა კანონით გათვალისწინებული წესით არ ხდებოდა მის მიერ ზეგანაკვეთურად ნამუშევარი საათების, მათ შორის, უქმე დღეებში შესრულებული სამუშაოს ანაზღაურება. ჩვენს მიერ მოთხოვნილ იქნა ინფორმაცია განმცხადებლის მიერ ზეგანაკვეთურად შესრულებული სამუშაოს ხანგრძლივობისა და აღნიშნული სამუშაოს შესრულების გამო მისთვის გაცემული ანაზღაურების თაობაზე. სამინისტროდან მოსული პასუხის თანახმად „ს.კ.-ს სამუშაო გრაფიკთან დაკავშირებით საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო აღრიცხვას არ აწარმოებს“. 1139 აღნიშნული პასუხის მიღების შემდეგ განმეორებით მივმართეთ სამინისტროს და მოვითხოვეთ ინფორმაცია სამინისტროს სისტემაში, ცვლებში მომუშავე თანამშრომელთა რაოდენობის, მათთვის ზეგანაკვეთური სამუშაო საათების ანაზღაურების, ასევე მათ მიერ უქმე დღეებში შესრულებული სამუშაოს აღრიცხვისა და ნამუშევარი დროის ანაზღაურების ან მათთვის დამატებითი დასვენების დროის მიცემის თაობაზე. ხსენებულ წერილზე გაცემული პასუხის თანახმად ,,საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს სისტემის მოსამსახურეს ზეგანაკვეთური მუშაობისა და განსაკუთრებით საპასუხისმგებლო ფუნქციური დატვირთვის გათვალისწინებით, ყოველწლიური შრომის ანაზღაურების ფონდში წარმოქმნილი ეკონომიის ფარგლებში, დადგენილი წესით, საფინანსო წლის განმავლობაში შეიძლება მიეცეს დანამატი.“ 1140 აღნიშნული პასუხიდან იკვეთება, რომ საერთოდ არ აღირიცხება თანამშრომელთა მიერ ზეგანაკვეთურად შესრულებული სამუშაოს ხანგრძლივობა, შესაბამისად არ ხდება ამ ნამუშევარი საათების ანაზღაურება, მხოლოდ ცალკეულ შემთხვევებში, სამინისტროს ნებასა და დისკრეციაზე არის დამოკიდებული, მოხდება თუ არა პირისთვის ზეგანაკვეთურად შესრულებული სამუშაოსთვის დანამატის მიცემა. ხსენებული საქმიდან იკვეთება საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროში არსებული სისტემური პრობლემა, 1137 საქართველოს კანონი საჯარო სამსახურის შესახებ, მუხლი 14, პუნქტი 1. საქართველოს შრომის კოდექსი, მუხ. 17, ნაწ. 4 და 5. 1139 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს 2015 წლის 7 აგვისტოს წერილი #MCLA 61500646955. 1140 საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს 2015 წლის 24 ნოემბრის წერილი #MOC 51501031236. 1138 834 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კერძოდ კანონმდებლობით იმპერატიულად დადგენილი ზეგანაკვეთური სამუშაოს ანაზღაურების ვალდებულების შეუსრულებლობა, რითაც უხეშად ილახება სამინისტროს სისტემაში დასაქმებული არაერთი ადამიანის უფლება. 5. საჯარო სამსახურში თანამდებობაზე უკონკურსოდ დანიშვნა 1141 განსაზღვრავს საჯარო –ე მუხლი სამსახურის შესახებ“ საქართველ „ თანამდებობაზე უკონკურსოდ დასანიშნ პირთა წრეს, მათ შორისაა საქართველოს პრეზიდენტის, საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის, საქართველოს პრემიერ– მინისტრის მიერ თანამდებობაზე დასანიშნი და ასარჩევი მოხელეები. აღნიშნული თანამდებობის პირების მიერ დასანიშნი მოხელეების პირთა წრე მოცემულია სხვადასხვა კანონქვემდებარე აქტებში. კერძოდ: „საქართველოს პრეზიდენტის ადმინისტრაციის შესახებ“, საქართველოს პრეზიდენტის 2013 წლის 19 დეკემბრის N963 ბრძანებულებით, საქართველოს ბობიდან ათავისუფლებს პრეზიდენტი თანამდებო „ ადმინისტრაციის სტრუქტურული ერთეულების ხელმძღვანელებსა და მათ მოადგილეებს, ასევე ადმინისტრაციის საშტატო ნუსხით გათვალისწინებულ მოსამსახურეებს.“ 1142 ასევე, „საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 19 ნოემბრის N626 დადგენილების მიხედვით, 1143 „ საქართველოსთანამდებობაზე –მინისტრი პრემიერ ნიშნავს და თანამდებობიდან ათავისუფლებს საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის სტრუქტურული ერთეულების ხელმძღვანელებსა და მათ მოადგილეებს, ასევე, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის საშტატო ნუსხით გათვალისწინებულ მოსამსახურეებს“. საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 107–ე მუხლის თანახმად, „პარლამენტის თავმჯდომარე თანამდებობაზე ნიშნავს და თანამდებობიდან ათავისუფლებს პარლამენტის აპარატის უფროსს, აპარატის უფროსის მოადგილეს (ასეთის არსებობის შემთხვევაში), პარლამენტის აპარატის შემადგენლობაში შემავალი დეპარტამენტისა და სამსახურის ხელმძღვანელებს“. 1141 1997 წლის 31 ოქტომბრის კანონი მსგავს ჩანაწერს ითვალისწინებდა საქართველოს პრეზიდენტის და პარლამენტის მიერ თანამდებობაზე დასანიშნი ან ასარჩევი მოხელეების ნაწილში, ხოლო ამ პირთა წრე გაფართოვდა 14.04.2006. N2884 ცვლილებით. 1142 „საქართველოს პრეზიდენტის ადმინისტრაციის შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2013 წლის 19 დეკემბრის N963 ბრძანებულების მე–3 მუხლის მე–3 პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტი. 1143 „საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 19 ნოემბრის N626 დადგენილების მე–4 მუხლის, მე–3 პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტი. 835 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციებში და საქართველოს პარლამენტის აპარატში მთელი რიგი მოსამსახურეები ინიშნებიან საჯარო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული კონკურსის გარეშე, გამჭირვალე პროცედურების გვერდის ავლით. „ 1144 რომელიც საჯარო სამსახურის შესახე ძალაში შედის 2017 წლის პირველი იანვრიდან, განსაზღვრულია საჯარო სამსახურში პირის კონკურსის გარეშე მიღების საფუძველი – ადმინისტრაციული ხელშეკრულება. კერძოდ, ადმინისტრაციული ხელშეკრულებით საჯარო სამსახურში უკონკურსოდ მიიღებიან სახელმწიფო–პოლიტიკური თანამდებობის პირის თანაშემწე, მრჩეველი და უშუალო აპარატის/სამდივნოს/ბიუროს თანამშრომელი. შესაბამისად, შეიძლება ითქვას, რომ კანონის ახალი რედაქცია ავიწროებს საჯარო სამსახურში უკონკურსოდ მიმღებ პირთა წრეს, რაც უზრუნველყოფს საჯარო უწყებაში პირის დასაქმებისას თვითნებური გადაწყვეტილების მიღების რისკის შემცირებას. თუმცა, ვინაიდან ხსენებული ცვლილებები ამოქმედდება 2017 წლის 1 იანვრიდან, 2016 წელს აღნიშნული საკითხი კვლავ პრობლემად რჩება. 6. არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირებში დასაქმების წესის არარსებობა და გაუმჭვირვალე ხასიათი ადგილობრივი თვითმმართველი ორგანოების მიერ დაფუძნებულ არასამეწარმეო არაკომერციულ ( სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის ფარგლებში. გამომდინარე იქედან, რომ ადგილობრივი თვითმმართველი ორგანოების მიერ დაფუძნებული არასამეწარმეო არაკომერციულ ( ერთეულის ბიუჯეტის სახსრებით და იმყოფება შესაბამისი ბიუჯეტის დაფინანსებაზე, ისინი საბიუჯეტო ორგანიზაციებს წარმოადგენენ. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, დასაქმების პროცესი აღნიშნულ იურიდიულ პირებში იყოს გამჭვირვალე და რეგულირდებოდეს კონკურსის წესით. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა სხვადასხვა ადგილობრივი თვითმმართველობებიდან – თბილისის მუნიციპალიტეტის, ქუთაისის მუნიციპალიტეტისა 1144 „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი 2015 წელი 27 ოქტომბერი, N4346-Iს, მუხლი 78. 836 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერიიდან გამოითხოვა ინფორმაცია 1145 მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე თვითმმართველობების მიერ დაფუძნებული იმ არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების სახელობითი და რაოდენობრივი სიების შესახებ, რომლებიც დღეს ახორციელებენ თავიანთ საქმიანობას. ასევე, გამოითხოვა ინფორმაცია მსგავს კერძო სამართლის იურიდიულ პირებში დასაქმებულთა რაოდენობისა და თანამშრომელთა შერჩევის წესის თაობაზე. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიიდან მიღებული ინფორმაციით 1146 ირკვევა, რომ განათლების, სპორტისა და ახალგაზრდულ საქმეთა საქალაქო სამსახურის დაქვემდებარებაში არის: ა(ა)იპ „სამართლებრივი დახმარებისა და საზოგადოებრივი ჩართულობის მუნიციპალური ცენტრი“, 1147 „ ცენტრი“ – 15 ( თბილისის ე თხუთმეტი) საშტატო ე –ბაღების – ორმოცდაორი) მართვის სააგენტო – 42 ( ახალგაზრდობის ეროვნული სასახლე“ 225 (ორას ოცდახუთი) საშტატო ერთეულით. მერიის კულტურის საქალაქო სამსახურის დაქვემდებარებაში არის 55 (ორმოცდათხუთმეტი) მიღებული ინ არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირი, სადაც, თანამშრომელთა შერჩევის დადგენილი წესი არ არსებობს. 1148 აღნიშნულ ა(ა)იპ–ებში გათვალისწინებულია დაახლოებით 2 300–მდე (ორიათას სამასი) საშტატო ერთეული. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის ჯანდაცვისა და სოციალური მომსახურების საქალაქო სამსახურის, თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის საქალაქო სამსახურის ინფორმაციით 1149 საქალაქო სამსახურის დაქვემდებარებაში არის ორი არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირი – 143 ( ას ორმოცდასამი) საშტატო ერთეულით. ქუთაისის მუნიციპალიტეტის მერიიდან მიღებული ინფორმაციით, 1150 ირკვევა, რომ თვითმმართველობის მიერ დაფუძნებულია 15 (თხუთმეტი) არასამეწარმეო არაკომერციულ ( 1145 წერილი ქალაქ ქუთაისის მერს N04–10/5884 22/07/2015; წერილი ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერს N04–10/5926 22/07/2015; წერილი ქალაქ ბათუმის მერს N04–10/5885 22/07/2015. 1146 წერილი N3092235 06/15205261-1 04.08.2015. 1147 მიღებული ინფორმაციით, აღნიშნულ ორგანიზაციაში მიმდინარეობს პროგრამების, პროექტების და მათ შესაბამის ცვლილებებზე მუშაობა, რის გამოც საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ვერ მიიღო ინფორმაცია იქ დასაქმებულთა რაოდენობისა და დასაქმების წესის არსებობის შესახებ. 1148 თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის წერილი N3077495, 06/15205261-1 27.07.2015. 1149 წერილი N3083199 06/15205261-1 29.07.2015. 1150 ქუთაისის მუნიციპალიტეტის მერიის წერილი N01/5126 18/08/2015. 837 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქალაქ ბათუმიდან მიღებული ინფორმაციით, 1151 ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერიის მიერ დაფუძნებულია 14 (თოთხმეტი) არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირი, საერთო საშტატო რაოდენობით – 2 130 ( ორიათას ას ოცდაათი). მიღებული ინფორმაციების ანალიზის საფუძველზე შეიძლება ითქვას, რომ ადგილობრივ თვითმმართველობებს არ აქვთ შემუშავებული მათ მიერ დაფუძნებულ, არასამეწარმეო ( არაკომერციული) იურიდიული პირებში თანამშრომელთა შერჩევის წესი, რაც აღნიშნული პროცესის გამჭირვალობასა და მის მიმართ სანდოობას ეჭვქვეშ აყენებს. 1152 ადგილობრივი „ საჯარო სამსახურის თვითმმართველი ერთეულის ბიუჯეტის სახსრებით შექმნილი და შესაბამისი ბიუჯეტის შესახებ“ დაფინანსებაზე მყოფი დაწესებულება, აგრეთვე მის წინაშე ანგარიშვალდებული/მისი კონტროლისადმი დაქვემდებარებული ორგანიზაცია განმარტებულია, როგორც საჯარო დაწესებულება. აღნიშნული ცვლილება სიახლეს წარმოადგენს, რადგან დღეს მოქმედ „ საჯარო ს შესახებ“ ამსახურის თვითმმართველობების მიერ საქართველოს დაფუძნებული კანონის ფარგლებში არასამეწარმეო ადგილობრივი (არაკომერციული) იურიდიული პირები ვერ ექცევიან. თუმცა, ახალი კანონი კონკურსთან დაკავშირებულ წესებს არ ავრცელებს პირის დანიშვნასთან დაკავშირებით, საჯარო დაწესებულებაში არსებულ ნებისმიერ პოზიციაზე. კონკურსის მომწესრიგებელი ნორმები შეეხება მხოლოდ მოხელეთა ვაკანტურ თანამდებობაზე პირის დანიშვნას საჯარო დაწესებულებებში. ხოლო მოხელის ცნებიდან გამომდინარე, 1153 ადგილობრივი თვითმმართველობების მიერ დაფუძნებულ არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიულ პირებში დასაქმებული პირები ვერ ჩაითვლებიან მოხელეებად. შესაბამისად, ადგილობრივი თვითმმართველობების მიერ დაფუძნებულ არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიულ პირებში არსებული ვაკანტური თანამდებობის დაკავებაზე, „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ახალი კანონითაც ამოქმედდება 2017 წლის ( ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, ადგილობრივი თვითმმართველი ორგანოების მიერ დაფუძნებულ არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიულ პირებში, მათი ადგილობრივი 1151 ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერიის წერილი N25/14983 31/07/2015. „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონი 2015 წელი 27 ოქტომბერი, N4346-Iს, ამოქმედდება 2017 წლის 1 იანვრიდან, მუხლი 3, „კ“ ქვეპუნქტი. 1153 მოხელეს წარმოადგენს პირი, რომელიც უვადოდ ინიშნება მოხელისათვის განკუთვნილ საჯარო სამსახურის საშტატო თანამდებობაზე სახელმწიფოს, ავტონომიური რესპუბლიკის, მუნიციპალიტეტის, საჯარო სამართლის იურიდიული პირის მიერ, რომელიც ახორციელებს საჯაროსამართლებრივ უფლებამოსილებებს, როგორც თავის ძირითად პროფესიულ საქმიანობას, რაც უზრუნველყოფს მის მიერ საჯარო ინტერესების დაცვას, და რომელიც ამის სანაცვლოდ იღებს შესაბამის ანაზღაურებას და სოციალური და სამართლებრივი დაცვის გარანტიებს, „საჯარო სამსახურის შესახებ საქართველოს კანონი“ 2015 წლის 27 ოქტომბერი, მუხ. 3, ქპ. „ე“. 1152 838 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თვითმმართველი ერთეულების ბიუჯეტის დაფინანსებაზე ყოფნიდან გამომდინარე, დასაქმების პროცესი უნდა იყოს კონკურენტული, სამართლიანი და გამჭვირვალე. შესაბამისად, აუცილებელია ადგილობრივი თვითმმართველობების მიერ დაფუძნებულ ა(ა)იპ-ებში თანამშრომელთა დასაქმება განხორციელდეს „საჯარო სამსახურის შესახებ“ კანონით გათვალისწინებული კონკურსის წესით, რათა მაქსიმალურად იქნას თავიდან აცილებული მსგავს ორგანიზაციებში ნეპოტიზმის არსებობის რისკი. 7. გენერალური ინსპექციების მუშაობაში არსებული ხარვეზები 2015 წელს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი განცხადებებისა და საჩივრების ანალიზი ცხადყოფს, რომ საჯარო დაწესებულებებში კვლავ აქვს ადგილი მოხელეების მიმართ ზეწოლას – საკუთარი ნების საწინააღმდეგოდ, პირადი განცხადების საფუძველზე დატოვონ დაკავებული თანამდებობები. განსაკუთრებით შემაშფოთებელია ის ფაქტები, როდესაც ზემოაღნიშნული უკანონო მოთხოვნის შეუსრულებლობის შემთხვევაში, საჯარო მოხელეებს ხელმძღვანელი პირები მათ წინააღმდეგ დისციპლინური წარმოების დაწყებითა და გენერალური ინსპექციის დასკვნის საფუძველზე სამსახურიდან გათავისუფლებით ემუქრებიან. იკვეთება ტენდენცია, რომ სამსახურებრივი ინსპექტირების განმახორციელებელ სტრუქტურულ ერთეულებს, რომელთაც „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად ევალებათ კანონის უზენაესობისა და კანონისმიერი პრინციპების დაცვით, დამოუკიდებლად შეისწავლონ ესა თუ ის დისციპლინური გადაცდომის ფაქტი, დღესდღეობით იყენებენ მოხელეებზე იძულების/ზეწოლის განსახორციელებელ ერთ–ერთ ინსტრუმენტად. სწორედ მსგავს შემთხვევაზე საუბრობდა მოქალაქე ბ.დ. სახალხო დამცველის სახელზე წარმოდგენილ განცხადებაში. ბ.დ. საქართველოს რომ 2015 აღნიშნავდა, წლის მარტის თვეში მან სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის #17 დაწესებულების დირექტორის მოთხოვნით, საკუთარი ნების საწინააღმდეგოდ, დაწერა დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლების შესახებ. განცხადება მოქალაქის ებით, მას განმარტ ხელმძღვანელმა ცალსახად მიუთითა, რომ დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლების შესახებ განცხადების დაწერაზე უარის თქმის შემთხვევაში, იგი სამსახურიდან გათავისუფლდებოდა ამავე სამინისტროს გენერალური ინსპექციის დასკვნის საფუძველზე. წლის 6 ივლი მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ 2015 აპარატმა ბ.დ.–ს განცხადება თანდართულ მასალებთან ერთად შესაბამისი რეაგირებისათვის გადაუგზავნა საქართველოს მთავარ პროკურატურას. სამწუხაროდ, საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ ნაცვლად იმისა, რომ თავად შეესწავლა ბ.დ.–ს განცხადებაში დაფიქსირებული გარემოებები, ის საქმე, რომელშიც მომჩივანი მის მიმართ ზეწოლასა და 839 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის უარყოფითი დასკვნით დაშინებაზე საუბრობდა, შესასწავლად სწორედ სამინისტროს ამავე სტრუქტურულ ერთეულს გადასცა. ყოფილი საჯარო მოხელეების მიერ წარმოდგენილი საჩივრების შესწავლის შედეგად, ასევე იკვეთება, რომ გარკვეულ შემთხვევებში, საჯარო დაწესებულებებში სამსახურებრივი ინსპექტირების განმახორციელებელი სტრუქტურული ერთეულები, დისციპლინური წარმოების პროცესში არღვევენ კანონის უზენაესობის პრინციპს და არასათანადოდ ასრულებენ კანონით ნაკისრ ვალდებულებებს, კერძოდ:  არ ხდება დისციპლინური გადაცდომის ფაქტების ყოველმხრივი და მიუკერძოებელი შესწავლა, სათანადო მტკიცებულებების შეგროვება და გამოკვლევა დისციპლინური გადაცდომის ფაქტთან დაკავშირებით;  დისციპლინური გადაცდომის ფაქტზე პასუხისმგებლობის კონკრეტული ზომის დაკისრების შესახებ რეკომენდაციის გაცემისას სათანადოდ არ საბუთდება თუ რამდენად თანაზომიერი და პროპორციულია ის მოხელის მხრიდან ჩადენილი გადაცდომის სიმძიმესთან. იმედს გამოვთქვამ, საჯარო დაწესებულებები გააცნობიერებენ სამსახურებრივი ინსპექტირების განმახორციელებელი სტრუქტურული ერთეულების მნიშვნელობას, როლს და მათი საქმიანობა სრულად დაემყარება ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების, პატივისა და ღირსების დაცვის, კანონიერების, მიუკერძოებლობისა და საჯაროობის დაცვის პრინციპებს. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს: • საქართველოს შრომის კოდექსში განხორციელდეს ცვლილებები შრომის პირობების მონიტორინგის მიზნით შრომის ინსპექციის შესაქმნელად, რომლის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები შესასრულებლად სავალდებულო იქნება • შრომითი უსაფრთხოების წესების დარღვევისთვის დამსაქმებლებისთვის განისაზღვროს ადეკვატური სანქციები • „ საჯარო თვითმმართველობების მიერ დაფუძნებულ არასამეწარმეო ( არაკომერციულ პირებში ვაკანტური თანამდებობის კონკურსის წესითა და გამჭირვალედ დაკავების პროცედურა 840 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამ საქართველოს შრომის კოდექსით განისაზღვროს: • დღიური სამუშაო საათების მაქსიმალური რაოდენობა და დასაქმებულისთვის ყოველკვირეულად მისაცემი უწყვეტი დასვენების დროის მინიმალური ოდენობა • ზეგანაკვეთური სამუშაო საათების მაქსიმალური დასაშვები ზღვარი • მინიმალური შრომის ანაზღაურების ოდენობა • დასაქმებულთან შრომითი ურთიერთობის შეწყვეტის საფუძვლები იყოს კონკრეტული და წინასწარ განჭვრეტადი, არ იძლეოდეს სუბიექტური შეფასების ფართო შესაძლებლობას • ნებისმიერი განსაზღვრული ვადის ხელშეკრულების დადება დაშვებულ იქნეს მხოლოდ წინასწარ განსაზღვრული, ობიექტური გარემოებების არსებობის შემთხევაში • კანონმდებლობაში განხორციელდეს ცვლილებები, რომლის საფუძველზეც შრომითი მოვალეობის შესრულებისას დასაქმებულის ჯანმრთელობისთვის მიყენებული ზიანის ან გარდაცვალების შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურების საკითხის განხილვისას მტკიცების ტვირთი დაეკისრება დამსაქმებელს საქართველოს მთავრობას: • მთავრობისოს მთავრობას:ციელდეს ცვლილებები, რომლის ს „სპეციფიკური მთავრობარეჟიმის ეჟიმისკური მთავრობას:ციელდეს ცვლილებები, რ, კონკრეტულად მთავრობას:ციეიმნკრეტულად მთავრობას:ციერომელიც ომელიცულად მთავრობას:ციელდეს ცვისმელიცულად მთ • მოახდინოს „შრომითი უსაფრთხოებისა და ჰიგიენის შესახებ“ კანონის პროექტის ინიცირება საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს: • განხორციელდეს სათანადო ღონისძიებები ევროპის სოციალური ქარტიის მე–3 მუხლის (უსაფრთხო და ჰიგიენური სამუშაო პირობებით სარგებლობის უფლება) რატიფიკაციისათვის საჭირო პროცედურების დასაწყებად. საქართველოს სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს/დაწესებულებებს: • საჯარო მოხელის დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღებისას, მათ შორის იმ შემთხვევებშიც, როდესაც მოხელე საკუთარი განცხადების საფუძველზე ითხოვს დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლებას, დეტალურად შეისწავლოს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებები, მათ შორის სამსახურიდან 841 პირადი განცხადებით გათავისუფლების საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიზეზები და მათი, სამართლებრივ აქტში ასახვისას, მიეთითოს ის ფაქტობრივი და სამართლებრივი წინამძღვრები, რომლებიც წარმოადგენენ ამ გადაწყვეტილების მიღების საფუძველს • კონკურსების/ატესტაციების ჩატარებისას გასაუბრების ეტაპზე მოხდეს გასაუბრების ოქმების სრულყოფილი შედგენა, რომლებშიც სრულად იქნება ასახული კანდიდატისთვის დასმული კითხვები და მასზე გაცემული პასუხები. ასევე, კანდიდატთა შეფასების დროს კომისიის წევრების მიერ მოხდეს შეფასების კრიტერიუმების წინასწარ დადგენა და აღნიშნულ კრიტერიუმებთან კანდიდატის თავსებადობის თაობაზე შესაბამისი შეფასების ფორმების შევსება, ხოლო გადაწყვეტილება დაეფუძნოს მიღებულ შეფასებას • საკონკურსო-საატესტაციო კომისიის მიერ მოხდეს მიღებული გადაწყვეტილების დასაბუთება, შესაბამისი ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლების მითითებით, რომლებიც წარმოადგენენ ამ გადაწყვეტილების მიღების საფუძველს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს: • მოხდეს თანამშრომელთა მიერ ზეგანაკვეთურად შესრულებული სამუშაოს აღრიცხვა და ანაზღაურება კანონით დადგენილი წესით ადმინისტრაციულ ორგანოებს/თანამდებობის პირებს: • გენერალური ინსპექციის დასკვნის საფუძველზე, მოხელისათვის დისციპლინური პასუხისმგებლობის ზომის განსაზღვრის ეტაპზე, დეტალურად შეფასდეს რამდენად პასუხობს აღნიშნული დასკვნა კანონის უზენაესობისა და კანონისმიერი დათქმის პრინციპებს • არსებითად შეისწავლონ ის საჩივრები და განცხადებები, რომლებიც შეეხება მათივე უწყების ინსპექტირების განმახორციელებელი სტრუქტურული ერთეულის მუშაობის ხარვეზებს. 842 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლება სამართლებრივი გარანტიები გარემოს დაცვასა და ადამიანის უფლებების დაცვას შორის პირდაპირი ფუნქციური კავშირის არსებობა დღეისთვის ფართოდ არის აღიარებული. ადამიანების საქმიანობა აისახება გარემოზე და პირიქით, გარემო მუდმივად ზემოქმედებს ადამიანის ცხოვრებაზე. ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლება შეიძლება მივაკუთვნოთ იმ უფლებებს, რომლებიც ორიენტირებულია დაიცვას არა მხოლოდ ინდივიდის, არამედ საზოგადოების უფლებები და გააჩნია უნივერსალური მნიშვნელობა ადამიანის არსებობისა და მომავალი თაობებისათვის. ამით არის განპირობებული იმ რიგი პროცედურული გარანტიების არსებობა, რომლებიც გარემოს დაცვისა და შენარჩუნების უმნიშვნელოვანეს მიზანს ემსახურებიან. თანამედროვე ცნობიერება გარემოს დაცვის თაობაზე პირველად მე-20 საუკუნის პირველ ნახევარში განვითარდა, მაშინ როდესაც ადამიანმა გაიაზრა სამრეწველო ინდუსტრიის გარემოზე ზემოქმედების საყოველთაო დეკლარაცია უარყოფითი 1154 შედეგები. მართალია ადამიანის უფლებათა (1948) და ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი1155 (1966) ცხოვრების დონისა და ეკოლოგიური ასპექტების გაუმჯობესებას უსვამს ხაზს, მაგრამ ეს დოკუმენტები უშუალოდ ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლების თაობაზე დებულებას არ შეიცავს. თუმცა, საერთაშორისო დონეზე დამკვიდრებული მოსაზრების მიხედვით, ჯანსაღი გარემო და ადმიანის უფლებები ურთიერთდამოკიდებული და ერთმანეთზე მჭიდროდ გადაჯაჭვულია. მაგალითად, დეკლარირებული უფლება სათანადო საცხოვრისზე, უფლება სულიერ და ფიზიკურ ჯანმრთელობაზე შესაძლოა სწორედ გარემოსათვის ზიანის მიყენების შედეგად შეილახოს. ამაზე მიუთითებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაც. მიუხედავად იმ ფაქტისა, რომ ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლება ცალკე დებულებად არც ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციაშია მოცემული, სასამართლოს განმარტებით, გარემოზე ზემოქმედებამ შესაძლოა კონვენციით დაცული უფლებების შელახვა გამოიწვიოს. 1156 ამასთან, კონვენცია უშვებს ეკოლოგიური ინტერესების გათვალისწინებით სახელმწიფოს მიერ ხელშეკრულებით დაცულ უფლებათა შეზღუდვის შესაძლებლობას, მაგალითად, საკუთრების უფლების შემთხვევაში. 1157 ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, მუხ. 25, პუნ. 1. ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი, მუხ. 12, პუნ. 2, ქპ. „ბ“. 1156 1156 ლოპეს ოსტრა ესპანეთის წინააღმდეგ (L -Ostra vs. Spanien), საჩივარი №16798/90. ópez 1157 შპს ფაინ ველი დელელოპმენტი და სხვები ირლანდიის წინააღმდეგ (Pine Valley Developments Ltd. u.a. vs. Irland), საჩივარი № 12742/87. 1154 1155 843 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უშუალოდ ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლების ერთ–ერთ გარანტიას წარმოადგენს ადამიანის გარემოს შესახებ 1972 წლის სტოკჰოლმის დეკლარაციის პირველი პრინციპი. 1158 ხსენებული საკითხი ასევე განიხილეს გაეროს გარემოსა და განვითარების 1992 წლის კონფერენციის მოსამზადებელი კომიტეტის მესამე ჯგუფის წინადადებაში და შედეგად, რიო–დე–ჟანეიროს დეკლარაციის ცხოვრების უფლება. 1159 გარემოსა და ადამიანის პირველ უფლებების პრინციპში გაცხადდა ურთიერთმიმართების ჯანსაღ გარემოში დადგენის პროცესში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს საერთაშორისო მიდგომის გათვალისწინება. 1979 წელს გარემოსა და ადამიანის უფლებებზე ჩატარებულ პირველ ევროპულ კონფერენციაზე (სტრასბურგი) მკაფიოდ აღინიშნა, რომ სიცოცხლის უფლების აღიარება ასევე მოიცავს ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლების აღიარებას, ვინაიდან ჰარმონიული და დაბალანსებული გარემო სულიერი და ფიზიკური ჯანმრთელობის წინაპირობაა. ერთი წლის შემდეგ, ადამიანის უფლებების შესახებ რიგით მეორე კონფერენციაზე (ვენა) ხაზი გაესვა გარემოს მიმართ მდგრადი განვითარების პოლიტიკის საჭიროებას. აღნიშნული გულისხმობს გარემო პირობების მომავალი თაობისათვის შენარჩუნების მიზნით ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური სფეროების ჰარმონიული ურთიერთთანამშრომლობის დარგებში განგრძობადი და სისტემური ხედვის არსებობას. 1999 წელს გარემოს დაცვის შესახებ იუნესკოსა და გაეროს ადამიანის უფლებათა დაცვის უმაღლესი კომისრის საერთაშორისო სემინარზე (ბილბაო) გარემოს დაცვა განიხილეს, როგორც ადამიანის ძირითადი უფლება. ერთ–ერთ უახლეს სამართლებრივ დოკუმენტს ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლების თვალსაზრისით, წარმოადგენს გაეროს ადამიანის უფლებების საბჭოს 2012 წლის რეზოლუცია ადამიანის უფლებებისა და გარემოს დაცვის თაობაზე, რომლის მიზანია უფლებრივ ჭრილში გარემოს დაცვის საკითხებთან დაკავშირებით არსებული ღია კითხვების ამოწურვა. 1160 ეს რეზოლუცია ინოვაციური ხასიათისაა, ვინაიდან სახელმწიფოებმა გამოთქვეს მზადყოფნა, დღის წესრიგში დაეყენებინათ გარემოს დაცვის სფეროში საერთაშორისო კონვენციებიდან გამომდინარე ცალკეული ინდივიდის უფლებებისა და მოთხოვნების არსებობა. რეზოლუციის საფუძველზე დანიშნული დამოუკიდებელი ექსპერტის მისიას სხვა საკითხებთან ერთად წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა სფეროში „ადამიანს აქვს ძირითადი უფლება ჰქონდეს ცხოვრების სათანადო დონე ისეთი ხარისხის გარემოში, რომელიც ღირსეული ცხოვრებისა და კეთილდღეობის საშუალებას იძლევა.“ 1159 რეგიონულ დონეზე აღსანიშნავია, რომ ორ დოკუმენტში ცალკე უფლებად არის მოცემული ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლება, ესენია: ადამიანის და ხალხთა უფლებების აფრიკული (ბანჯულის) ქარტიის 24–ე მუხ., სან სალვადორის ამერიკული კონვენციის მე–11 მუხ. 1160 მაგალითად, რა როლი აკისრია კერძო სექტორს, მათ შორის სამეწარმეო საქმიანობის განმახორციელებელს, გარემოს დაცვის უფლებასთან დაკავშირებით; ასევე ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლებიდან გამომდინარე სპეციფიკური გარანტიების შინაარსის დადგენა. 1158 844 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნაკისრი იმ ვალდებულებების შესწავლა, რომლებიც დაკავშირებულია უსაფრთხო, სუფთა, ჯანსაღ და მდგრად გარემოზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფასთან. დამატებით, მის მანდატს წარმოადგენს ამ სფეროში ადამიანის უფლებების ვალდებულებათა შესრულების მიზნით, საუკეთესო პრაქტიკის გამოვლენა და მისი გამოყენებისთვის ხელის შეწყობა, აგრეთვე სახელმწიფოების ინფორმირება, მხარდაჭერა და გაძლიერება გარემოსდაცვითი პოლიტიკის ფორმირებისას. 1161 ზემოაღნიშნულმა პროცესებმა განაპირობეს სახელმწიფოების მხრიდან ქვეყნის ძირითად სამართლებრივ დოკუმენტში გარემოს დაცვის, როგორც უფლებრივი კატეგორიის ასახვა. საქართველოს სახელმწიფო კონსტიტუციის 37–ე მუხლი ქმნის ჯანმრთელობისათვის უვნებელ გარემოში ცხოვრების, მდგრადი გარემოსდაცვითი მიდგომისა და ამ სფეროში ინდივიდის სრულყოფილი ინფორმირების სამართლებრივ გარანტიებს. თუმცა ქვემოთ განხილული როგორც საკანონმდებლო, ისე პრაქტიკის კუთხით არსებული გამოწვევები ადასტურებს გარემოსდაცვით სფეროში სახელმწიფოს მხრიდან განსაკუთრებული ძალისხმევის მიმართვის აუცილებლობას. გარემოსდაცვითი კანონმდებლობის ხარვეზები მოცემულ თავში ვისაუბრებთ დღეს მოქმედ გარემოსდაცვით კანონმდებლობაში არსებული ფუნდამენტური ხარვეზების თაობაზე. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ხელთ არსებული ინფორმაციის თანახმად, საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროში მიმდინარეობს მუშაობა გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსის კანონპროექტზე. საქართველოს სახალხო დამცველს პრინციპულად მნიშვნელოვნად მიაჩნია ხელისუფლების მიერ სისტემური გარემოსდაცვითი საკანონმდებლო ცვლილებების გატარება, აღნიშნული პროცესის დარგის სპეციალისტების მაქსიმალური ჩართულობით წარმართვა და მათი რეკომენდაციების შესაბამისად შემუშავებული კანონპროექტის დროულად ინიცირება/დამტკიცება. გარემოზე ზემოქმედების შეფასებას დაქვემდებარებული საქმიანობები საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის საქმიანობის ერთ–ერთი განსაკუთრებული ყურადღების საგანი იყო „გარემოზე ზემოქმედების შესახებ“ საქართველოს კანონი. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში რამდენიმე განსაკუთრებით მნიშვნელოვან საქმეზე მიმდინარე საქმისწარმოების ფარგლებში გამოიკვეთა არაერთი მწვავე საკანონმდებლო პრობლემა. A/HRC/19/L.8/ Rev.1, „ადამიანის უფლებები და გარემო“, გარემოს ადამიანის უფლებათა საბჭოს მე– 19 სესია, 2012 წლის 20 მარტი. 1161 845 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ გარემოზე ზემოქმედების შეფასებას დაქვემდებარებულ საქმიანობათა ჩამონათვალი არ არის სრულყოფილი და არ შეესებამება საერთაშორისო სტანდარტებს. იმ საქმიანობათა ამომწურავი ჩამონათვალი, რომელიც ექვემდებარებოდა გზშ–ს, რეგულირდებოდა 1996 წელს მიღებული „გარემოსდაცვითი ნებართვის შესახებ“ საქართველოს კანონით. 2008 წლის პირველი იანვრიდან ამოქმედებული საქართველოს კანონით, „გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის შესახებ“, შეიცვალა გზშ–სთან დაკავშირებული გადაწყვეტილების მიღების პროცედურა და გზშ–ს დაქვემდებარებულ საქმიანობათა ჩამონათვალი. უნდა აღინიშნოს, რომ ამ მიმართულებით, ძველი რეგულაცია უფრო სრულყოფილი იყო. „გარემოსდაცვითი ნებართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე– 4 მუხლში ასახული ჩამონათვალი შეიცავდა არაერთ ისეთ საქმიანობას, რომელიც „გარემოზე მუხლის პირვ ზემოქმედების ნებართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–4 აღარ გვხვდება. მაგალითად, ბირთვული რეაქტორებისა და ატომური ელექტროსადგურების მშენებლობა, გარკვეული სახის ინფრასტრუქტურული პროექტები (მაგ.: ადგილობრივი მნიშვნელობის საავტომობილო გზები, სასტუმრო კომპლექსები). გზშ–ს დაქვემდებარებულ საქმიანობათა ჩამონათვალში ვხვდებით მხოლოდ სასარგებლო წიაღისეულის გადამუშავებას, ხოლო თავად სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვება ასეთ რეგულაციაში არ ექცევა. გარემოსდაცვით საკითხებზე საერთაშორისო სტანდარტების თვალსაზრისით მნიშვნელოვან დოკუმენტს წარმოადგენს კონვენცია „გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის შესახებ.“ 1162 საქართველომ აღნიშნული კონვენციიის რატიფიკაცია 2000 წელს 1163 განახორციელა, რითაც აიღო საერთაშორისო ხელშეკრულებით განსაზღვრული უფლებების დაცვის ვალდებულება. კონვენციით დადგენილი რეგულაციები უნდა მივიჩნიოთ მინიმალურ სტანდარტად, რომელსაც სახელმწიფოები უნდა აკმაყოფილებდნენ. ორჰუსის კონვენცია თავის პირველ დანართში განსაზღვრავს იმ საქმიანობებს 1164, რომლებთან დაკავშირებითაც კონვენციის მე–6 მუხლი ადგენს გარემოზე მნიშვნელოვანი ზემოქმედების მქონედ მიჩნეული საქმიანობების შესახებ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობის ვალდებულებას. მიღებულია მინისტრთა მეოთხე კონფერენციაზე, „გარემო ევროპისათვის“, ორჰუსი, დანია, 23-25 ივნისი, 1998, ძალაშია 2001 წლის 30 ოქტომბრიდან. 1163 საქართველოს პარლამენტის 2000 წლის 11 თებერვლის №135 დადგენილება. 1164 მე–6 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, I დანართში ჩამოთვლილი საქმიანობების ნებართვაზე გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში გამოიყენებს წინამდებარე მუხლის დებულებებს ანუ უზრუნველყოფს საზოგადოების მონაწილეობას მოცემულ საქმიანობებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში. 1162 846 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული ჩამონათვალი არ მოიცავს ორჰუსის კონვენციის პირველი დანართით განსაზღვრულ საქმიანობათა დიდ ნაწილს. ასეთი საქმიანობაა მაგალითად, ხის გადამუშავება; ქაღალდის და მუყაოს წარმოება; მიწისქვეშა წყლების ამოსატუმბი ან მიწისქვეშა წყლების ხელოვნური შევსების სქემები; ნაგებობები, რომლებიც განკუთვნილია ფრინველის ან ღორის ინტენსიური გამრავლებისათვის; აქვეა სასარგებლო წიაღისეულის ღია კარიერული და მიწისქვეშა მოპოვება და სხვ. ორჰუსის კონვენციის მე–6 მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, წინამდებარე თავის დებულებები უნდა გამოიყენებოდეს იმ შემოთავაზებულ საქმიანობებშიც, რომლებიც არ არის ჩამოთვლილი I დანართში, თუმცა შეუძლიათ მნიშვნელოვანი ზეგავლენა მოახდინონ გარემოზე. ამისათვის მხარეებმა უნდა განსაზღვრონ, რამდენად ეხება ასეთი სახის შემოთავაზებული საქმიანობა წინამდებარე დებულებებს, რაც გულისხმობს კონკრეტული შემთხვევების ინდივიდუალურად განხილვას. გასათვალისწინებელია, რომ საქართველოს კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს ამა თუ იმ საქმიანობის ინდივიდუალურად განხილვისა და ეკოლოგიური ექსპერტიზის საჭიროების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობას. ამასთან, არც სახელმწიფო უარყოფს იმ ფაქტს, რომ საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული სავალდებულო გზშ–ს დაქვემდებარებული საქმიანობათა ჩამონათვალი უფრო „ხისტი და ნაკლებად დეტალურია“, ვიდრე ორჰუსის კონვენციის პირველ დანართში მოცემული ჩამონათვალი და არ მოიცავს საქმიანობათა მთელ რიგ სფეროებს.1165 საზოგადოების ჩართულობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში კიდევ ერთ მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს, რამდენად უზრუნველყოფს მოქმედი რეგულაციები გადაწვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოების სრულფასოვან ჩართულობას. „გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–9 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, გარემოზე ზემოქმედების ნებართვა გაიცემა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის VI თავით განსაზღვრული მარტივი ადმინისტრაციული წარმოების წესით და „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, ნებართვის მიღების თაობაზე განცხადების რეგისტრაციიდან 20 დღის ვადაში. ადმინისტრაციული კანონმდებლობით მარტივი ადმინისტრაციული წესით გადაწყვეტილების მიღება არ მოიცავს ადმინისტრაციული ორგანოს მხრიდან საზოგადოების 1165 ორჰუსის კონვენციის განხორციელების შესახებ ეროვნული ანგარიში, 2013, გვ. 30. 847 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩართულობის სავალდებულოობას. განსხვავებული ზემოქმედების ნებართვის და შესახებ“ რეგულაციები „ლიცენზიებისა და არც „გარემოზე ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონებითაა დადგენილი. საზოგადოების ერთადერთ შესაძლებლობას, ჩაერთოს მიმდინარე პროცესში, წარმოადგენს გზშ–ის საჯარო განხილვის პროცედურა. ორჰუსის კონვენცია აწესებს გადაწყვეტილების მიღების მონაწილეობის უზრუნველყოფის მინიმალურ სტანდარტებს 1166 პროცესში საზოგადოების და ადგენს საზოგადოების მონაწილეობის ძირითად პრინციპებს, კერძოდ: გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ჩართვის შესაძლებლობა უნდა ჰქონდეს მთლიანად დაინტერესებულ საზოგადოებას. საზოგადოების ჩართვა უზრუნველყოფილი უნდა იყოს გადაწყვეტილების მიღების საწყის ეტაპზევე, ანუ მაშინ, როდესაც დაგეგმილი საქმიანობის პროექტში შესაძლებელია მნიშვნელოვანი ცვლილებების შეტანა და საზოგადოების მონაწილეობისათვის უნდა იყოს დადგენილი გონივრული ვადები. მონაწილეობის შესაძლებლობების შესახებ ინფორმაცია საზოგადოებას იმგვარად უნდა მიეწოდოს, რომ შეტყობინებამ გადაწყვეტილების მიღების პროცესისა და მასში ჩართვის შესაძლებლობების შესახებ, მიაღწიოს ყველა დაინტერესებულ პირამდე. საზოგადობისათვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს როგორც ძირითადი ინფორმაცია დაგეგმილი საქმიანობისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცედურის შესახებ, ასევე გადაწყვეტილების მიმღების მიერ განსახილველი სრული დოკუმენტაცია. გადაწყვეტილების მიმღებმა უწყებამ უნდა უზრუნველყოს დაინტერესებული პირების მიერ წარდგენილი შენიშვნების სათანადოდ განხილვა და განხილვის შედეგების შესახებ საზოგადოებისათვის ინფორმაციის მიწოდება. გადაწყვეტილება ამა თუ იმ საქმიანობისათვის ნებართვის/ლიცენზიის გაცემის თაობაზე დაუყოვნებლივ ხელმისაწვდომი უნდა გახდეს საზოგადოებისათვის. საქართველოს კანონმდებლობით, გზშ–სთან მიბმული ვალდებულებები უკავშირდება იმ პერიოდს, როდესაც ჯერ დაწყებული არ არის ნებართვის გაცემაზე გადაწყვეტილების მიღების ადმინისტრაციული პროცედურა. გზშ–ის განხილვაში საზოგადოების მონაწილეობა, რა თქმა უნდა, აუცილებელია, თუმცა ეს ვერ იქნება მიჩნეული თავად ადმინისტრაციულ პროცესში საზოგადოების ჩართულობის უგულებელყოფის საპირწონე არგუმენტად და ორჰუსის კონვენციის დადგენილი სტანდარტების დაკმაყოფილებად. გასათვალისწინებელია, რომ მთელი რიგი ვალდებულებები, რომლებიც გზშ–ს საჯარო განხილვასა და საზოგადოების პროცესში ჩართულობას უკავშირდება, სახელმწიფოს მთლიანად აქვს გადაცემული საქმიანობის განმახორციელებლისთვის. გარემოსა და საზოგადოების ინფორმირებულობისა და ჩართულობის კუთხით მნიშვნელოვანია ასევე დირექტივა გარემოსდაცვითი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის შესახებ (ევროპის პარლამენტისა და ევროპის საბჭოს 2003 წლის 28 იანვრის 2003/4/EC დირექტივა); დირექტივა გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობის შესახებ (ევროპის პარლამენტისა და ევროპის საბჭოს 2003 წლის 26 მაისის 2003/35/EC დირექტივა). 1166 848 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს ვალდებულება უკვე მიღებული გადაწყვეტილების შესახებ ინფორმაციის 10 დღის ვადაში მიწოდებით შემოიფარგლება. პრაქტიკაში ამ მექანიზმის არაეფექტიანობაზე საუბრობენ სპეციალისტები განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებზე დაყრდნობით და უთითებენ, რომ მწვავედ დგას ზემოთ ხსენებული გარანტიებით რეალურად სარგებლობის პრობლემა. 1167 აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფოს პოზიციის მიხედვითაც, „გზშ-ს განხილვებში საზოგადოების მონაწილეობა დაბალია. საზოგადოების ინტერესი ძირითადად ეხება მსხვილ პროექტებს. ორჰუსის ცენტრის მიერ ჩატარებული დაკვირვების საფუძველზე, საზოგადოების მონაწილეობის დაბალი ხარისხი შეიძლება აიხსნას იმ გარემოებით, რომ მთელ რიგ შემთხვევებში, საქმიანობის განმახორციელებელი ვერ უზრუნველყოფს საზოგადოების სათანადოდ ინფორმირებას და მის ჩართვას გადაწყვეტილების პროცესში. პრაქტიკა აჩვენებს, რომ იმ პროექტებში, სადაც სათანადოდ განხორციელდა ინფორმირების და მონაწილეობის პროცედურები და, ასევე, საზოგადოებისათვის აქტუალურ პროექტებში, საზოგადოების მონაწილეობის ხარისხი მაღალი იყო.“ 1168 გარემოზე ზემოქმედების შეფასების საკითხი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობისას საქართველოს ენერგეტიკის სფეროში, ბოლო წლების განმავლობაში განსაკუთრებული აქტუალობა შეიძინა ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობამ. გარემოსდაცვითი საკითხების თვალსაზრისით, საქართველოს სახალხო დამცველის საქმიანობის ერთ–ერთ ძირითად მიმართულებას აღნიშნული სფერო წარმოადგენს. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში მიმდინარეობს რამდენიმე ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის კანონიერების შესწავლა. ამ ეტაპზე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ პრობლემურია „საქართველოში ელექტროსადგურების მშენებლობის ტექნიკურ-ეკონომიკური შესწავლის, მშენებლობის, ფლობის და ოპერირების შესახებ ინტერესთა გამოხატვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 21 აგვისტოს №214 დადგენილება. ხსენებული დადგენილების მიხედვით, მხარეთა შორის თანამშრომლობის შეთანხმება, იგივე მემორანდუმი ფორმდება საქართველოს მთავრობას, სს „ელექტროენერგეტიკული სისტემის კომერციულ ოპერატორსა“ და ინტერესთა გამოხატვაში გამარჯვებულ პირს შორის. 1169 გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის გაცემის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობის შესაძლებლობები საქართველოში, საჯარო პოლიტიკის ნარკვევი, 2014, „მწვანე ალტერნატივა“, გვ: 5–6. 1168 ორჰუსის კონვენციის განხორციელების შესახებ ეროვნული ანგარიში, 2013, გვ: 30. 1167 საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 21 აგვისტოს „საქართველოში ელექტროსადგურების მშენებლობის ტექნიკურ-ეკონომიკური შესწავლის, მშენებლობის, ფლობის და ოპერირების შესახებ 1169 849 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ურთიერთგაგების მემორანდუმი შედგება წინასამშენებლო ფაზისგან და სამშენებლო ფაზისგან. წინასამშენებლო ფაზაში ინტერესთა გამოხატვაში გამარჯვებული პირის ვალდებულებებია მოამზადოს პროექტის გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ანგარიში.1170 დადგენილებით გაწერილი ზემოაღნიშნული პროცედურა ცხადყოფს, რომ ინვესტორი ვალდებულია მოამზადოს გარემოზე ზემოქმედების შესახებ ანგარიში მასსა და სახელმწიფო შორის მემორანდუმის გაფორმების შემდეგ. გარემოზე ზემოქმედების შეფასება თავის მხრივ, ეკოლოგიური ექსპერტიზის დადებითი დასკვნისა და მშენებლობის ნებართვის აუცილებელი წინაპირობაა. საქართველოს სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ სახელმწიფოს მიერ ჯერ ინვესტორთან თანამშრომლობის მემორანდუმის გაფორმება და მხოლოდ შემდეგ მშენებლობისათვის საჭირო საკანონმდებლო მოთხოვნების შესრულების გათვალისწინება, ეწინააღმდეგება „გარემოზე ზემოქმედების შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნებს. კანონის მიხედვით, განმახორციელებელზე გარემოზე და ზემოქმედების საქმიანობის დაწყების ნებართვა გაიცემა სამართლებრივი საქმიანობის საფუძველია. 1171 შესაბამისად, არცერთი საქმიანობა, რომელიც კანონის თანახმად საჭიროებს გარემოზე ზემოქმედების ნებართვას, არ უნდა იწყებოდეს გზშ–ს არსებობის გარეშე და აღნიშნული საკითხი გათვალისწინებული უნდა იქნას განახლებადი ენერგიის წყაროების მშენებლობის თაობაზე სახელმწიფო პოლიტიკის ფორმირების პროცესში. 1172 გარემოზე ზემოქმედების შეფასების არარსებობის რამდენიმე მაგალითი ზემოთ აღნიშნული საკანონმდებლო ხარვეზები მძიმედ აისახება პრაქტიკაზე. აღნიშნულის მაგალითს წარმოადგენს საქართველოს სახალხო დამცველის წარმოებაში არსებული საქმეები – ვაკე–საბურთალოს დამაკავშირებელი ე.წ. ახალი გზისა და პროექტის „პანორამა თბილისი“ მშენებლობა. ვაკე–საბურთალოს დამაკავშირებელი ე.წ. ახალი გზის მშენებლობა ვაკე–საბურთალოს დამაკავშირებელი ე.წ. ახალი გზა პირველად 2010 წელს გაიხსნა. 2015 წლის 13–14 ინტერესთა გამოხატვის წესის დამტკიცების შესახებ №214 დადგენილების პირველი მუხლის მე–6 პუნქტი. 1170 საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 21 აგვისტოს „საქართველოში ელექტროსადგურების მშენებლობის ტექნიკურ-ეკონომიკური შესწავლის, მშენებლობის, ფლობის და ოპერირების შესახებ ინტერესთა გამოხატვის წესის დამტკიცების შესახებ №214 დადგენილების მე–7 მუხლი. 1171 „გარემოზე ზემოქმედების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მე–3 მუხლის „ა“ პუნქტი. 1172 სახელმწიფოსა და ინვესტორს შორის გაფორმებული ხელშეკრულების პრობლემურობის თაობაზე საქართველოს სახალხო დამცველმა ასევე იმსჯელა ხუდონის ჰიდროელექტროსადგურის საქმის ფარგლებში. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, 2013 წელი, გვ: 436. 850 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ივნისს თბილ მნიშვნელოვნად დააზიანა. მისი მშენებლობის თაობაზე ზემოქმედების შეფასება არც თავდაპირველად 1173 არ და არსებობდა არც გარემოზე სტიქიის შემდეგ განხორციელებული სამუშაოების წარმოებისას. ვაკე–საბურთალოს დამაკავშირებელი გზა, როგორც თავდაპირველი მშენებლობის მომენტისათვის მოქმედი „საქართველოს საერთაშორისო და შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის საავტომობილო გზების ნუსხის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2006 წლის 15 სექტემბრის N554 ბრძანებულების, 1174 ასევე დღეს მოქმედი საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 18 ივნისის დადგენილები №407 და შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გზას. „ შესახებ“ საქართველოს კანონის გარემოზე ზემოქმედების 1175 გარემოზე ზე თანახმად, ეკოლოგიურ ექსპერტიზას, მათ შორის შეფასებას ექვემდებარება მხოლოდ საერთაშორისო და შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის საავტომობილო გზების, რკინიგზის და მათზე განთავსებული ხიდების, გზაგამტარი გვირაბის, აგრეთვე საავტომობილო გზის, რკინიგზის და მათი ტერიტორიების საინჟინრო დაცვის ნაგებობების აგება. თუმცა, განვითარებულმა მოვლენებმა კიდევ ერთხელ დაადასტურა გარემოზე ზემოქმედების დაქვემდებარებული ჩამონათვალის პრობლემურობის სიმწვავე. შეფასებას „პანორამა თბილისის“ პროექტი საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წარმოებაში არსებულ კიდევ ერთ მნიშვნელოვან საქმეს წარმოადგენს „თანაინვესტირების ფონდის“ მიერ დაგეგმილი „პანორამა თბილისის“ პროექტის მშენებლობა. პროექტი ითვალისწინებს მრავალფუნქციური სასტუმრო კომპლექსებისა და საბაგიროს მშენებლობას. პროექტის განხორციელების ადგილი კი თბილისის ისტორიული ნაწილია. მართალია, საუბარია „მრავალფუნქციური სასტუმრო– კომპლექსების“ მშენებლობის თაობაზე, თუმცა მოქმედი კანონმდებლობა არც ამ შემთხვევაში ითვალისწინებს გარემოზე ზემოქმედების შეფასების განხორციელების ვალდებულებას. „გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის“ შესახებ საქართველოს კანონის მე–4 მუხლის პირველ პუნქტში მსგავსი ინფრასტრუქტურული პროექტის თაობაზე მითითება არ არსებობს. გარდა იმისა, რომ პროექტის, „პანორამა თბილისი“, მშენებლობა არ საჭიროებს გზშ–ს, ასევე კანონმდებლობის თანახმად, მისი მშენებლობის ნებართვა გაიცა მარტივი ადმინისტრაციული წესით. შესაბამისად, საზოგადოების ჩართულობა მასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღების თაობაზე პრაქტიკულად არ არსებობდა, რაც ხსენებული გზის მშენებლობა 2010 წელს დასრულდა. პროექტის ფარგლებში, მდინარე ვერეს ხეობაში რამდენიმე გვირაბი, ხოლო გმირთა მოედანზე სამი ესტაკადა აშენდა. 1174 ძალადაკარგულად გამოცხადდა საქართველოს პრეზიდენტის 05/27/2011 N287 ბრძანებულებით. 1175 „გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 4. პირველი პუნ.. „კ“ ქპ. 1173 851 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველის შეფასებით გაუმართლებელია და უგულებელყოფს საერთაშორისო მოთხოვნებს. გარემოს დაცვა სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის პროცესში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში მიმდინარეობდა საქმისწარმოება 1176 თბილისში, გამსახურდიას გამზირსა და იოსებიძის ქუჩას შორის მდებარე სკვერში მრავალსართულიანი ბინის მშენებლობის თაობაზე. 1177 განმცხადებლების განმარტებით, აღნიშნული მშენებლობა იწვევდა მაცხოვრებელთა უფლებრივი მდგომარეობის გაურესებას და არსებული პრობლემების გამწვავებას, კერძოდ, მიმდებარე ტერიტორიაზე არსებული საცხოვრებელი სახლების მდგომარეობის გაუარესებას, ხეების მოჭრასა და სკვერში მდებარე საბავშვო ბაგა–ბაღის დანგრევას. 1178 მოცემულ შემთხვევაში კიდევ ერთხელ დადგა დღის წესრიგში მშენებლობის თაობაზე ადმინისტრაციული ორგანოს მხრიდან გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში გარემოზე ზემოქმედების რისკების სრულყოფილი შესწავლის საკითხი. აღსანიშნავია, რომ სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის პროცესისადმი სპეციალურ რეგულაციებს ადგენს საქართველოს კანონი „სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის საფუძვლების შესახებ“. კანონი სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის ძირითად ასპექტად მიიჩნევს მოსახლეობისათვის ჯანსაღი და უსაფრთხო საცხოვრებელი და სამოღვაწეო გარემოს შექმნას, ხოლო ერთ–ერთ მთავარ ამოცანად ისახავს დასახლებათა განვითარებისას ეკონომიკური და სხვა საქმიანობის გარემოზე უარყოფითი ზემოქმედების მინიმალიზებას. კანონის მიხედვით, სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის განხორციელების პრინციპს უნდა წარმოადგენდეს გარემოზე ინფრასტრუქტურის გავლენის მაქსიმალური შემსუბუქება და ტერიტორიებისათვის. ინფრასტრუქტურის პოზიტიური ეფექტი განლაგების 1179 2015 წლის 24 ივლისის №8660/15 განცხადება. სსიპ თბილისის არქიტექტურის სამსახურის 2015 წლის 3 სექტემბრის №2172394 ბრძანებით კი შეთანხმდა არქიტექტურული პროექტი და გაიცა მშენებლობის ნებართვა მრავალფუნქციური შენობის აშენების თაობაზე. 1178 სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს 2016 წლის 10 მარტის №01–8/1503 წერილის თანახმად, სააგენტოსა და შპს „ელზუროს“ შორის 2015 წლის 30 ნოემბერს გაფორმდა უძრავი ქონების გაცვლის ფორმით პრივატიზების შესახებ ხელშეკრულება, შედეგად, თბილისში, გამსახურდიას გამზ. 23ა–ში მდებარე მიწის ნაკვეთი და მასზე განთავსებული შენობა–ნაგებობები მუნიციპალიტეტს საკუთრებაში გადაეცა და ამჟამად ამ ადგილას მშენებლობის საკითხი არ დგას. 1179 „სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის საფუძვლების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ. 5, პირველი პუნ. „ლ“ ქპ. 1176 1177 852 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საგულისხმოა, რომ კანონის ეს დანაწესი ეხმიანება იმ საერთაშორისო სტანდარტს, 1180 რომლის მიხედვითაც კანონმდებლობა, გარდა გზშ-ს დაქვემდებარებული კონკრეტული ჩამონათვალისა, უნდა ითვალისწინებდეს აგრეთვე გზშ-ს ჩატარების საჭიროებას ისეთ შემთხვევებში, როდესაც საქმიანობამ შესაძლოა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს გარემოზე. სამწუხაროდ, „გარემოზე ზემოქმედების შესახებ“ საქართველოს კანონი არ მოიცავს ე.წ. „ღია“ დებულებას ასეთი ტიპის საქმიანობებისთვის. შესაბამისად, მართალია „სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის საფუძვლების შესახებ“ საქართველოს კანონი ზემოთ ხსენებული პრინციპის დეკლარირებით ცდილობს გაითვალისწინოს საერთაშორისო მიდგომა გარემოზე ზემოქმედების საკითხის შესწავლის აუცილებლობასთან დაკავშირებით, თუმცა, აღნიშნულის რეალიზების სამართლებრივ–პროცედურული გარანტია არასათანადო და არაეფექტიანია, რაც სათუოს ხდის როგორც განსახილველ, ასევე სხვა მსგავსი საქმის მსვლელობისას საქმიანობის გარემოზე ზემოქმედების სრულფასოვან შესწავლას. როგორც უკვე განყენებულად აღვნიშნეთ, განხილვა გარემოს დაცვის დაუშვებელია და პრობლემის ადამიანის უფლებებისგან ურთიერთდამოკიდებულ კატეგორიებს წარმოადგენს. აღნიშნულს ადასტურებს წინასიტყვაობაში განხილული ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა. მოცემული საკითხი განსაკუთრებული სიმწვავით იჩენს თავს ადამიანის ეკონომიკური საქმიანობის პროცესში, რომელმაც შესაძლოა ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლების და თანმდევ შედეგად - ადამიანის სხვა ძირითადი უფლებების ხელყოფა გამოიწვიოს. აღნიშნულთან დაკავშირებით საგულისხმოა გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის განმარტებები, 1181 რომელიც ხაზს უსვამს სამეწარმეო საქმიანობის გარემოზე მნიშვნელოვან ზეგავლენას. აღნიშნული მოხსენების თანახმად, სახელმწიფოს გააჩნია ვალდებულება დაიცვას ინდივიდი საწარმო სუბიექტების მხრიდან მისი ეკონომიკური, კულტურული და სოციალური უფლებების შესაძლო ხელყოფისაგან. საწარმოებისათვის რეგულაციები ამ მიზნის შესასრულებლად და სტანდარტები, მისაღწევად ხელისუფლებამ სავალდებულო სათანადო აგრეთვე მონიტორინგის, უნდა შექმნას საკანონმდებლო გამოძიების, ანგარიშვალდებულების და აღსრულების პროცედურები. 1182 საქართველოს სახალხო დამცველი აცნობიერებს სახელმწიფოს მიზანს ეკონომიკური განვითარების ხელშესაწყობად შექმნას მიმზიდველი/ლიბერალური საინვესტიციო გარემო, თუმცა უაღრესად მნიშვნელოვანად მიაჩნია ამ პროცესის გარემოსდაცვით სტანდარტებთან ჰარმონიზაცია. სახელმწიფო საინვესტიციო პოლიტიკა გარემოსთან მეგობრულ ხასიათს ორჰუსის კონვენცია, მუხ. 6, პირველი პუნ. „ბ“ ქპ. გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის 2011 წლის 20 მაისის №E/C/12/2011/1 მოხსენება. 1182 გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის 2011 წლის 20 მაისის №E/C/12/2011/1 მოხსენება, პ.5. 1180 1181 853 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უნდა ატარებდეს, კონკრეტული საინვესტიციო პროექტები ხელს უნდა უწყობდეს არსებული გარემო პირობების შენარჩუნებასა და მის პოზიტიურ განვითარებას. გარემოს მდგრადი განვითარების კონსტიტუციური ვალდებულების უზრუნველყოფის მიზნით, სახელმწიფომ უნდა მიმართოს ძალისხმევა წარმოების ეკოლოგიურად მდგრადი მოდელის ჩამოსაყალიბებლად, რომლის დროსაც გათვალისწინებული იქნება გარემოსდაცვითი საჭიროებები. გარემოს ხმაურით დაბინძურება გენერალური ასამბლეის მიერ 1966 წლის 16 დეკემბერს მიღებული ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი განმარტავს, რომ „წინამდებარე პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ თითოეული ადამიანის უფლებას ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის უმაღლეს შესაძლო სტანდარტებზე.“ 1183 გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურულ უფლებათა კომიტეტის მე-14 ზოგადი კომენტარი განმარტავს, რომ „ჯანმრთელობის უფლება მოიცავს სოციალურ-ეკონომიკური ფაქტორების მთელ რიგს, რაც ხელს უწყობს პირობებს, რომლებშიც ადამიანებს შეუძლიათ იცხოვრონ ჯანსაღი ცხოვრებით და ვრცელდება ფუძემდებელ პირობებზე“. ჯანმრთელობის ფუძემდებელი პირობების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია ჯანსაღი გარემოს არსებობა. ხმაურით დაბინძურება ხელს უშლის ასეთი გარემოს სრულყოფილად ჩამოყალიბებას. გარემოს ხმაურით დაბინძურება წარმოადგენს საფრთხეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისათვის, ის ნეგატიურ ზეგავლენას ახდენს თითოეული ადამიანის ჯანმრთელობაზე და კეთილდღეობაზე. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის ევროპის რეგიონულმა ბიურომ დაკავშირებული 2014 წელს სახელმძღვანელოს“ წარმოადგინა „ღამის გადამუშავებული ხმაურის ვარიანტი.1184 პრობლემებთან მასში საუბარია ხმაურის ადამიანის ორგანიზმზე მავნე ზემოქმედების შესახებ. ის განაზოგადებს ამ სფეროში არსებულ გამოცდილებას და იძლევა დასაბუთებულ რეკომენდაციებს პრობლემის მომწესრიგებელი საკანონმდებლო აქტების შესამუშავებლად. საქართველოს სახალხო დამცველი შეისწავლის თბილისში, აგლაძის ქუჩის მაცხოვრებელთა კოლექტიურ განცხადებას, რომელიც შეეხება სამრეწველო და სხვა დაწესებულებებიდან მომდინარე ხმაურის შედეგად მოსახლეობაში შექმნილ მძიმე მდგომარეობას. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე:< https://matsne.gov.ge/ka/document/view/1483577> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1184 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.eea.europa.eu/publications/noise-in-europe2014> ბოლოს ნანახია [28.03.2016წ.]. 1183 854 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განმცხადებლები აღნიშნავენ, რომ იმყოფებიან გაუსაძლის მდგომარეობაში, ბავშვებს და მოხუცებს არ აქვთ მოსვენება, მუდმივი ხმაურის რეჟიმში დაუზიანდათ ფსიქიკა. 1185 ხმაურის დონის შეზღუდვის მიზნით, საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტმა საკანონმდებლო ინიციატივის წესით წარადგინა საქართველოს კანონის პროექტი „საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში ცვლილების შეტანის“ თაობაზე და ის შესული იყო პარლამენტის 2015 წლის სესიის დღის წესრიგში. კანონპროექტის პირველი რედაქციის მიხედვით, კოდექსს ემატებოდა 771 მუხლი, რომელიც ითვალისწინებდა პასუხისმგებლობას ხმაურისათვის როგორც დღის, ასევე ღამის საათებში. კანონპროექტის მომდევნო ვერსიაში პასუხისმგებლობა დგებოდა მხოლოდ ღამის საათებში ხმაურისათვის. მოგვიანებით, სახალხო დამცველის აპარატის წერილზე 1186 პასუხად საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტმა გვაცნობა 1187, რომ ამ ეტაპზე კანონპროექტი გამოთხოვილია კომპეტენტური უწყებების განსხვავებული პოზიციების გამო ისეთ საკითხებთან დაკავშირებით, როგორიცაა „ხმაურის“ დეფინიციის განსაზღვრა, განგრძობადობა, ასევე ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობა. ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს მნიშვნელოვანი პრაქტიკა გააჩნია გარემოს დაცვის პრობლემებთან დაკავშირებით. საცხოვრებლის ინტერესები მოიცავს საცხოვრებლით მშვიდობიანი სარგებლობის უფლებას, ხმაურისა და საზოგადოებრივი წესრიგის დარღვევისა და გარემოს დაბინძურებისაგან დაცვის თავისუფლებას. ერთ-ერთ საქმეზე 1188 ევროპულმა სასამართლომ დააკმაყოფილა საჩივარი, რომელიც ეხებოდა სახელმწიფოს უმოქმედობას, თავიდან აეცილებინა ან დაეცვა განმცხადებელი დაბინძურებისაგან (სუნი, ხმაური და კვამლით ჰაერის დაბინძურება), რაც წარმოადგენდა ადამიანის პირადი და ოჯახური ცხოვრების პატივისცემის უფლების დარღვევას (ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე–8 მუხლი). საქართველოს კონსტიტუცია აღიარებს ყველას უფლებას იცხოვროს ჯანმრთელობისათვის უვნებელ გარემოში. სახელმწიფო ახლანდელი და მომავალი თაობების ინტერესების გათვალისწინებით უზრუნველყოფს გარემოს დაცვას, ქვეყნის მდგრად განვითარებას საზოგადოების ეკონომიკური და ეკოლოგიური ინტერესების შესაბამისად ადამიანის განცხადება #4997/15, 04.05.2015. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წერილი #04-14/7753; 24.09.2015. 1187 საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის წერილი #9354/4-13; 09.10.2015. 1188 ლოპეს ოსტრა ესპანეთის წინააღმდეგ (L )ÓPEZ (§58);OSTRA ინფორმაცია v. SPAIN ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-57905> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1185 1186 855 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოს უზრუნველსაყოფად 1189. „ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფა“ ასევე განმარტებულია „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონში. კერძოდ, ეს არის შრომის, ყოფა-ცხოვრების, დასვენების, კვების, სწავლების, აღზრდის, რადიაციული და ქიმიური უსაფრთხოების განმსაზღვრელი სანიტარიულ-ჰიგიენური წესებისა და ნორმების, აგრეთვე სანიტარიულ-ეპიდემიოლოგიური წესების დაცვაზე ზედამხედველობა.1190 „საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლი განმარტავს, რომ ჯანდაცვის სამინისტრო ადგენს ადამიანის ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოს ხარისხობრივ ნორმებს (ატმოსფერული ჰაერი, წყალი, ნიადაგი, ხმაური, ვიბრაცია, ელექტრომაგნიტური გამოსხივება), რომლებიც მოიცავს ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციებისა და მავნე ზემოქმედების ნორმებს. ამავე მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, გარემოს ხარისხობრივი ნორმების დამრღვევი პირების პასუხისმგებლობა განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობით. საკითხის მომწესრიგებელი ნორმების არარსებობა იწვევს საზოგადოებისა და ადამიანის ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოს უგულებელყოფას. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ თავის ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში 1191 განმარტა: „საქართველოს კონსტიტუციის 37-ე მუხლის მე-3 და მე-4 პუნქტების შინაარსის, დანიშნულებისა და სულისკვეთების გათვალისწინებით უდავოა, რომ კონსტიტუცია ესწრაფვის ჯანსაღ გარემოზე უფლების მაღალი სტანდარტის ჩამოყალიბებას და მას ადამიანის ძირითად უფლებად განიხილავს. ეკოლოგიური უფლებების კონსტიტუციურ-სამართლებრივ სივრცეში მოქცევა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გარემოს დაცვის სფეროში სახელმწიფოს ანგარიშვალდებულების, გარემოსდაცვითი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გარემოსდაცვითი მექანიზმების საზოგადოებრივი გამართული, მონაწილეობისა ეფექტური და სხვა მუშაობისა და კოორდინაციისათვის. ჯანმრთელობისთვის უვნებელ გარემოში ცხოვრების უფლების დადგენით, საქართველოს კონსტიტუცია ადასტურებს და განამტკიცებს კონსტიტუციურ ღირებულებათა წესრიგში მდგრადი ეკოლოგიური განვითარების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას.“ ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ნათელია, რომ სახელმწიფო ხმაურის საკანონმდებლო დონეზე დაურეგულირებლობით არ ასრულებს მის მიერ ნაკისრ ვალდებულებებს, რითაც 1189 1190 საქართველოს კოსტიტუცია,მუხ. 37, პუნ.3-4. „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხ.3, ქპ. „ჯ“. „საქართველოს მოქალაქე გიორგი გაჩეჩილაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ (გადაწყვეტილება #2/1/524 ; 10.04.2013. პარა. 2). 1191 856 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ირღვევა ჯანმრთელობის დაცვის, სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის უვნებელ გარემოში ცხოვრებისა და პირადი და ოჯახური ცხოვრების პატივისცემის უფლებები. აღნიშნული ვითარება დაუყოვნებლივ საჭიროებს გამოსწორებას. მიმართა 2016 წლის 15 იანვარს სახალხო დამცველმა წინადადებით 1192 საქართველოს პარლამენტს, მიმართოს ყველა არსებულ ზომას ხმაურის საკანონმდებლო დონეზე, საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისი ფორმით დასარეგულირებლად და საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში შესაბამისი პასუხისმგებლობის ზომების გასათვალისწინებლად. 2016 წლის 25 იანვარს თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს იურიდიულ საკითხთა კომისიის თავმჯდომარემ განმეორებით მიმართა საქართველოს პარლამენტს საკანონმდებლო წინადადებით ხმაურით გამოწვეული პრობლემების დასარეგულირებლად. 1193 საქართველოს პარლამენტის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 1194 აღნიშნული საკანონმდებლო წინადადებების საკომიტეტო განხილვისას შეისწავლიან სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებათა პოზიციებს. სახალხო დამცველი თვალყურს მიადევნებს აღნიშნულ პროცესს და იმედს გამოთქვამს, რომ მითითებული საკითხი დროულად დარეგულირდება. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს • ხმაურის რეგულირების მიზნით, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში შეიტანოს ცვლილებები და გაითვალისწინოს პასუხისმგებლობის შესაბამისი ზომები საქართველოს პარლამენტს, საქართველოს მთავრობასა და საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს • შეიტანოს ცვლილებები გარემოსდაცვით კანონმდებლობაში იმგვარად, რომ გარემოზე ზემოქმედების შეფასების არსებული სისტემა, მათ შორის, გზშ–ს დაქვემდებარებული საქმიანობები და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოების ჩართულობასთან დაკავშირებული ნორმები შესაბამისობაში მოვიდეს საერთაშორისო სტანდარტებთან სახალხო დამცველის წინადადება №04-14/527 15.01.2016. თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს წერილი № 06-3/196 08.02.2016. 1194 საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის 2016 1192 1193 წლის 9 თებერვლის #1059/4–13 წერილი. 857 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს მთავრობას • კანონთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, ცვლილებები შეიტანოს საქართველოს მთავრობის 2013 წლის ჰიდროელექტროსადგურებთან 21 აგვისტოს დაკავშირებით №214 დადგენილებაში სახელმწიფოსა ინვესტორს შორის მემორანდუმის გაფორმების შესაძლებლობა გზშ–ს დასრულების შემდეგ. 858 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და და პოტენციურ გაჩნდეს მხოლოდ ჯანმრთელობის დაცვის უფლება ჯანმრთელობის განმარტება უფლების მოცემულია ყველაზე ფართოდ ეკონომიკური, გამოყენებადი სოციალური და და ყოვლისმომცველი კულტურული უფლებების საერთაშორისო პაქტში. პაქტის მე-12 მუხლი განსაზღვრავს, რომ „მოცემული პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ ყველას უფლებას ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის უმაღლეს შესაძლო სტანდარტზე“. ადამიანის მრავალი უფლება – სამოქალაქო და პოლიტიკური, აგრეთვე ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული – ჯანმრთელობასთან არის დაკავშირებული, რითაც ხაზს უსვამს ადამიანის ყველა უფლების ურთიერთდამოკიდებულებასა და განუყოფლობას.1195 ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის კონსტიტუციის I მუხლი ამ ორგანიზაციის მიზნებს შემდეგნაირად განსაზღვრავს: „მიღწეულ იქნეს ყველა ხალხის ჯანმრთელობის რაც შეიძლება მაღალი დონე“. 1196 ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის კონსტიტუციაში ჯანმრთელობა განისაზღვრება, როგორც სრული ფიზიკური, სულიერი და სოციალური კეთილდღეობა და არა მხოლოდ დაავადების არარსებობა. ჯანმრთელობის უფლება მჭიდროდაა დაკავშირებული და დამოკიდებული უფლებების საერთაშორისო აქტებით გათვალისწინებულ ადამიანის სხვა უფლებებთან, მათ შორისაა სათანადო კვების, საცხოვრებლის, შრომის, განათლების, ღირსების, სიცოცხლის, დისკრიმინაციის დაუშვებლობის, თანასწორობის, წამების აკრძალვის, პირადი ცხოვრების, ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უფლებები, აგრეთვე გაერთიანების, შეკრების და გადაადგილების თავისუფლების უფლებები. 1197 ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის კონსტიტუციის მიხედვით, ჯანმრთელობის შესაძლო უმაღლესი სტანდარტის მიღწევა და ცხოვრების პროდუქტიულად გატარება ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებად არის აღიარებული. შესაბამისად, მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე ზრუნვა, ავადობისა და სიკვდილიანობის შემცირება, მაღალი ხარისხის და უსაფრთხო სამედიცინო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა და ფინანსური რისკებისაგან დაცვა, ყოველი ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემის ეროვნული პრიორიტეტი და პასუხისმგებლობაა. გაეროს მსოფლიო კონფერენცია ადამიანის უფლებების საკითხზე, ვენის დეკლარაცია და სამოქმედო გეგმა, UN doc. A/CONF.157/23, 1993 წლის 12 ივლისი, ნაწილი I, პუნქტი 5. 1196 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://apps.who.int/gb/bd/PDF/bd47/EN/constitutionen.pdf?ua=1> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1197 გაეროს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტის ზოგადი კომენტარი №14 (22-ე სესია, 2000 წ.). 1195 859 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს მთავრობის უმთავრეს პრიორიტეტს წარმოადგენს მოსახლეობისთვის სამედიცინო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა და მისი ხარისხის გაუმჯობესება. „საქართველოს 2016 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ საქართველოს კანონით შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს დაფინანსება განისაზღვრა 3,162,000 ლარით, რაც წინა წელთან შედარებით 281,000 ლარით გაზრდილი მაჩვენებელია 1198. 2016 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია ხელმისაწვდომი, ხარისხიანი ჯანმრთელობის დაცვა. პრიორიტეტის მიზანია პაციენტზე ორიენტირებული ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის შექმნა, რისთვისაც აუცილებელია სამედიცინო მომსახურების ფინანსური და გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა და სამედიცინო მომსახურების მაღალი ხარისხი. ამ მიზნის მისაღწევად სახელმწიფო განახორცილებს პროგრამებს, რომლებმაც უნდა უზრუნველყოს ქვეყნის მთელი მოსახლეობისათვის ჯანმრთელობის დაცვის მომსახურების ხელმისაწვდომობა, გააუმჯობესოს ჯანმრთელობის დაცვის მომსახურების ხარისხი და უზრუნველყოს საჭიროებებზე დაფუძნებული სოციალური გარანტიების შესაბამისი ბენეფიციარებისათვის შეთავაზება. 1199 სახელმწიფოს მიზანია ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის საქართველოს ყველა მოქალაქე უზრუნველყოფილი იყოს რეფორმირება, რათა ჯანმრთელობის დაცვის საყოველთაო პროგრამით და ჯანმრთელობის დაცვის ხელმისაწვდომობით. 2013 წელს საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით შეიქმნა სახელმწიფოს 100% - იანი წილობრივი მონაწილეობით დაფუძნებული შპს „რეგიონული ჯანდაცვის ცენტრი“, რომლის ძირითადი ამოცანაა რაიონული საავადმყოფოების რეაბილიტაცია, განვითარება და მართვა. საწარმოს ეტაპობრივად გადაეცა ლენტეხის, მესტიის, ონის, თიანეთის, წალკის და თეთრიწყაროს სამედიცინო დაწესებულებები. „რეგიონული ჯანდაცვის ცენტრის“ (შემდეგში – ცენტრი) ვალდებულებას წარმოადგენდა არსებული ინფრასტრუქტურის შეფასება და სანებართვო/სალიცენზიო პირობებთან შესაბამისობაში მოყვანა. ინფრასტრუქტურის შეფასების შემდეგ ცენტრმა შეისწავლა კლინიკების მიერ წარმოებული სერვისების შესაბამისობა ადგილზე არსებულ მოთხოვნებთან, სამედიცინო პერსონალით კლინიკის დაკომპლექტება და პერსონალის კვალიფიკაცია. იდენტიფიცირებული პრობლემების აღმოფხვრის მიზნით განხორციელდა სამედიცინო პერსონალის პროფესიული უნარჩვევების გასაუმჯობესებელი ღონისძიებები. განხორციელდა მაღალმთიან რეგიონებში დამატებული და განახლებული სამედიცინო ლაბორატორიების შესაბამისი დანადგარებით უზრუნველყოფა. 1200 საკითხის შესწავლისას გამოვლინდა გადაუდებელი მედიცინის 1198 „საქართველოს 2016 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ საქართველოს კანონი, თავი VI, მუხლი 15. „საქართველოს 2016 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ საქართველოს კანონი, თავი VI, მუხლი 14, პუნქტი 1. 1200 შპს „რეგიონული ჯანდაცვის ცენტრის“ დირექტორის №13/91 წერილი, 01.02.2016. 1199 860 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სპეციალობაში ლიცენზიის მქონე კადრების ნაკლებობა, რაც მოითხოვს სწრაფი და ეფექტური მიზნით ღონისძიებების გატარების აუცილებლობას. ამ დამტკიცდა „დიპლომისშემდგომი სამედიცინო განათლების პროგრამა“ 1201, რომლის მიზანია, მაღალმთიან და საზღვრისპირა მუნიციპალიტეტებში მცხოვრები მოსახლეობისათვის სამედიცინო სერვისების მიწოდების უწყვეტობისა და გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება, ამ მუნიციპალიტეტებისათვის დეფიციტურ და პრიორიტეტულ საექიმო სპეციალობებში ადამიანური რესურსის მომზადების საშუალებით. მნიშვნელოვანია, რომ ცენტრის საქმიანობა გაფართოვდეს, კიდევ უფრო მეტი გეოგრაფიული არეალი მოიცვას და გააძლიეროს მუშაობა სამედიცინო ინფრასტრუქტურის გამართვის მიზნით. 1. ტუბერკულოზის მართვის სახელმწიფო პროგრამა განიხილავს რა ტუბერკულოზს, როგორც გლობალური საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის უდიდეს საფრთხეს, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია (ჯანმო) აქტიურად იბრძვის ამ დაავადების დასაძლევად. 2014 წლის მაისში ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ მიიღო ტუბერკულოზთან ბრძოლის ახალი სტრატეგია, 1202 რომელიც 2035 წლისთვის ტუბერკულოზთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის 95%-ით, ხოლო ახალი შემთხვევების 90%-ით შემცირებას ითვალისწინებს. მაღალია ტუბერკულოზთან დაკავშირებული სტიგმა, როგორც საზოგადოებაში ასევე სამედიცინო პერსონალში. 2012 წელს ტუბერკულოზთან დაკავშირებული ცოდნის, დამოკიდებულებისა და პრაქტიკის შეფასების კვლევამ გამოავლინა, რომ რესპონდენტთა 50% ან სრულიად დამალავს, რომ დაავადებულია (11%), ან ამ ამბავს მხოლოდ ოჯახის წევრებს გაუმხელს (38%). ამავე კვლევაში ტუბერკულოზით დაავადებული პაციენტების მესამედმა აღნიშნა, რომ დაავადების სტატუსის გაცხადებისთანავე იგრძნეს უარყოფითი დამოკიდებულება მეგობრებისა და ზოგადად საზოგადოებისგან. სტიგმის მაღალი დონე აფერხებს დახმარებისთვის სამედიცინო დაწესებულებაში დროულად მისვლას და კიდევ უფრო ზრდის ინფექციის გავრცელების რისკს. 1203 საქართველოს მთავრობამ შეიმუშავა ტუბერკულოზის მართვის სახელმწიფო პროგრამა 1204, რომლის მიზანია ტუბერკულოზის ავადობის, სიკვდილიანობის და საზოგადოებაში ინფექციის გავრცელების შემცირება. პროგრამით სარგებლობენ საქართველოს მოქალაქეები, საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 11 ნოემბრის №624 დადგენილება. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.who.int/tb/post2015_tbstrategy.pdf> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1203 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://tpp.ge/uploads/pp/KAPBrief_geo.pdf> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1204 საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 ივნისის №308 დადგენილება. 1201 1202 861 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოში მუდმივად მცხოვრები მოქალაქეობის არმქონე და საქართველოში მყოფი ბაქტერიაგამომყოფი (მგბ+) პირები და პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში მყოფი პირები, კანონმდებლობით გათვალისწინებული იდენტიფიკაციის დამადასტურებელი დოკუმენტის არსებობის მიუხედავად. მოსარგებლე ამ პროგრამით გათვალისწინებულ მომსახურებას იღებს სახელმწიფო დახმარების სახით. პროგრამის ბიუჯეტი განისაზღვრება 11,629.1 ათასი ლარით. 2015 წელს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო საქართველოს კანონი „ტუბერკულოზის კონტროლის შესახებ“. სამართლებრივი აქტი მიმართულია საზოგადოებაში ტუბერკულოზის გავრცელების მაქსიმალური პრევენციისკენ, თუმცა ,ამავე დროს, სრულად იცავს ინდივიდის უფლებებს მკურნალობაში ჩართვის ავტონომიური გადაწყვეტილების მიღების თაობაზე. ამ კანონის მიზანია ტუბერკულოზის ეფექტიანი კონტროლის გზით, ფიზიკური პირის ჯანმრთელობის დაცვისა და საქართველოში ტუბერკულოზის საზოგადოებრივი გავრცელების ჯანმრთელობის თავიდან აცილება, უზრუნველყოფა, ტუბერკულოზის შემთხვევის მართვის სამართლებრივი საფუძვლების დადგენა და ტუბერკულოზით დაავადებული პირისათვის შესაბამისი დახმარების გაწევა. კანონის თანახმად ტუბერკულოზის კონტროლი გულისხმობს ტუბერკულოზის თავიდან აცილებასთან, დიაგნოსტიკასთან (გამოკვლევასთან) (რომელიც მოიცავს ასევე და ტუბერკულოზის დიაგნოსტიკას მკურნალობის შემთხვევის ეტაპზე) მართვასთან დაკავშირებული ღონისძიებების ერთობლიობას. 1205 ამ კანონის მნიშვნელოვანი კომპონენტია პაციენტის არანებაყოფლობითი იზოლაცია, რაც მიზნად ისახავს ტუბერკულოზის გავრცელების და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისათვის მოსალოდნელი საფრთხის თავიდან აცილებას. ის არის უკიდურესი ზომა, რომელიც გამოიყენება მაშინ, როდესაც ამოწურულია ტუბერკულოზის გადამდები ფორმით დაავადებული პაციენტის მიერ ტუბერკულოზის სავალდებულო გამოკვლევის ჩატარების და მისი ნებაყოფლობითი შეუძლებელია ინფექციის მკურნალობის არანებაყოფლობითი გავრცელების თავიდან პროცესში იზოლაციის აცილება. ჩართვის ყველა ღონისძიებების 1206 საშუალება გამოყენების არანებაყოფლობითი და გარეშე იზოლაციის გამოყენების საჭიროებას სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელი განსაზღვრავს, ხოლო გადაწყვეტილებას იღებს სასამართლო საზოგადოებრივი ჯანდაცვის შესაბამისი ადგილობრივი ერთეულის მიმართვის საფუძველზე. 1207 „ტუბერკულოზის კონტროლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–5 მუხლის პირველი პუნქტი. „ტუბერკულოზის კონტროლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–14 მუხლის პირველი და მე–2 პუნქტები. 1207 „ტუბერკულოზის კონტროლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–15 მუხლის მე–7 პუნქტი. 1205 1206 862 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს აქვს მნიშვნელოვანი პრაქტიკა ინფექციური დაავადების მქონე პაციენტის სავალდებულო იზოლაციისათვის საჭირო საფუძვლის დადგენის პრობლემებთან მიმართებაში. აღნიშნული სასამართლოს განმარტებით, ინდივიდის დაკავება იმდენად სერიოზული ზომაა, რომ შესაძლებელია გამოყენებულ იქნას მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ნაკლებად მკაცრი ზომები იქნება განხილული და არ აღმოჩნდება საკმარისი ინდივიდუალური ან საზოგადოებრივი ინტერესების დასაცავად და ამის გამო საჭირო გახდება ინდივიდის დაკავება. ეს ნიშნავს, რომ თავისუფლების შეზღუდვა შესაბამისობაში უნდა იყოს პროპორციულობის პრინციპთან [...]. 1208 აღნიშნული საქმე მნიშვნელოვანია, იმის გამო, რომ ის აყალიბებს ნათელ კრიტერიუმებს, რამდენად შეიძლება ინფექციური დაავადების მატარებელი ინდივიდის იზოლაცია გამართლდეს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციით. უფლებების შეზღუდვის დროს შესაბამისი ზომების განსაზღვრისას გადამწყვეტ ფაქტორს წარმოადგენს სირაკუზას პრინციპების ხუთივე კრიტერიუმის დაცვა; ამასთან, შეზღუდვა უნდა იყოს ხანმოკლე და ექვემდებარებოდეს გადახედვას და გასაჩივრებას. სირაკუზას პრინციპები შემდეგია:  შეზღუდვები წესდება და ხორციელდება კანონის შესაბამისად;   შეზღუდვები ემსახურება ლეგიტიმურ საერთო ინტერესებს; შეზღუდვები აუცილებლად საჭიროა დემოკრატიულ საზოგადოებაში დასახული ამოცანის მისაღწევად;  არ არსებობს ნაკლებად შემზღუდველი საშუალებები იმავე ამოცანის შესასრულებლად;  შეზღუდვები დაფუძნებულია მეცნიერულ მტკიცებულებებზე და არ წესდება თვითნებურად, საკმარისი საფუძველის გარეშე, ე.ი. უმიზეზოდ და დისკრიმინაციულად. 1209 2015 წლის განმავლობაში მომართვიანობა, 1210 ხშირი იყო სახალხო დამცველისადმი იმ ადამიანთა რომლებიც უკმაყოფილებას გამოთქვამდნენ სს „ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებათა ეროვნული ცენტრში“ არსებული მდგომარეობით. პაციენტები წუხდნენ, რომ ცენტრში არის მძიმე საცხოვრებელი პირობები, ხშირია გათბობის გათიშვა, აუცილებელი დამატებითი მედიკამენტების ნაკლებობა. ისინი ასევე აღნიშნავდნენ მისაღები ენჰორნი შვედეთის წინააღმდეგ, §36. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-68077> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1209 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.refworld.org/docid/4672bc122.html> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1210 განცხადებები №19058/1, №591/15, №2407/1.5 1208 863 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საკვების რაოდენობრივ და კალორიულ სიმცირეს. სახალხო დამცველის აპარატის მიმართვის საფუძველზე, სახელმწიფო რეგულირების სააგენტომ ჩაატარა დაწესებულების სანებართვო პირობების შესწავლა: გამოვლინდა დარღვევები და შედგა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმი. 1211 შემდეგში „ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებათა ეროვნულმა ცენტრმა“ აღმოჩენილი დარღვევების გარკვეული ნაწილი აღმოფხვრა. კერძოდ, პაციენტების სტაციონალური მკურნალობის და კვების პირობები გაუმჯობესდა, შემუშავდა სამკურნალო კვების ახალი სტანდარტი, განხორციელდა პალატების სავენტილაციო სისტემების რეაბილიტაცია, დაიდგა წინა სასტერილიზაციო დამუშავების ახალი აპარატი. ასევე მიმდინარეობს მშენებლობა. 22 საწოლზე გათვლილი, ბავშვთა ახალი განყოფილების 1212 სახალხო დამცველის მოსაზრებით, მნიშვნელოვანია გადამდები დაავადებების პრევენციის და მკურნალობის ღონისძიებათა შემუშავებისას ტუბერკულოზის სავარაუდო შემთხვევების ადრეული გამოვლენის უფრო სრულყოფილი სისტემის დანერგვა, ლაბორატორიული დიაგნოსტიკის ქსელის გაფართოვება, პაციენტის დამყოლობის სამსახურის გაძლიერება. 2. C ჰეპატიტის მართვის სახელმწიფო პროგრამა ჯანმრთელობის გლობალურ პრობლემებს შორის ვირუსულ ჰეპატიტებს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავთ. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) მონაცემებით, C ჰეპატიტის გავრცელების მხრივ, საქართველო მაღალი რისკის ქვეყნებს მიეკუთვნება. 2002 წლის კვლევის მონაცემებით C ჰეპატიტის მოსახლეობაში 6,7% შეადგენს. გავრცელება მოზრდილ 1213 2013 წელს საქართველოში აღირიცხა B ჰეპატიტის 1 324 შემთხვევა, ინციდენტობა 100000 მოსახლეზე 29,5 (2012 წ. 1018 შემთხვევა, ინციდენტობა 23,4), მათ შორის 217 მწვავე შემთხვევა, ანუ 16,4%, ინციდენტობა 4,84 (2012 წ. 162 შემთხვევა, ანუ 16%, ინციდენტობა 3,7) და ქრონიკული 1107 შემთხვევა, ანუ 83,6%, ინციდენტობა 24,7 (2012 წ. 856, ანუ 84%, ინციდენტობა 19,5). 2013 წელს აღრიცხული B ჰეპატიტის ინციდენტობა (მწვავე და ქრონიკული) 20,7% - ით მეტია 2012 წელთან შედარებით. მატება გამოწვეულია დაავადების სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს წერილი №02/31942; 06.05.2015. სს „ტუბერკულოზისა და ფილტვის დაავადებათა ეროვნული ცენტრის“ დირექტორის წერილი №3287/01-17; 26.11.2015. 1213ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.who.int/docstore/wer/pdf/2002/wer7747.pdf?ua=1> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1211 1212 864 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 როგორც მწვავე, ისე ქრონიკული ფორმების ხარჯზე. მწვავე B ჰეპატიტის ინციდენტობა წინა წელთან შედარებით გაიზარდა 25,3%ით, ხოლო ქრონიკული B ჰეპატიტის - 22,7%-ით. 1214 C ჰეპატიტის მკურნალობასთან დაკავშირებული პრობლემები სახალხო დამცველის განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენდა. 2013 წელს შემუშავდა რეკომენდაცია, 1215 რომელიც C ჰეპატიტის დიაგნოსტირების და მკურნალობის ხელმისაწვდომობას შეეხებოდა. საკითხის მნიშვნელობიდან გამომდინარე, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ, 2014 წლის ბოლოს შემუშავდა C ჰეპატიტის ელიმინაციის მოკლევადიანი, გადაუდებელი ღონისძიებების სახელმწიფო გეგმა. 2015 წელი ჩვენს ქვეყანაში C ჰეპატიტთან ბრძოლის წელიწადად გამოცხადდა - C ჰეპატიტის ელიმინაცია სახელმწიფო სტრატეგიად განისაზღვრა. აღნიშნული გეგმის საფუძველზე შემუშავდა 2015 წლის 20 აპრილის საქართველოს მთავრობის N169 დადგენილება „C ჰეპატიტის მართვის პირველი ეტაპის ღონისძიებების უზრუნველყოფის თაობაზე სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“. მთავრობამ მიზნად დაისახა ქვეყანაში C ჰეპატიტით გამოწვეული ავადობისა და სიკვდილიანობის მიზანმიმართული შემცირება და საბოლოოდ აღმოფხვრა. C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამა 2015 წლის მაისში ამოქმედდა. იგი მოიცავდა პრევენციის, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის კომპონენტებს და ითვალისწინებდა „საქართველოში C ჰეპატიტით გამოწვეული ავადობის, სიკვდილიანობისა და ინფექციის გავრცელების შემცირებას დაავადების პრევენციაზე, დიაგნოსტიკასა და მკურნალობაზე მოსახლეობის ხელმისაწვდომობის ეტაპობრივი უზრუნველყოფის გზით“. 1216 პროგრამის ფარგლებში დაიგეგმა როგორც დაავადების პრევენცია, ასევე, დაავადებული პაციენტებისათვის C ჰეპატიტის სამკურნალო ახალი თაობის მედიკამენტების უსასყიდლოდ მიწოდება და აუცილებელი დიაგნოსტიკური კვლევების თანადაფინანსება. 1217 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ncdc.ge/AttachedFiles/Sopo%20ეპიდბიულე%20ტე%20ნი%202015_5b028d49-70e3-4905-8b07ab3febb3acc9.pdf> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1215 საქართველოს სახალხო დამცველის 2013 წლის 19 ივნისის რეკომენდაცია №3366/04-13/1588-13. 1216 საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 20 აპრილის დადგენილება №169, პირველი მუხლი. 1217 აივ ინფექცია/შიდსის, ტუბერკულოზისა და მალარიის წინააღმდეგ ბრძოლის გლობალური 1214 ფონდის მიერ დაფინანსებული „საქართველოში აივ/შიდსის პრევენციის მიზნით არსებული ეროვნული რეაგირების მხარდაჭერა, აივ/შიდსით დაავადებულთა სიცოცხლის მაჩვენებლების გაუმჯობესება მკურნალობისა და მოვლის ღონისძიებების გაძლიერების გზით“ GEO-H-NCDC გრანტის ფარგლებში განხორციელდა მედიკამენტების (პეგილირებული ინტერფერონი და რიბავირინი) შეძენა. 2015 წლის ბოლოს ამ ნუსხას დაემატა პრეპარატი „ჰარვონი“, რომლის გამოყენება უფრო ეფექტიანს გახდის მკურნალობას. პროგრამის ბიუჯეტი განისაზღვრა 22,000.0 (ათასი) ლარით (საქართველოს მთავრობის დადგენილება №677, 2015 წლის 30 დეკემბერი). 865 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მნივშნელოვანია C ჰეპატიტის მართვის სახელმწიფო პროგრამის შემდგომი განვითარების პროცესში წამლებზე უნივერსალური ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. ყურადღება უნდა გამახვილდეს პაციენტის მხრიდან თანადაფინანსების ხვედრითი წილის შემცირებაზე. 3. საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამა სახალხო დამცველმა 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში აღნიშნა, რომ „ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობის ზრდის თვალსაზრისით, უმნიშვნელოვანესი მიღწევა იყო 2013 წელს საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის დანერგვა, რომელმაც საქართველოს ყველა მოქალაქე უზრუნველყო სამედიცინო მომსახურების საბაზისო პაკეტით“. 1218 2013 წლამდე სახელმწიფო აფინანსებდა მოსახლეობის გარკვეული ჯგუფების სამედიცინო მომსახურებას, რომელთა რაოდენობა წლიდან წლამდე იზრდებოდა. 2007 წელს ჯანმრთელობის დაზღვევის სახელმწიფო პროგრამებით მოსახლეობის მხოლოდ 4.1% იყო უზრუნველყოფილი, ხოლო 2012 წლისთვის იგი 37.9 %-მდე გაიზარდა. თუ ამას დავუმატებთ ინდივიდუალური და კორპორატიული სამედიცინო დაზღვევით უზრუნველყოფილ პირებს, მთლიანად ქვეყანაში სამედიცინო დაზღვევით უზრუნველყოფილი იყო 1981123 ადამიანი (50,8 %). 1219 შესაბამისად, ქვეყნის მოსახლეობის ნახევარზე მეტს, დაახლოებით 2 მილიონზე მეტ ადამიანს არ გააჩნდა სამედიცინო დაზღვევა. მათ საკუთარი ხარჯებით უნდა დაეფარათ მკურნალობის სრული ღირებულება, რაც არც თუ იშვიათად იწვევდა კატასტროფულ დანახარჯებს. საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამის შემოღების შემდეგ საგრძნობლად გაუმჯობესდა მოსახლეობის სამედიცინო მომსახურების ფინანსური ხელმისაწვდომობა. მინიმალური პაკეტით უზრუნველყოფის მიუხედავად, პროგრამით არ ფინანსდება რიგი სამედიცინო მომსახურების სახეობისა, დადგენილი ფინანსური ლიმიტი არ არის საკმარისი. ეს ყველაფერი უარყოფითად მოქმედებს ჯანდაცვის ფინანსურ ხოლო ხშირ შემთხვევაში ხელმისაწვდომობაზე. სახალხო პროგრამით დამცველის მოსაზრებით, საკითხის გადასაჭრელად საჭიროა ჯანდაცვის პროგრამაში გადაუდებელ დაავადებათა ნოზოლოგიების ჩამონათვალის გაფართოვება, ასევე ფინანსური უზრუნველყოფის ლიმიტის გაზრდა. „ველფეარ ფაუნდეიშენმა“ (WELFARE FOUNDATION) 2015 წლის სექტემბერ-დეკემბრის პერიოდში ჩაატარა კვლევა საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ბიუჯეტის ხარჯვის სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში, გვ. 568. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <://www.academia.edu/12384838/თენგიზ_ვერულავა_მაკა_გაბულდანი_გადაუდებელი_დაავადებების_ფ ინანსური_ხელმისაწვდომობა_საქართველოში_> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1218 1219 866 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეფექტურობის შესაფასებლად. კვლევის ფარგლებში მოხდა როგორც შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის, ასევე სხვადასხვა ვებ-გვერდებზე არსებული მასალის ანალიზი. ასევე გამოიკითხა სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებლები და საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ბენეფიციარები. კვლევამ აჩვენა, რომ საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა დაბალი ხარჯთაეფექტურობით გამოირჩევა. საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა ნაკლებ აქცენტს აკეთებს პირველად ჯანდაცვასა და დაბალხარჯიან ამბულატორიულ მომსახურებაზე, რაც თვით პროგრამის ძირითად მიზნებს ეწინააღმდეგება. ინვესტიცია ძირითადად ხორციელდება ყველაზე ძვირადღირებულ სერვისებში, მაშინ, როდესაც პრევენციული ღონისძიებები და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის/ჯანმრთელობის ხელშეწყობის საკითხები პრაქტიკულად იგნორირებულია. ასეთი მიდგომა სერიოზულ პრობლემებს შეუქმნის თვით პროგრამის განხორციელებას, რადგან ყოველწლიურად გაიზრდება გადაუდებელ სერვისებთან დაკავშირებული ხარჯები, აუცილებელია პროგრამის ხარჯვით ნაწილში სოციალურად დაუცველი პირების მედიკამენტოზური უზრუნველყოფის საკითხის გადახედვა, ვინაიდან ამ კატეგორიის მოსახლეობის საკმაოდ დიდი ნაწილი ვერ ყიდულობს მედიკამენტებს. ასეთ შემთხვევებში, ექიმთან კონსულტაციასა და დიაგნოსტიკაში ჩადებული თანხები ფაქტობრივად არაეფექტურია, ვინაიდან დაავადების განკურნება არ ხდება. ასევე საჭიროა პროგრამის ფარგლებში ანაზღაურებადი მედიკამენტების სიის რევიზია ისეთი ფორმით, რომელიც საშუალებას მისცემს ბენეფიციარებს დროულად შეიძინონ საჭირო მედიკამენტი. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში განხილულმა გ.ნ.–ს საქმემ გამოავლინა მნიშვნელოვანი პრობლემა: კერძოდ, არსებული რეგულაციის პირობებში 1220 საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა სრულად არ არის ხელმისაწვდომი იმ პირებისათვის, რომლებიც 2013 წლის 1 ივლისის მდგომარეობით კერძო სადაზღვევო სქემებში იყვნენ ჩართულნი. მათი ჩართვა პროგრამის ფარგლებში ხდება მხოლოდ მინიმალური პაკეტით, რომელიც სერვისების მწირ ჩამონათვალს შეიცავს და აღნიშნული პირებისათვის მნიშვნელოვან ფინანსურ მხარდაჭერას არ უზრუნველყოფს. მიუხედავად იმისა, რომ გ.ნ. 2015 წლის აპრილიდან არ სარგებლობდა კერძო დაზღვევით, მხოლოდ და მხოლოდ იმის გამო, რომ 2013 წლის 1 ივლისის მდგომარეობით კერძო დაზღვევის მიმღები იყო, აღმოჩდა საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამით გათვალისწინებული სრული პაკეტის მიღმა. აღნიშნული რეგულირება საკმაოდ პრობლემურია და დაუყოვნებლივ საჭიროებს ცვლილებას იმგვარად, რომ წარსულ პერიოდში კერძო დაზღვევის მქონე პირებს ჰქონდეთ სრული ხელმისაწვდომობა საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამაზე. საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 21 თებერვლის #36 დადგენილებით დამტკიცებული „საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის“ მე–2 მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტი. 1220 867 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 4. თამბაქოსაგან თავისუფალი გარემო თამბაქოს მოხმარება მსოფლიოში საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პრობლემაა. თამბაქოს მოხმარება სიკვდილის ერთ-ერთი გამომწვევი მიზეზია. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ევროპის რეგიონზე, რომელიც მსოფლიოს მოსახლეობის მხოლოდ 15%-ს მოიცავს, მოდის თამბაქოთი გამოწვეული დაავადებების თითქმის ერთი მესამედი. 1990-იანი წლების ბოლოსთვის თამბაქოს პროდუქტების მოხმარების მიზეზით წელიწადში მილიონ 200 ათასი ადამიანი იღუპებოდა. (საერთო სიკვდილობის 14%-ს) და უფრო ეფექტური ღონისძიებების დანერგვის გარეშე, სავარაუდოა რომ 2020 წლისთვის ისინი გამოიწვევენ 2 მილიონ სიკვდილს წელიწადში (საერთო სიკვდილობის 20%-ს). თამბაქოს მოხმარების გავრცელებამ ევროპის რეგიონში უკანასკნელი 30 წლის განმავლობაში 45%-დან 30%-მდე იკლო და სტაბილურად ამ დონეს ინარჩუნებს, მაგრამ ამ დონეზეც კი, იგი დამანგრეველ გავლენას ახდენს საზოგადოებრივ ჯანდაცვაზე და მომავალ თაობებზე. განსაკუთრებით შემაშფოთებელია თამბაქოს მოხმარების გავრცელების ნეგატიური ტენდენციები ახალგაზრდებს, ქალებს და დაბალი სოციო-ეკონომიკური ფენების წარმომადგენლებს შორის, ისევე როგორც განსხვავება ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის წევრი სახელწიფოების თამბაქოს კონტროლის პოლიტიკებს შორის. 1221 2002 წლისთვის თამბაქოს მოხმარების გავრცელება საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მიუღებელ დონეზე დარჩა; ქვეყნების უმრავლესობაში თამბაქოს კონტროლის პოლიტიკას მნიშვნელოვანი ადგილი არ უჭირავს, არამყარი და არასრულყოფილია. საქართველოში, 2010 წლის მდგომარეობით, თამბაქოს რომელიმე პროდუქტს (მოსაწევს და უკვამლოს) მოიხმარდა რესპონდენტთა 30.3% (მამაკაცების 55.5% და ქალების 4.8%). გამოკითხული რესპონდენტების 27.7% ყოველდღიურად ეწევა, რაც მწეველთა 91.2%-ს შეადგენს. თამბაქოს მოხმარების ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი თბილისშია (36.5%). 1222 შედეგები 18-64 წლის ზრდასრულებისათვის ორივე სქესი კაცი ქალი 30.3% (28.4-32.2) 55.5% (52.7-58.4) 4.8% (3.7-5.8) თამბაქოს მოხმარება ამჟამად მწეველები (პროცენტი) თამბაქოს კონტროლის ევროპული სტრატეგია. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0016/68101/E77976.pdf> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1222 არაგადამდებ დაავადებათა რისკის ფაქტორების კვლევა, 2011წ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.who.int/chp/steps/2012_GeorgiaSTEPS_Report.pdf?ua=1> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1221 868 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამჟამად ყოველდღიური მწეველები (პროცენტი) 27.7% (25.8-29.5) 51.1% (48.1-54.0) 4.0% (2.9-5.0) 18.6 (18.3-19.0) 18.3 (18.0-18.6) 23.2 (21.7-24.7) 98.8% (97.8-99.9) 98.8% (97.7-99.9) 100.0% (100.0-100.0) 19.5 (18.7-20.4) 20.0 (19.0-20.9) 14.0 (12.8-15.3) ყოველდღიურ მწეველთათვის ყოველდღიური მოწევის დაწყების საშუალო ასაკი (წლები) ყოველდღიურ მწეველთა პროცენტი, რომლებიც ეწევიან ქარხნულ სიგარეტს ქარხნული სიგარეტის ღერების საშუალო ოდენობა, რომელსაც ეწევიან დღის განმავლობაში (ქარხნული სიგარეტის მომხმარებლები) ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ევროპის სამთავრობო კონფერენციაზე „თამბაქოსგან თავისუფალი ევროპისთვის“ 1223 წევრმა სახელმწიფოებმა ხმამაღლა განაცხადეს თავიანთი მხარდაჭერა თამბაქოს კონტროლის ევროპული სტრატეგიის განვითარების და თამბაქოს კონტროლის ჩარჩო კონვენციის მომზადების მიმართ. გარდა ამისა, ქვეყნები შეთანხმდნენ, ერთობლივად იმუშავონ თამბაქოს კონტროლის ინტეგრირებული ღონისძიებების დანერგვის მიმართულებით და თამბაქოს საერთაშორისო ეპიდემიის წინააღმდეგ. ვარშავის დეკლარაციის მიხედვით, ყოვლისმომცველი პოლიტიკის ყველაზე მნიშვნელოვანი ელემენტები, რომელთაც რეალურად გაზომვადი გავლენის მოხდენა შეუძლიათ, არის: გადასახადების გაზრდა, თამბაქოს რეკლამის, სპონსორობის და პრომოციის აკრძალვა, საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილებში და სამუშაო ადგილებზე თამბაქოს კვამლის ზემოქმედებისგან დაცვა, თამბაქოს მოხმარების შეწყვეტის ღონისძიებების ხელმისაწვდომობა, კონტრაბანდის მკაცრი კონტროლი. თამბაქოს კონტროლის ჩარჩო კონვენცია აღიარებს, რომ თამბაქოს ეპიდემია წარმოადგენს გლობალური მნიშვნელობის პრობლემას, რომელსაც სერიოზული მავნებლობა მოაქვს ჯანმრთელობისათვის და საჭიროებს ფართომასშტაბიანი საერთაშორისო თანამშრომლობის განვითარებას და ყველა ქვეყნის მონაწილეობას საერთაშორისო დონეზე ეფექტური და ყოვლისმომცველი რეაგირების ზომების გატარებაში. ვარშავის დეკლარაცია თამბაქოსაგან თავისუფალი ევროპისათვის, 2002 წლის 18–19 თებერვალი. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0009/88614/E76611.pdf?ua=1 [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1223 869 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ 2008 წელს ასევე შემუშავდა ღონისძიებათა პაკეტი „MPOWER“, 1224 რომელიც აერთიანებს თამბაქოსთან ბრძოლის ექვს სტრატეგიას, როგორიცაა:  მონიტორინგი თამბაქოს მოხმარებისა და პროფილაქტიკის პოლიტიკაზე ადამიანების დაცვა თამბაქოს კვამლისაგან;  დახმარების შეთავაზება თამბაქოს მოხმარებაზე უარის დროს;  ადამიანების გაფრთხილება თამბაქოს საშიშროების შესახებ;  თამბაქოს რეკლამირების, პოპულარიზაციის და სპონსორობის აკრძალვა;  თამბაქოზე გადასახადების გაზრდა. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის თამბაქოს კონტროლის ჩარჩო კონვენცია საქართველოსათვის ძალაში შევიდა 2006 წლის 15 მაისს. 1225 ამ ჩარჩო-კონვენციის რატიფიცირებით საქართველომ აიღო ვალდებულება ქვეყანაში თამბაქოს კონტროლის კუთხით სრულფასოვანი ღონისძიებების გატარებაზე. ამით ხელისუფლებამ დააფიქსირა პოზიცია, რომ თამბაქოს კონტროლი ქვეყნის ერთ-ერთი პრიორიტეტია. შეიქმნა სამთავრო კომისია, რომლის ძირითადი მიზანია საქართველოში თამბაქოს კონტროლის ღონისძიებათა შემუშავებისა და განხორციელების ხელშეწყობა. 1226 საქართველოს მთავრობამ მიიღო დადგენილებები, რომლითაც განისაზღვრა კონკრეტული ვალდებულებები თამბაქოს კონტროლის კანონმდებლობის შესაბამისობაში მოყვანის შესახებ. გაუმჯობესების და მისი ჩარჩო-კონვენციასთან 1227 უნდა აღინიშნოს, რომ დღემდე ამ ვალდებულებებიდან მხოლოდ ძალიან მცირე ნაწილი შესრულდა. მნიშვნელოვანია მოქმედი კანონმდებლობა დაიხვეწოს და შესაბამისობაში მოვიდეს თამბაქოს რეკლამირების, სპონსორობისა და პოპულარიზაციის აკრძალვის მიმართულებით აღებულ ვალდებულებებთან. საზოგადოებრივი თავშეყრის ყველა დახურულ ადგილასა და საზოგადოებრივ ტრანსპორტში სრულად უნდა აიკრძალოს თამბაქოს მოწევა, რათა მაქსმალურად უზრუნველყონ თამბაქოსგან თავისუფალი გარემოს შექმნა. თვალშისაცემია საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხრიდან გამოვლენილი უმოქმედობა თამბაქოს ნაწარმით ვაჭრობასთან დაკავშირებით დადგენილი შეზღუდვების ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.who.int/tobacco/mpower/mpower_report_six_policies_2008.pdf> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 1225 ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ჩარჩო კონვენცია თამბაქოს კონტროლის შესახებ. რატიფიცირებულია საქართველოს პარლამენტის №2302–რს დადგენილებით, 16.12.2005წ. 1226 საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 15 მარტის №58 დადგენილება. 1224 საქართველოს მთავრობის №196 (30.07.2013) დადგენილება „საქართველოს თამბაქოს კონტროლის სახელმწიფო სტრატეგიის დამტკიცების შესახებ“ და №304 (29.11.2013) დადგენილება „2013 - 2018 წლების თამბაქოს კონტროლის სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ“. 1227 870 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ყოველდღიური უგულებელყოფის ფაქტების მიმართაც. 2015 წლის განმავლობაში, თბილისის საქალაქო სასამართლოს განსჯადობისთვის მიკუთვნებულ ტერიტორიაზე არსებობს კანონიერ ძალაში შესული მხოლოდ ერთი დადგენილება, რომლითაც პირს არასრულწლოვნისთვის თამბაქოს ნაწარმის მიყიდვის გამო ადმინისტრაციული სახდელი დაედო. 1228 წინ გადადგმულ ნაბიჯად შეიძლება ჩაითვალოს ის ფაქტი, რომ თამბაქოს ნაწარმზე ხელმისაწვდომობის შემცირების მიზნით 2014 წლიდან 4–ჯერ მოხდა გადასახადების მატება, თუმცა ამ მიმართულებით მხოლოდ საგადასახადო პოლიტიკის განსაზღვრა ვერ ჩაითვლება სახელმწიფოს მხრიდან თამბაქოს კონტროლის შესახებ ჩარჩო კონვენციით აღიარებული ვალდებულებების ეფექტურ შესრულებად. მნიშვნელოვანია, რომ ხელისუფლებამ თამბაქოს კონტროლის პოლიტიკის გატარებისას პრიორიტეტად აღიაროს მოქალაქეთა ჯანმრთელობა და ადამიანის სიცოცხლის დაცვა; უზრუნველყოს ყველა პირის უფლება თამბაქოს კვამლისგან თავისუფალ ჰაერზე და პასიური წევის მავნე ეფექტებისგან დაცულობაზე; განამტკიცოს თამბაქოს მოხმარების გავრცელების ყოველწლიური შემცირების აუცილებლობა საზოგადოების ყველა სექტორში. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას: • თამბაქოს კონტროლის სფეროში მოქმედი კანონმდებლობის არსებული ხარვეზების აღმოფხვრასთან ერთად, ეფექტურად განახორციელოს კონტროლი თამბაქოს კონტროლის სფეროში არსებული რეგულაციების შესრულებაზე • შევიდეს ცვლილება საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 21 თებერვლის #36 დადგენილებაში და გაუქმდეს ამავე დადგენილებით დამტკიცებული „საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის“ მე–2 მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტი, რომლის მიხედვითაც, 2013 წლის 1 ივლისის მდგომარეობით კერძო სადაზღვევო სქემებში ჩართულ პირებს არა აქვთ სრული ხელმისაწვდომობა საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამაზე საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: 1228 თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2016 წლის 18 იანვრის #4/7483-13 წერილი. 871 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • გატარდეს ქმედითი ზომები სამედიცინო მომსახურების ფინანსური და გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის და მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით • შემუშავდეს რეკომენდაციები ტუბერკულოზის მკურნალობის და პრევენციის პროგრამაში ჩართული პროგრამების დაფინასების გაზრდის შესახებ • განხორციელდეს ტუბერკულოზის მართვის ეროვნულ სამედიცინო დაწესებულებებისათვის ფინანსური, მატერიალურ-ტექნიკური და ადამიანური რესურსების გაზრდის საკითხის შესწავლა • საყოველთაო დაუცველი ჯანდაცვის პირების სახელმწიფო მედიკამენტოზური პროგრამის უზრუნველყოფის გასატარებელი ღონისძიებების განსაზღვრა. 872 ფარგლებში საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საკითხის სოციალურად შესწავლა და ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა 1. შესავალი საქართველოს სახალხო დამცველმა არსებითად შეისწავლა 2015 წელს სახელმწიფოს მიერ ბავშვის უფლებების დაცვის მიმართულებით გადადგმული ნაბიჯები და დადებითად შეაფასა არაერთი მათგანი, მათ შორის: მართლმსაჯულების კოდექსის დამტკიცება, პარლამენტის მიერ არასრულწლოვანთა სკოლამდელი განათლების კანონპროექტის მომზადება, შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ საქართველოს კანონში ცვლილებების ინიცირება სახელმწიფოს მიერ კომიტეტისთვის და მინდობით გაერთიანებული ბავშვის აღზრდის ერების უფლებების სტანდარტების ორგანიზაციის კონვენციის მომზადება, ბავშვის განხორციელების უფლებების შესახებ მე–4 პერიოდული ანგარიშის წარდგენა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წლის 16 დეკემბერს, საქართველოს პარლამენტმა მესამე მოსმენით განიხილა და ერთხმად მიიღო კანონპროექტი, რომლის მომზადების საფუძველი საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარდგენილი საკანონმდებლო წინადადება გახდა. ცვლილების მიხედვით, 17–დან 18 წლამდე პირთა ქორწინების რეგისტრაციის წესი შეიცვალა იმგვარად, რომ ქორწინებაზე ნებართვის გაცემა მხოლოდ სასამართლოს შეეძლება. ასევე, დაზუსტდა ქორწინების რეგისტრაციის პატივსადები გარემოება და დებულების მოქმედების ვადა განისაზღვრა ერთი წლით. მისასალმებელია, რომ კიდევ ერთხელ დაფიქსირდა მტკიცე ნება ადრეულ ასაკში ქორწინების პრევენციის ხელშეწყობის მიმართულებით. აღნიშნულთან ერთად, ბავშვის უფლებების დაცვის კუთხით საქართველოში არაერთი გამოწვევა არსებობს. კვლავ დღის წესრიგშია გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ბავშვის უფლებათა კონვენციის მესამე დამატებითი ოქმის ხელმოწერისა და რატიფიკაციის საკითხი; 2014 წელს საქართველოს მთავრობის მიერ ადამიანის უფლებების დაცვის სახელმწიფო სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის მიღებას სახელმწიფო უწყებების მხრიდან ვალდებულებების მეტი თანმიმდევრულობით განხორციელება უნდა მოჰყოლოდა; მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში კვლავ მაღალია ბავშვის მიმართ ძალადობის მაჩვენებელი, საქართველოს კანონმდებლობაში ჯერჯერობით არ ასახულა ცვლილებები, რომელთა საფუძველზეც სახელმწიფო მეტ პასუხისმგებლობას აიღებს ბავშვის ყველა სახის ძალადობისგან დაცვის მიზნით. ამ მხრივ, არც საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიმართულებით არის მიღებული ქმედითი ზომები. ხშირ შემთხვევაში, ბავშვებთან მომუშავე პროფესიონალები არ ფლობენ ძალადობის მსხვერპლ არასრულწლოვანთა იდენტიფიკაციისა და ბავშვის მიმართ ძალადობის პრევენციისათვის საჭირო უნარ–ჩვევებს. პრობლემას წარმოადგენს, ასევე, სუსტი კოორდინაცია ბავშვთა ძალადობისგან დაცვის რეფერირების პროცედურების შესახებ ბრძანების განხორციელებაზე პასუხისმგებელ სახელმწიფო უწყებებს შორის; აღსანიშნავია, რომ სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებების 873 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ცენტრის მიერ, საქმისწარმოების პროცესში, გამოვლინდა ბავშვის სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის მიმართ ჩადენილ დანაშაულთა მაღალი მაჩვენებელი. საქართველოს სახალხო დამცველმა წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავრობას და მოითხოვა, აღნიშნულ სფეროში შეიქმნას სამოქმედო გეგმა – „სექსუალური ექსპლოატაციისა და სექსუალური ძალადობისაგან ბავშვთა დაცვის შესახებ“, ევროპის საბჭოს კონვენციის პრაქტიკაში აქტიური დანერგვისათვის აუცილებელი ქვეპროგრამების დართვით. თუმცა, საანგარიშო პერიოდში აღნიშნულ რეკომენდაციაზე სახალხო დამცველს მთავრობისგან საპასუხო წერილი არ მიუღია; განსაკუთრებით პრობლემურია ქუჩაში მცხოვრებ და მომუშავე არასრულწლოვანთა ძალადობისგან დაცვის საკითხი. ხშირ შემთხვევაში, ძალადობის ფაქტზე შესაბამისი ორგანოების მხრიდან არ ტარდება ადექვატური ქმედებები და არ ხორციელდება პრევენციული ღონისძიებები. სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს ქუჩაში მცხოვრებ და მომუშავე ბავშვთა დაცვისთვის საჭირო აქტივობების განხორციელების შესახებ; კვლავ პრობლემად რჩება სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულება ბავშვის საცხოვრებელი ადგილის განსაზღვრასთან დაკავშირებით მშობლების განქორწინების შემთხვევაში; ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში ფუნქციონირებადი დამხმარე ქვეპროგრამების ნაწილი სრულფასოვნად ვერ ფარავს არასრულწლოვნების საჭიროებებს. სოციალური სამსახური დღემდე არ არის აღჭურვილი საკმარისი ადამიანური და ტექნიკური რესურსით, მათ შორის სატრანსპორტო საშუალებებით; სოციალური მუშაკებისთვის შრომითი გარემოს გაუმჯობესება, კვალიფიციური კადრების სერვისიდან გადინების თავიდან აცილება და ახალი კადრების კვალიფიკაციის სისტემური ამაღლება – ეს არის არასრული სია იმ საკითხებისა, რომელთა გადაჭრაც განაპირობებს ბავშვზე ზრუნვის ხარისხის გაუმჯობესებას და რისთვისაც სახელმწიფომ ყველა ღონე უნდა იხმაროს. მწვავედ დგას ბავშვთა სიღარიბისა და სიკვდილიანობის პრობლემა. მიუხედავად კლების სტატისტიკისა, 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებლის შემდგომი შემცირება კვლავ გადაუდებელ ამოცანას წარმოადგენს. სახალხო დამცველმა წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავრობას 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობის პრევენციის მიზნით გასატარებელი ღონისძიებების შესახებ, სადაც მიუთითებდა ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირების სპეციალური სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავების აუცილებლობაზე; პრობლემურია სახალხო დამცველის მიერ შესწავლილი მაღალმთიანი რეგიონების საჯარო სკოლების ინფრასტრუქტურა; მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს პედაგოგთა კვალიფიკაცია და მათი სისტემური გადამზადების საჭიროება, ინკლუზიური განათლების პროგრამის სრულფასოვნად დანერგვა, პენიტენციურ დაწესებულებებში არასრულწლოვან ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა განათლების უწყვეტობა და ხარისხის უზრუნველყოფა; გასატარებელია გადაუდებელი ღონისძიებები, რათა არასრულწლოვანი მსჯავრდებულები/ბრალდებულები დაცული იყვნენ ნებისმიერი სახის 874 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ძალადობისგან. ყურადსაღები ამოცანის წინაშე გვაყენებს ყოფილ არასრულწლოვან მსჯავრდებულთა რეაბილიტაციისა და რესოციალიზაციის პროცესიც. საანგარიშო პერიოდში, სახალხო დამცველის აპარატმა განახორციელა მონიტორინგი საქართველოს მართლმადიდებელი მუსლიმური კონფესიის ეკლესიის დაქვემდებარებაში საპატრიარქოსა მყოფ და საქართველოში არასრულწლოვანთა პანსიონებში. მონიტორინგის შედეგად დგინდება, რომ რელიგიური კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებული პანსიონების ბენეფიციარებისთვის მიწოდებული სერვისი საჭიროებს ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სტანდარტებთან ჰარმონიზაციას და პანსიონების ბენეფიციართა აღზრდას ოჯახურ გარემოსთან მაქსიმალურად მიახლოებულ პირობებში. აუცილებელია, რომ რელიგიური პანსიონების ბენეფიციარების შემთხვევაშიც, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს მათი კანონიერი წარმომადგენლობითი უფლება–მოვალეობები მიენიჭოს. იხილეთ ბავშვის უფლებების ინდივიდუალური დარღვევების სტატისტიკა სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებების ცენტრის 2015 წლის საქმისწარმოების მიხედვით 1229 ცხრილში ასახულია ბავშვის უფლებების დარღვევების და არა წარმოებულ საქმეთა რაოდენობრივი განაწილება 1229 875 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 120 100 103 80 84 79 60 48 40 41 35 30 19 20 16 13 8 0 6 5 5 3 2 2 2 2 1 1 საანგარიშო პერიოდში, საქმისწარმოების პროცესში გამოიკვეთა, რომ კვლავ გამოწვევად რჩება ბავშვთა სიღარიბე და ცხოვრების არასათანადო პირობები, ბავშვის მიმართ სხვადასხვა ფორმით ძალადობის პრობლემა. სახალხო დამცველის თანამშრომლების ვიზიტები რეგიონებში გვიჩვენებს, რომ ბავშვთა სიღარიბის აღმოფხვრა და მათი მძიმე სოციალურ– ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესება სახელმწიფოს ზრუნვის პრიორიტეტს უნდა წარმოადგენდეს. გარდა საყურადღებოა ბავშვთა ამისა, ცენტრის საქმისწარმოების სტატისტიკის მიხედვით, განათლების უფლების სხვადასხვა სახის დარღვევები და სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობის კუთხით არსებული ხარვეზები. გამოწვევებია, აგრეთვე, ბრალდებული/მსჯავრდებული არასრულწლოვნების უფლებების განხორციელების მხრივ არასრულწლოვანთა სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში. საქმისწარმოება მიმდინარეობს ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების უფლებების დაცვის მიმართულებით. დაფიქსირდა ბავშვის სკოლამდელი 876 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განათლების უფლების დარღვევის არაერთი შემთხვევა, რომელთაც ცენტრი სწავლობს. კვლავ პრობლემურია სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულების საკითხი. 2. ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და მუსლიმური კონფესიის დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონებში 2015 წლის 23 თებერვლიდან 15 მარტის ჩათვლით საქართველოს სახალხო დამცველთან არსებულმა სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატის ფარგლებში, სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებების ცენტრთან ერთად, მონიტორინგი განახორციელა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოსა და საქართველოში მუსლიმური კონფესიის დაქვემდებარებაში მყოფ არასრულწლოვანთა პანსიონებში.1230 ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა შემოწმდა: 1. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოს ა(ა)იპ სტეფანწმინდის წმინდა ილია მართლის სახელობის გიმნაზია-პანსიონში, 2. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოს ა(ა)იპ ჯავახეთის ნინოწმინდის წმინდა ნინოს ობოლ, უპატრონო და მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა პანსიონში, 3. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოს ა(ა)იპ სოფელ ფერიის წმინდა მატათა მოციქულის სახელობის ფონდის პანსიონში, 4. ქართველ მუსლიმთა კავშირის სოფელ ფერიის გოგონათა პანსიონში, 5. ქართველ მუსლიმთა კავშირის სოფელ ფერიის ვაჟების პანსიონში, 6. ქართველ მუსლიმთა კავშირის ქობულეთის ვაჟების პანსიონში, 7. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოს ბედიანის ბავშვთა და მოზარდთა სარეაბილიტაციო ცენტრში. სახალხო დამცველის მანდატის ფარგლებში ეს იყო აღნიშნულ პანსიონებში ბავშვის უფლებათა დაცვის მდგომარეობის შემოწმების, გამოწვევების იდენტიფიცირებისა და ამ გამოწვევების გადაჭრისკენ მიმართული რეკომენდაციების შემუშავების პირველი მცდელობა.მისასალმებელია ის ფაქტი, რომ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოსა და საქართველოში მუსლიმური კონფესიის დაქვემდებარებაში მყოფ პანსიონებში არსებობდა ამ მონიტორინგის განხორციელების მზაობა. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატი ითვალისწინებს მონიტორინგის ჩატარებას როგორც სახელმწიფო, ასევე არასახელმწიფო ინსტიტუციებში. ამდენად, მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული მონიტორინგის სპეციალური ანგარიში იხილეთ სახალხო დამცველის ოფიციალურ ვებგვერდზე: http://www.ombudsman.ge/ge/reports/specialuri-angarishebi/bavshvta-uflebrivi-mdgomareobasaqartvelos-martlmadidebeli-eklesiisa-da-muslimuri-konfesiis-daqvemdebarebashi-arsebul-bavshvtapansionebshi1.page 1230 877 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პრევენციის ეროვნულ მექანიზმს მიეცეს შესაძლებლობა, რეგულარულად განახორციელოს აღნიშნული მონიტორინგი. ბავშვის უფლებების კონვენციის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, მონაწილე სახელმწიფოები პატივს სცემენ და უზრუნველყოფენ მათი იურისდიქციის ფარგლებში მყოფი ყველა ბავშვის წინამდებარე კონვენციით გათვალისწინებულ ყველა უფლებას, ყოველგვარი დისკრიმინაციის გარეშე. ამავე კონვენციის მე-3 მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, ბავშვების მიმართ განხორციელებულ ყველა მოქმედებაში, იმის მიუხედავად, მიმართავენ მას სოციალური უზრუნველყოფის საკითხებზე მომუშავე სახელმწიფო თუ კერძო დაწესებულებები, სასამართლოები, ადმინისტრაციული თუ საკანონმდებლო ორგანოები, უპირველესი ყურადღება ეთმობა ბავშვის საუკეთესო ინტერესების უზრუნველყოფას. ბავშვის უფლებების კონვენციის მე-20 მუხლის თანახმად, ბავშვს, რომელიც დროებით ან მუდმივად მოკლებულია თავის ოჯახურ გარემოცვას ან რომელსაც საკუთარი საუკეთესო ინტერესებისათვის არ შეუძლია დარჩეს ასეთ გარემოცვაში, სახელმწიფოს მხრიდან განსაკუთრებული დაცვისა და დახმარების უფლება აქვს. ასეთი ბავშვი სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ალტერნატიული ზრუნვით, რომელიც მოიცავს მინდობით აღზრდას, შვილად აყვანას ან აუცილებლობის შემთხვევაში, ბავშვზე ზრუნვის დაწესებულებაში მოთავსებას. ბავშვის უფლებების კონვენციის სულისკვეთებიდან გამომდინარეობს, რომ ბავშვი რეზიდენტული მზრუნველობის დაწესებულებაში უნდა მოთავსდეს მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში, მაშინ, როდესაც ასეთ დაწესებულებაში არსებობს სათანადო პირობები და დაწესებულებაში მოთავსება ბავშვის საუკეთესო ინტერესებშია.1231 რეზიდენტული მზრუნველობის დაწესებულებები უნდა იყოს მცირე ზომის და იქ არსებული პირობები უნდა უზრუნველყოფდეს ბავშვის უფლებათა დაცვას და საჭიროებათა დაკმაყოფილებას. გარემო მაქსიმალურად უნდა იყოს მიმსგავსებული ოჯახურ გარემოს. 1232 თუ სახელმწიფოში კვლავაც არსებოს დიდი ზომის რეზიდენტული მზრუნველობის დაწესებულებები, დეინსტიტუციონალიზაციის საერთო სტრატეგიის ფარგლებში, უნდა შემუშავდეს ალტერნატივები. სახელმწიფომ უნდა შეიმუშაოს ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტები, რომელიც მოიცავს მცირე ჯგუფებში ინდივიდუალურ ზრუნვას; სახელმწიფომ უნდა განახორციელოს დიდი ზომის სახელმწიფო და კერძო რეზიდენტული დაწესებულებების შეფასება ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების შესაბამისად; ამასთან, ასეთი გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუცია – „ბავშვთა ალტერნატიული ზრუნვის გზამკვლევი“, 2010წ., პარაგრაფი 21 1232 იქვე, პარ., 123 1231 878 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწესებულებების შექმნის ან შექმნის ნებართვის გაცემის დროს იხელმძღვანელოს დეინსტიტუციონალიზაციის ამოცანითა და სტრატეგიით. 1233 ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საქართველომ გადადგა გარკვეული ნაბიჯები დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის ხელშეწყობის მიზნით. საქართველოს მთავრობამ 2012 წლის 24 აპრილის N762 განკარგულებით დაამტკიცა ბავშვთა კეთილდღეობისა და დაცვის 2012-2015 წლების სამოქმედო გეგმა. სამოქმედო გეგმის მიზანია, საქართველოში მცხოვრები ყველა ბავშვი დაცული იყოს ძალადობისა და უგულებელყოფისაგან და ჰქონდეს ინდივიდუალური და პოზიტიური ფსიქო-სოციალური განვითარების შესაძლებლობა ოჯახში ან ოჯახთან მიახლოებულ გარემოში. დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის ფარგლებში შეიქმნა მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლები; მიუხედავად ამისა, საქართველოში დღემდე არსებობს დიდი ზომის ბავშვთა რეზიდენტული დაწესებულებები და არ არის შესრულებული მცირე ჯგუფებში ბავშვზე ინდივიდუალური ზრუნვის ამოცანა. აღსანიშნავია, რომ სამოქმედო გეგმაში დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის დასრულებისა და ალტერნატიული მომსახურების გაფართოების ამოცანის შესრულების ერთ-ერთ ღონისძიებად მითითებულია არასახელმწიფო ბავშვთა სახლების შეფასება და ოპტიმიზაცია. ამდენად მნიშვნელოვანია, დროულად განხორციელდეს სალიცენზიო პირობებისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სტანდარტების შესრულების შეფასება და ლიცენზირების პროცესის ხელშეწყობა. საქართველოს სახალხო დამცველს სურს ხაზი გაუსვას, რომ საქართველოში არსებული ეკონომიკური მდგომარეობისა და ბავშვზე ალტერნატიული ზრუნვის კუთხით არსებული პრობლემების გათვალისწინებით, დიდი ზომის რეზიდენტულ დაწესებულებებში მყოფი ბავშვების საუკეთესო ინტერესების შესაბამისად, დეინსტიტუციონალიზაციისა და ბავშვის უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის მიზნებიდან გამომდინარე, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს თანმიმდევრული პოლიტიკის შემუშავება. ბავშვის კეთილდღეობისა და ჰარმონიული განვითარებისკენ მიმართული სახელმწიფოს ძალისხმევა უნდა მოიცავდეს საკანონმდებლო და ადმინისტრაციულ ღონისძიებებს, სამართლებრივი დაცვის ეფექტური მექანიზმის შექმნას, დიალოგს ყველა დაინტერესებულ მხარესთან, ყოვლისმომცველი ეროვნული სტრატეგიის შემუშავებას, ბავშვის უფლებების დაცვისკენ მიმართული ღონისძიებების კოორდინირებას დაინტერესებულ მხარეებთან, ბავშვის უფლებების კონვენციის დებულებების დაცვის პირობებში არასახელმწიფო სუბიექტების მიერ მომსახურების მიწოდების ხელშეწყობას, მომსახურების მიწოდების 1233 იქვე. პარაგრაფი23 879 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროცესის მონიტორინგის სისტემის შექმნას და ბავშვზე ზრუნვაში ჩართული პირების სწავლებას და შესაძლებლობების გაზრდას. 1234 ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, განხორციელებული მონიტორინგის მიზანს წარმოადგენდა, ერთი მხრივ, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოსა და საქართველოში მუსლიმური კონფესიის დაქვემდებარებაში მყოფ პანსიონებში ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სტანდარტების შესრულების და მეორე მხრივ, ამ სტანდარტების შესრულების ხელშეწყობის კუთხით სახელმწიფოს ძალისხმევის შეფასება. წინამდებარე ანგარიშში მოცემული რეკომენდაციების შესრულება სწორედ სახელმწიფოს თანმიმდევრულ პოლიტიკაზეა დამოკიდებული. საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და მუსლიმური კონფესიის დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონებში განხორციელებული ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობის შემოწმების შედეგად რამდენიმე მიმართულება გამოიკვეთა, რომლის დარეგულირებაც ბავშვთა კეთილდღეობის გაუმჯობესებას ემსახურება და სახელმწიფოს ვალდებულებას წარმოადგენს. ზრუნვის მიწოდების ხარისხი განსხვავებულია ზემოთ აღნიშნული დაწესებულებების მიხედვით და არ არის დარეგულირებული ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი სისტემით. პანსიონების ბენეფიციარები არ იმყოფებიან სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ. შესაბამისად, სოციალური სამსახური ზრუნვის პროცესში ჩართული არ არის. ეს ეწინააღმდეგება ბავშვის ჭეშმარიტ ინტერესებს და ართულებს ბავშვის ისეთი ფუნდამენტური უფლებებისა და თავისუფლებების განხორციელებას, როგორიც არის, მაგალითად, ჯანმრთელობის დაცვის უფლება, განათლების უფლება, ძალადობისგან დაცვა და ა. შ. ის ფაქტი, რომ ამ პანსიონების ბენეფიციარებზე არ ხორციელდება სახელმწიფო ზრუნვა, პრობლემებს ქმნის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისთვისაც. სახელწიფოს მონაწილეობის გარეშე შეუძლებელია მათთვის სტატუსის განსაზღვრა და შესაბამისი სამედიცინო სერვისის განხორციელება. ასევე, სოციალური მომსახურების არასრულწლოვნების სააგენტოსთან პირადი თანამშრომლობის დოკუმენტაციის გარეშე მოწესრიგების პრობლემურია საკითხი, მათი საგანმანათლებლო საჭიროებების განსაზღვრა. აუცილებელია, რელიგიური პანსიონების ბენეფიციარების შემთხვევაშიც, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს მიენიჭოს მათი კანონიერი წარმომადგენლობითი უფლება–მოვალეობები, რაც მნიშვნელოვანია არასრულწლოვნებთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტის პროცესში. კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონებში, მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში მცხოვრები არასრულწლოვნების მსგავსად, ბენეფიციართა უმრავლესობა სხვადასხვა წარმოადგენს, ფორმის ძალადობის მსხვერპლ, ტრავმირებულ ბავშვებს ბავშვის უფლებების კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი N5 (2003) „ზოგადი ხასიათის ღონისძიებები“ CRC/GC/2003/5 1234 880 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რომელთაც საგანგებო მიდგომა, თანმიმდევრული ფსიქოლოგიური რეაბილიტაცია, რიგ შემთხვევებში კი, ფსიქიატრიული ჩარევა ესაჭიროებათ. ამავე დროს, ბენეფიციარებს სრულყოფილად არ მიეწოდება ფსიქიატრიული/ფსიქოლოგიური მომსახურება. ამ კონტექსტში, მნიშვნელოვანია აღმზრდელთა კვალიფიკაციის საკითხი. აღმზრდელს, ძალადობის პრევენციის მიზნით და ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის პროცედურების დამტკიცების შესახებ ბრძანების 1235 თანახმად, უნდა ჰქონდეს ძალადობის მსხვერპლი არასრულწლოვანის იდენტიფიკაციის, ძალადობის ფაქტის გამოვლენისა და ბავშვის შესაბამის სტრუქტურასთან რეფერირების მნიშვნელობას იძენს პროფესიონალიზმი. ამ აღნიშნულ მხრივ კი, ცოდნა და უნარი. ამდენად, განსაკუთრებულ დაწესებულებებში როგორც მომუშავე მონიტორინგის პერსონალის შედეგებმა გვიჩვენა, აღმზრდელების უმრავლესობა საჭიროებს გადამზადებას ბავშვზე ზრუნვის სფეროში, რადგან ძალადობის მსხვერპლი და შესაბამისად რთული ქცევის ბავშვისადმი სწორი მოპყრობის უნარების არქონა ბავშვის მიმართ ძალადობის მომეტებულ რისკ ფაქტორს წარმოადგენს. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონებში აღმზრდელთა ტრენინგებს ახორციელებს არასამთავრობო ორგანიზაცია „პარტნიორობა ბავშვებისათვის“. ამასთან, მონიტორინგის შედეგად ისიც გამოიკვეთა, რომ აღნიშნული პანსიონების ყველა ადმინისტრაციამ გამოთქვა სურვილი, რომ რეგულარულად ხორციელდებოდეს დაწესებულებების აღმზრდელ-პედაგოგების გადამზადება როგორც ზოგადსაგანმანათლებლო, ასევე ბავშვზე ზრუნვის სფეროში. გარდა ამისა, აუცილებელია, დაინერგოს მომსახურების ინდივიდუალური მიდგომა, რომელიც ორიენტირებული იქნება ბენეფიციართა ინდივიდუალურ საჭიროებებზე, მათი აზრისა და ინტერესების გათვალისწინებით, რათა არასრულწლოვნებმა სრულად მოახდინონ საკუთარი შესაძლებლობების რეალიზება. ამრიგად, ბავშვთა კეთილდღეობის გაუმჯობესების, მათი უფლებებისა და თავისუფლებების სრულფასოვანი განხორციელებისა და არასრულწლოვანთა ჭეშმარიტი ინტერესების გასათვალისწინებლად, რელიგიური კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებული პანსიონების ბენეფიციარებისთვის მიწოდებული სერვისი საჭიროებს ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სტანდარტებთან ჰარმონიზაციას და პანსიონების ბენეფიციართა აღზრდას ოჯახურ გარემოსთან მაქსიმალურად მიახლოებულ სახელმწიფოს მიერ მიღებული ზომები პირობებში. ამ თვალსაზრისით არადამაკმაყოფილებელია. დეინსტიტუციონალიზაციის სახელმწიფო პოლიტიკის გათვალისწინებით, მომსახურების მიმწოდებლებთან მჭიდრო თანამშრომლობის პირობებში, ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის, საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრისა და საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის ერთობლივი ბრძანება N152/ნ –N496 – N45/ნ „ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების დამტკიცების შესახებ“. 1235 881 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სტანდარტების შესრულების მიზნით, სახელმწიფომ უნდა მომართოს ყველა საჭირო რესურსი, რათა შექმნას შესაბამისი მექანიზმი ამ სტანდარტების შემდგომი შესრულების ზედამხედველობის განსახორციელებლად, უზრუნველყოს მომსახურების ჩართულ პირთა სწავლება და მათი შესაძლებლობების გაძლიერება, პროცესში ბავშვის კეთილდღეობასა და ჰარმონიულ განვითარებაზე ზრუნვის პროცესში, აწარმოოს დიალოგი ყველა დაინტერესებულ მხარესთან, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უფლებათა კონვენციის პრინციპების ეფექტური დანერგვის მიზნით, ბავშვის გააძლიეროს საერთაშორისო თანამშრომლობა. 3. მინდობით აღზრდის სახელმწიფო ქვეპროგრამის იმპლემენტაციის მონიტორინგი 1236 2015 წლის 3 ივნისიდან საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი, გაეროს ბავშვთა ფონდის (UNICEF) მხარდაჭერით ახორციელებს პროექტს „ბავშვის უფლებების ცენტრის შესაძლებლობების გაძლიერება“, რომლის აღზრდის სახელმწიფო ქვეპროგრამაში 1237 ფარგლებშიც ჩართული 175 მდგომარეობის მონიტორინგი შემდეგ რეგიონებში: 1238 განხორციელდა მინდობით ბენეფიციარის უფლებრივი სამეგრელო–ზემო სვანეთი, რაჭა– ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი, გურია, იმერეთი, აჭარა, სამცხე–ჯავახეთი, კახეთი, მცხეთა– მთიანეთი და თბილისი. მონიტორინგის ფარგლებში შემოწმდა რეინტეგრაციის პროცედურების განმახორციელებელი უფლებამოსილი ორგანოების 1239 მიერ აღნიშნული სერვისის იმპლემენტაცია გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვეციის (CRC), ევროპის მინისტრთა საბჭოს შესაბამისი რეზოლუციებისა და ვენეციის კომისიის რეკომენდაციების საფუძველზე, შემდეგი მიმართულებებით: ბავშვთა ძალადობის, ექსპლუატაციისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის, სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონისაგან დაცვა, კონფიდენციალურობისა და ინდივიდუალური მიდგომის პრინციპები, ხარისხიანი და დროული ჯანმრთელობის უფლების ხელმისაწვდომობა, განათლების უფლების თანაბარი ხელმისაწვდომობა, დისკრიმინაციისა და არათანასწორი მოპყრობის პრინციპი. მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამის მონიტორინგის შედეგები სრულად ასახული იქნება სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიშში. 1237 დამტკიცებულია „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონით. 1238 აღნიშნული რაოდენობის ბენეფიციართა უფლებრივი მდგომარეობის შემოწმება მოხდა 2015 წლის 1 ივლისიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით. პროექტის მიხედვით, დაგეგმილია 455 ბენეფიციარის მონიტორინგი 2016 წლის 3 ივნისის ჩათვლით. 1239 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტო, მეურვეობა–მზრუნველობის რეგიონული საბჭოები. 1236 882 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქვეპროგრამის ზოგადი იმპლემენტაცია – 2015 წლის მონაცემებით, მინდობით აღზრდის სახელმწიფო ქვეპროგრამაში 1255 ბენეფიციარი იყო ჩართული. 1240 სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს სტატისტიკური ინფორმაციის მიხედვით, ქვეპროგრამა დანერგილია თვითმმართველი ქალაქების უმრავლესობაში, თუმცა არ ხორციელდება რიგ მუნიციპალიტეტებში, მათ შორისაა ლენტეხი, მესტია, აბაშა, მარტვილი, ფოთი, წალენჯიხა, ხობი, ახალქალაქი, წალკა და შუახევი. რეგულარული მინდობით აღზრდისაგან განსხვავებით, გადაუდებელი მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამა სპეციფიკური ხასიათისაა. „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–4 მუხლის შესაბამისად, ბენეფიციარების გადაუდებელი მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში ჩართვისას არ ხდება მინდობით აღსაზრდელისა და მიმღები ოჯახის თავსებადობის განსაზღვრა. გადაუდებელ შემთხვევებში, ბენეფიციარის მიმღებ ოჯახში განთავსების შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს მეურვეობა–მზრუნველობის რეგიონული საბჭოს თავმჯდომარე სოციალური მუშაკის დასკვნის საფუძველზე. 1241 მონიტორინგის შედეგად, დაფიქსირდა მიმღები ოჯახიდან ბენეფიციარის ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ ვადაზე ადრე გამოყვანა არასრულწლოვნის და მიმღები ოჯახის შეუთავსებლობის გამო. 1242 მონიტორინგის პროცესში შემოწმებული ბენეფიციარების 25% ქვეპროგრამაში ჩართვამდე ირიცხებოდა მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლების ქვეპროგრამაში, ხოლო 75%ბიოლოგიური ოჯახებიდან იქნა გამოყვანილი. შემოწმების მიხედვით, წამყვანი ფაქტორი, რომელიც განაპირობებს არასრულწლოვანთა ბიოლოგიური ოჯახიდან გამოყვანას, ძალადობა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობა (მათ შორის, სექსუალური და ფიზიკური ძალადობის სხვა მძიმე ფორმები), სიღარიბე, ცხოვრების არასათანადო პირობები და უგულებელყოფა გახდა. ცხრილი N1 – მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში ჩართულ არასრულწლოვანთა ბიოლოგიური ოჯახიდან გამოყვანის საფუძვლები საანგარიშო პერიოდის მანძილზე რეგულარული მინდობით აღზრდის პროცესში ჩართული იყო 999 არასრულწლოვანი, ნათესაური მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში – 208, ხოლო გადაუდებელ მინდობით აღზრდაში – 48 ბენეფიციარი. 1241 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2010 წლის ბრძანება N51/ნ. 1242 მაგალითად, აჭარის რეგიონში. 1240 883 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 25% ძალადობა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობა 45% სიღარიბე და ცხოვრების არასათანადო პირობები 30% უგულებელყოფა შემოწმებულ ბენეფიციართა 26% მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში ჩართვის ვადა ერთ წელზე ნაკლებია, 1–3 წლამდე ვადით არასრულწლოვანთა 56 %, ხოლო 3 წელზე მეტი დროით – 18 %–ია ჩართული. მომსახურების რელევანტურობა, ინკლუზიურობა, გამართულობა და ინდივიდუალური მიდგომა – აღნიშნული სტანდარტით საანგარიშო პერიოდში შემოწმდა შესაბამისი დოკუმენტაციის მოწესრიგების საკითხი და ბენეფიციარის ბიოლოგიური ოჯახის წევრებთან ურთიერთობის ხარისხი. მონიტორინგის შედეგად შემოწმდა დოკუმენტაცია, რომელიც მოიცავს როგორც სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან გაფორმებულ ხელშეკრულებებს, ისე, მეურვეობა-მზრუნველობის ადგილობრივი ორგანოების რეგიონული საბჭოების გადაწყვეტილებებს და ინდივიდუალური განვითარების გეგმებს. თითოეული დოკუმენტის მოქმედების ვადა საშუალოდ ექვს თვეს შეადგენს, თუმცა, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების შესწავლიდან გამომდინარე, ხელშეკრულება შეიძლება 1 წლამდე ვადითაც დაიდოს. მონიტორინგის შედეგად ირკვევა, რომ მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამის განხორციელებასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია 60%–ის შემთხვევაში მოწესრიგებულია. პრობლემას წარმოადგენს ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტებით მოთხოვნილი პრინციპი - ბიოლოგიურ ოჯახთან ტერიტორიულად მაქსიმალურად ახლოს განთავსება, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც ეს ეწინააღმდეგება ბავშვის საუკეთესო ინტერესებს. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ შემთხვევათა 23%–ში მინდობით აღსაზრდელები სხვა მუნიციპალიტეტებსა განთავსებული. მონიტორინგის და შედეგად თვითმმართველ ასევე ქალაქებში გამოიკვეთა არიან ბენეფიციარის დედმამიშვილებთან ერთად განთავსების პრობლემა. ინდივიდუალური განვითარების გეგმის შემოწმების შედეგად იკვეთება, რომ დოკუმენტში გაწერილია გეგმის შედგენისა და გადასინჯვის თარიღები, ამასთან – მომსახურეობის ტიპი ხელშეკრულების მოქმედების განმავლობაში და ქმედებების შესრულებაზე პასუხისმგებელი პირი. მონიტორინგის პროცესში გამოიკვეთა, რომ მიმღები ოჯახების 60% – ის შემთხვევაში გეგმის შედგენა/გადასინჯვა უშუალოდ სოციალური მუშაკის მიერ ხორციელდება და 884 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროცესში სათანადოდ არ მონაწილეობს არასრულწლოვანი ან/და მიმღები მშობელი. სამწუხაროდ, აღნიშნული პირები ნაკლებად არიან ინფორმირებული ინდივიდუალური გეგმით გაწერილი აქტივობების შესახებ. ამასთან, რიგ შეთხვევებში, მიმღები ოჯახები არ ფლობენ სათანადო ინფორმაციას ბავშვის ბიოლოგიური ოჯახიდან გამოყვანის მიზეზების, ჯანმრთელობის მდგომარეობის, არასრულწლოვანთა მიმართ ძალადობისა ან სხვა სახის ქმედებების გამოცდილების კონფიდენციალობის შესახებ. უსაფრთხო და სათანადო ფიზიკური გარემო, კვების ორგანიზაციული წესები და ჯანდაცვის უფლება მინდობით ბენეფიციარების აღზრდის დროებითი ქვეპროგრამაში საცხოვრებლის – საანგარიშო ფიზიკური პერიოდში გარემო, ასევე, შემოწმდა კვების ორგანიზაციული წესები და ჯანდაცვის უფლების განხორციელების ხარისხი. როგორც შემოწმების შედეგად გამოიკვეთა, აღნიშნულ სფეროში არსებობს დადებითი ტენდენციები. გამონაკლისია ნათესაური მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამის იმპლემენტაცია. ამ შემთხვევაში, შემოწმებული მიმღები ოჯახების დიდი ნაწილი სოციალურად დაუცველ ოჯახთა ერთიან ბაზაშია დარეგისტრირებული და შესაბამისად, მათი ეკონომიური მდგომარეობა მძიმეა. ნათესაური მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში ჩართულ შემოწმებულ ოჯახთა 55% საჭიროებს სახელმწიფო/ადგილობრივი თვითმმართველობის ფარგლებში მოქმედ პროგრამებში ჩართვას. ცალკეულ შემთხვევებში პრობლემები გამოიკვეთა სანიტარულ–ჰიგიენური წესების დაცვის მიმართულებით (მაგალითად, სველი წერტილების კეთილმოწყობის კუთხით). შემოწმებული ნათესაური მიმღები ოჯახების 40% – ს ესაჭიროება საცხოვრებლის რეაბილიტაცია. რაც შეეხება კვებისა და ჯანდაცვის უფლებას, ბენეფიციართა უმრავლესობა პირველადი ჯანდაცვის ცენტრებში აღრიცხვაზე იმყოფება და უზრუნველყოფილია შესაბამისი სამედიცინო მომსახურებით. თუმცა, გარკვეული პრობლემები ამ მიმართულებითაც გამოიკვეთა. მაგალითად, მიუხედავად რეალური საჭიროებისა, სახელმწიფო/ადგილობრივი ორგანოები ნაკლებად არიან ჩართული მთელი რიგი სამედიცინო მანიპულაციების დაფინანსების საქმეში. მეორე მხრივ, ბენეფიციარების ნაწილს, რომლებიც არ არიან საქართველოს მოქალაქეები და არ აქვთ მოწესრიგებული პირადი დოკუმენტაცია, სერიოზული დაბრკოლება ექმნებათ ჯანდაცვის უფლების რეალიზაციის თვალსაზრისით. რაც შეეხება კვებას, უნდა აღინიშნოს, რომ ძირითად შემთხვევაში, ყოველდღიური და ყოველკვირეული მენიუ დაბალანსებულია და ასახავს არასრულწლოვნების საჭიროებებს. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბენეფიციართა უფლებრივი მდგომარეობა მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამის ფარგლებში – როგორც სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ წარმოებული სტატისტიკური მონაცემებიდან ირკვევა, 2015 წლის განმავლობაში, 885 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მინდობით აღზრდის სახელმწიფო ქვეპროგრამაში 180 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვი იქნა ჩართული, რაც ბენეფიციართა მთლიანი რაოდენობის 14.3%–ს შეადგენს. 1243 რაც შეეხება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა უფლებრივ მდგომარეობას ჯანდაცვის მიმართულებით, უნდა აღინიშნოს, რომ შემოწმებულ ბენეფიციართა 95% აღრიცხვაზე იმყოფება პირველადი ჯანდაცვის ცენტრში და ფლობს შესაბამის პოლისს. ცალკეულ შემთხვევებში, დაფიქსირდა ბავშვების საჭიროებების გაუთვალისწინებლობა. მაგალითად, რამდენიმე რეგიონში გამოიკვეთა ბავშვებისათვის ეტლის საჭიროება, თუმცა სახელმწიფო მზრუნველობაში ჩართვიდან რამდენიმე თვის შემდეგაც ვერ მოხერხდა ბავშვის აღნიშნული საჭიროების დაკმაყოფილება. მოუგვარებელია ჯანდაცვის ფინანსური ხელმისაწვდომობის საკითხებიც. შემოწმებულ არასრულწლოვანთა 55%, საჭიროების შემთხვევაში, ვერ იღებს სრულყოფილ სამედიცინო კონსულტაციას, გამოკვლევებსა და მედიკამენტურ მკურნალობას, შესაბამისი ფინანსების არარსებობისა და სახელმწიფო/ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების არასაკმარისი ჩართულობის გამო. განათლების უფლების განხორციელების კუთხით, უნდა აღინიშნოს, რომ შემოწმებულ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე სკოლამდელ/ზოგადსაგანმანათლებლო ბენეფიციართა პროცესში. 60% ჩართულია ინკლუზიური განათლების ქვეპროგრამაში ჩართვის შემთხვევაში, არსებობს გარკვეული პრობლემები ხარისხიანი განათლების მიღების კუთხით. ცალკეულ შემთხვევებში გამოიკვეთა, რომ საჭიროა, სწავლების პროცესში სპეციალური განათლების პედაგოგების ინტენსიური ჩართვა და ინდივიდუალური სასწავლო გეგმის ეფექტურად მომზადება/განხორციელება. 1244 ძალადობისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის უფლება მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამის ფარგლებში – მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში ჩართული ბავშვების მნიშვნელოვანი ნაწილი, სახელმწიფო მზრუნველობაში ჩართვამდე ბიოლოგიურ ოჯახში ძალადობისა და უგულებელყოფის მსხვერპლი იყო. კონკრეტულად, ბენეფიციართა 40% ბიოლოგიურ ოჯახში ყოფნის განმავლობაში იყო ისეთი ტიპის ძალადობის მსხვერპლი, რამაც გამოიწვია მათი ჯანმრთელობის დაზიანება ან/და ფსიქოლოგიური პრობლემები. მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში ჩართვისას, არ მომხდარა ამ არასრულწლოვნების უმრავლესობის ფსიქოლოგიური საჭიროებების შეფასება და სათანადო ფსიქო–ემოციური რეაბილიტაცია (იხ. ცხრილი N2), რაც დამაბრკოლებელ ფაქტორს ბავშვთა სოციალიზაციის ერთ–ერთ მთავარ წარმოადგენს. არასრულწლოვანთა ფსიქო–ემოციური http://ssa.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=776 აღნიშნული ტენდენცია ასევე ფიქსირდება ისეთი სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე მოსწავლეთა მიმართ, რომლებსაც არ აქვთ მინიჭებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის სტატუსი. 1243 1244 886 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეაბილიტაციის შემაფერხებელ ფაქტორს ძალადობის მსხვერპლთა იდენტიფიცირება წარმოადგენს, რაც, თავის მხრივ, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ფსიქოლოგთა მცირე რაოდენობით არის განპირობებული. 1245 ცხრილი N2 – არასრულწლოვანთა ფსიქო–ემოციური რეაბილიტაციის მაჩვენებელი 80 70 60 50 40 30 20 10 0 68 40 7 ფიზიკური ძალადობა 10 2 სექსუალური ძალადობა 15 4 ფსიქოლოგიური ძალადობა 7 უგულებელყოფა ძალადობის მსხვერპლთა პროცენტული რაოდენობა ფსიქოლოგიური რეაბილიტაციის მაჩვენებელი მონიტორინგის პროცესში მსუბუქი ფიზიკური დასჯა აღინიშნა არასრულწლოვანთა 10%–ის მიმართ, იძულება და დაშინება – 17%–ის მიმართ. ქცევის მართვის უარყოფითი ხერხები – ყვირილი, კუთხეში დაყენება, გადაადგილების აკრძალვა, დაფიქსირდა ბენეფიციართა 40%– ის მიმართ. აღსანიშნავია, რომ ბენეფიციარები და აღმზრდელები არასათანადოდ არიან ინფორმირებული ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების შესახებ. განათლების უფლების იმპლემენტაცია მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში – შემოწმებულ არასრულწლოვანთა 85% ჩართულია სკოლამდელ/ზოგადსაგანმანათლებლო პროცესში. ცალკეულ შემთხვევებში, მაგალითად, სადმელში გამოიკვეთა პრობლემა ნინოწმინდის ბავშვის მუნიციპალიტეტსა სკოლამდელ დაკავშირებით. თვითმმართველ ქალაქებში განთავსებული პროცესში და სოფელ ჩართვასთან ბენეფიციარების 65% და მუნიციპალიტეტებში მცხოვრები მინდობით აღსაზრდელი ბავშვების 40% ჩართულია არაფორმალურ საგანმანათლებლო აქტივობებში. 1246 რაც შეეხება სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე ბავშვებს, შემოწმებული არასრულწლოვნების 15% სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს სოციალური მომსახურების სამხარეო ცენტრებს, სოციალური მომსახურების რაიონული განყოფილებებისგან განსხვავებით, გამოყოფილი აქვთ ფსიქოლოგის შტატი. აქედან გამომდინარე, რეგიონში არსებულ ყველა შემთხვევაზე რეაგირებას ახდენს ერთი ფსიქოლოგი, რაც მნიშვნელოვნად აფერხებს ბავშვის ფსიქო–ემოციურ რეაბილიტაციას. 1246 წარმოდგენილი მონაცემები უკავშირდება სასკოლო ასაკის ბენეფიციარებს. 1245 887 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საჭიროებს მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ შეფასებას, შესაბამისად, ინდივიდუალური საგანმანათლებლო გეგმის შედგენასა და სპეციალური პედაგოგის ჩართულობას. სათანადო ზრუნვისა და მეთვალყურეობის საკითხები – გამოიკვეთა, რომ ცალკეულ შემთხვევებში მიმღები მშობელი არ ითვალისწინებს არასრულწლოვანის ინდივიდუალურ საჭიროებებს. განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, როდესაც ზრუნვის ობიექტი 4 და მეტი ბავშვია. ამასთან, არსებობს მიმღები მშობლების სისტემური და სისტემატიური გადამზადების საჭიროება ბავშვზე, განსაკუთრებით კი, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე არასრულწლოვანზე ზრუნვის, ასევე, მისი პოზიტიური თვითაღქმისა და თვითშეფასების ამაღლების მიმართულებით. მონიტორინგის შედეგად გაირკვა, რომ ბენეფიციართა ნაწილს შეზღუდული აქვს გამოხატვის თავისუფლება მაშინაც კი, თუ აღნიშნული ემთხვევა მის ინტერესებს. ხარვეზებია არასრულწლოვნის მიერ აღმზრდელის ნებართვის გარეშე სოციალურ მუშაკთან დაკავშირების მიმართულებითაც. მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამის სამართლებრივი რეგულირება – მინდობით აღზრდის სახელმწიფო რეგულირებას მრავალი შიდასახელმწიფოებრივი და საერთაშორისო აქტი ახორციელებს. „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–11 მუხლი მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამის იმპლემენტაციასთან მიმართებით, განსაზღვრავს მეურვეობისა და მზრუნველობის ადგილობრივი ორგანოს უფლებამოსილებებს. მათ შორისაა, მინდობით აღზრდას დაქვემდებარებული პირისა და მიმღებ მშობლად დარეგისტრირების მსურველი პირის გამოვლენა, ბავშვის ინდივიდუალური განვითარების გეგმის შემუშავება და მისი შესრულების მონიტორინგი, ბენეფიციარის საცხოვრებელი პირობების, აღზრდის, განვითარების, განათლების, ჯანმრთელობის მდგომარეობის, მიმღები მშობლების მიერ მოვალეობების ჯეროვნად შესრულების ზედამხედველობა, ბენეფიციარისა და მიმღები მშობლის შეფასება და თავსებადობის განსაზღვრა. კანონის 31–ე მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, მინდობით აღზრდის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების უფლებამოსილება, სოციალური მუშაკის მიერ მომზადებული დასკვნის საფუძველზე, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოების რეგიონულ საბჭოებს გააჩნია. 35–ე მუხლით გაწერილია მიმღები ოჯახის მოვალეობანი და პასუხისმგებლობა. რაც შეეხება მინდობით აღსაზრდელის უფლებებს, კანონში განსაკუთრებით ხაზგასმულია გამოხატვისა და მონაწილეობის თავისუფლების უზრუნველყოფა (36–ე მუხლის მეორე პუნქტი). სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ტერიტორიული ერთეულების ვალდებულებებს ეხება ასევე, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2010 წლის 26 თებერვლის №51/ნ ბრძანება „მინდობით აღზრდის პროცედურებისა და ფორმების დამტკიცების შესახებ“. დამატებით, აღნიშნული ბრძანების მე–16 მუხლის შესაბამისად, ბავშვის მინდობით აღზრდაში გადაცემიდან ერთი თვის განმავლობაში, 888 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არანაკლებ კვირაში ერთხელ, სოციალური მუშაკი აწარმოებს მიმღებ ოჯახში ვიზიტს წინასწარი შეთანხმებით ან შეთანხმების გარეშე, ერთი თვის შემდეგ კი – არანაკლებ თვეში ერთხელ. საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 მარტის N138 დადგენილებით – „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2015 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“, დამტკიცებულია მინდობით აღზრდის სახელმწიფო ქვეპროგრამა (დანართი N1.9). დადგენილება ითვალისწინებს ოჯახურ მზრუნველობას მოკლებულ ბავშვთა ოჯახურ გარემოსთან მიახლოებულ პირობებში აღზრდის ხელშეწყობას, ბავშვის ასაკისა და შესაძლებლობების გათვალისწინებით მის ინდივიდუალურ განვითარებასა და საჭიროებებზე ორიენტირებული ზრუნვის უზრუნველყოფას, ბავშვის ფსიქო–სოციალურ მხარდაჭერას და დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების ხელშეწყობას, ბავშვის ბიოლოგიურ ოჯახთან კონტაქტის გაძლიერებას და მისი ხელშეწყობის უზრუნველყოფას. გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციის მე–20 მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, არასრულწლოვანს, რომელიც დროებით ან მუდმივად მოკლებულია ოჯახურ გარემოს, ანდა, მისივე ყველაზე ჭეშმარიტი ინტერესებიდან გამომდინარე, არ შეიძლება დარჩეს ასეთ გარემოში, უფლება აქვს, სარგებლობდეს სახელმწიფოს განსაკუთრებული მფარველობითა და დახმარებით. გაეროს ბავშვის უფლებების კომიტეტმა აღნიშნა, რომ მინდობით აღზრდის პროგრამა უნდა ხორციელდებოდეს ბავშვის უფლებათა კონვენციის 25–ე მუხლის ჭრილში, რომელიც აღიარებს ალტერნატიულ მზრუნველობაში მყოფი ბავშვის უფლებას, იყოს დაცული და პერიოდულად ხდებოდეს მის მიმართ ასეთი სახის მეურვეობასთან დაკავშირებული სხვა პირობების შეფასება. 1247 გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტმა 2008 წლის 23 ივნისის საქართველოს მიმართ დასკვნითი შენიშვნების 34–ე პარაგრაფში ხაზი გაუსვა ამ სფეროში სოციალური მუშაკების ეფექტიანი საქმიანობის მნიშვნელობას, ამასთან, ყურადღება გაამახვილა, რომ აუცილებელია სათანადო მუშაობის განხორციელება იმისათვის, რომ მოხდეს მომსახურებიდან გასული პირების დახმარება. 1248 გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუციის 1249 მიხედვით, დამტკიცებულია ისეთი პრინციპები, როგორიცაა ბენეფიციარის ბიოლოგიურ ოჯახთან ტერიტორიულად ახლოს განთავსება, ძალადობისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობისაგან არასრულწლოვნის დაცვა, რელიგიისა და გამოხატვის თავისუფლების უზრუნველყოფა, ალტერნატიულ ბავშვის უფლებათა კომიტეტის ანგარიში, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალური ასამბლეა, ოფიციალური ჩანაწერი, 55–ე სესია, დანართი N41, დოკ. A/55/41, გვ. 66. 1248 ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, დასკვნითი შენიშვნები: საქართველო, 2008 წლის 23 ივნისი, დოკ. CRC/C/GEO/Co/3, პარაგრაფი 37. 1249 გენერალური ასამბლეის რეზოლუცია, ბავშვზე ალტერნატიული ზრუნვის გზამკვლევი, 2010 წლის 24 თებერვალი, დოკ. A/RES/64/142. 1247 889 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მზრუნველობაში რაც შეიძლება მცირე დროის გატარება. რეზოლუციაში განსაკუთრებით ხაზი აქვს გასმული მიმღები მშობლებისათვის ტრენინგების ჩატარებისა 1250 და სისტემატური მონიტორინგის1251 განხორციელების აუცილებლობას. 4. რეინტეგრაციის სახელმწიფო ქვეპროგრამის მონიტორინგი 1252 2015 წლის 1 ივნისიდან 2016 წლის იანვრის ჩათვლით, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ „ბავშვის უფლებების ცენტრის შესაძლებლობების გაძლიერების“ პროექტის ფარგლებში განხორციელდა ბავშვთა ბიოლოგიურ ოჯახში რეინტეგრაციის სახელმწიფო ქვეპროგრამის 1253 (შემდგომში - რეინტეგრაციის ქვეპროგრამის) მონიტორინგი. პროექტის ფარგლებში შემოწმდა 90 ბენეფიციარის უფლებრივი მდგომარეობა. რეინტეგრაციის ქვეპროგრამის მონიტორინგი განხორციელდა არასრულწლოვანთა ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების საერთაშორისო სტანდარტების ეროვნულ დონეზე იმპლემენტაციის ეფექტიანობის დადგენის მიზნით. 1254 მონიტორინგის პროცესში გათვალისწინებულ იქნა როგორც საერთაშორისო აქტები (მაგ., გაეროს ბავშვის უფლებების კონვეციის (CRC), ევროპის მინისტრთა საბჭოს შესაბამისი რეზოლუციებისა და ვენეციის კომისიის რეკომენდაციები და ა.შ.), ადგილობრივი კვლევები 1255 და ისე ამ სფეროში არსებული ევროპული და მეთოდოლოგიური პრინციპები. გამოვლენილ დარღვევებთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა, შესაბამისი ქმედებების განხორციელების მოთხოვნით, შემოწმებული შემთხვევების 80%-ზე წერილობით მიმართა პასუხისმგებელ უწყებებს. სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონისაგან დაცვის უფლების იმპლემენტაცია – ბავშვთა სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონისაგან დაცვის უფლება სახელმწიფოს აკისრებს პოზიტიურ ვალდებულებას, შექმნას სოციალური დაცვის ეფექტიანი სისტემა, რომლის ფარგლებშიც, ყველა არასრულწლოვანს, თანასწორობის პრინციპის საფუძველზე, იქვე, პარა. 118. იქვე, პარა. 128. 1252რეინტეგრაციის ქვეპროგრამის მონიტორინგის შედეგების სრული ვერსია აისახება სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიშში. 1253 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის N01–20/ნ ბრძანება „რეინტეგრაციის შემწეობის დანიშვნის, შეჩერების, განახლებისა და შეწყვეტის წესისა და პირობების, აგრეთვე მის გაცემასთან დაკავშირებული სხვა ურთიერთობების განსაზღვრის შესახებ“. 1254 ძალადობის, ექსპლუატაციისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის, სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონისაგან დაცვა, ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობა, განათლების უფლების ეფექტიანი იმპლემენტაცია, დისკრიმინაციისა და არათანასწორი მოპყრობის პრინციპი, კონფიდენციალურობისა და ინდივიდუალური მიდგომის პრინციპები. 1255 მათ შორის, გაეროს ბავშვთა ფონდის (UNICEF), USAID-ის, ორგანიზაცია „გადავარჩინოთ ბავშვები“, კვლევა „რეინტეგრირებული ოჯახების საჭიროებების შეფასება“ , 2013. 1250 1251 890 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ექნება ცხოვრების სათანადო სოციალური გარემო და სააღმზრდელო პირობები.1256 ამასთან, მნიშვნელოვანია, რომ ოჯახში ბენეფიციარი იღებდეს მისი საჭიროებების შესაბამის ბაზისურ ზრუნვასა და მეთვალყურეობას. 1257 მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, რომ რეინტეგრირებული ბავშვების მნიშვნელოვანი რაოდენობა ცხოვრობს ფარდობითი სიღარიბის პირობებში – ფიქსირდება არასათანადო სოციალურ–ეკონომიკური პირობები: ბავშვებს არ აქვთ სათანადო საცხოვრებელი და სასწავლო–სააღმზრდელო პირობები, საგანმანათლებლო და საყოფაცხოვრებო ნივთები, სრულფასოვანი კვების პროდუქტები; მნიშვნელოვანია საცხოვრისის პრობლემა, სოციალურ სერვისებსა და ქვეპროგრამებზე მისაწვდომობა. წინამდებარე ცხრილი N 3 ასახავს რეინტეგრირებული ბავშვების ჩართულობას სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონისაგან დაცვის ქვეპროგრამებში: სახელმწიფო ან/და მუნიციპალური დახმარების მიმღები ბენეფიციარები 120 100 80 60 40 20 0 % ერთჯერადი მუნიციპალუ მუნიციპალუ მუნიციპალუ კრიზისულ რი კვების რი რი რეინტეგრაც სოციალურა მდგომარეობ დახმარება დახმარება დახმარება ვაუჩერით დ იის აში მყოფთა დახმარების საცხოვრისის სამკურნალო სიღარიბის შემწეობის დაუცველის დახმარების ქვეპროგრამა სარეაბილიტ მიზნებისათვ სტატუსი ზღვარს მიმღები ქვეპროგრამა მიღმა ის აციოდ მყოფთათვის 100 რეინტეგრირებულ 69 35 ბავშვთა 30 სოციალური დაცვის 15 სისტემის 28 ეფექტიანობის 55 ანალიზი უჩვენებს, რომ რეინტეგრირებული ოჯახების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩართულია სიღარიბის ზღვარს 1256 1257 მიღმა მყოფი გადაუდებელი სახელმწიფო გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენცია. იქვე. 891 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დახმარების ქვეპროგრამაში. გამოკითხული ბენეფიციარების/აღსაზრდელთა კანონიერი წარმომადგენლების 90% აცხადებს, რომ რეინტეგრაციის ქვეპროგრამის ფარგლებში მიღებული შემწეობა 1258 არ არის საკმარისი ბავშვისათვის სათანადო სოციალურ–ეკონომიკური პირობებისა და სააღმზრდელო გარემოს შესაქმნელად. რესპონდენტების 40%–ის აზრით, სოციალურ დახმარებასთან ერთად, რეინტეგრაციის შემწეობა, ძირითადად, უზრუნველყოფს ბავშვების სათანადო სოციალური და სააღმზრდელო გარემოს შექმნას, ხოლო 60% მიიჩნევს, რომ საჭიროა დამატებითი ქვეპროგრამების შემუშავება რეინტეგრირებული ოჯახების გასაძლიერებლად. რამდენიმე რეგიონში, სახელმწიფო მზრუნველობაში ბავშვის განთავსების პერიოდიდან, ვერ ხორციელდება ბიოლოგიური ოჯახის საჭიროებების სრულყოფილი შეფასება და მისი გაძლიერება რეინტეგრაციის პროცესისა და არასრულწლოვნის სახელმწიფო ზრუნვიდან გამოყვანის უზრუნველსაყოფად. შემოწმებული რეინტეგრირებული ბავშვების 60%-მდე იმყოფებოდა არასათანადო საცხოვრებელ/სოციალურ პირობებში. ბაზისური საჭიროებების დაკმაყოფილების მხრივ ოჯახების 55%-ში ფიზიკური გარემო და ინფრასტრუქტურული პირობები არ იყო დამაკმაყოფილებელი, დაფიქსირდა სანიტარულ– ჰიგიენური ნორმების დარღვევაც. მაგ., ბენეფიციარების 35%-ს არ ჰქონდა ინდივიდუალური საწოლი, დამოუკიდებელი სამეცადინო კუთხე, დამაკმაყოფილებელი საცხოვრებელი პირობები. 2015 წლის 30 მარტის საქართველოს მთავრობის N138 დადგენილების „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2015 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ მე–2 მუხლით დამტკიცდა ბავშვთა დაცვის სოციალური ქვეპროგრამები. მათგან რეინტეგრირებული ბენეფიციარების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩართულია „კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი დახმარების“, „ბავშვთა ადრეული განვითარებისა“ და „ბავშვთა რეაბილიტაციის/აბილიტაციის“ ქვეპროგრამებში. გამოკითხული რესპონდენტების 45%-ის მიხედვით, ჭიანურდება აღნიშნულ ქვეპროგრამებში ჩართვის პროცესი. რაც შეეხება მუნიციპალური დახმარების ქვეპროგრამებს, აღსანიშნავია, რომ ქუთაისის საკრებულოს დადგენილების მიხედვით, დამტკიცდა სახელმწიფო მზრუნველობაში განთავსებული ბავშვების ბიოლოგიურ ოჯახებში დაბრუნების, მიტოვების რისკების პრევენციისა და აღმოფხვრის უზრუნველსაყოფად და ასევე, სახელმწიფო მზრუნველობიდან გასული ბავშვების ბიოლოგიური ოჯახების გაძლიერებისა და ხელშეწყობის მიზნით რეინტეგრაციის შემწეობის თანხა განისაზღვრება 90 ლარის ოდენობით ჯანმრთელ ბავშვზე, ხოლო 120 ლარით – შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბენეფიციარზე. 1258 892 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მატერიალური დახმარების გაწევის ქვეპროგრამა, 1259 რომლის ფარგლებშიც გათვალისწინებულია ფულადი დახმარება თითოეულ ბენეფიციარზე 200 ლარის ოდენობით. აღნიშნულ ქვეპროგრამაში ჩართულ იქნა შემოწმებული 10 ბენეფიციარი. ძალადობის, ექსპლუატაციისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის უფლება შემოწმების შედეგების მიხედვით, რეინტეგრაციის ქვეპროგრამაში ჩართული ბავშვების ნაწილი იყო ფსიქოლოგიური ძალადობის მსხვერპლი. რამდენიმე შემთხვევაში დაფიქსირდა უგულებელყოფისა და ფიზიკური ძალადობის ფაქტები, რომლებსაც მშობლები აღზრდის მეთოდად იყენებდნენ. რამდენიმე საქმეში ასევე გამოიკვეთა მიკერძოებული და უარყოფითი დამოკიდებულება ოჯახის წევრების მხრიდან. ფსიქოლოგიური ზეწოლისა და ძალადობის შემთხვევა დაფიქსირდა შემოწმებული ბენეფიციარების 35%-ში, ხოლო ფიზიკური ძალადობის ფორმები გამოვლინდა 30%-ში. ქვეპროგრამის იმპლემენტაციის დადებით მიმართულებად უნდა ჩაითვალოს, რომ შემოწმებულ ბიოლოგიურ ოჯახებში ბენეფიციარები დაცული არიან შრომითი ექსპლუატაციისა და სექსუალური ხასიათის ძალადობისაგან. ცხრილი N4 70 60 50 40 30 20 10 0 % განხორციელდა ფსიქოლოგიური რეგულარული კონსულტირება ჩატარდა ფსიქოსოციალური რეაბილიტაცია კანონიერი წარმომადგენელი ინფორმირებულია ძალადობისგან დაცვის პრინციპის შესახებ 45 20 65 სახალხო დამცველის რწმუნებულებმა, ბრძანების 1260 საფუძველზე, შეამოწმეს ძალადობის შემთხვევებზე კ/წ დასაშვებად მიიჩნევს დასჯის/სააღმზდე ლო მიზნებით ფიზიკურ ძალადობას 45 ძირითადი რეაგირების რეგულაციების ღონისძიებების ქუთაისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს დადგენილება N59, 19/12/2014, „2015 წლის ბიუჯეტის დამტკიცების შესახებ“. 1259 893 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეფექტიანობა/დაცულობა რეინტეგრირებულ ოჯახებში. კონკრეტულად, ბრძანების 1261 მიხედვით, სოციალური მუშაკი რეაგირებას ახდენს იმ შემთხვევაში, თუ გამოავლენს ბენეფიციარისათვის საზიანო ფიზიკურ, ფსიქოლოგიურ ან/და სოციალურ გარემოს, საჭიროების შემთხვევაში უზრუნველყოფილი უნდა იყოს სათანადო ღონისძიებების გატარება ბენეფიციარის ფსიქო–სოციალური დახმარების მიზნით. 1262 ძალადობის ეჭვის შემთხვევაში, მშობელი უკავშირდება სოციალურ მუშაკს, პატრულს ან ძალადობის ცხელ ხაზს. 1263 აღნიშნული რეგულაციების პრაქტიკაში იმპლემენტაცია ფერხდება, რადგან სათანადოდ ვერ ხორციელდება ძალადობისა და უგულებელყოფის შემთხვევების იდენტიფიცირება, დაზარალებული ბავშვების ფსიქოლოგიური შეფასება და ფსიქოსოციალური რეაბილიტაცია. შესაბამისად, რეინტეგრირებულ ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციის იმპლემენტაციისათვის, აუცილებელია, მშობელთა ინფორმირებულობის დონის ამაღლება, საჭირო ტრენინგებისა და საინფორმაციო შეხვედრების ჩატარება. ადრეული, სკოლამდელი, ზოგადი და პროფესიული განათლების უფლება – რეინტეგრაციის სახელმწიფო ქვეპროგრამაში ჩართული ბენეფიციარების განათლების უფლება შემოწმდა როგორც ადრეული და სკოლამდელი, ასევე საბაზო/ზოგადი და პროფესიული განათლების უფლებით თავისუფალი სარგებლობის დონეზე. მონიტორინგმა გვიჩვენა, რომ შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებს, რომელთაც აქვთ გადაადგილების პრობლემები და ინდივიდუალური განვითარების გეგმების მიხედვით, საჭიროებენ ინდივიდუალურ სასწავლო გეგმასა და მულტიდისციპლინური გუნდის შეფასებას, ეზღუდებათ განათლების უფლება. მათი ნაწილი, მიუხედავად მოთხოვნისა, არ არის შეფასებული მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ. ასევე, გამოიკვეთა შემთხვევები, სადაც მიუხედავად სპეციალური განათლების პედაგოგისა, არასრულწლოვნის სასწავლო უნარებისა და შემეცნების დონის გაუმჯობესება ვერ ხერხდება არასათანადო სასწავლო გეგმის გამო. რიგ შემთხვევებში, განსაკუთრებული საჭიროებების მქონე ბავშვი არ იყო დაკავშირებული შესაბამის საგანმანათლებლო დაწესებულებასთან ინდივიდუალური სასწავლო გეგმის შესრულების მიზნით. ქვეპროგრამის განხორციელების დადებით მახასიათებლად უნდა ჩაითვალოს, რომ აღნიშნულ პროგრამებში ჩართული ბავშვებისათვის განათლების ტერიტორიული ხელმისაწვდომობა, ძირითადად, დაცულია. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის N01–20/ნ ბრძანება „რეინტეგრაციის შემწეობის დანიშვნის, შეჩერების, განახლებისა და შეწყვეტის წესისა და პირობების, აგრეთვე მის გაცემასთან დაკავშირებული სხვა ურთიერთობების განსაზღვრის შესახებ“. 1261 იქვე. 1262 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის N01–20/ნ ბრძანება „რეინტეგრაციის შემწეობის დანიშვნის, შეჩერების, განახლებისა და შეწყვეტის წესისა და პირობების, აგრეთვე მის გაცემასთან დაკავშირებული სხვა ურთიერთობების განსაზღვრის შესახებ“, მუხლი 10 (5, 6). 1263 იქვე. 1260 894 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზოგადი და პროფესიული განათლების ხელმისაწვდომობის უფლების იმპლემენტაციის სფეროში, რეინტეგრირებული ბავშვების აქტუალურ პრობლემას წარმოადგენს საბაზო განათლების მიღების შემდგომ, პროფესიული სწავლების გაგრძელების საკითხი. კონკრეტულად, შემოწმებული ბავშვებისა და მათი კანონიერი წარმომადგენლების 15%-ის განცხადებით, გეოგრაფიული და ფინანსური ხელმისაწვდომობის პრობლემების გამო, მათ ვერ შეძლეს პროფესიული განათლების მიღება/გაგრძელება. წინამდებარე ცხრილში ასახულია ადრეულ, სკოლამდელ და ზოგადი განათლების სისტემაში ჩართულ ბენეფიციართა რაოდენობა, ასევე პედაგოგიური ჩამორჩენის მქონე და ინკლუზიური განათლების პროგრამაში ჩართულ ბენეფიციართა რაოდენობა: ცხრილი N5 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 % სკოლამდელი განათლება ზოგადი განათლება ინკლუზიური სწავლება 70 85 20 ჩართულია სპეციალური არაფორმალურ საგანმანათლებლ საგანმანათლებლ ო საჭიროებები ო აქტივობებში 35 45 შემოწმებული ბავშვების 30%-ს ჰქონდა პედაგოგიური ჩამორჩენა. შემთხვევების 35%-ში არ ხდებოდა სავარაუდო სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე ბავშვების უნარების შეფასება და ინდივიდუალური სასწავლო საჭიროებების განსაზღვრა. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული საჭიროების მქონე ბავშვების სასწავლო უნარების განვითარების მიზნით, უნდა მოხდეს სასწავლო პირობებისა და გარემოს ადაპტირება, გამოიკვეთა რომ მშობლების 20%-ს არ ჰქონდა ინფორმაცია ინდივიდუალური სასწავლო გეგმით გაწერილი ძირითადი მიმართულებების შესახებ, ხოლო 15% ბავშვის ინკლუზიური განათლების პროგრამაში ჩართვის წინააღმდეგი იყო (მიუხედავად სპეციალური საჭიროებებისა). ხარისხიანი და დროული ჯანმრთელობის უფლების ხელმისაწვდომობა რეინტეგრაციის ქვეპროგრამაში –არასათანადოდ ხორციელდება რეინტეგრირებული ბავშვების 895 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯანმრთელობის მდგომარეობის დროული და ხარისხიანი შეფასება და შესაბამისი საჭიროებების გამოვლენა, პრობლემურია მაღალმთიან რეგიონებში რეინტეგრირებულ ბავშვთა ჯანდაცვის უფლების ხელმისაწვდომობა და ხარისხი. ამ მხრივ, განსაკუთრებული საჭიროებები დაფიქსირდა ზუგდიდში, ახალციხის მუნიციპალიტეტში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფლებში ფხელშესა და იელში. რაც შეეხება საყოველთაო ჯანდაცვის პოლისით სარგებლობას, ბენეფიციარების უმრავლესობა იმყოფებოდა პირველადი ჯანდაცვის ცენტრში სამედიცინო აღრიცხვაზე, ბენეფიციართა 70% სარგებლობდა გეგმიური სამედიცინო მომსახურებით და ჩატარებული ჰქონდათ გეგმიური აცრები. ნაწილობრივ იყო უზრუნველყოფილი საჭიროების შემთხვევაში ბავშვის სამედიცინო მომსახურებასთან გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა. მონიტორინგის შედეგად ასევე შემოწმდა საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 ივნისის N308 დადგენილებაში „2015 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ“ რეინტეგრირებულ ბენეფიციართა ჩართვისა და მონაწილეობის საკითხები. შემოწმების შედეგების მიხედვით, ბენეფიციართა 15% ჩართული იყო ფსიქიკური და სარგებლობდა შესაბამისი ჯანმრთელობის სახელმწიფო ქვეპროგრამაში 1264 მედიკამენტური მკურნალობით, 65% მონაწილეობდა იმუნიზაციის ქვეპროგრამაში, 1265 ხოლო 40% სარგებლობდა ადგილობრივი თვითმმართველობის მიერ ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში გაცემული მიზნობრივი დახმარებით. შემოწმების შედეგების მიხედვით, არასათანადოდ არის რეალიზებული შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბენეფიციართა ჯანმრთელობის უფლება. რეინტეგრირებული ბენეფიციარების 45%-ს, რომლებსაც მინიჭებული აქვთ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის სტატუსი, არ აქვთ ჩატარებული შეფასების სათანადო მიზნით, სამედიცინო რეგულარულად გამოკვლევები არ ჯანმრთელობის მიეწოდებათ მდგომარეობის მკურნალობისთვის საჭირო მედიკამენტები. მომსახურების ინკლუზიურობა, ინდივიდუალური მიდგომა და კონფიდენციალობის დაცვა რეინტეგრაციის ქვეპროგრამაში – შემოწმების შედეგების მიხედვით, რეინტეგრაციის ქვეპროგრამაში ჩართულ ოჯახებს სოციალური მუშაკისაგან არ მიეწოდებათ სათანადო ინფორმაცია ბავშვების პერსონალური მონაცემების, რეინტეგრაციის ხელშეკრულებისა და ინდივიდუალური განვითარების გეგმების კონფიდენციალურობის შესახებ. რეინტეგრირებულ ოჯახებთან ინტერვიუებში ასევე გამოიკვეთა, რომ ბიოლოგიური ოჯახებიდან გამოყვანის მიზეზები, ჯანმრთელობის შესახებ არსებული პრობლემები და არასრულწლოვანთა მიმართ ძალადობრივი ან სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 ივნისის N308 დადგენილება „2015 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ“, პროგრამული კოდი 35 03 03 01, დანართი N11. 1265 იქვე. 1264 896 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოცდილების შესახებ კონფიდენციალური ინფორმაცია დაცული არ არის. ბავშვებს, რომელთაც დაესვათ შეკითხვა მსგავსი ტიპის ინფორმაციის დაცულობისა და ინდივიდუალური განვითარების გეგმით გაწერილი მომსახურებების შესახებ, მსგავსი ტიპის ინფორმაცია სრულყოფილად არ მიეწოდებოდათ. ამასთან, ისინი არც ინდივიდუალური განვითარების გეგმების შედგენაში იყვნენ ჩართული. მოქმედი საკანონმდებლო რეგულაციების მიხედვით, მშობელი/მეურვე პერიოდულად, სულ მცირე, 6 თვეში ერთხელ ბენეფიციართან და სოციალურ მუშაკთან ერთად მონაწილეობას იღებს გეგმის გადასინჯვის პროცესში.1266 ინდივიდუალური განვითარების გეგმა ნათლად უნდა აღწერდეს გეგმის შედგენის და გადასინჯვის თარიღებს, რა სახის მომსახურებას (მხარდაჭერას) მიიღებს ბავშვი, მომსახურების განხორციელების განრიგს, გეგმაში დასახული კონკრეტული ამოცანების შესრულებაზე პასუხისმგებელ პირთა ვინაობას და ფუნქციებს. 1267 აღნიშნული რეგულაციების პრაქტიკაში იმპლემენტაცია არასათანადოდ ხორციელდება. კონკრეტულად, ინდივიდუალური განვითარების გეგმის შინაარსობრივი (ფაქტობრივი შესაბამისობა), შესრულების ინდიკატორების და გადასინჯვის ინტენსივობის მხრივ, შემოწმებული გეგმების 40%–ში არასათანადოდ აისახებოდა რეინტეგრირებული ბავშვების განვითარებისათვის საჭირო ღონისძიებები და ინდიკატორები. ხოლო გამოკითხული ბენეფიციარებისა და მათი კანონიერი წარმომადგენლების 55%-ს არ ჰქონდა სრულყოფილი ინფორმაცია ინდივიდუალური განვითარების გეგმით გაწერილი აქტივობების, შესრულების ინდიკატორებისა და მექანიზმების შესახებ. უნდა აღინიშნოს, რომ სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ რეინტეგრაციის შემთხვევების მართვისა და მონიტორინგის1268 მხრივ, ინდივიდუალური განვითარების გეგმის განხორციელებისთვის ხორციელდება ბრძანებით 1269 რეგულარული ვიზიტების წარმოება, ძირითადად, დადგენილი წესის შესაბამისად, რეინტეგრირებულ ოჯახში თვეში ერთი ვიზიტის სახით. თუმცა, ვიზიტების განხორციელებას აფერხებს გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა, ტრანსპორტირების პრობლემები და სხვ. შემოწმებულ ბენეფიციარებთან განხორციელებული ინტერვიუების მიხედვით, ბენეფიციართა კანონიერი წარმომადგენლების 85%-მა განაცხადა, რომ სოციალური მუშაკი კომპეტენციის ფარგლებში საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის N01–20/ნ ბრძანება „რეინტეგრაციის შემწეობის დანიშვნის, შეჩერების, განახლებისა და შეწყვეტის წესისა და პირობების, აგრეთვე მის გაცემასთან დაკავშირებული სხვა ურთიერთობების განსაზღვრის შესახებ“. 1267 იქვე. 1268 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის „რეინტეგრაციის შემწეობის დანიშვნის, შეჩერების, განახლებისა და შეწყვეტის წესისა და პირობების, აგრეთვე მის გაცემასთან დაკავშირებული სხვა ურთიერთობების განსაზღვრის შესახებ“ 2014 წლის N01–20/ნ ბრძანების მე-10 მუხლის მიხედვით, აღნიშნული კომპეტენცია გააჩნია საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს სოციალურ მუშაკს. 1269 იქვე. 1266 897 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უწევს მათ კონსულტაციას ბენეფიციარის ზრუნვასთან დაკავშირებულ საკითხებზე, თუმცა ჭიანურდება ბავშვებისა და ოჯახების მხარდამჭერ სერვისებთან დაკავშირება. შემოწმებულ შემთხვევათა 80%-ში გამოიკვეთა, რომ მშობელი აცნობებს სააგენტოს ბენეფიციარის ცხოვრებაში მომხადარი ან მოსალოდნელი მნიშვნელოვანი ცვლილებების შესახებ (საცხოვრებელი ადგილისა თუ საკონტაქტო ინფორმაციის შეცვლა, ცვლილება ოჯახის შემადგენლობაში). საქმეთა 60%-ში მშობელი ითვალისწინებს ბავშვის აზრს, შეხედულებებსა და სურვილებს მის ზრუნვასთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტისას, თუ ეს უკანასკნელი გონივრულია და არ ეწინააღმდეგება ბავშვის ინტერესებს. მშობლების 40%-ის განცხადებით, კი ბავშვის აზრის მხოლოდ მაშინ ითვალისწინებენ, თუ ეს მშობლის შეხედულებებს არ ეწინააღმდეგება. რეინტეგრაციის სახელმწიფო ქვეპროგრამის სამართლებრივი რეგულირება – საქართველოს კონსტიტუციის 36–ე მუხლის მე–2 პუნქტის მიხედვით, სახელმწიფო ხელს უწყობს ოჯახის კეთილდღეობას, ხოლო მე–3 პუნქტის თანახმად, დედათა და ბავშვთა უფლებები დაცულია კანონით. ბავშვის უფლებების კონვენციის მე–3 მუხლის მე–3 პუნქტის მიხედვით, „კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოები ვალდებულებას კისრულობენ, უზრუნველყონ ბავშვი ისეთი დაცვითა და ზრუნვით, როგორიც საჭიროა მისი კეთილდღეობისათვის, ამასთან ითვალისწინებენ მისი მშობლების, მეურვეების ან კანონით მისთვის პასუხისმგებელი სხვა პირების უფლებებსა და მოვალეობებს, და ამ მიზნით მიმართავენ ყველა შესაბამის საკანონმდებლო და ადმინისტრაციულ ზომებს“. კონვენციის მე–9 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, კი მონაწილე სახელმწიფოები უზრუნველყოფენ, რომ ბავშვი არ გაშორდეს თავის მშობლებს მათი სურვილის საწინააღმდეგოდ. კონვენციის 39–ე მუხლი მიუთითებს, რომ ბავშვის რეინტეგრაცია უნდა ხორციელდებოდეს ღირსეულ გარემოში. კონვენციის 27–ე მუხლის მე–3 პუნქტის მიხედვით, მონაწილე სახელმწიფოები ეროვნული პირობების შესაბამისად და თავიანთი შესაძლებლობების ფარგლებში მიმართავენ საჭირო ზომებს, რათა დახმარება გაუწიონ მშობლებს და ბავშვის აღმზრდელ სხვა პირებს ამ უფლების განხორციელებაში და, აუცილებლობის შემთხვევაში, მატერიალურ დახმარებას უწევენ და ხელს უწყობენ პროგრამებს, განსაკუთრებით კვებით, ტანსაცმლითა და საცხოვრებლით უზრუნველყოფასთან დაკავშირებულ პროგრამებს. 39–ე მუხლის მიხედვით, მონაწილე სახელმწიფოები ყველა საჭირო ზომას მიმართავენ, რათა ხელი შეუწყონ ბავშვის ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ აღდგენას და სოციალურ რეინტეგრაციას. „ალტერნატიული მზრუნველობის სახელმძღვანელო პრინციპების შესახებ“ 1270 გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუციის მიხედვით, სახელმწიფოებმა უნდა განავითარონ და განახორციელონ ბიოლოგიური ოჯახების სააღმზრდელო უნარების გაძლიერება. 1271 ამავე გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუცია, 2010 წლის 24 თებერვალი, A/RES/64/142 http://www.unicef.org/protection/alternative_care_Guidelines-English.pdf 1271იქვე.,მუხლი. 33. 1270 898 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეზოლუციიდან გამომდინარე, უნდა მოხდეს სოციალური სერვისების გაძლიერება მშობლებისა და შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებისათვის. ასეთი სერვისები პირდაპირ უნდა იყოს ხელმისაწვდომი ბენეფიციარებისათვის. 1272 რეზოლუციის მიხედვით, გამოიყოფა შემდეგი ძირითადი პრინციპები – ბავშვთა ალტერნატიულ მზრუნველობაში განთავსების პრევენცია, რომელიც გულისხმობს მზრუნველობამოკლებულ ბავშვებზე ორიენტირებული პოლიტიკის განვითარებას; ოჯახის დანაწევრების პრევენცია, ოჯახის გაძლიერების მრავალჯერადი სერვისები, ფინანსური დახმარება, სპეციალური სერვისები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის/მშობლისათვის. რეზოლუციაში რეინტეგრაციის ხელშემწყობი პრინციპებიდან ასევე აღსანიშნავია ბიოლოგიური ოჯახის საჭიროებების რეგულარული შეფასება; დროული და ხელმისაწვდომი სერვისების დანერგვა; სოციალური დახმარების სისტემის განვითარება, ბავშვსა და ბიოლოგიურ ოჯახს შორის რეგულარული ურთიერთობის აღდგენა, პოზიტიური ფსიქო–ემოციური დამოკიდებულების განმტკიცება, 1273 მეურვეობა–მზრუნველობის რეგიონული საბჭო ,,განიხილავს ბავშვის რეინტეგრაციის საკითხს სოციალური მუშაკის დასკვნის საფუძველზე და იღებს გადაწყვეტილებას დასკვნისა და ბავშვის საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით ბავშვის ბიოლოგიურ ოჯახში, შესაძლო მეურვესთან/მზრუნველთან დაბრუნების/განთავსების შესახებ. საქართველოს მთავრობის დადგენილებით, „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ დამტკიცებული ქვეპროგრამის „კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფის ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი სახელმწიფო დახმარება“ მიხედვით, სამიზნე ჯგუფს წარმოადგენენ ოჯახები, სადაც ირიცხებიან რეინტეგრირებული ბავშვები, ხოლო რეინტეგრაციის განხორციელებიდან არ არის გასული 3 თვეზე მეტი. ვენეციის კომისიის მიხედვით,1274 აუცილებელია ეფექტიანი საკანონმდებლო გარანტიების დაწესება ალტერნატიულ მზრუნველობაში განთავსებულ და ბიოლოგიურ ოჯახებში დაბრუნებულ ბავშვთა ინტერესების მხარდასაჭერად/შესამოწმებლად. აღნიშნული კი მოიცავს ბიოლოგიური ოჯახების მხარდამჭერი სერვისებისა და პროგრამების განვითარებას, იმდენად, რომ მათი განხორციელების შედეგად, არასრულწლოვნებს, ოჯახურ გარემოში ცხოვრებისას, გააჩნდეთ სოციალური განვითარებისათვის ყველა საჭირო რესურსი. 1275 იქვე.,მუხლი. 33-35. იქვე. 1274ევროკომისია კანონისმიერ დემოკრატიაზე: ბავშვის უფლებათა დაცვის ანგარიში: საერთაშორისო სტანდარტები და ადგილობრივი კონსტიტუციები, მიღებული ვენეციის კომისიის მიერ თავის 98–ე პლენარული სესიაზე (ვენეცია, 21–22 მარტი, 2014 წელი), http://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2014)005-e 1275იქვე. 1272 1273 899 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 5. სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულების პრობლემა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ბავშვის უფლებათა კონვენციის მე-3 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ბავშვის მიმართ ნებისმიერ ქმედებათა განხორციელებისას, უპირველესი ყურადღება ეთმობა ბავშვის ინტერესების დაცვის უკეთ უზრუნველყოფას. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანებით, 1276 ბავშვის გადაცემასთან ან/და შვილთან მეორე მშობლის ან სხვა ოჯახის წევრის ურთიერთობის უფლების განხორციელებასთან დაკავშირებული საქმეების აღსრულების კომპეტენტურ ორგანოდ განსაზღვრულია მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში წინააღმდეგ 1277 დაადგინა, სასამართლოების რომ გადაწყვეტილების არ მომხდარა მხრიდან გ.ს. საქართველოს მიღების პროცესში პროცედურული და შიდა პოზიტიური ვალდებულების განხორციელება, რაც განსაზღვრულია ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე–8 მუხლით. სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა დავის გადაწყვეტის პროცესში ბავშვის საუკეთესო ინტერესების დაცვისა და გათვალისწინების მნიშვნელობაზე და ამ მიზნით ყველა გარემოების შესწავლის აუცილებლობაზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, რათა მიღებულმა გადაწყვეტილებამ უარყოფითად არ იმოქმედოს არასრულწლოვნის ფსიქოლოგიურ და სოციალური კეთილდღეობაზე. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში, ნ. წ. გადაწყვეტილების და სხვები მიღების საქართველოს პროცესში, წინააღმდეგ, 1278 ბავშვის აზრი განმარტა, რომ უნდა იქნეს გათვალისწინებული. ბავშვებს უნდა მიეცეთ საკუთარი აზრის დაფიქსირების შესაძლებლობა და მათ უნდა მოუსმინონ. ევროპული სასამართლო განმარტავს, რომ ბავშვის წარმომადგენელი ვალდებულია, მიაწოდოს ბავშვს ინფორმაცია და განმარტებები არსებული პროცესების თაობაზე, ასევე გაარკვიოს, როგორია თავად ბავშვის მოსაზრება მიმდინარე საკითხებზე. ის ვალდებულია ბავშვის სურვილები და ხედვები გააცნოს სასამართლო ხელისუფლებას. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებების ცენტრის მიერ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინსიტროს სსიპ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2011 წლის 18 აპრილის ბრძანება N01–16/ნ „ბავშვის გადაცემასთან ან/და შვილთან მეორე მშობლის ან ოჯახის სხვა წევრის ურთიერთობის უფლების განხორციელებასთან დაკავშირებული საქმეების აღსრულების წესის დამტკიცების თაობაზე“ 1277 საქმე გ. ს. საქართველოს წინააღმდეგ (G.S v. GEORGIA), 21.07.2015 1278 საქმე – ნ. წ. და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ (N.TS. AND OTHERS v. GEORGIA), 02.02.2016 1276 900 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოციალური მომსახურების სააგენტოსგან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, 1279 2015 წლის განმავლობაში ბავშვთან (შვილთან) ურთიერთობის საკითხზე არსებული სასამართლო დავის 559 შემთხვევა დაფიქსირდა, ხოლო სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ტერიტორიულ ერთეულებში, გადაწყვეტილების აღსრულების მიზნით, 125 მიმართვა განხორციელდა. სააღსრულებო მოქმედებების ფარგლებში 53 ბავშვს გაეწია ფსიქოლოგიური მომსახურება. მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, საანგარიშო წლის განმავლობაში, 31 შემთხვევაში აღსრულება ვერ განხორციელდა ვალდებული მხარის მიერ ბავშვზე ფსიქოლოგიური ძალადობის, ბავშვის უარის ან აღსრულებით დაინტერესებული პირების გამოუცხადებლობის მიზეზით. საქართველოს სახალხო დამცველმა 2010 წლის საპარლამენტო ანგარიშში 1280 დადებითად შეაფასა „საქართველოს სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელებული ცვლილება, რომლის მიხედვითაც, ბავშვის გადაცემასთან ან/და შვილთან მეორე მშობლის ან სხვა ოჯახის წევრის ურთიერთობის უფლების განხორციელებასთან დაკავშირებული საქმეების აღსრულების კომპეტენტურ ორგანოდ, სააღსრულებო ბიუროს ნაცვლად, განისაზღვრა მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო. მიუხედავად აღნიშნული საკანონმდებლო ცვლილებისა, საქართველოს სახალხო დამცველი, 2010 წლიდან, 2012 და 2013 წლების ყოველწლიურ საპარლამენტო ანგარიშში საუბრობს აღსრულების მექანიზმის ხარვეზებსა და აღნიშნულ პროცესში არასრულწლოვანთა დაცვის კუთხით არსებულ პრობლემებზე. 2015 წლის განმავლობაში, სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებების ცენტრმა, აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, განიხილა 33 განცხადება, რაც მიუთითებს ამ კუთხით ჯერ კიდევ არსებულ ხარვეზებზე. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში განხორციელებული საქმისწარმოების შედეგებიდან იკვეთება, რომ მოსამართლის მიერ არასრულწლოვანთა საცხოვრებელი ადგილის განსაზღვრის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, არ ხდება არასრულწლოვანის აზრის გათვალისწინება, რაც გადაწყვეტილების აღსრულების პროცესში შექმნილი პრობლემის განმსაზღვრელ ერთ–ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს. ამდენად, სასამართლოში საქმის განხილვის პროცესში, ძალიან მნიშვნელოვანია სოციალური მუშაკის როლი და მის მიერ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში შესრულებული სამუშაო არასრულწლოვანის ჭეშმარიტი ინტერესების განსაზღვრის მიზნით. საქმისწარმოების შედეგებიდან იკვეთება, რომ მთელ რიგ შემთხვევებში, სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ, არასრულწლოვანზე ხორციელდება ზეწოლა ოჯახის წევრის (წევრების) მხრიდან, რაც აფერხებს აღსრულების პროცესს. ადგილი აქვს ბავშვის კორესპონდენცია N 04/15265, 26.02.2016. საქართველოს სახალხო დამცველის 2010 წლის საპარლამენტო ანგარიში http://www.ombudsman.ge/uploads/other/0/84.pdf 1279 1280 901 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიმართ ფსიქოლოგიურ, ზოგჯერ კი, ფიზიკურ ძალადობას. აღსრულების პროცესის განხორციელებას, ბავშვის ჭეშმარიტი ინტერესების სრული დაცვით, ხელს უშლის ის გარემოებაც, რომ ხშირად ვერ ხერხდება არასრულწლოვანისთვის კვალიფიციური ფსიქოლოგის სერვისის მიწოდება. ბავშვებთან მომუშავე სპეციალისტები ვერ ახდენენ არასრულწლოვანთა მიმართ განხორციელებული ძალადობის შემთხვევების იდენტიფიცირებას, რაც ართულებს სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულებას და საფრთხის ქვეშ აყენებს ბავშვის ჭეშმარიტი ინტერესების დაცვასა და განხორციელებას. 6. ბავშვთა საკითხების გაშუქება მედიაში – ეთიკური და სამართლებრივი სტანდარტები საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა მედია საშუალებებში არასრულწლოვანთა საკითხების გაშუქების ეთიკური და სამართლებრივი სტანდარტების დაცვის საკითხი. 1281 როგორც შემოწმების შედეგად გამოვლინდა, აღნიშნული სტანდარტების იმპლემენტაციის ძირითადი პრობლემები უკავშირდება შემდეგ ძირითად ფაქტორებს (დამატებით, იხ. ცხრილი N6): 1) სამაუწყებლო პროგრამებსა და ბეჭდურ მედიაში ბავშვთა პირდაპირი ან/და ირიბი იდენტიფიცირების საშუალების მქონე მასალის გავრცელებას; 2) სუიციდის შემთხვევების, სუიციდური მიდრეკილებების მქონე ან სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული სავარაუდო ქმედებების მსხვერპლ ბავშვთა საკითხების არაეთიკურად გაშუქებას; 3) არასრულწლოვანთა ფსიქო–ემოციურ მდგომარეობაზე ნეგატიური ხასიათისა და მავნე ზეგავლენის შემცველი შინაარსის გადაცემების ჩართვას სამაუწყებლო სივრცეში; 4) სახელმწიფო მზრუნველობის ქვეშ მყოფი, სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონის პირობებში მცხოვრები ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობის არასათანადო გაშუქებას სამაუწყებლო სივრცეში; 5) არასრულწლოვანთა მონაწილეობისა და გამოხატვის უფლების შეზღუდულ იმპლემენტაციას მედიაში გაშუქებულ მასალებში. შემოწმების მეთოდოლოგია ემყარებოდა გაეროს ბავშვის უფლებების კონვენციასა და კომიტეტის (CRC) რეკომენდაციებს, ევროპის მინისტრთა საბჭოს სარეკომენდაციო მითითებებს, ეროვნულ საკანონმდებლო სტანდარტებს ბავშვთა უფლებების მედიაში გაშუქების სფეროში. 1281 902 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ცხრილი N6–თემატური პრობლემები ძალადობა/უგულებელყოფა სუიციდი/ სუიციდური რისკები სოციალურ–ეკონომიკური პირობები განათლება პირადი/ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაცია 10% 10% 35% 20% 25% სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული სავარაუდო ქმედებების გაშუქება – შემოწმების შედეგების მიხედვით, 2015 წლის განმავლობაში სატელევიზიო, ბეჭდურ და ელექტრონულ მედიაში არასრულწლოვანთა სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული შემთხვევაში, ეთიკური და სამართლებრივი სტანდარტების 1282 ქმედებები, ხშირ დარღვევებით შუქდება. აღნიშნულ სფეროში განსაკუთრებით პრობლემური იყო დაზარალებული ბავშვებისა და მათი კანონიერი წარმომადგენლების, საცხოვრებელი ადგილის, სასწავლო დაწესებულებისა და საქმის ცალკეული დეტალების იდენტიფიცირება. შესაბამისად, არ იყო გათვალისწინებული გაშუქების შესაძლო ნეგატიური ფსიქოლოგიური ზემოქმედების საკითხები. 2015 წლის განმავლობაში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში მიმდინარეობდა საქმისწარმოება 1283 ერთ–ერთ ბეჭდურ მედიაში არასრუწლოვანთა სექსუალური ძალადობის საქმეზე გამოძიებისა და სისხლის სამართლებრივი დევნის ფარგლებში მიღებული მოწმეთა ჩვენებების გასაჯაროების შესახებ. ბეჭდურ მედიაში დეტალურად იყო აღწერილი სქესობრივი ძალადობის შემთხვევის დეტალები, დაზარალებულ ბავშვთა ჩვენებები და გასაჯაროებული იყო დანაშაულის ჩადენის ადგილი. აღნიშნულ შემთხვევაში საქართველოს 1282 1283 გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენცია საქმე N5612/15, 20/05/2015. 903 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებების ცენტრმა მიმართა 1284 საქართველოს მთავარ პროკურატურას და მოითხოვა შესაბამისი ღონისძიებების გატარება. თუმცა, სახალხო დამცველის აპარატის მიმართვის შესაბამისი რეაგირება არ განხორციელებულა. 1285 არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობებისა და სუიციდის რისკის მქონე ბავშვთა საკითხების გაშუქება – საქმისწარმოების შედეგად, აღნიშნული მიმართულებით დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც მედიის მიერ ეთიკური წესების დარღვევით მოხდა ბავშვთა თვითმკვლელობისადმი მიდრეკილებისა და თვითმკვლელობის შემთხვევების იდენტიფიცირება, რასაც შესაძლოა, ნეგატიური ზეგავლენა მოეხდინა არასრულწლოვანთა ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაზე. რამდენიმე სატელევიზიო გადაცემაში ინფორმაციის გადმოცემის ხერხები ქმნიდა თვითმკვლელობისადმი მიდრეკილების მქონე ბავშვისათვის სუიციდის განხორციელების რისკს. ზოგიერთ შემთხვევაში სახელდებოდა სუიციდის განხორციელების მეთოდი, ფორმა და ხერხი (ერთ–ერთ შემთხვევაში დასახელდა სამედიცინო პრეპარატი, რომელმაც, გამოძიების შედეგების მიხედვით, გამოიწვია არასრულწლოვანის გარდაცვალება). არასრულწლოვანთა პირდაპირი/არაპირდაპირი იდენტიფიცირების საკითხები – მედია საშუალებებში, ბავშვთა საკითხების გაშუქების პროცესში, შედარებით დაცულია პირდაპირი იდენტიფიცირების აკრძალვის მოთხოვნა, თუმცა ირღვევა არასრულწლოვანთა არაპირდაპირი იდენტიფიცირების აკრძალვის მოთხოვნა, მაგ., რამდენიმე შემთხვევაში მოხდა დაზარალებული ბავშვის საცხოვრებელი ადგილის (თვითმმართველი ქალაქის, მუნიციპალიტეტის დასახელება), ასევე, სასწავლო დაწესებულების იდენტიფიცირება. აღნიშნული კი არღვევს ბავშვთა საკითხების სამართლებრივი და ეთიკური სტანდარტების მოთხოვნებს. მიუხედავად იმისა, რომ მაუწყებელთა ქცევის კოდექსის მიხედვით, არასრულწლოვანის კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა არ ათავისუფლებს მედია საშუალებებს ბავშვის მაიდენტიფიცირებელი და საზიანო ინფორმაციის გაშუქებისგან, 1286 რამდენიმე შემთხვევაში, ბავშვის კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობით, დაფიქსირდა არასრულწლოვანის პერსონალური მონაცემების შემცველი ინფორმაცია. რაც შეეხება ბავშვთა საკითხების ეთიკური სტანდარტების დარღვევაზე რეაგირების საკითხს, 2015 წლის 14 ოქტომბერს ხელი მოეწერა 1287 ჟურნალისტური ეთიკის ქარტიის შეთანხმებას მაუწყებლებთან, ვალდებულება, რომლის მიხედვითაც, თვითრეგულირების მემორანდუმის კომისიებში მიიღონ და ხელმომწერებმა აიღეს განიხილონ ბავშვთა საკითხებზე კოდექსის ვადებში და პროცედურების დაცვით მიღებული საჩივრები იმ კორესპონდენცია N10-2/43/05, 01/06/2015. კორესპონდენცია N7040/15, 18/06/2015; კორესპონდენცია N6894/15, 11/06/2015. 1286 მაუწყებელთა ქცევის კოდექსის 44–ე მუხლის პირველი პუნქტი. 1287 საქართველოს ჟურნალისტური ეთიკის ქარტია „ბავშვთა საკითხების ეთიკური გაშუქება მედიაში – მონიტორინგის შემაჯამებელი ანგარიში“, თბ. 2015, გვ. 3. 1284 1285 904 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შემთხვევაშიც, როდესაც საჩივრის ავტორი არ წარმოადგენს კოდექსით 1288 გათვალისწინებულ „დაინტერესებულ მხარეს“, 1289 თუმცა, ამავე დროს, წარმოადგენს ბავშვთა საკითხებზე ან მედიის სფეროში მოღვაწე ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს. 1290 2015 წელს ჟურნალისტური ეთიკის ქარტიის მიერ ჩატარებული კვლევის თანახმად, 2015 წელს, მედია გარემოს მონიტორინგის პროცესში, ასევე გამოიკვეთა, რომ მედია ნაკლებად ცდილობს დაიცვას ბავშვის პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობა, განსაკუთრებით, როდესაც ეს ეხება ინფორმაციას ბავშვის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ.1291 2015 წლის განმავლობაში საქართველოს ჟურნალისტური ეთიკის ქარტიამ, ბავშვთა საკითხების მედიაში გაშუქების ეთიკურ პრინციპებთან შესაბამისობასთან დაკავშირებით, 2 საქმე განიხილა. 1292 და მე–8 მუხლის დარღვევა დაადგინა. მათგან გადაწყვეტილება N44 ეხებოდა სოციალურად შეჭირვებული ბავშვების იდენტიფიცირებას, ხოლო გადაწყვეტილება N59 – სექსუალური თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული ქმედების შედეგად დაზარალებული მცირეწლოვანი ბავშვის იდენტიფიცირებას. პირველ საქმეში1293 ქარტიამ დაადგინა, რომ გადაცემაში ხდებოდა „სოციალურ შეჭირვებაში მყოფი ბავშვების იდენტიფიცირება, მეტიც, რიგ ეპიზოდებში წამყვანი არასრულწლოვანს კითხვებს უსვამს მისთვის ტრაგიკულ მოვლენებზე, რითაც არაპირდაპირ აიძულებს არასრულწლოვანს, ისაუბროს ისეთ ფაქტებზე რომლებიც მას ემოციურ ტანჯვას აყენებს, დედასთან დაშორების შესახებ, გარემო პირობების იძულებით შეცვლაზე. ბავშვთა უფლებები სადავო გადაცემაში ძალიან უხეშად არის დარღვეული. ფაქტიურად არ არის გათვალისწინებული მათი ინტერესები, მომავალში შესაძლო ნეგატიური შედეგები. მეტიც, არა თუ მომავალში, არსებობს დიდი ალბათობა იმისა, რომ საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის 2009 დადგენილება №2 „ 1288 ( ე ანგარიშში – ,, წინამდებარ მაუწყებელთა ქცევის კოდექსი “). მაუწყებელთა ქცევის კოდექსის მე–5 მუხლის „ვ“ პუნქტის მიხედვით, დაინტერესებულ მხარედ განისაზღვრება „ნებისმიერი პირი, რომელსაც ეხება ან რომელიც ნახსენებია პროგრამაში ან მაუწყებლის თვითრეგულირების ორგანოს გადაწყვეტილებაში“ 1290 საქართველოს ჟურნალისტური ეთიკის ქარტია „ბავშვთა საკითხების ეთიკური გაშუქება მედიაში – მონიტორინგის შემაჯამებელი ანგარიში“, თბ. 2015, გვ. 3. 1291 საქართველოს ჟურნალისტური ეთიკის ქარტია „ბავშვთა საკითხების ეთიკური გაშუქება მედიაში – მონიტორინგის შემაჯამებელი ანგარიში“, თბ. 2015, გვ. 7. 1292 http://qartia.org.ge/category/8%E1%83%9E%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%9E%E1%83%98/ 1293 ჟურნალისტური ეთიკის ქარტიის 2015 წლის 6 აპრილის გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს კოალიცია ბავშვებისა და ახალგაზრდობის კეთილდღეობისათვის გია ჯაჯანიძისა და ხათუნა პაიჭაძის წინააღმდეგ“, http://qartia.org.ge/%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%93%E1%83%90%E1%83%AC%E1%83%A7%E1%83 %95%E1%83%94%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%96%E1%83%94-31/ 1289 905 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წლის 12 მარ მაუწყებელთა მსგავსი სახით გადაცემის მომზადებამ, ინტერვიუებმა და შემდგომ ეთერში გასვლამ უკვე უარყოფითი ზეგავლენა მოახდინა ბავშვთა ემოციურ მდგომარეობაზე“. 1294 მეორე საქმეში 1295 კი, ქარტიამ განაცხადა: „გადაცემაში გავრცელებული ინფორმაციით, შესაძლებელი იყო არასრულწლოვანის იდენტიფიცირება. გასაჯაროვდა ბავშვის სახელი და საცხოვრებელი ადგილი, აგრეთვე, დედის ვინაობა. პასუხისმგებელმა ჟურნალისტებმა არ გაითვალისწინეს შესაძლო ნეგატიური შედეგები, რაც ბავშვის იდენტიფიცირებას შეიძლება მოყვეს, საბჭო ეთანხმება განმცხადებლის პოზიციას, რომ იდენტიფიცირებამ შესაძლოა, „გაზარდოს საზოგადოებაში მის მიმართ მიუღებლობა“. საბჭო აქვე აღნიშნავს, რომ არასრულწლოვნის ვინაობის ან მასთან დაკავშირებული ფაქტების გასაჯაროებაზე მშობლის თანხმობა არ ათავისუფლებს ჟურნალისტს პოზიტიური ვალდებულებისაგან. ჟურნალისტი ვალდებულია, „პროფესიული საქმიანობისას უპირატესი მნიშვნელობა მიანიჭოს ბავშვის ინტერესებს“. მან თავად უნდა შეაფასოს ის ნეგატიური შედეგები, რაც შეიძლება ბავშვის იდენტიფიცირებას მოჰყვეს’’.1296 ბავშვთა საკითხების მედიაში გაშუქების სამართლებრივი რეგულირება – გაეროს ბავშვის უფლებების კონვენციის მე–17 მუხლის მიხედვით, კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ მასობრივი ინფორმაციის საშუალებათა მნიშვნელოვან როლს და უზრუნველყოფენ, საერთაშორისო რომ ბავშვს წყაროების ხელი მიუწვდებოდეს ინფორმაციასა და სხვადასხვა მასალებზე, ეროვნული განსაკუთრებით და ისეთი ინფორმაციასა და მასალებზე, რომლებიც მოწოდებულია ბავშვის სოციალური, სულიერი და მორალური კეთილდღეობისკენ, აგრეთვე, ჯანსაღი ფიზიკური განვითარებისკენ. ამ მიზნით კი, მე–17 მუხლი „ე“ პუნქტის მიხედვით, სახელმწიფოები ხელს უნდა უწყობდნენ ისეთი ინფორმაციისა და მასალებისაგან ბავშვის დაცვის სათანადო პრინციპების შემუშავებას, რომლებიც ზიანს აყენებს მის კეთილდღეობას, მე–13 და მე–18 მუხლების გათვალისწინებით. მაუწყებელთა ქცევის კოდექსის 37–ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მაუწყებელი ვალდებულია, უზრუნველყოს არასრულწლოვნების დაცვა მავნე ზეგავლენისაგან. ხოლო მე– 2 ნაწილის მიხედვით, პროგრამების განრიგის შედგენისას, მაუწყებელმა უნდა დაიცვას ბალანსი არასრულწლოვანთა მავნე ზეგავლენისაგან დაცვის უზრუნველყოფასა და ზრდასრული აუდიტორიის უფლებას შორის, დღის განმავლობაში მიიღოს ინფორმაცია. 38–ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, აკრძალულია მაუწყებლის მიერ ისეთი პროგრამის გადაცემა ან პროგრამაში მასალის განთავსება, რომელმაც შეიძლება ზიანი მიაყენოს არასრულწლოვანთა ფიზიკურ, ფსიქოლოგიურ, ინტელექტუალურ და სულიერ იქვე. ჟურნალისტური ეთიკის ქარტიის 2015 წლის პირველი ოქტომბრის N59 გადაწყვეტილება საქმეზე „ა(ა)იპ პარტნიორობა ადამიანის უფლებებისათვის გია ჯაჯანიძისა და მაია სტეფნაძის წინააღმდეგ“, http://qartia.org.ge/phr_gia_jajanidze/ 1296 იქვე. 1294 1295 906 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განვითარებას, ხოლო მე–2 ნაწილის მიხედვით, მაუწყებელი ვალდებულია, გამოიყენოს სამაუწყებლო პროგრამათა კლასიფიკაციის ამ კოდექსით განსაზღვრული კრიტერიუმები პროგრამათა კატეგორიების დადგენის მიზნით და განათავსოს ისინი სამაუწყებლო ბადეში ამ კოდექსით განსაზღვრული დროებითი შეზღუდვების შესაბამისად. 38–ე მუხლის მე–3 ნაწილის „ა“ პუნქტის თანახმად, მაუწყებელმა უნდა გაითვალისწინოს, არსებობს თუ არა არასრულწლოვნების ფიზიკური, ფსიქოლოგიური, ინტელექტუალური და სულიერი განვითარებისათვის მავნე ზეგავლენის მოხდენის რეალური საფრთხე. 41–ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, ძალადობის ან მისი შედეგების ამსახველი კადრები, აგრეთვე ძალადობის, როგორც ვიზუალური, ისე ვერბალური აღწერის გადაცემა, უნდა იყოს ჯეროვნად რედაქტირებული 23:00 საათამდე. 44–ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, არასრულწლოვნის ინფორმაციისა და გამოხატვის თავისუფლების პატივისცემასთან ერთად, მაუწყებელმა უნდა უზრუნველყოს პროგრამაში მონაწილე არასრულწლოვანთა ფიზიკური, ფსიქოლოგიური და სულიერი კეთილდღეობის დაცვა მშობელთა, მზრუნველთა ან მეურვეთა თანხმობის მიუხედავად. „მაუწყებელთა შესახებ“ საქართველოს კანონის 56–ე მუხლის მე–5 პუნქტის მიხედვით, იკრძალება ბავშვთა და მოზარდთა ფიზიკურ, გონებრივ და ზნეობრივ განვითარებაზე მავნე ზეგავლენის მომხდენი პროგრამების იმ დროს განთავსება, როცა მათ მიერ ამ პროგრამების ნახვის ან მოსმენის დიდი ალბათობა არსებობს. ჟურნალისტური ეთიკის ქარტიის მე–8 პრინციპის მიხედვით, „ჟურნალისტი ვალდებულია, დაიცვას ბავშვის უფლებები, პროფესიული საქმიანობისას, უპირატესი მნიშვნელობა მიანიჭოს ბავშვის ინტერესებს, არ მოამზადოს და არ გამოაქვეყნოს ბავშვების შესახებ ისეთი სტატიები ან რეპორტაჟები, რომლებიც საზიანო იქნება მათთვის. ჟურნალისტმა არ უნდა ჩამოართვას ინტერვიუ და არ უნდა გადაუღოს ფოტო 16 წელზე ნაკლები ასაკის მოზარდს მშობლის ან მეურვის თანხმობის გარეშე იმ საკითხებზე, რომლებიც მისი ან სხვა რომელიმე მოზარდის კეთილდღეობას ეხება“. 7. 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობა ფაქტობრივი გარემოებები – 2015 წლის განმავლობაში 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობა ერთ–ერთ მწვავე პრობლემად გვევლინება ბავშვის უფლებების დაცვის სფეროში. როგორც საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული შესწავლის შედეგებიდან იკვეთება, ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის გამომწვევ რისკებს შორის ფიგურირებს სამედიცინო მომსახურების გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა, ხარისხიანი და დროული მომსახურების მიწოდება მოსახლეობისათვის, აგრეთვე, ანტენატალური სერვისების გამართული მუშაობა, ინტრანატალური დახმარების დაწესებულებების (სამშობიარო სახლები ან განყოფილებები) სათანადო სამედიცინო ინვენტარითა და 907 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფრასტრუქტურით აღჭურვა, მათ შორის, ახალშობილ პაციენტთა ჯანმრთელობის მდგომარეობის მართვისათვის საჭირო აღჭურვილობა და მომარაგება. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს შესაბამისი პროფილის სამედიცინო პერსონალის კვალიფიკაციის კუთხით არსებული ხარვეზები. საქართველოში დაბადებიდან 1 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობის რიცხობრივი მაჩვენებელი 2015 წელს, წინა წლების მაჩვენებელთან შედარებით, შემცირებულია. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ 5 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 1000 ცოცხლადშობილზე კვლავაც მკვეთრად აღემატება განვითარებული ქვეყნების მაჩვენებელს. ამ უკანასკნელის სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ყოველ 1000 ცოცხლადშობილზე 6–ს შეადგენს, ხოლო საქართველოს შემთხვევაში, 2015 წელს აღნიშნული მაჩვენებელი 1000 ცოცხლადშობილზე არის 12. 1297 ამასთან, 2013 წელს UNICEF-ის ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის მიზეზების კვლევამ გამოავლინა, რომ (ა) თბილისის ფარგლებს გარეთ მცხოვრები ჩვილი ბავშვების გარდაცვალების ალბათობა 1,4-ჯერ აღემატება თბილისში მცხოვრები ჩვილი ბავშვების გარდაცვალების ალბათობას; (ბ) თბილისის ფარგლებს გარეთ მცხოვრები ახალშობილების გარდაცვალების ალბათობა, რომელთა წონა 1,500 კილოგრამი ან მასზე ნაკლებია 1,9-ჯერ უფრო მაღალია სამშობიაროდან გაწერამდე პერიოდში და 1,5-ჯერ უფრო მაღალია სამშობიაროდან გაწერის შემდგომ პერიოდში. როგორც აღნიშნული სფეროს ანალიზიდან ჩანს, საქართველოში ახალშობილთა სიკვდილიანობაზე ისეთი ფაქტორები მოქმედებს, როგორიცაა ორსულთა პატრონაჟის სისტემა, მეან–გინეკოლოგებისა და სამედიცინო პერსონალის კვალიფიკაცია, პერინატალური მომსახურების ხარისხი, უკიდურესი სიღარიბე, მშობელთა ცნობიერების დაბალი დონე, რაც თავის მხრივ უკავშირდება ინფორმაციული ხელმისაწვდომობის უფლებას და ა.შ. 2014–15 წლების განმავლობაში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული მოქალაქეთა განცხადებებიდან იკვეთება, რომ ბავშვთა ჯანდაცვისა და სიკვდილიანობის სფეროში სამედიცინო პერსონალის მხრიდან, სავარაუდოდ, ადგილი აქვს გულგრილობის ფაქტებს. გამოიკვეთა, რომ მედიცინის მუშაკები არასრულწლოვნის კანონიერ წარმომადგენელს პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ არ აწვდიან სათანადო ინფორმაციას. შესაბამისად, მშობელი არ არის სათანადოდ ჩართული არასრულწლოვანის მკურნალობის პროცესში. უფრო მეტიც, ხშირ შემთხვევებში, დღის განმავლობაში მშობლებს ბავშვის სანახავად დაახლოებით ერთი საათი აქვთ გამოყოფილი, რაც არასაკმარისია 1297 ბავშვთა სიკვდილიანობის სააგენტოთაშორისი ჯგუფის (IGME) მონაცემები. იხილეთ ბმული: http://www.childmortality.org/files_v20/download/IGME%20Report%202015_9_3%20LR%20Web.p df 908 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იმისთვის, რომ კანონიერი წარმომადგენელი ფლობდეს სრულყოფილ ინფორმაციას არასრულწლოვნის ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და მისი მკურნალობის შესახებ. 2015 წელს სსიპ „სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს“ მიერ შესწავლილ იქნა 0–დან 1 წლამდე ასაკის ბავშვთა გარდაცვალების 23 და 1–დან 5 წლამდე ასაკის ბავშვთა გარდაცვალების 9 შემთხვევა. 1298 საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში პროფესიული განვითარების საბჭოს მიერ განხილულ იქნა ჩვილ ბავშვთა გარდაცვალების 15 საქმე, რაზეც პროფესიული პასუხისმგებლობა 1299 დაეკისრა 33 ექიმს. საბჭოს მიერ შესწავლილი იქნა 1–დან 5 წლამდე ასაკის მცირეწლოვანთა გარდაცვალების 3 შემთხვევა, ხოლო პასუხისმგებლობა 1300 დაეკისრა 12 ექიმს. უნდა აღინიშნოს, რომ ქვეყანაში მცირეა ნეონატოლოგებისა და პედიატრების რიცხვი. 2014 წლის მონაცემებით, მათი მთლიანი რაოდენობა 2 364–ს შეადგენს, რაც 1 000 მოსახლეზე უდრის 0,62 ექიმს. რაც შეეხება ექიმების კვალიფიკაციას, უნდა აღინიშნოს, რომ ინდივიდუალური გადამზადების პედიატრიული პროფილის საგანმანათლებლო პროგრამები გაიარა 449 ექიმმა, ხოლო უწყვეტი სამედიცინო განათლების პედიატრიული პროფილის პროგრამები – 139 ექიმმა. 138 ექიმმა გაიარა პროფესიული რეაბილიტაცია, დიპლომის შემდგომი პედიატრიული პროფილის საგანმანათლებლო პროგრამები კი დაძლია სპეციალობის 256 მაძიებელმა. ამასთან, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ გადამზადებული ექიმების რაოდენობრივი მაჩვენებელი ექიმთა საერთო მაჩვენებელს მნიშვნელოვნად ჩამორჩება. საქართველოში დედათა სიკვდილიანობის სტატისტიკა, ორსულობისა და მშობიარობის შემდგომ პერიოდში, ძალიან მაღალია. ყოფილი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით საქართველო ბოლოდან მესამე ადგილს იყოფს უზბეკეთთან ერთად. საერთაშორისო კვლევის საფუძველზე, დედათა სიკვდილიანობა საქართველოში ყოველ 100 000 ცოცხალშობილზე შეადგენს 36-ს.1301 პროცენტული მონაცემების მიხედვით, 2015 წლის 6 თვის განმავლობაში დაფიქსირდა დედათა გარდაცვალების 12 შემთხვევა. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჯანმრთელობის დაცვის დეპარტამენტი, კორესპონდენცია N 01/7571, 01/02/2016. 1299 იქვე, წერილობითი გარფთხილება მიეცა 16 ექიმს, სახელმწიფო სერთიფიკატის მოქმედების ვადა 1 თვით შეუჩერდა 6 ექიმს, 2 თვით – 3 ექიმს, 3 თვით – 3 ექიმს, 4 თვით – 1 ექიმს, 5 თვით – 2 ექიმს, 6 თვით – 2 ექიმს. 1300 იქვე, წერილობითი გარფთხილება მიეცა 7 ექიმს, სახელმწიფო სერთიფიკატის მოქმედების ვადა 1 თვით შეუჩერდა 3 ექიმს, 2 თვით – 1 ექიმს, 3 თვით –1 ექიმს, 4 თვით – 1 ექიმს. 1301 ტენდენციები დედათა სიკვდილიანობაში 1995–2015, იხ: გაეროს ბავშვთა ფონდი, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია, მსოფლიო ბანკი, გაეროს მოსახლეობის ფონდი, გვ. 53 http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/194254/1/9789241565141_eng.pdf?ua=1 1298 909 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამედიცინო დაწესებულებების ტერიტორიულ ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით აღსანიშნავია, რომ ზამთრის სეზონის განმავლობაში, მაღალმთიან რეგიონებში, სადაც იკეტება გზები, სამედიცინო დაწესებულებები უნდა ინარჩუნებდნენ სტაბილურ ფუნქციას და აუცილებლად შეეძლოთ შესაბამისი დონის საავადმყოფოში პაციენტის ტრანსპორტირების უზრუნველყოფა. მნიშვნელოვანია, რომ შესაძლებელი იყოს მათი ვერტმფრენით გადაყვანა და ჩვილებისათვის რეანიმობილების საკმარისი რაოდენობის არსებობა. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსაგან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, 2015 წლის მონაცემების მიხედვით 0-1 ასაკის ბავშვის გარდაცვალების შემთხვევაში, ხშირია, როდესაც ბავშვის საცხოვრებელი ადგილისა და გარდაცვალების რეგისტრაციის ადგილი ერთმანეთს არ ემთხვევა, ვინაიდან ახალშობილთა სიკვდილიანობა, ძირითადად, ფიქსირდება მაღალტექნოლოგიურ კლინიკებში. საცხოვრებელ სახლთან ახლოს მდებარე კლინიკები ხშირად ვერ უწევენ მათ შესაბამის მომსახურებას და აუცილებელი ხდება ახალშობილთა ტრანსპორტირება. მშობიარობის გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის პარალელურად, ცხადია, მნიშვნელოვანია შესაბამისი ხარისხის მომსახურების მიწოდებაც. პრობლემურია ახალი ტექნოლოგიების, 910 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაბამისი აღჭურვილობის გამოყენების საკითხი. პრობლემას წარმოადგენს, აგრეთვე, ნეონატალოგთა კადრების ნაკლებობა. მნიშვნელოვანია მაღალტექნოლოგიური საავადმყოფოებიდან შესაბამისი კვალიფიკაციის ექიმების გარკვეული პერიოდულობით მივლინება რაიონების საავადმყოფოებში, რაც საგრძნობლად შეუწყობს ხელს იქ მომუშავე პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლებას. ბავშვთა სიკვდილიანობის პრევენციის მიზნით, ყურადღება უნდა გამახვილდეს სასიცოცხლო ციკლის უწყვეტობაზე, რაც გულისხმობს ჯეროვანი ყურადღების მიქცევას და შესაბამისი ხარისხის სამედიცინო მომსახურების მიწოდებას შემდეგ ეტაპებზე: ჩასახვამდე პერიოდი, ჩასახვა, ანტენატალური პერიოდი, დაბადების პირველი დღეები და ბავშვის ზრდა-განვითარებაზე მეთვალყურეობა ბავშვთა ჯანმრთელობის უზრუნველყოფის მიზნით. საქართველოს სახალხო დამცველი დადებითად აფასებს „ორსულთა და ახალშობილთა ჯანმრთელობის მეთვალყურეობის ელექტრონული მოდულის“ დანერგვას და იმედოვნებს, რომ აღნიშნული ხელს შეუწყობს დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის სერვისის გაუმჯობესებას. მნიშვნელოვანია მოდულის პრაქტიკაში განხორციელების მეთვალყურეობა და შესაბამისი სამედიცინო პერსონალის გადამზადება ელექტრონული სისტემის გამოყენების საკითხებთან დაკავშირებით. აქვე ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ბავშვის უფლებათა კომიტეტის 2008 წლის დასკვნით შენიშვნებში საქართველოს მიმართ, ხაზგასმულია, რომ კომიტეტი შეშფოთებულია ნეონატალური სიკვდილიანობისა და დღენაკლული ბავშვების დაბადების მაღალი მაჩვენებლით, ასევე პრენატალური და პოსტნატალური ჯანდაცვის ზოგადი მდგომარეობით. სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული პრობლემების მხრივ, რთული გეოგრაფიული მდებარეობა ერთ–ერთ წამყვან დამაბრკოლებელ ფაქტორს წარმოადგენს. მნიშვნელოვანია ყურადღება მიექცეს ახალშობილებისა და მაღალი რისკის ორსულების ტრანსპორტირების კუთხით არსებულ პრობლემებს. პრაქტიკაში ფიქსირდება მნიშვნელოვანი ხარვეზები, რაც გამოწვეულია ტრანსპორტირების სისტემის არაეფექტურობით. მნიშვნელოვანია, დაინერგოს კერძო სამედიცინო ტრანსპორტისა და საჯარო სამედიცინო სატრანსპორტო საშუალებების გამოყენების ერთიანი რეგულაცია. კომიტეტმა მოუწოდა საქართველოს, გამოყოს მეტი რესურსი ნეონატალური მკურნალობისა და დღენაკლული ბავშვების დაბადების მაღალი მაჩვენებლის პრობლემის მოსაგვარებლად. კომიტეტმა ასევე მოუწოდა სახელმწიფოს, განიხილოს ისეთი სამთავრობო უწყების დაარსების შესაძლებლობა, რომელსაც დაეკისრება დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობაზე და მის გაუმჯობესებაზე ზრუნვა აღმასრულებელ, ასევე ეროვნულ დონეზე. 911 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 როგორც პრობლემის მნიშვნელობიდან გამომდინარე, საქართველოს სახალხო დამცველმა საქართველოს მთავრობას 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობის პრევენციის ღონისძიებების წინადადებით მიმართა (N10/1528; 23.02.2016) და მოუწოდა, ეფექტიანად შესრულდეს წინადადებაში მითითებული ვალდებულებები და გატარდეს საჭირო ღონისძიებები ჩვილთა და 5 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობის პრევენციის მიზნით. ევროპის ქვეყნების პრაქტიკა – 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობის აღმოფხვრის ზომებისა და საუკეთესო პრაქტიკის გაცნობის მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა მიმართა ევროპის ბავშვთა ომბუდსმენთა ქსელის წევრ ქვეყნებს (ENOC). განხორციელდა ევროპის ათი ქვეყნის1302 კანონმდებლობებისა და პოლიტიკის ანალიზი. ეს ქვეყნები არაერთ მნიშვნელოვან პროგრამას ახორციელებენ, რომლებიც ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირებას ისახავს მიზნად. მათ შორისაა ნატურალური რძით კვების ხელშეწყობის, ბავშვთა დაავადებების ინტეგრირებული მართვის, პედიატრიული და ნეონატალური ინტენსიური თერაპიის მოდერნიზაციის პროგრამები. 1303 აღსანიშნავია ბავშვთა დაცვის ეროვნული სტრატეგიები, 1304 ჯანმრთელობის მრავალწლიანი პროგრამები, რომლებმაც აღნიშნული პრობლემა მნიშვნელოვნად შეამცირა. 1305 ამ ქვეყნებში ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირების საუკეთესო პრაქტიკა გულისხმობს ასევე საავადმყოფოების ინფრასტრუქტურისა და სასწრაფო დახმარების მანქანების მოდერნიზაციას და ჩვილ ბავშვთა საჭიროებებზე მათ მორგებას. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა დიაგნოსტიკურ და სასწრაფო დახმარების აღჭურვილობას, საოპერაციოებს, რეანიმაციულ და ინტენსიური თერაპიის განყოფილებებს. 1306 სახელმწიფოთა საუკეთესო პრაქტიკა მოიცავს საზოგადოებაში ცნობიერების ამაღლების კამპანიებს, ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებული ინფორმაციის მაქსიმალურ გავრცელებას, სამედიცინო პერსონალის სისტემურ და სისტემატურ ტრენინგს ჩვილთა მოულოდნელი გარდაცვალების პრევენციის მიზნით, სამედიცინო პერსონალისთვის ერთიანი სახელმძღვანელო პრინციპების ჩამოყალიბებას მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის რეკომენდაციების მიხედვით, პრევენციის ეფექტიანი ირლანდია, დიდი ბრიტანეთი (მათ შორის, ჩრდილოეთ ირლანდია და უელსი), ლიტვა, სომხეთი, ნორვეგია, ნიდერლანდები, ბულგარეთი, სერბეთი და ბოსნია–ჰერცოგოვინა. 1303 აღნიშნული პროგრამების იმპლემენტაცია განსაკუთრებული ინტენსივობით სომხეთსა და ბულგარეთში მომდინარეობს. 1304 ბულგარეთის ბავშვთა საკითხების ეროვნული სტრატეგია, (2008-2018). 1305ლიტვის 1998-2010 და 2014-2025 წლების ჯანდაცვის სტრატეგია; ბულგარეთის ჯანდაცვის ეროვნული სტრატეგია (2014-2020). 1306 აღნიშნულს განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ლიტვის 2014–2025 წლების ჯანდაცვის სტრატეგიაში (Lithuanian Health Strategy for 2014-2025 years). 1302 912 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მექანიზმის შექმნას, აღნიშნულ სფეროში კვლევების ჩატარების ხელშეწყობას, ბავშვთა სიკვდილიანობის რეგულარულ მონიტორინგს. 1307 სამართლებრივი რეგულირება – სიცოცხლის დაცვის ვალდებულება კონსტიტუციით დაცული უფლებაა. იგი დაცული უნდა იყოს განზრახ და გაუფრთხილებლობით მართლსაწინააღმდეგო ქმედებებისაგან. 1308 საქართველოს კონსტიტუციის 37–ე მუხლის მიხედვით, სახელმწიფო აკონტროლებს ჯანმრთელობის დაცვის ყველა დაწესებულებას, სამკურნალო საშუალებათა წარმოებასა და ამ საშუალებებით ვაჭრობას. გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციის 24–ე მუხლი განამტკიცებს მონაწილე სახელმწიფოების ვალდებულებებს ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვის მიმართულებით. ამავე მუხლის მე–2 ნაწილი ავალდებულებს სახელმწიფოებს, შეამცირონ ახალშობილთა და ბავშვთა სიკვდილიანობის დონე, ხოლო დედებს სათანადო მომსახურება გაუწიონ ჯანმრთელობის დასაცავად მშობიარობამდე და მშობიარობის შემდგომ პერიოდში; სახელმწიფოს ვალდებულებაზე, დაადგინოს ჯანმრთელობის უმაღლესი სტანდარტი და მაქსიმალურად უზრუნველყოს 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობის პრევენცია და გარდაცვალების მაჩვენებლის შემცირება, ხაზს უსვამენ ისეთი საერთაშორისო დოკუმენტები, როგორიცაა, საერთაშორისო პაქტი ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური უფლებების შესახებ (მე–12 მუხლი), ევროპის სოციალური ქარტია (მე–11 მუხლი), გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუცია „ტექნიკური სახელმძღვანელო პრინციპები ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომის შესახებ 5 წლამდე ასაკის ბავშვების სიკვდილიანობისა და ავადმყოფობის შემცირებისა და აღმოფხვრის მიზნით პოლიტიკისა და პროგრამების იმპლემენტაციასთან დაკავშირებით“, ასევე, ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის მიერ მიღებული სახელმძღვანელო პრინციპები „ბავშვზე ორიენტირებული ჯანდაცვის შესახებ“. აღნიშნული დოკუმენტების მიხედვით, ბავშვთა სიკვდილიანობის შესამცირებლად აუცილებელია შესაბამისი რისკ–ფაქტორების გათვალისწინება, ამასთან, უზრუნველყოფილ უნდა იქნეს ბავშვის კანონიერი წარმომადგენლების ინფორმირება არასრულწლოვნის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ და განხორციელდეს მათი თანამონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირებასა და პრევენციას ისახავს მიზნად საქართველოს კანონი „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“. 1309 ამ დოკუმენტის მე–4 მუხლის „ა“ პუნქტის თანახმად, ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის პრინციპებს შორისაა მოსახლეობისათვის სამედიცინო დახმარების საყოველთაო და თანაბარი ხელმისაწვდომობა ჯანმრთელი ბავშვი, ჯანმრთელი მომავალი; ჩრდილოეთ ირლანდიის ბავშვთა უნივერსალური ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამა, წლიური ანგარიში, (2010); ბავშვთა სიკვდილიანობის მიმოხილვის პროგრამა, წლიური ანგარიში, „უელსის საზოგადოებრივი ჯანდაცვა“ ” (2015). 1308 ოგური თურქეთის წინააღმდეგ (Ogur v Turkey,) 1999-III; 31 EHRR 912 GC. 1309 იხ. საქართველოს კანონი „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“, მუხლები 133 და 134. 1307 913 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ნაკისრი სამედიცინო პროგრამებით გათვალისწინებული ვალდებულებების ფარგლებში. საქართველოს მთავრობის N308 დადგენილებით განისაზღვრა 2015 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა, რომლის მე-9 დანართით გაიწერა დედათა და ბავშვთა დედათა და ჯანმრთელობის პროგრამა. 1310 აღნიშნული დოკუმენტის მიზანია, ახალშობილთა სიკვდილიანობის შემცირება, ნაადრევი მშობიარობების რიცხვისა და თანდაყოლილი ანომალიების განვითარების შემცირება ორსულთა ეფექტიანი პატრონაჟისა და მაღალკვალიფიციური სამედიცინო დახმარების გეოგრაფიული და ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაზრდისა და მედიკამენტებით უზრუნველყოფის გზით; ბავშვთა დაცვისა და დახმარების სისტემის გაუმჯობესების გზით, ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირებას ისახავს მიზნად საქართველოს პარლამენტის 2014 წლის 30 აპრილის N2315–IIს დადგენილება „საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სტრატეგიის (2014– 2020 წლებისთვის) დამტკიცების შესახებ“ (მე–13 პუნქტი), საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 9 ივლისის N445 დადგენილება „საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2014–2015 წლებისათვის) დამტკიცებისა და საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2014–2015 წლებისთვის) საკოორდინაციო უწყებათაშორისი საბჭოს შექმნისა და მისი დებულების დამტკიცების შესახებ“ (მე–13.3 პუნქტი), „ასოცირების შესახებ შეთანხმება ერთის მხრივ, საქართველოსა და მეორეს მხრივ, ევროკავშირს და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანება და მათ წევრ სახელმწიფოებს შორის“ (356–ე მუხლი) და საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 26 დეკემბრის N724 დადგენილება „2014–2020 წლების საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის სახელმწიფო კონცეფციის „საყოველთაო ჯანდაცვა და ხარისხის მართვა პაციენტთა უფლებების დასაცავად“ დამტკიცების შესახებ“; 8. არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობის საკითხი არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობა ერთ–ერთი ყველაზე რთული და კომპლექსური ფენომენია. მის საკვლევად სხვადასხვა დისციპლინათა ერთობლივი მიდგომაა აუცილებელი. ეს საკითხი მოიცავს როგორც სამართლებრივ, ისე სოციალურ, კულტურულ და ფსიქოლოგიურ ელემენტებს, რომელთა შესწავლაც მნიშვნელოვანია სუიციდის წინააღმდეგ ბრძოლისათვის. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საინფორმაციო– ანალიტიკური დეპარტამენტის მონაცემების საფუძველზე, 1311 2015 წელს ქვეყანაში დაფიქსირდა სუიციდის 400 ფაქტი, მათ შორის, 13 – არასრულწლოვანის მიერ ჩადენილი სუიციდი. 1312 2015 წელს საქართველოში სისხლის სამართლის კოდექსის 115–ე მუხლით https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2891068 . საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს კორესპონდენცია N 338338. 1312 ზემოთაღნიშნული მონაცემები დამუშავებულია შსს ტერიტორიული დანაყოფების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე და შესაბამისად, მოიცავს ინფორმაციას შსს ტერიტორიული დანაყოფების საგამოძიებო ქვემდებარეობის მიხედვით. 1310 1311 914 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 („თვითმკვლელობამდე მიყვანა“) გამოძიება დაწყებული იქნა 1948 სისხლის სამართლის საქმეზე.1313 2015 წელს სისხლის სამართლის კოდექსის 115–ე მუხლით „თვითმკვლელობამდე მიყვანა“ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება არ დაფიქსირებულია. შინაგან საქმეთა სამინისტროს მონაცემებით, 1314 სისხლის სამართლის კოდექსის 115–ე მუხლი არ ითვალისწინებს მაკვალიფიცირებელ გარემოებად, კონკრეტულად, არასრულწლოვნის მიმართ ჩადენილ დანაშაულს, ამასთან, დანაშაულის ფაბულაში ყოველთვის არ არის დეტალურად მითითებული დანაშაულის გარემოებანი, რაც არ იძლევა კონკრეტული მიმართულებით მონაცემების დამუშავების შესაძლებლობას. შესაბამისად, შსს მონაცემებით, ცალკე არასრულწლოვნის მიმართ სსკ 115–ე მუხლით ჩადენილ დანაშაულთან დაკავშირებით მონაცემების დამუშავება არ წარმოებს. იმის გათვალისწინებით, რომ სახელმწიფოს არ გააჩნია ბავშვთა თვითმკვლელობის პრევენციის ერთიანი დოკუმენტი, ვერ ხერხდება პრობლემის გამომწვევი მიზეზებისა და რისკ–ფაქტორების შესწავლა და შესაბამისად, აღნიშნული ფენომენის წინააღმდეგ ბრძოლა. სახალხო დამცველის აპარატის საქმისწარმოების შედეგებიდან გამოიკვეთა, რომ შესწავლილი ხუთი საქმიდან 1315 არც ერთ შემთხვევაში არ მოხდა სისხლის სამართლის კოდექსის 115–ე მუხლით გათვალისწინებულ ქმედებაზე ბრალდებული პირის იდენტიფიცირება და მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება. იმის გათვალისწინებით, რომ არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობის მიზეზები არაერთია, აუცილებელია ბავშვების, განსაკუთრებით, თვითმკვლელობისკენ მიდრეკილი ახალგაზრდების ფსიქო–ემოციური რეაბილიტაცია და მათი ინფორმირებულობის გაზრდა არასრულწლოვნებზე მავნე ზეგავლენისა და თვითმკვლელობის შესახებ, 1316 განსაკუთრებით, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში. ამასთან, მნიშვნელოვანია ბავშვების კანონიერი წარმომადგენლების ინფორმირებულობის ამაღლება აღნიშნულ საკითხში. 1317 აუცილებელია, ბავშვებთან მომუშავე პროფესიონალებმა, მათ შორის მასწავლებლებმა, სოციალურმა მუშაკებმა, ფსიქოლოგებმა, სამართალდამცავი უწყებების წარმომადგენლებმა გააცნობიერონ თავიანთი როლი და პასუხისმგებლობა ბავშვის უფლებების დაცვისა და არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობის პრევენციის მიმართულებით. შესაბამისად, არსებობს საჭიროება, რათა მთავრობამ განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილოს ბავშვთა თვითმკვლელობის გამომწვევი მიზეზების შესწავლაზე, აღნიშნული ინფორმაცია ასახავს მონაცემებს გამოძიების საწყის ეტაპზე. გამოძიების შედეგად, ხშირ შემთხვევაში, სს საქმეები წყდება სსსკ 105–ე მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით („სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო“). 1314 იქვე. 1315 საქმე N 5275/15, N 5274/15, N 5269/15, N 3594/15 და N 2675/15. 1313 1316 ბავშვის უფლებათა კონვენციის განხორციელების სახელმძღვანელო, გაეროს ბავშვთა ფონდი, 2002, გვ. 88. 1317 იქვე. 915 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიიღოს პრევენციული ზომები აღნიშნულის აღმოსაფხვრელად, გაითვალისწინოს უცხო ქვეყნების საუკეთესო გამოცდილება, ხოლო შინაგან საქმეთა სამინისტრომ განახორციელოს არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობის ფაქტებთან დაკავშირებით სწრაფი, ეფექტიანი და გამჭვირვალე გამოძიება. უცხო ქვეყნების საუკეთესო პრაქტიკის 1318 შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ არასრულწლოვანთა სუიციდის პრევენციის მიმართულებით, მთელ რიგ ქვეყნებში, მაგალითად, აშშ–ში, ფინეთში, ირლანდიაში, დიდ ბრიტანეთში, გერმანიაში, საფრანგეთში, ნიდერლანდებში, ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაში შემუშავებულია სპეციალური სტრატეგიები და სამოქმედო გეგმები. აღნიშნული დოკუმენტები მოიცავს სახელმწიფოთა ვალდებულებებს ბავშვთა თვითმკვლელობის პრევენციისა და შემცირების მიმართულებით და გაწერს იმ კონკრეტულ ნაბიჯებს მთელი რიგი პროგრამებისა და ქვეპროგრამების სახით, რაც დასახული მიზნების მისაღწევად კონკრეტულ ვადაში უნდა შესრულდეს. გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციის მე–6 მუხლის მეორე პუნქტის შესაბამისად, საქართველოს ეკისრება ბავშვის სიცოცხლის უფლების დაცვის პოზიტიური ვალდებულება. კერძოდ, ჯანსაღი მან მაქსიმალურად უნდა უზრუნველყოს ბავშვის სიცოცხლის შენარჩუნება და განვითარება. აღნიშნული მუხლი არა მხოლოდ არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობის ფაქტების აღრიცხვისა და გამოძიების წარმოების ვალდებულებას გულისხმობს, არამედ სუიციდის ეფექტიან პრევენციასა და შესაბამისი რისკ–ფაქტორების შემცირებასაც. გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტი შეშფოთებულია მსოფლიოში არასრულწლოვანთა სუიციდის მზარდი მაჩვენებლით და სახელმწიფოებს მოუწოდებს, მიიღონ ეფექტიანი ზომები აღნიშნული ფენომენის გასააზრებლად და მისი პრევენციისა და აღმოფხვრისათვის განახორციელონ მხარდაჭერისა და ინტერვენციის მთელი რიგი პროგრამები, რომელშიც გამოცდილი ექსპერტები მიიღებენ აქტიურ მონაწილეობას. 1319 არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობის გამომწვევი ფაქტორების მრავალგვარობასა და მათი განსაკუთრებული შესწავლისა და ანალიზის საჭიროებაზე ყურადღება გაამახვილა გაეროს ბავშვის უფლებების კომიტეტმა. თავის N13 ზოგად კომენტარში (ბავშვის მიმართ ძალადობის ყველა ფორმისაგან დაცვის უფლების შესახებ) აღნიშნული ინსტიტუტი ბავშვთა მიმართ ძალადობას განმარტავს, როგორც არასრულწლოვანთა სუიციდის ერთ–ერთ მთავარ მიზეზს და მოუწოდებს სახელმწიფოებს, მაქსიმალურად ეფექტიანი ღონისძიებები გაატარონ აღნიშნული ფენომენის აღმოსაფხვრელად. 1320 ამასთან, კომიტეტმა როგორც 2008 წლის დასკვნით შენიშვნებში საქართველოს მიმართ, ასევე, N15 ზოგად კომენტარში იხ. თვითმკვლელობის საერთაშორისო პრევენცია, 100 საუკეთესო პრაქტიკა, , http://www.gavoorgeluk.be/wp-content/uploads/2014/05/100-BestPractices.pdf. 1319ბავშვის უფლებათა კონვენციის განხორციელების სახელმძღვანელო, გაეროს ბავშვთა ფონდი, 2002, გვ. 102, 499. 1320 ზოგადი კომენტარი N 13 (2011), ბავშვის უფლება, თავისუფალი იყოს ძალადობის ყველა ფორმისგან, ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, 2011, პარა. 15, 28. 1318 916 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 (ჯანმრთელობის დაცვის უმაღლესი შესაძლებელი სტანდარტით სარგებლობის შესახებ) ხაზი გაუსვა სუიციდური ქცევის პრევენციისა და აღმოფხვრის აუცილებლობას და ამ კუთხით შესაბამისი ზომების მიღებას. 1321 9. არასრულწლოვანთა არამართლზომიერი გადაყვანა სახელმწიფო საზღვარზე არასრულწლოვანთა არამართლზომიერი გადაყვანა სახელმწიფო საზღვარზე ერთ–ერთი პრობლემური საკითხია ბავშვის უფლებების დაცვის სფეროში. 2015 წელს, 2014 წელთან შედარებით, გაიზარდა საჩივრების რაოდენობა. სახალხო 1322 დამცველის მიმართ აღნიშნული მიმართულებით განხორციელებული შესწავლის საფუძველზე დადგინდა, რომ შესწავლილ შემთხვევებში, არასრულწლოვანთა სავარაუდო უკანონო გადაყვანა საზღვარზე, ძირითადად, ერთ–ერთი მშობლის მიერ მეორე კანონიერი წარმომადგენლის შეტყობინებისა და მისი თანხმობის გარეშე ხდება. ამასთან, იქიდან გამომდინარე, რომ ხშირ შემთხვევაში სხვა ქვეყანაში გასვლა, სავარაუდოდ, გაყალბებული დოკუმენტაციით ხორციელდება, ბავშვის პოვნისა და საქართველოს ტერიტორიაზე დაბრუნების პროცესი განსაკუთრებით გართულებულია.1323 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სამინისტროს საინფორმაციო–ანალიტიკური მიერ მოწოდებული დეპარტამენტი ინფორმაციით, სახელმწიფო საზღვარზე არასრულწლოვნის უკანონო გადაყვანისა და აღნიშნული ქმედების მცდელობის სტატისტიკური მონაცემების აღრიცხვას სახალხო დამცველის აპარატის მიერ მოთხოვნილი ფორმით (არასრულწლოვნის არამართლზომიერი გადაყვანა სახელმწიფო საზღვარზე) არ აწარმოებს. 1324 საქართველოს კანონი „საქართველოს მოქალაქეების საქართველოდან გასვლისა და საქართველოში შემოსვლის წესების შესახებ“ განსაზღვრავს არასრულწლოვანთა საზღვარზე გაყვანის რეჟიმს. დოკუმენტის მე–8 მუხლის თანახმად, ბავშვის საქართველოდან დროებითი გასვლა შესაძლებელია მისი ერთ–ერთი კანონიერი წარმომადგენლის ნებართვით და სრულწლოვანი ქმედუნარიანი პირის თანხლებით. 1325 პასპორტის 1326 და ვიზის აღებისთვის 1327 ზოგადი კომენტარი N 15 (2013) ბავშვის უფლება, ისარგებლოს ჯანდაცვის უმაღლესი სტანდარტის მომსახურებით, ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, 2013, პარა. 34, 38. 1322 2014 წლის მონაცემებით, შესწავლილი საქმეებიდან მხოლოდ ორი ეხებოდა არასრულწლოვნის სახელმწიფო საზღვარზე უკანონო გადაყვანას, მაშინ, როდესაც 2015 წელს იგივე მონაცემი 7–მდე გაიზარდა. 1323 საქმე N 9326/15 და N 14927/15. 1324 შინაგან საქმეთა სამინისტროს კორესპონდენცია N 262339 1325 სრულწლოვანი ქმედუნარიანი პირის თანხლების მოთხოვნა არ ვრცელდება 16–18 წლის არასრულწლოვნების მიერ საზღვრის გადაკვეთის პროცედურაზე. 1321 917 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კი ორივე კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობაა საჭირო. 1328 თუმცა სიტუაცია გაცილებით რთულდება მაშინ, როდესაც არასრულწლოვანი მიჰყავთ ისეთ სახელმწიფოში, რომლის ტერიტორიაზე შესვლასაც ვიზა არ ესაჭიროება. ბავშვის უფლებათა კონვენციის მე–11 მუხლის მიხედვით, მონაწილე სახელმწიფოები ღებულობენ ზომებს ბავშვთა უკანონოდ გადაადგილების ან საზღვარგარეთ საბრძოლველად. აღნიშნული მუხლი მათი უკანონოდ გულისხმობს დატოვების სახელმწიფოთა წინააღმდეგ ვალდებულებას, მოახდინონ ეფექტური პრევენცია და მაქსიმალურად შეამცირონ აღნიშნული შემთხვევები. ამ მუხლის მიხედვით, ერთ–ერთი ყველაზე ეფექტიანი გზა დასახული მიზნების მისაღწევად, სახელმწიფოების მიერ ორმხრივი ან მრავალმხრივი შეთანხმებების დადება ან მოქმედ შეთანხმებებთან მიერთებაა. მათ შორის, ყველაზე მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს წარმოადგენს ჰააგის 1980 წლის კონვენცია „ბავშვთა საერთაშორისო მოტაცების სამოქალაქო ასპექტების შესახებ“, რომელიც საქართველოსთვის ძალაში 1997 წლის 1 ოქტომბერს შევიდა. საქართველომ აიღო ვალდებულება, ითანამშრომლოს ხელშემკვრელი სახელმწიფოების კომპეტენტურ უწყებებთან ისეთ საკითხებში, როგორიცაა ბავშვის გატაცებასთან დაკავშირებული გარემოებების აღმოჩენა და შესწავლა, დავის მშვიდობიანი გადაწყვეტა, ბავშვების სწრაფი დაბრუნების უზრუნველყოფა, ადმინისტრაციული და სასამართლო პროცედურების განხორციელება სახელმწიფოები ვალდებული დებულებების ეფექტიანი და არიან, რელევანტური მოახდინონ იმპლემენტაცია ინფორმაციის ზემოაღნიშნული ეროვნულ გაცვლა. 1329 დოკუმენტების კანონმდებლობაში, თუმცა, საქართველოს ნორმატიულ ბაზაში ზემოაღნიშნული ჯერჯერობით არ განხორციელებულა. 10. ბავშვის მიმართ ძალადობა ბავშვის უფლებათა კონვენციის მე–19 მუხლით გარანტირებულია ბავშვის უფლება, დაცული იყოს ნებისმიერი ფორმის ძალადობისგან. ამავე მუხლით განსაზღვრულია სახელმწიფოს ვალდებულება, განახორციელოს პრევენციული ღონისძიებები ძალადობის ყველა ფორმის აღმოფხვრის მიზნით და გაატაროს სათანადო ზომები ძალადობის მსხვერპლი ბავშვის რეაბილიტაციისა და მხარდაჭერისთვის, ასევე, მოახდინოს ძალადობის ფაქტის იდენტიფიცირება და მასზე შემდგომი რეაგირება. http://sda.gov.ge/?page_id=5103 იხ. სავიზო ინფორმაცია საქართველოს მოქალაქეებისათვის http://www.mfa.gov.ge/MainNav/ConsularInformation/VisaInfoGeorgian.aspx 1328 16–18 წლის არასრულწლოვნების მიერ პასპორტის აღების დროს საჭიროა მხოლოდ ერთ–ერთი კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა. 1329 ამასთან, საქართველოს პრეზიდენტის 1997 წლის 22 ივნისის N319 ბრძანებულების მიხედვით, ცენტრალურ ორგანოდ განისაზღვრა საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო. 1326 1327 918 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წელს სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებების ცენტრის მიერ შესწავლილ ბავშვის უფლებების ინდივიდუალური დარღვევების საქმეთა შორის კვლავ გამოვლინდა ბავშვის მიმართ სხვადასხვა ფორმით ძალადობის მაღალი მაჩვენებელი. (იხ. საქმისწარმოების სტატისტიკური ცხრილი). ამ მიმართულებით, მთავარ გამოწვევას წარმოადგენს ბავშვის მიმართ ძალადობის ფაქტის იდენტიფიკაციის სირთულე, ძალადობის მსხვერპლი არასრულწლოვნების დაცვისა და რეაბილიტაციის სისტემების პრაქტიკული დანერგვის აუცილებლობა, სოციალური ფსიქოლოგთა ნაკლებობა, მომსახურების სფეროში მომუშავე პროფესიონალ აგრეთვე შესაბამის სტრუქტურებს შორის არასაკმარისი თანამშრომლობა. ბულინგი – გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ მიღებული რეზოლუციის თანახმად, 1330 ბულინგი შესაძლებელია გამოხატული იყოს ძალადობრივი ან აგრესიული ქმედებით, რაც უარყოფით გავლენას ახდენს ბავშვის კეთილდღეობაზე. ამასთან, ბულინგის მსხვერპლი ბავშვები არიან ემოციური პრობლემების რისკის ქვეშ. ბავშვის უფლებათა კომიტეტის N13 ზოგად კომენტარში, რომელიც ეხება ბავშვის უფლებას, დაცული იყოს ნებისმიერი სახის ძალადობისგან, აღნიშნულია, რომ ბავშვის მიმართ ძალადობა, როგორც ფიზიკური, ასევე, ფსიქოლოგიური, ხშირად, გამოხატულია თავად ბავშვებს შორის ბულინგით. აღნიშნული ზიანს აყენებს ბავშვის ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ კეთილდღეობას, ასევე, უარყოფითად აისახება ბავშვის განვითარებაზე, განათლებასა და საზოგადოებაში ინტეგრაციაზე. სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებათა ცენტრის მიერ 2015 წელს სავარაუდო ბულინგის ფაქტებზე არსებული საქმისწარმოების პროცესში, გამოიკვეთა სკოლაში ბულინგის შემთხვევის იდენტიფიცირების, მისი პრევენციის და ბულინგის მსხვერპლი ან სავარაუდო ბულინგის პრობლემები. ხშირ განმახორციელებელი შემთხვევებში, როდესაც არასრულწლოვნის საქმე ეხება რეაბილიტაციის სავარაუდო ბულინგის განმახორციელებელ არასრულწლოვანს, პრობლემის მოგვარების გზად მისი სკოლიდან სხვა ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაში გადაყვანა სახელდება. ამასთანავე, საქმისწარმოების პროცესში დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც ასეთი ბავშვების მიმართ იქმნება აგრესიული დამოკიდებულება, რაც კიდევ უფრო ამწვავებს არსებულ პრობლემას. სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებათა ცენტრი სწავლობდა ორ შემთხვევას, რომელიც ეხებოდა სავარაუდო ბულინგის განმახორციელებელ არასრულწლოვანს. ერთ– ერთ შემთხვევაში, ბავშვი 10 დღის ვადით დაითხოვეს სკოლიდან, მეორე შემთხვევაში კი არასრულწლოვანი მშობლებმა, პედაგოგების რჩევით, გადაიყვანეს სხვა ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაში. პრობლემის გადაჭრის ერთ–ერთ გზად სხვა გაეროს გენერალური ასამბლეის 2014 წლის 18 დეკემბრის რეზოლუცია მესამე კომიტეტის ანგარიშზე (A/69/484)] 69/158. ბავშვთა ბულინგისგან დაცვა 1330 919 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სკოლაში გადაყვანა სახელდება ბულინგის მსხვერპლი ბავშვის შემთხვევაშიც. გამოიკვეთა ტენდენცია, რომ მშობლები საუბრობენ თავიანთ არასათანადო ინფორმირებულობაზე. ისინი აღნიშნავენ, რომ მათი ინფორმირება მხოლოდ პრობლემის გამწვავების შემდეგ განხორციელდა. აღნიშნულთან კავშირშია სკოლაში ბულინგის ფაქტის დროული იდენტიფიცირებისა და სათანადო პრევენციული ღონისძიებების გატარების პრობლემაც. პედაგოგები არ ფლობენ საჭირო ცოდნას იმის შესახებ, თუ როგორ მოახდინონ ბულინგის იდენტიფიცირება, რა ზომები მიიღონ, ვის მიმართონ აღნიშნული პრობლემის აღმოსაფხვრელად. იმ შემთხვევაში, თუ ადგილი აქვს აშკარად გამოხატულ ბულინგს, ბავშვს აგზავნიან მანდატურის სამსახურთან არსებულ ფსიქოლოგიური დახმარების ცენტრში. ეს პროცედურა ნებაყოფლობითია და უმეტესად დამოკიდებულია ბავშვისა და მისი კანონიერი წარმომადგენლის სურვილზე. საქმის შესწავლის პროცესში, დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც ბავშვებმა თავად განაცხადეს უარი ფსიქოლოგთან ვიზიტზე. შესაბამისად, მათ როგორც სავარაუდო ბულინგის მსხვერპლს ან განმახორციელებელს არასრულწლოვნის სარეაბილიტაციო პროცესი არ გაუვლიათ. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსგან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, 1331 მანდატურობის ყველა კანდიდატი თანამდებობაზე დანიშვნამდე გადის საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის 11/03/2013 წლის N37/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ სპეციალური სწავლების კურსს. 419 სკოლის 1156 მანდატურს ერთი წლის განმავლობაში არანაკლებ ორი ტრენინგის გავლის შესაძლებლობა აქვს. მიუხედავად ამისა, გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ მანდატური არ ყავს საქართველოს ყველა საჯარო სკოლას, რაც კიდევ უფრო ართულებს ძალადობის მსხვერპლი ან სავარაუდო მოძალადე ბავშვის იდენტიფიცირებას და მისთვის შესაბამისი ღონისძიებების გატარების საკითხს. აღნიშნული განსაკუთრებით პრობლემურია რეგიონებში. სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებათა ცენტრმა საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსგან გამოითხოვა სტატისტიკური ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ რამდენი ბულინგის ფაქტი გამოვლინდა საანგარიშო პერიოდში. სამინისტრომ სტატისტიკური მონაცემები ვერ წარმოადგინა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ბულინგის შემთხვევების იდენტიფიცირება და აღრიცხვა არ ხორციელდება. ბავშვის დაცვა სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული ქმედებისგან – 2015 წლის განმავლობაში სახალხო დამცველის აპარატში განხორციელებული საქმისწარმოების შედეგების მიხედვით, ბავშვთა მიმართ სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართულ ქმედებებთან მიმართებაში, იკვეთება პასუხიმგებელი პირების მიერ რეაგირების სისტემის პრაქტიკაში აქტიური ამოქმედების, დროული და ეფექტიანი გამოძიების, პასუხისმგებელი პირების გამოვლენის, შესაბამისი 1331 კორესპონდენცია N MES 6 16 00227432 920 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებისა და დაზარალებულ არასრულწლოვანთა საპროცესო უფლებების დაცვის პრობლემები. ამასთან, არასათანადოდ ხორციელდება სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებისა და სავარაუდო მოძალადე არასრულწლოვანთა ფსიქო–სოციალური რეაბილიტაცია და საგანმანათლებლო სივრცეში ინტეგრაცია. ხშირ შემთხვევაში, გამოძიების პროცესი ჭიანურდება და იკვეთება ბრალდებული/პასუხისმგებელი პირების იდენტიფიცირების პრობლემა, რასაც ადასტურებს არასრულწლოვანთა მიმართ სექსუალური ძალადობის შემთხვევების შესახებ 2014–2015 წლების სტატისტიკური ინფორმაციის მაჩვენებელი. კერძოდ, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან გამოთხოვილი ინფორმაციის (საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს კორესპონდენცია N2134/15) მიხედვით, 2014 წლის (11 თვის მდგომარეობით) განმავლობაში არასრულწლოვანის მიმართ სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართულ 80 შემთხვევაზე დაიწყო გამოძიება, შემთხვევაში. მათგან ამასთან, სისხლისსამართლებრივი საქართველოს მთავარი დევნა კი განხორციელდა პროკურატურიდან 38 გამოთხოვილი სტატისტიკური მონაცემების (საქართველოს მთავარი პროკურატურის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოს კორესპონდენცია N3183/15) მიხედვით, 2014 წლის განმავლობაში სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის შედეგად დაზარალებულის სტატუსი მიენიჭა 48 არასრულწლოვანს. 2015 წლის იანვარ– თებერვლის მონაცემების მიხედვით კი, არასრულწლოვანთა სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართულ სავარაუდო ქმედებებზე – საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 137–141–ე მუხლების კვალიფიკაციით სისხლისსამართლებრივი დევნა დაწყებულია 7 შემთხვევაზე, ხოლო დაზარალებულ პირად 6 არასრულწლოვანია ცნობილი. რთულია ბავშვზე სექსუალური ხასიათის ძალადობის ფაქტების იდენტიფიცირება, გამოვლენა და მათზე დროული რეაგირება. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი ენიჭებათ ბავშვებთან მომუშავე პროფესიონალებს, მათ შორის, მასწავლებლებს, რომლებსაც ყოველდღიური ურთიერთობა აქვთ არასრულწლოვნებთან. გამოიკვეთა, რომ საჯარო სკოლებსა და სპეციალიზებულ დაწესებულებებში პრობლემას წარმოადგენს ბავშვის მიმართ სექსუალური ძალადობის ფაქტის რეფერირების პროცედურის დროული განხორციელება და შემთხვევაზე შემდგომი ზედამხედველობა. პრობლემურია, საჭიროების შემთხვევაში, ბავშვის ისეთ მომსახურებაში ან მომსახურებებში განთავსების საკითხი, რაც ხელს შეუწყობს მის უსაფრთხოებასა და რეაბილიტაციას. ამასთან, ძალადობის ფაქტების გამოვლენა ფერხდება ძალადობის ნიშნების გაუცნობიერებლობის, ასევე ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების შესახებ ბრძანების განხორციელებაზე პასუხისმგებელ სახელმწიფო უწყებებს შორის სუსტი კოორდინაციის გამო. 921 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გართულებულია სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებისათვის ადექვატური ფსიქოლოგიური სერვისის მიწოდებისა და რეაბილიტაციის საკითხიც. რიგ შემთხვევებში, არ ხორციელდება დაზარალებული ბავშვების ემოციური მდგომარეობის საფუძვლიანი ანალიზი. არის შემთხვევები, როდესაც ძალადობის მსხვერპლი არასრულწლოვანის ფსიქოლოგიური მდგომარეობის პირველად შეფასებას ახდენს და რეაბილიტაციის საჭიროებას განსაზღვრავს არა ფსიქოლოგი, არამედ სოციალური მუშაკი. ასეთ მაგალითს წარმოადგენს ქ.უ.–ს მცირეწლოვან მიმართ გარყვნილი ქმედების სავარაუდო განხორციელების შემთხვევა (საქმე N2317/15). 1332 ასევე გამოიკვეთა, რომ რიგ შემთხვევებში პრობლემურია საქმის მოკვლევაში დაკისრებული მოვალეობის ჩართული ეფექტური პასუხისმგებელი შესრულება და სუბიექტების შესაბამის მიერ უწყებებთან სრულფასოვანი კომუნიკაცია ინფორმაციის გაცვლის მიზნით. სამართლებრივი რეგულირება – არასრულწლოვანთა მიმართ სექსუალური ძალადობის, ექსპლუატაციისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის უფლების საერთაშორისო სამართლებრივ სტანდარტებთან შესაბამისობაშია საქართველოს კონსტიტუციის მე–17 მუხლი. აღნიშნული მუხლის პირველი და მე–2 პუნქტების ანალიზიდან გამომდინარეობს, რომ ადამიანის პატივისა და ღირსების ხელშეუხებლობის დასაცავად, სახელმწიფოს მიერ უზრუნველყოფილ უნდა იქნეს წამების, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახველი მოპყრობის აკრძალვა. 2014 წელს საქართველო შეუერთდა ევროპის საბჭოს კონვენციას „სექსუალური ექსპლოატაციისა და სექსუალური ძალადობისაგან ბავშვთა დაცვის შესახებ“. აღნიშნული დოკუმენტი საქართველოში ამოქმედდა 2015 წლიდან. წარმოდგენილი კონვენცია ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის ინსტრუმენტებს ადგენს, აღმოფხვრისა თუმცა მათი და პრევენციის პრაქტიკაში სფეროში მნიშვნელოვან დანერგვისათვის საჭიროა, ხელისუფლების განმახორციელებელმა სამივე შტომ, თავიანთი კომპეტენციების მიხედვით, უზრუნველყოს კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულება. მეტად რელევანტურია კონვენციის მე–6 მუხლი, რომლის მიხედვითაც, აღნიშნული საერთაშორისო დოკუმენტის მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ „დაწყებითი და საშუალო განათლების პერიოდში ბავშვთა მიერ ინფორმაციის მიღება სექსუალური ექსპლუატაციისა და სექსუალური ძალადობის, ასევე საკუთარი თავის დაცვის საშუალებათა შესახებ, მათი განვითარების დონის შესაბამისად.“ საერთაშორისო სამართლებრივი სტანდარტის სახით, ამ ფაქტზე დაიწყო სისხლისსამართლებრივი დევნა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 141–ე მუხლით და გამოვლინდნენ პასუხისმგებელი პირები, თუმცა დაზარალებული ბავშვის ფსიქოლოგიური მდგომარეობის შეფასება განხორციელდა სოციალური მუშაკის და არა ფსიქოლოგის მიერ. აღნიშნულ საქმეში სოციალური მუშაკის მიერ არამიზანშეწონილად იქნა მიჩნეული შემდგომი ფსიქოლოგიური რეაბილიტაცია. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს კორესპონდენცია N04/18360, 16/03/2015 (შიდა N 3129/15). 1332 922 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპული კონვენციის მე–3 მუხლი ახდენს წამების, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობისა და დასჯის აკრძალვის დეკლარირებას. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ აღნიშნული მუხლის ანალიზიდან გამომდინარეობს, რომ სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული ისეთი დანაშაული, როგორიცაა გაუპატიურება, მიჩნეულ უნდა იქნეს წამებად.1333 კონვენციის მე–3 მუხლი მომეტებულ პასუხისმგებლობას აკისრებს სახელმწიფოს ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის პრევენციისა და აღმოფხვრის სფეროში და ხელისუფლების განმახორციელებელი სამივე შტოს დონეზე, პოზიტიური და ნეგატიური ვალდებულებების ფარგლებში, მოუწოდებს მას, უზრუნველყოს დროული და ეფექტიანი ღონისძიებების იმპლემენტაცია. გაეროს ბავშვის უფლებების კონვენციის მე–19 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოები მიმართავენ ყველა საჭირო საკანონმდებლო, ადმინისტრაციულ, სოციალურ და საგანმანათლებლო ღონისძიებებს, რათა დაიცვან არასრულწლოვანი ძალადობის ყველა ფორმის, მათ შორის, სექსუალური ძალადობისგან. ამასთან, გაეროს ბავშვის უფლებების კომიტეტმა (CRC) 2008 წლის 23 ივნისის „ბავშვის უფლებების შესახებ დასკვნითი შენიშვნების“ პარაგრაფებში 1334 მიუთითა საქართველოს ვალდებულებაზე, მიიღოს ყველა ზომა არასრულწლოვანთა მიმართ ძალადობის, განსაკუთრებით კი ოჯახური ძალადობის წინააღმდეგ საბრძოლველად. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ბავშვის უფლებების კომიტეტის მე-13 ზოგადი კომენტარის „ბავშვის უფლება, დაცული იყოს ყველა ფორმის ძალადობისგან“ 1335 განმარტების მიხედვით, ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობა მოიცავს როგორც ფიზიკური ძალადობის, ისე ფსიქოლოგიური ძალადობის გამოყენებით, მის მიმართ სქესობრივი თავისუფლების ხელშემშლელი ქმედების განხორციელებას. 1336 საქართველოს პარლამენტის 2014 წლის 30 აპრილის N2315–II დადგენილების – სს „საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სტრატეგიის (2014–2020 წლებისთვის) დამტკიცების შესახებ“ მე–13 მუხლის „ბ“ პუნქტის თანახმად, პრიორიტეტად უნდა იქნეს მიჩნეული ნებისმიერი სახის ძალადობისაგან ბავშვთა დაცვის უზრუნველყოფა და ძალადობის ფაქტებზე სწრაფი და ეფექტური რეაგირება. ძალადობისგან დაცვის უფლება სკოლამდელ და ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში – საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული საქმისწარმოების შედეგად იკვეთება, რომ 2015 წელს, ადრეულ, სკოლამდელ და ოდინი თურქეთის წინააღმდეგ (Audin v. Turkey, 1997-VI, ECtHR). ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, „წევრი სახელმწიფოების მიერ ბავშვის უფლებათა კონვენციის 44–ე მუხლის საფუძველზე წარდგენილი ანგარიშების განხილვა“ http://www.refworld.org/type,CONCOBSERVATIONS,CRC,GEO,4885cfab0,0.html. 1335 ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი N13(2011): „ბავშვის უფლება, დაცული იყოს ყველა ფორმის ძალადობისგან“, 18 აპრილი, 2011, CRC/C/GC/13. 1336 იქვე, პარაგრაფი 25. 1333 1334 923 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში ძალადობის, უგულებელყოფისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის შემთხვევები კვლავაც აქტუალურია და საჭიროებს პასუხისმგებელი სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ დროული და ეფექტიანი ღონისძიებების განხორციელებას. ადრეული და სკოლამდელი ასაკის ბავშვთა ძალადობის, ექსპლუატაციისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის მექანიზმებს ითვალისწინებს „ადრეული და სკოლამდელი განათლების შესახებ“ 2015 წლის კანონპროექტი. დოკუმენტში გაწერილია ერთი მხრივ, განმარტებები ძალადობისგან დაცვის სფეროში, ხოლო მეორეს მხრივ, ბავშვთა ძალადობისგან დაცვის აღსრულებადი ხასიათის ნორმები. კანონპროექტში გაიწერა ძალადობის დეფინიცია. 1337 ამასთან, მე–6 მუხლის მე–4 პუნქტის თანახმად, სკოლამდელი სააღმზრდელო დაწესებულება ვალდებულია, უზრუნველყოს ბავშვზე ძალადობის პრევენცია (მათ შორის, მშობელთა განათლება და ინფორმირება), იდენტიფიკაცია, შეფასება, შეტყობინება და შესაბამისი რეაგირება, ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების მიხედვით. დაწესებულება ასევე ვალდებულია, გამოყოს დაწესებულებებში ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციასა და ბავშვთა ძალადობისგან დაცვაზე პასუხისმგებელი პირი. კანონპროექტის აღნიშნული რეგულაციები ეხმიანება საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის რეკომენდაციებს 1338 ადრეული და სკოლამდელი ასაკის ბავშვთა ძალადობისგან დაცვის სფეროში, თუმცა მათი დროული და ეფექტიანი იმპლემენტაციისათვის, აუცილებელია სკოლამდელი აღზრდის პედაგოგთა საყოველთაო და დროული გადამზადება ბავშვის რთული ქცევის, ბავშვის მიმართ ძალადობის პრევენციისა და რეფერირების სფეროში. ადრეულ და სკოლამდელ დაწესებულებებში ბავშვთა ძალადობისგან დამცავი მიმართულებებით: ნორმების ძალადობის დანერგვის მსხვერპლი პრობლემები ბავშვების ფიქსირდება შემდეგი იდენტიფიცირება, შეფასება, რეფერირება კომპეტენტური უწყებებისადმი, ფსიქოლოგის დახმარება. რაც შეეხება ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში ბავშვთა ძალადობისგან დაცვის საკითხს, საქართველოს სახალხო დამცველისადმი წარმოდგენილ განცხადებებში ფიგურირებს შემდეგი ძირითადი ფაქტორები: მოსწავლეთა მიმართ ძალადობის შემთხვევების იდენტიფიცირება და რეფერირების პროცედურის განხორციელება. ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების რეაბილიტაცია. ადრეულ სკოლამდელ და ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში ბავშვთა მიმართ ძალადობის, უგულებელყოფისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის მიმართულებით სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული საჩივრების/განცხადებების 30%–ში ფიგურირებს საჯარო სკოლებში მოსწავლეების მიმართ სავარაუდო ფსიქოლოგიური ძალადობის შემთხვევები, 20% ეხება ფიზიკური ძალადობის სავარაუდო ფაქტებს; 20%–ში განმცხადებლები მიუთითებენ 1337 1338 კანონპროექტის მე–3 მუხლის „ჟ“ ქვეპუნქტი. საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში, ბავშვის უფლებები. 924 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საბავშვო ბაგა–ბაღებში აღსაზრდელების მიმართ უგულებელყოფის შემთხვევებზე, ხოლო 30%–ში ფიზიკური ძალადობისა და სხეულებრივი სასჯელების გამოყენებაზე. სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის ინფორმაციის 1339 მიხედვით, საჯარო სკოლებიდან აღნიშნულ დაწესებულებაში 55 სუიციდური აზრების/ქცევების მქონე ბავშვი იქნა გადამისამართებული. რაც შეეხება რეგიონულ ცენტრებში გადამისამართებულ შემთხვევათა რაოდენობას, 2015 წელს, თბილისის ცენტრში დაფიქსირდა 772 შემთხვევა, ბათუმში – 140, ქუთაისში – 136, ფოთში – 82, გორში – 63 და თელავში – 35. 1340 400 საჯარო სკოლის 1 070 მანდატური გადამზადებულია ბავშვთა მიმართ ძალადობის სფეროში. მიუხედავად ამისა, სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული განცხადებებიდან ირკვევა, რომ საჯარო სკოლების მანდატურთა მიერ არასათანადოდ ხორციელდება ძალადობის შემთხვევების იდენტიფიცირება და საჯარო სკოლების წარმომადგენლებთან ერთად, ძალადობის შემთხვევების დროული გადამისამართება სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსა და სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის ფსიქოლოგიურ ცენტრში. ბავშვთა სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონისაგან დაცვის უფლება 2015 წლის განმავლობაში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული შემოწმების შედეგებით დგინდება, რომ ბავშვები სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონისაგან დაცვის უფლებით ჯეროვნად და ეფექტიანად ვერ სარგებლობენ. არასრულწლოვანთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ცხოვრობს ფარდობითი სიღარიბისა და არასათანადო სოციალური გარემოს პირობებში. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული განცხადებებისა და საჩივრების ანალიზიდან იკვეთება სათანადო საცხოვრისისა და სახელმწიფო და მუნიციპალური დახმარების დროულად მიღების საკითხები. რამდენიმე შემთხვევაში გამოიკვეთა ბავშვების სათანადო საკვებით, საყოფაცხოვრებო პირობებითა და ჯეროვანი საგანმანათლებლო და სააღმზრდელო ინვენტარით უზრუნველყოფის პრობლემები. სახალხო დამცველისადმი წარდგენილ განცხადებებში მოქალაქეები ძირითადად მიუთითებენ, რომ ჭიანურდება ცალკეულ მიზნობრივ სოციალურ დახმარებაში ჩართვის პროცესი, მათ შორის, აღსანიშნავია „კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი სახელმწიფო დახმარების“ ქვეპროგრამა, სადაც საქმისწარმოების 60%–ში საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის კორესპონდენცია N MES 716 00089086, 03/02/2016. 1340 იქვე. 1339 925 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოსახლეობას არ მიუღია წერილობითი ინფორმაცია ქვეპროგრამაში ჩართვის თანხმობისა თუ უარის შესახებ. სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებების ცენტრში ბავშვთა სიღარიბის კუთხით შესწავლილი საქმეების 55%–ში გამოიკვეთა ადექვატური საცხოვრებელი პირობებით სარგებლობის შეზღუდვები, 45%–ში კი – კვების პროდუქტებით, მედიკამენტებითა და საგანმანათლებლო ინვენტარით უზრუნველყოფის პრობლემები. ამასთან აღსანიშნავია, რომ განხილული საქმეების 55%–ში მოსახლეობას არ ჰქონდა ჯეროვანი ინფორმაცია სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველობის ფარგლებში მოქმედი სოციალური დახმარების ქვეპროგრამების შესახებ. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს მონაცემების მიხედვით, 2015 წლის განმავლობაში 34 002 არასრულწლოვანი გახდა სოციალური პაკეტის მიმღები ბენეფიციარი. 1341 ამასთან, მიზნობრივი სოციალური დახმარების ქვეპროგრამებში ჩაერთო 0–დან 6 წლამდე ასაკის 75 806 ბენეფიციარი, ხოლო 6–დან 18 წლამდე ასაკის 226 131 ბენეფიციარი. 1342 აღნიშნული რაოდენობიდან საარსებო შემწეობას იღებს 0–დან 6 წლამდე ასაკის 35 795 მცირეწლოვანი, „სოციალური ხოლო 6–დან 18 წლამდე ასაკის – 72 735 არასრულწლოვანი. 1343 რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ „მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა მიტოვების პრევენციისა და დეინსტიტუციონალიზაციის ქვეპროგრამაში“ ჩართულ იქნა 225 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე და 1 472 ჯანმრთელი ბავშვი. 1344 ბავშვთა ადრეული განვითარების ქვეპროგრამაში ჩაერთო 477 არასრულწლოვანი, კვების ვაუჩერით ისარგებლა 937–მა მცირეწლოვანმა ბავშვმა. ამასთან, მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში ჩაერთო 208 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვი, რეგულარულ მინდობით აღზრდაში 999 ბენეფიციარი, არასრულწლოვანი. სამართლებრივი ხოლო გადაუდებელ მინდობით აღზრდაში – 48 1345 რეგულირება – არასრულწლოვანთა სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონისაგან დაცვის უფლება განმტკიცებულია საქართველოს კონსტიტუციის 36–ე მუხლის მე–2 პუნქტით, რომლის თანახმადაც, სახელმწიფო ხელს უწყობს ოჯახის კეთილდღეობას. გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციის 27–ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ ყოველი ბავშვის უფლებას მისი ფიზიკური, გონებრივი, სულიერი, ზნეობრივი და სოციალური განვითარებისათვის საჭირო ცხოვრების დონეზე. ამავე მუხლის მე–3 პუნქტის თანახმად, მონაწილე სახელმწიფოები http://ssa.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=883 http://ssa.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=767 1343 http://ssa.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=770 1344 http://ssa.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=776 1345 იქვე. 1341 1342 926 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეროვნული პირობების შესაბამისად და თავიანთი შესაძლებლობები ფარგლებში მიმართავენ საჭირო ზომებს, რათა დახმარება გაუწიონ მშობლებს და ბავშვის აღმზრდელ სხვა პირებს ამ უფლების განხორციელებაში და აუცილებლობის შემთხვევაში, მატერიალურ დახმარებას უწევენ და ხელს უწყობენ, განსაკუთრებით, კვებით, ტანსაცმლითა და საცხოვრებლით უზრუნველყოფასთან დაკავშირებულ პროგრამებს. ევროპის სოციალური ქარტიის მე–17 მუხლში გაწერილია, რომ ბავშვებისა და ახალგაზრდა პირების უფლების – აღიზარდონ ისეთ გარემოში, რომელიც ხელს შეუწყობს მათი პიროვნების და მათი ფიზიკური და გონებრივი შესაძლებლობების სრულ განვითარებას – ეფექტური განხორციელების უზრუნველყოფის მიზნით, მხარეები ვალდებულებას იღებენ, უშუალოდ ან საჯარო და კერძო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით, მიიღონ ყველა სათანადო და აუცილებელი ზომა. „ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა“ შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე–10 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ოჯახს, რომელიც საზოგადოების ძირითადი ერთეულია, უნდა გაეწიოს შეძლებისდაგვარად ყველაზე ფართო დახმარება, განსაკუთრებით მისი შექმნის დროს და იმ პერიოდში, სანამ ბავშვზე ზრუნვის და მისი აღზრდის პასუხისმგებლობა ეკისრება, ვიდრე ის დამოუკიდებელი გახდებოდეს. ამავე პაქტის მე–11 მუხლი არეგულირებს, რომ წინამდებარე პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ თითოეული ადამიანის უფლებას, მას და მის ოჯახს ჰქონდეს ცხოვრების სათანადო დონე, შესაფერისი კვების, ტანისამოსის და ბინის ჩათვლით, აგრეთვე, უფლებას, განუწყვეტლივ იუმჯობესებდეს ცხოვრების პირობებს. პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები ამ უფლების განხორციელების უზრუნველსაყოფად მიიღებენ შესაბამის ზომებს, აღიარებენ რა, ამ მხრივ, თავისუფალ თანხმობაზე დაფუძნებული საერთაშორისო თანამშრომლობის დიდ მნიშვნელობას. 11. ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვები დადებითად უნდა აღინიშნოს საანგარიშო პერიოდში ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების უფლებების დასაცავად საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტის შემუშავება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ განისაზღვრა მიუსაფარი ბავშვის ცნება და მიუსაფარი ბავშვებისთვის დოკუმენტაციის მოწესრიგების საკითხი. არასრულწლოვნების ძალადობისგან დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით, სოციალურ მუშაკს მიენიჭა უფლება, ბავშვთა მიმართ ნებისმიერი ფორმით განხორციელებული ძალადობის შემთხვევაში, თავად მიიღოს გადაწყვეტილება არასრულწლოვნის მოძალადისგან განცალკევების შესახებ. აღნიშნული ცვლილებების პარალელურად, მათი პრაქტიკაში იმპლემენტაციის მიზნით, მნიშვნელოვანია, განისაზღვროს აღსრულების მექანიზმები და ამაღლდეს პასუხისმგებელი უწყებების წარმომადგენლების, განსაკუთრებით კი სოციალური მუშაკების კვალიფიკაცია. 927 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის აპარატში მიმდინარე საქმისწარმოების შედეგებიდან გამოიკვეთა, რომ კვლავ აქტუალურ პრობლემად რჩება სახელმწიფოს მხრიდან ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების ძალადობისა და უგულებელყოფისგან დაცვის საკითხი. პრობლემურია მათი განათლებისა და ჯანდაცვის უფლების უზრუნველყოფა, ასევე, ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების იდენტიფიცირება და მათთვის პირადი დოკუმენტაციის მოწესრიგება. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების დაცვისთვის საჭირო ღონისძიებების შესახებ. რეკომენდაციაში აღნიშნულია, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო, გარკვეულ შემთხვევებში, არ თანამშრომლობს მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ფარგლებში მოქმედ მობილურ ჯგუფებთან. განსაკუთრებით პრობლემურია რეფერირების პროცედურის განხორციელება, რაც ართულებს ქუჩაში მცხოვრებ/მომუშავე ბავშვებთან მუშაობას და მათ განთავსებას საჭირო მომსახურებებში. სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსგან მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად,1346 წლის განმავლ 2015 ფარგლებში, შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან განხორციელდა 11 მიმართვა. საყურადღებოა, რომ აქედან 4 მიმართვა განხორციელდა ბავშვის მიმართ ძალადობის ფაქტზე, რომელთაგანაც რეაგირება მოხდა მხოლოდ 2 შემთხვევაზე, პროსტიტუციაში სავარაუდო ჩართვის ფაქტზე 2 შეტყობინება განხორციელდა, ხოლო რეაგირება მოხდა ერთზე. რეფერირება განხორციელდა ასევე მოწყალების თხოვნის და უგულებელყოფის ფაქტებზე – 4 შეტყობინება, რომელთაგანაც რეაგირება მოხდა მხოლოდ ერთ შემთხვევაზე. მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, ერთი შეტყობინება. რეაგირების გარეშე დარჩა ტრეფიკინგში სავარაუდო ჩართვის პრობლემის მასშტაბურობის გათვალისწინებით, აღნიშნული მაჩვენებელი ნამდვილად დაბალია, რაც უწყებებს შორის კოორდინაციის ნაკლებობაზე, რეფერირების პროცედურების არაეფექტურობასა და პასუხისმგებელი ორგანოების არასათანადო ინფორმირებულობაზე მიუთითებს. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის წელს გამოვლ დეპარტამენტიდან მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 1347 2015 არასრულწლოვნის მიმართ შრომითი ექსპლუატაციის ორი შემთხვევა და ტრეფიკინგის ფაქტზე გამოძიება დაიწყო სისხლის სამართლის ერთ საქმეზე. ამავე წერილით გვეცნობა, რომ ტრეფიკინგის წინააღმდეგ ბრძოლის მიზნით, შსს ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტის ორგანიზებულ დანაშაულთან ბრძოლის მთავარი სამმართველოს ტრეფიკინგის და უკანონო მიგრაციის წინააღმდეგ ბრძოლის სამმართველოში ჩამოყალიბდა 1346 1347 კორესპონდენცია N04/12372 კორესპონდენცია MIA 2 16 00398721 928 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და ფუნქციონირებს შემოწმების ოთხი მობილური ჯგუფი, რომლებიც დაკომპლექტებულია სამართალდამცავი ორგანოებით. გამომდინარე იქედან, რომ ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვები მიეკუთვნებიან მოწყვლად ჯგუფს და მათ მიმართ არსებობს ორგანიზებული დანაშაულის ნიშნების გამოკვეთის მაღალი რისკი, სავარაუდო დანაშაულის დროულად გამოვლენისა და გამოძიების მიზნით, მნიშვნელოვანია, გაძლიერდეს თანამშრომლობა მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის ფარგლებში არსებულ მობილურ ჯგუფებსა და შემოწმების ზემოაღნიშნულ მობილურ ჯგუფებს შორის. ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით, მნიშვნელოვანია პასუხისმგებელი უწყებების წარმომადგენლების კვალიფიკაციის მუდმივ ამაღლებაზე ზრუნვა. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსგან მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 1348 2015 წელს შინაგა დეპარტამენტის მხოლოდ 20 თანამშრომელს ჩაუტარდა ტრენინგი მიუსაფარი ბავშვების მიმართ ჩადენილი დანაშაულის/ძალადობის იდენტიფიცირების საკითხებზე. შინაგან საქმეთა სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურების 12 წარმომადგენელს და პროკურატურის 8 თანამშრომელს კი ჩაუტარდა ტრენინგი მიუსაფარი ბავშვების მიმართ ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების ტექნიკაზე. აღნიშნული მონაცემები კიდევ ერთხელ ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ მიუსაფარი ბავშვების საკითხებთან დაკავშირებით, პასუხისმგებელი უწყებების წარმომადგენლების, განსაკუთრებით კი, საპატრულო პოლიციის ინფორმირება და კვალიფიკაციის ამაღლება არ არის სათანადოდ უზრუნველყოფილი. სოციალური მომსახურების სააგენტოსგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, დღემდე კონტაქტი დამყარდა 634 ქუჩაში მცხოვრებ და/ან მომუშავე ბავშვთან. ბავშვების უმეტესობას არ გააჩნია პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტი. 2015 წელს დღის ცენტრის მომსახურებით ისარგებლა 158 ბავშვმა, კრიზისული ინტერვენციის თავშესაფრით – 60, ხოლო ტრანზიტული მომსახურებით – 23 ბავშვმა. 2015 წელს მინდობით აღზრდაში განთავსდა 10 ბავშვი, რეინტეგრაციაში – 6 ბავშვი, მცირე საოჯახო ტიპის სახლში – 9 ბავშვი, ფორმალურ განათლებაში კი ჩაერთო 32 ბენეფიციარი. ოჯახის გაძლიერების მიზნით, სახელმწიფო პროგრამებში გადამისამართდა 80 შემთხვევა. დოკუმენტაცია მოუწესრიგდა 40 ბენეფიციარს და/ან ოჯახის წევრს, სხვა შესაბამის ორგანიზაციებში დაკავშირებით გადამისამართდა განხორციელდა 270 13 ბავშვი. 2015 შეტყობინება. წელს მიუსაფარ მობილურმა ჯგუფმა ბავშვებთან რეაგირება განახორციელა 210 შემთხვევაზე. 2015 წელს საპატრულო პოლიციის ეკიპაჟებმა კრიზისული ინტერვენციის თავშესაფარში 15 ბავშვი გადაიყვანეს, 1 ბავშვი გადაყვანილ იქნა ტრანზიტულ თავშესაფარში, 1 – ბავშვი დედათა და ბავშვთა თავშესაფარში, 1 – მიმღებ ოჯახში, 1 – ბავშვთა სახლში, 1 კი – პოლიციის განყოფილებაში; აღნიშნულ პერიოდში შედგენილია 1348 კორ. N 618946 929 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეაგირების 27 ოქმი. „112“–ის ცხელ ხაზზე თბილისის მასშტაბით დაფიქსირდა 60–მდე შეტყობინება, მათგან კი სააგენტოსგან ცნობილი გახდა ერთი ფაქტი. 12. დედათა და ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამა საქართველოს კონსტიტუციის 36–ე მუხლის თანახმად, „სახელმწიფო ხელს უწყობს ოჯახის კეთილდღეობას, დედათა და ბავშვთა უფლებები დაცულია კანონით“. აღნიშნული ჩანაწერი აწესებს სახელმწიფოს პოზიტიურ ვალდებულებას, არასრულწლოვნებს შეუქმნას ღირსეული ცხოვრებისათვის მინიმალური პირობები მათი საუკეთესო ინტერესების შესაბამისად. ბავშვის უფლებები დაცულია როგორც ეროვნული კანონმდებლობით, ასევე საერთაშორისო სამართლებრივი აქტებით. ბავშვის უფლებათა კონვენციის 27–ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „მონაწილე სახელმწიფოები ცნობენ ყოველი ბავშვის უფლებას, უზრუნველყოფილი იყოს ცხოვრების ისეთი დონით, რომელიც აუცილებელია მისი ფიზიკური, გონებრივი, სულიერი, ზნეობრივი და სოციალური განვითარებისათვის.“ ამავე მუხლის მე–2 პუნქტით, „მონაწილე სახელმწიფოები, ეროვნული პირობების შესაბამისად და თავიანთი შესაძლებლობების ფარგლებში, აუცილებელ ზომებს იღებენ იმისათვის, რათა დახმარება გაუწიონ განხორციელებაში, მშობლებს, ბავშვთა აუცილებლობის აღმზრდელ შემთხვევაში სხვა პირებს მატერიალურად ამ უფლების ეხმარებიან და თანადგომას უწევენ პროგრამებს, უწინარესად საკვებით, ტანსაცმლითა და საცხოვრებლით უზრუნველყოფის თვალსაზრისით.“ სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2015 წლის სახელმწიფო პროგრამის ერთ–ერთი ქვეპროგრამა ითვალისწინებს – „დედათა და ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფას“, რომლის მიზანსაც ჩვილ ბავშვთა მიტოვების პრევენცია და ბავშვის ბიოლოგიური ოჯახის გაძლიერება წარმოადგენს. პროგრამის ღონისძიებები მოიცავს ბენეფიციართა თავშესაფრით, უსაფრთხო გარემოთი და კვებით 24-საათიან უზრუნველყოფას, გარდა ამისა, განათლების ხელშეწყობას, სამედიცინო, ფსიქოლოგიურ მომსახურებას და სხვა დამატებითი საჭიროებების დაკმაყოფილებას. აღნიშნული ქვეპროგრამის ფარგლებში, საქართველოს მასშტაბით, ფუნქციონირებს ორი თავშესაფარი თბილისსა და ქუთაისში. თავშესაფარში იღებენ დედას 10 წლამდე არასრულწლოვანთან ერთად. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებათა ცენტრი ახორციელებს მონიტორინგს დედათა და ბავშვთა თავშესაფრებში (ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ნუცუბიძის პლატო, IV მ/რ, ჰერმან გმაინერის ქ. N1; ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, ქუთაისი, ახალგაზრდობის შესახვევი N3). განხორციელებული მონიტორინგისა და საქმისწარმოების შედეგებიდან ირკვევა, რომ 930 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თავშესაფრებში არასრულწლოვანთა უფლებრივი მდგომარეობა სათანადოდ არ არის დაცული. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებათა ცენტრის მიერ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსგან გამოთხოვილი სტატისტიკური ინფორმაციის თანახმად (კორესპონდენცია N04/19904; 14.03.2016), 2015 წელს ქუთაისის დედათა და ბავშვთა თავშესაფრის მომსახურებით ისარგებლა 34 ბენეფიციარმა (16–მა, მათ შორის, ორმა არასრულწლოვანმა დედამ და 18 ბავშვმა). ამავე წელს თავშესაფარი 9 დედამ და 11 ბავშვმა დატოვა. 2015 წლის განმავლობაში პროფესიული გადამზადების კურსი გაიარა 7 დედამ, რომელთაგან 5–მა უკვე დატოვა თავშესაფარი. დასაქმდა 3 ბენეფიციარი. 2015 წლის განმავლობაში ბენეფიციარებს ჩაუტარდათ სხვადასხვა ტიპის ტრენინგები. სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოში რეფერირებულ იქნა ბავშვის მიმართ ძალადობის ერთი შემთხვევა, რის შედეგადაც არასრულწლოვანი ჩაერთო სახელმწიფო მზრუნველობაში. 2015 წლის განმავლობაში თბილისის დედათა და ბავშვთა ორი თავშესაფრით ჯამში ისარგებლა 121 ბენეფიციარმა (53 დედამ და 68 ბავშვმა). თავშესაფრები კი დატოვეს 31 დედამ და 45 ბავშვმა. 2015 წელს საგანმანათლებლო კურსებში ჩართული იყო 7 ბენეფიციარი, მათგან 5–მა უკვე დატოვა თავშესაფარი. დასაქმდა 3 დედა. ამავე წლის განმავლობაში, სოციალური მომსახურების სააგენტოში ბავშვზე ძალადობის 6 შემთხვევა იქნა რეფერირებული, 3 ბავშვი კი განთავსდა ალტერნატიულ მზრუნველობაში. დედათა და ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის განხორციელების მიზანია ოჯახის გაძლიერება და ბავშვის მიტოვების პრევენცია. ზემოაღნიშნული სტატისტიკური მონაცემებისა და სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებათა ცენტრში მიმდინარე საქმისწარმოების ანალიზიდან იკვეთება, რომ პროფესიული განათლება სათანადოდ არ არის წახალისებული. პროფესიის დაუფლება დედების დასაქმებას უწყობს ხელს და არასრულწლოვნების ცხოვრებისათვის სათანადო გარემოს შექმნის წინაპირობაა. სტატისტიკური ინფორმაციის თანახმად, 2015 წელს როგორც ქუთაისში, ისე თბილისში, მომსახურების მიმღები 69 დედიდან მხოლოდ 14 იყო ჩართული პროფესიული განათლების პროგრამაში, დასაქმდა მხოლოდ 6 მათგანი. აღნიშნული ცხადყოფს, რომ ერთი წლის გასვლის შემდეგაც კი, დედები კვლავ არ არიან მზად დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის და კვლავ თავშესაფარში მოხვედრამდე არსებული პრობლემების წინაშე დგებიან. ხშირ შემთხვევაში მათ არ აქვთ საცხოვრებლით საკუთარი თავისა და შვილის უზრუნველყოფის შესაძლებლობა. აღსანიშნავია, რომ თავშესაფარში დედებს შორის ხშირია კონფლიქტი, ყოფილა ფიზიკური დაპირისპირების შემთხვევებიც, რაც საფრთხეს უქმნის არასრულწლოვანთა ჯანმრთელობასა და უსაფრთხოებას. თავშესაფარში მცხოვრები ერთ-ერთი ბენეფიციარისგან საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებათა ცენტრისთვის ცნობილი გახდა ორ დედას 931 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შორის მომხდარი ფიზიკური დაპირისპირების ფაქტის შესახებ, რომლის შედეგადაც ერთი მათგანი გადაყვანილ იქნა საავადმყოფოში, მეორე დედა კი – პოლიციის დეპარტამენტში. მიმდინარეობს საქმის შესწავლა. კონფლიქტური სიტუაციის წარმოქმნისას, ბენეფიციარები ხშირად იძახებენ საპატრულო პოლიციას. აღნიშნული მდგომარეობა ხელს უშლის არასრულწლოვანთა განვითარებისათვის სათანადო გარემოს შექმნას და უარყოფითად აისახება ბავშვების ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაზე. თავშესაფარში წესრიგი და დისციპლინა პრობლემას წარმოადგენს. თბილისის და ქუთაისის თავშესაფრებში დედებთან მუშაობს ფსიქოლოგი, თუმცა კონფლიქტების პრევენცია მაინც ვერ ხორციელდება. აღნიშნული პრობლემა განსაკუთრებული სიმწვავით ვლინდება თბილისში მდებარე თავშესაფარში. აქ დაფიქსირდა დედების მიერ ღამის საათებში უცხო პირთა შეყვანის ფაქტები, რაც თავშესაფრის დაცვის სისტემის ნაკლოვანებაზე მიუთითებს. თბილისში მდებარე თავშესაფრის ბენეფიციარებისგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, საკვების მომზადების პროცესში, ყველა დედა სათანადოდ არ იცავს ჰიგიენას, რაც უარყოფითად აისახება არასრულწლოვანთა ჯანმრთელობაზე. ხშირ შემთხვევაში თავშესაფარში მცხოვრებ დედებს არ აქვთ განვითარებული ბავშვის მოვლის უნარ-ჩვევები. შესაბამისად, ისინი ვერ ახორციელებენ შვილებზე სათანადო მზრუნველობას. თავშესაფრებში განსაკუთრებული ყურადღება მომუშავე უნდა ძიძების მიექცეს რაოდენობა დედების არასაკმარისია. ფსიქიკურ ჯანმრთელობას. მონიტორინგის განხორციელების დროს დაფიქსირდა ფსიქიკური პრობლემების მქონე ბენეფიციარის თავშესაფარში ჩარიცხვის შემთხვევები, როდესაც აღნიშნული არ იყო დადასტურებული შესაბამისი ჯანმრთელობის ცნობით. ამდენად, რისკის ქვეშ დადგა თავშესაფარში მცხოვრებ არასრულწლოვანთა უსაფრთხოება. მნიშვნელოვანია, აგრეთვე, განსაკუთრებული არასრულწლოვანი დედების თავშესაფარში ყურადღება ჩარიცხვის მიექცეს შემთხვევებს. 16 წლამდე მონიტორინგის განხორციელების დროს გამოიკვეთა, რომ 16 წლამდე ასაკის დედების ჩარიცხვის შემდეგ, აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, არ განხორციელებულა სამართალდამცავი ორგანოებისადმი მიმართვა. 13. განათლების უფლების განხორციელება განათლების უფლების რეალიზაცია, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში ბავშვის უფლებების იმპლემენტაციის მიმართულებით გამოკვეთილ, ერთ–ერთ ძირითად გამოწვევას წარმოადგენს. საქმისწარმოების ანალიზიდან გამომდინარე, აღნიშნულ სფეროში 932 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოიყო რამდენიმე პრობლემური სფერო: ზოგადი განათლების ხელმისაწვდომობის უფლება, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების უსაფრთხო და სათანადო ფიზიკურ– ინფრასტრუქტურული გარემოს შექმნა, ინკლუზიური განათლების საყოველთაო დანერგვა და განხორციელება, სკოლამდელი განათლების იმპლემენტაცია. ცხრილი N7 – ძირითადი პრობლემური მიმართულებები განათლების უფლების იმპლემენტაციის კუთხით: ზოგადი განათლების უფლების განხორციელება 30% ინკლუზიური განათლების განხორციელება 36% საჯარო სკოლების ინფრასტრუქტურული მდგომარეობა 15% 19% სკოლამდელი განათლების იმპლემენტაცია ზოგადი განათლების უფლების განხორციელება - საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, საქმისწარმოების პროცესის ანალიზიდან გამომდინარე, გამოიკვეთა ზოგადი განათლების უფლების განხორციელებასთან დაკავშირებული პრობლემები შემდეგი მიმართულებებით: საჯარო სკოლების განათლების არასათანადო ხარისხიანი ფიზიკურ–ინფრასტრუქტურული იმპლემენტაცია, ინკლუზიური გარემო, განათლების ზოგადი დანერგვა და განხორციელება. ინკლუზიური განათლების განხორციელება – საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ მოწოდებული მონაცემებით, 1349 2016 წლის იანვრის მდგომარეობით, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეთა რაოდენობა თბილისისა და საქართველოს რეგიონების მიხედვით, 2013 წელს შეადგენდა: თბილისში – 1 347, იმერეთში – 438, კახეთში – 180, ქვემო ქართლში – 280, სამეგრელო–ზემო სვანეთში – 154, აჭარაში – 266, გურიაში – 240, შიდა ქართლში – 207, სამცხე–ჯავახეთში – 126, მცხეთა–მთიანეთში – 93, რაჭაში – 31, აფხაზეთში – 3 მოსწავლეს (სულ 3 365). 2014 წელს: თბილისში – 1 089, იმერეთში – 508, კახეთში – 373, ქვემო ქართლში – 350, სამეგრელო–ზემო სვანეთში – 284, აჭარაში 365, გურიაში – 319, შიდა ქართლში – 285, სამცხე–ჯავახეთში – 140, მცხეთა- 1349 საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს კორესპონდენცია N MES 4 16 00218692. 933 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მთიანეთში – 131, რაჭაში – 40, აფხაზეთში – 13 მოსწავლეს (სულ 3 897). 2015 წელს: თბილისში – 1 453, იმერეთში – 643, კახეთში – 581, ქვემო ქართლში – 484, სამეგრელო–ზემო სვანეთში – 438, აჭარაში 441, გურიაში – 390, შიდა ქართლში – 388, სამცხე–ჯავახეთში – 210, მცხეთა-მთიანეთში – 172, რაჭაში – 50, აფხაზეთში – 17 მოსწავლეს (სულ 5 267). მოწოდებული მონაცემების მიხედვით, 2013–2015 წლების განმავლობაში იკვეთება სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეთა რაოდენობის ზრდა, რაც, ცხადია დადებითი ტენდენციაა და მიუთითებს ინკლუზიური განათლების პროგრამის მუშაობის დინამიკაზე. მიუხედავად ამისა, სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული საქმისწარმოებისა და მონიტორინგის მიხედვით, ინკლუზიური განათლების დანერგვა და განხორციელება საქართველოს მთელ რიგ რეგიონებში შეფერხებით მიმდინარეობს. ეფექტიანი ინკლუზიური განათლების დანერგვა და განხორციელება არაერთ გამოწვევასთან არის დაკავშირებული. მათ შორისაა, მასწავლებელთა კვალიფიკაციისა და პროფესიული ზრდის საჭიროება, რაც მოიცავს კვალიფიციური კადრების მოზიდვასა და მათ უწყვეტ პროფესიულ განვითარებას. განსაკუთრებულ პრობლემას წარმოადგენს სპეციალური განათლების მქონე პედაგოგების მოზიდვა საქართველოს მაღალმთიან რეგიონებში. საანგარიშო პერიოდში, სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებების ცენტრში მიმდინარე საქმისწარმოების შედეგად გამოიკვეთა, რომ მაღალმთიანი რეგიონების მთელ რიგ სოფლებში შეფასდნენ სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების არასრულწლოვნები, თუმცა მაინც ვერ მოხერხდა მათი ჩართვა ინკლუზიური განათლების პროგრამაში სპეციალური პედაგოგების არარსებობის გამო. მაგალითად, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბეჩოს საჯარო სკოლაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მოსწავლის ინკლუზიური განათლების პროგრამაში ჩართვა და სპეციალური განათლების პედაგოგის შერჩევის პროცესი ერთი წელი და 6 თვე მიმდინარეობდა. 1350 საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მონაცემებით, 1351 სპეციალური პედაგოგების რაოდენობა თბილისსა და რეგიონებში, 2016 წლის იანვრის მონაცემებით შემდეგია: თბილისში – 258, იმერეთში – 233, კახეთში – 155, ქვემო ქართლში – 88, სამეგრელო–ზემო სვანეთში – 151, აჭარაში – 153, გურიაში – 100, შიდა ქართლში – 106, სამცხე–ჯავახეთში – 73, მცხეთა–მთიანეთში – 40, რაჭაში – 24 (სულ 1 381 პედაგოგი). როგორც ირკვევა, სპეციალური პედაგოგების აღნიშნული რაოდენობა მაინც არ არის საკმარისი სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მოსწავლეების ინკლუზიურ პროგრამაში ჩართვისათვის. 1350 1351 საქმე N 12419/1. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს კორესპონდენცია N MES 4 16 00218692. 934 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების ფიზიკურ–ინფრასტრუქტურული მდგომარეობა. აფხაზეთის საჯარო სკოლები – საანგარიშო პერიოდში განხორციელებული საქმისწარმოების ანალიზიდან გამომდინარეობს, რომ მთელი რიგი საჯარო სკოლები ფუნქციონირებს მოსწავლეთათვის არასათანადო ფიზიკურ–ინფრასტრუქტურულ და სანიტარულ–ჰიგიენურ პირობებში. განსაკუთრებით ყურადსაღებია სსიპ აფხაზეთის საჯარო სკოლებში შექმნილი მდგომარეობა. აღნიშნული ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების რაოდენობა თხუთმეტს შეადგენს, აქედან ორი – N13 და N16 სკოლები, აფხაზეთის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მდებარეობს. 1352 საანგარიშო პერიოდში სსიპ აფხაზეთის N2, N3 (თბილისი) ინფრასტრუქტურული გარემოს ზოგადსაგანმანათლებლო და N22 (დაბა შესწავლამ დაწესებულებების არასათანადო გარემოში იღებენ. 1353 ლიკანი) სკოლების ფიზიკურ– გამოავლინა, რომ აღნიშნული ზოგად განათლებას მოსწავლეები N22 სკოლას მცირე ფართი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის დაბა ლიკანის საბავშვო ბაღმა გადასცა, ხოლო როგორც N2, ისე N3 საჯარო სკოლები დევნილთა საცხოვრებლებში ფუნქციონირებს, რაც მნიშვნელოვნად უშლის ხელს ხარისხიანი განათლების უფლების განხორციელებას. სსიპ აფხაზეთის N3 საჯარო სკოლის ფიზიკურ–ინფრასტრუქტურული გარემოს შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ დაწესებულების შემოსასვლელი საერთოა როგორც მოსწავლეებისათვის, ისე შენობაში მცხოვრები დევნილი ოჯახებისათვის. აღნიშნული სამი ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების შენობა საჭიროებს მნიშვნელოვან სარეაბილიტაციო სამუშაოებს, სველი წერტილების მოწესრიგებას. საყურადღებოა, რომ საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ გამოყოფილი დაფინანსების უდიდესი ნაწილი ეთმობა სახელფასო უზრუნველყოფას, ხოლო გათბობასა და სარემონტო სამუშაოებზე მიზერული თანხა იხარჯება (მთლიანი ბიუჯეტის დაახლოებით 7–8%).1354 N3 და N 22 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში პრობლემურ საკითხს ისიც წარმოადგენს, რომ აქ ფუნქციონირებს ე. წ. კლას–კომპლექტები, 1355 რაც თავის მხრივ აფერხებს ეფექტიანი დაწყებითი განათლების განხორციელებას. უნდა აღინიშნოს, რომ მიუხედავად სახალხო დამცველის მიმართვისა, ამ სკოლების რეაბილიტაცია არ იქნა გათვალისწინებული სსიპ საგანმანათლებლო და სამეცნიერო http://meca.gov.ge/itst/index.php?module=Content-House&action=view&id=1393&lang=geo საქმე N 2261/15, N 5404/15 და N 5967/15. 1354 საქმე N 5404/15. 1355 N3 საჯარო სკოლაში კლას – კომპლექტები გვხვდება I – III და II – IV კლასის, ხოლო N 22 სკოლაში – I-II და III – IV კლასის მოსწავლეებისათვის. 1352 1353 935 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტოს ინფრასტრუქტურის განვითარების 2015 წლის გეგმაში. 1356 სკოლამდელი განათლების ხელმისაწვდომობის უფლების განხორციელება – საანგარიშო პერიოდში განხორციელებული საქმისწარმოების საფუძველზე ირკვევა, რომ სკოლამდელი აღზრდის ხელმისაწვდომობის უფლება, მუნიციპალურ დონეზე, ხარვეზებით ხორციელდება. ა(ა)იპ თბილისის საბავშვო ბაგა–ბაღების მართვის სააგენტოდან გამოთხოვილი ინფორმაციის მიხედვით, 1357 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, თბილისის საბავშვო ბაგა–ბაღებში რეგისტრირებული იყო 55 605 აღსაზრდელი, ხოლო 6 500 ბავშვი, საბავშვო ბაგა–ბაღებში ადგილების არარსებობის გამო, სასწავლო–სააღმზრდელო პროცესში ვერ ჩაერთო. ზოგიერთი საბავშვო ბაღის ასაკობრივ ჯგუფებში აღსაზრდელთა რაოდენობა დასაშვებ მაქსიმუმს თითქმის ორჯერ აჭარბებს. 1358 ა(ა)იპ თბილისის საბავშვო ბაგა–ბაღების მართვის სააგენტოს ინფორმაციით, გადატვირთულობის პრევენციის მიზნით, სკოლამდელი სააღმზრდელო დაწესებულების მშენებლობა, გარდა ამისა, დასრულდა 4 უკვე არსებულ საბავშვო ბაღებში დამატებული იქნა შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფები. 1359 საქმისწარმოების ანალიზის შედეგად გამოიკვეთა, რომ სკოლამდელი განათლების ხელმისაწვდომობის უფლების განხორციელების კუთხით მნიშვნელოვანი პრობლემები იქმნება ახალქალაქისა და მარნეულის მუნიციპალიტეტებში. მთელი რიგი საბავშვო ბაღები არასათანადო ფიზიკურ–ინფრასტრუქტურულ გარემოში ფუნქციონირებს, 1360 ხოლო ზოგიერთ სოფელში, მიუხედავად მოსახლეობის რაოდენობისა და მათი მოთხოვნისა, საბავშვო ბაგა–ბაღები საერთოდ არ გვხვდება. 1361 ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის გამგეობიდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, მუნიციპალიტეტის 65 სოფლიდან მხოლოდ რვა სოფელში ფუნქციონირებს სკოლამდელი სააღმზრდელო დაწესებულება, რომელთაგან ექვსი სკოლამდელი სააღმზრდელო–საგანმანათლებლო ცენტრია, ხოლო ორი – საბავშვო ბაღი. 1362 აღსანიშნავია, რომ სკოლამდელი განათლების ხელმისაწვდომობის პრობლემა სხვა მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებშიც გვხვდება. 1363 კორესპონდენცია N MES 51501114300. კორესპონდენცია N 2266/16. 1358 მაგალითად, საბავშვო ბაგა–ბაღი „ხუთკუნჭულა“, საქმე N 11024/15. 1359 კორესპონდენცია N 1/2121. 1360 მაგალითად, სოფელი აზავრეთი. 1361 მაგალითად, სოფლები: ვარევანი, აზიზკენდი, თაზაქენდი. 1362 კორესპონდენცია N 1440/13. 1363 მაგალითად, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფელი ველევი, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელი ბეჩო, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის სოფელი დიდი არაგიალი, სამტრედიის 1356 1357 936 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამართლებრივი რეგულირება – საქართველოს კონსტიტუციის 35–ე მუხლის შესაბამისად, სახელმწიფო მხარს უჭერს საგანმანათლებლო დაწესებულებების ფუნქციონირებას და უზრუნველყოფს სკოლამდელ აღზრდას კანონით დადგენილი წესით. „ზოგადი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–3 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ზოგადი განათლების ღიაობა და თანაბრობა ყველასათვის. იმავე დებულების მიხედვით, საქართველო უზრუნველყოფს ინკლუზიური განათლების დანერგვას ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე. გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციის 28–ე მუხლის თანახმად, ხელშემკვრელმა სახელმწიფოებმა, საკუთარი იურისდიქციის ფარგლებში, უნდა უზრუნველყონ დაწყებითი და საშუალო განათლების ხელმისაწვდომობა. იმავე დოკუმენტის მე–2 მუხლის პირველი პუნქტიდან და მე–4 მუხლიდან გამომდინარეობს, რომ ხელშემკვრელმა სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ სასწავლო–სააღმზრდელო დაწესებულებებში ბავშვთა უფლებების სრული იმპლემენტაცია. განათლების საყოველთაობის უფლებას ასევე განამტკიცებს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე–13 მუხლი. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ბავშვის უფლებათა კომიტეტმა, თავის 2008 წლის დასკვნით შენიშვნებში საქართველოს მიმართ, ხაზი გაუსვა სახელმწიფოს ვალდებულებას, გამოყოს დამატებითი ფინანსური რესურსები განათლების უფლების განხორციელების უზრუნველყოფის მიმართულებით. 1364 ამასთან, აუცილებელია, ყურადღება გამახვილდეს ქვეყანაში განათლების ხარისხის გაუმჯობესებასა და ხელმისაწვდომობაზე, განსაკუთრებით რეგიონებში. 1365 კომიტეტის მოსაზრებით, უმნიშვნელოვანესია განათლების ხარისხის ამაღლება სკოლების ინფრასტრუქტურის სკოლამდელი განათლების საქართველომ უნდა ინსტიტუციებში უფლების გაატაროს ადრეული გაუმჯობესების გზით. 1366 რაც შეეხება იმპლემენტაციას, კომიტეტმა აღნიშნა, საჭირო ღონისძიებები სკოლამდელ სააღმზრდელო ასაკის ბავშვთა უფლებრივი რომ მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. 1367 რეკომენდაციები მუნიციპალიტეტის სოფელი კულაში, ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელი დირბი, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სოფელი ჭიაური. 1364 ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, დასკვნითი შენიშვნები: საქართველო, 2008, პარ.57(ა). 1365 იქვე, პარ.57(ბ). 1366 იქვე, პარ.57(გ). 1367 იქვე, პარ.57(ე). 937 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს მთავრობას: • გაძლიერდეს სახელმწიფო პოლიტიკა რეინტეგრირებულ ბავშვთა ბიოლოგიური ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური საჭიროებების გაუმჯობესების, სახელმწიფო მზრუნველობაში ბავშვთა განთავსების პრევენციის სფეროებში • სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამაში აისახოს რეინტეგრირებული ოჯახების გაძლიერების სპეციალური ქვეპროგრამები • ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირების მიზნით: ა)შემუშავდეს სპეციალური სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა ბ)განხორციელდეს შესაბამისი პროფილის სამედიცინო პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლება და დაინერგოს უწყვეტი განათლების სისტემა; რეგიონებში მომუშავე სამედიცინო პერსონალისათვის შემუშავდეს კვალიფიკაციის ამაღლების სასწავლო პროგრამა; ხელი შეეწყოს ორსულთა პატრონაჟის სისტემის დანერგვასა და საყოველთაო განხორციელებას; გ)ხელი შეეწყოს ბავშვთა სამედიცინო დაწესებულებების ხელმისაწვდომობასა და ხარისხიან ფუნქციონირებას, განხორციელდეს შესაბამისი პროფილის სამედიცინო დაწესებულებების აღჭურვა ინფრასტრუქტურითა და სამედიცინო აპარატურით დ) სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას დაემატოს შესაბამისი აღჭურვილობის ვერტმფრენი, რათა დროულად მოხდეს მაღალმთიანი რეგიონებიდან და ძნელად მისასვლელი რაიონებიდან პაციენტის დროულად გამოყვანა; დაინერგოს ერთიანი რეგულაცია კერძო სამედიცინო ტრანსპორტისა და საჯარო სატრანსპორტო საშუალებების გამოყენებასთან დაკავშირებით; სამედიცინო ე) ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირების მინზნით, აქტიურად დაინერგოს პაციენტის სამედიცინო ისტორიის დამუშავებისა და შენახვის ერთიანი ელექტრონული ბაზა • გაიზარდოს მოსახლეობის ინფორმირებულობა ჩვილთა ჯანმრთელობის უფლების დაცვისათვის საჭირო მექანიზმების, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის სერვისების შესახებ • განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს ბავშვთა თვითმკვლელობის გამომწვევი მიზეზების შესწავლას, აღმოსაფხვრელად, • მიღებულ იქნეს გათვალისწინებულ პრევენციული იქნეს უცხო ზომები აღნიშნულის ქვეყნების საუკეთესო გამოცდილება გატარდეს მაქსიმალურად ეფექტიანი ღონისძიებები ბავშვის მიმართ ყველა სახის ძალადობის, როგორც ბავშვთა სუიციდის განმაპირობებელი ერთერთი ფაქტორის დასაძლევად • ბავშვთა სახელმწიფო საზღვარზე უკანონო გადაყვანის პრევენციის მიზნით, გაძლიერდეს და მუშაობა სახელმწიფოებთან ორმხრივი მრავალმხრივი ხელშეკრულებების დადების მიმართულებით, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს ისეთი 938 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მნიშვნელოვანი საკითხების რეგულირება, როგორიცაა ბავშვის გატაცებასთან დაკავშირებული გარემოებების აღმოჩენა და შესწავლა, ბავშვების სწრაფი დაბრუნება, ადმინისტრაციული და სასამართლო რელევანტური ინფორმაციის გაცვლა • პროცედურების განხორციელება და საქართველოს ნორმატიულ ბაზაში სრულად აისახოს ჰააგის 1980 წლის კონვენციით – „ საერთაშორისო ბავშვთა მოტაცების სამოქალაქო ასპექტების შესახებ“ – გათვალისწინებული პრინციპები • შეიქმნას სამოქმედო გეგმა ყველა პასუხისმგებელი სამინისტროს ჩართულობით, რათა მოხდეს შიდა და საერთაშორისო კანონმდებლობის პრაქტიკული იმპლემენტაცია ბავშვთა სექსუალური ძალადობისგან დაცვის სფეროში • სამთავრობო დონეზე მომზადებულ სამოქმედო გეგმაში, საკითხის მნიშვნელობიდან და კომპლექსურობიდან გამომდინარე, გაიწეროს სექსუალური ძალადობის აღმოფხვრა/პრევენციისათვის საჭირო ქმედებები და განხორციელების კონკრეტული ინსტრუმენტები • სამოქმედო გეგმაში გაიწეროს „სექსუალური ექსპლოატაციისა და სექსუალური ძალადობისაგან ბავშვთა დაცვის შესახებ“ ევროპის საბჭოს კონვენციის პრაქტიკაში აქტიური დანერგვისათვის საჭირო ქვეპროგრამები და განხორციელდეს აღნიშნული დოკუმენტით დადგენილი პრინციპების სისტემური იმპლემენტაცია; მოხდეს პროფესიონალთა გადამზადება, რათა ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობის შემთხვევებზე უზრუნველყოფილ იქნეს დროული და ეფექტიანი გამოძიება/სისხლისსამართლებრივი დევნა • სამოქმედო გეგმის ფარგლებში ჩამოყალიბდეს კონკრეტული სისტემა სექსუალური ძალადობის შედეგად დაზარალებული ბენეფიციარების საგანმანათლებლო პროცესში რეინტეგრაციისა და ფსიქოლოგიური რეაბილიტაციის ეფექტიანი განხორციელების მიზნით • ფარდობით სიღარიბეში მცხოვრებ იდენტიფიკაციისა და ქვეპროგრამებში აისახოს ბავშვთა განხორციელების ბავშვთა სპეციფიკური მიზნით, საჭიროებების მოქმედ სახელმწიფო სოციალურ–ეკონომიკური საჭიროებები, განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდეს სოფლად და მაღალმთიან რეგიონებში მცხოვრებ ბავშვთა ბაზისური საჭიროებების დაკმაყოფილებაზე • შეიქმნას სათანადო პირობები მაღალმთიანი რეგიონების ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში სპეციალური განათლების პედაგოგებისთვის, სპეციალური 939 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე არასრულწლოვნების ინკლუზიური განათლების პროგრამაში ჩართვის მიზნით საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და მუსლიმური კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონებში ბავშვების ჩარიცხვა მოხდეს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს ჩართულობით • უზრუნველყოფილ იქნეს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და მუსლიმური კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონებში გაეროს ბავშვის უფლებების კონვენციის სტანდარტის დანერგვა • სსიპ პრინციპებისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სოციალური მომსახურების სააგენტოს რაიონულ ცენტრებს დაემატოს ფსიქოლოგის შტატი ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა საჭიროებების შეფასებისა და ფსიქო–ემოციური რეაბილიტაციის მიზნით • უზრუნველყოფილ იქნეს მინდობით აღმზრდელ ოჯახთა სისტემური და • რეგულარული გადამზადება ბავშვთა უფლებებისა და საჭიროებების სფეროში განხორციელდეს აქტიური მონიტორინგი რეგიონებში მინდობით აღმზრდელ ოჯახებში განთავსებულ ბავშვთა ჯანმრთელობის ხელმისაწვდომობის, განათლებისა და არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის სფეროებში • განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდეს ნათესაური მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამაში ჩართული მიმღები ოჯახებისა და ბავშვების გაძლიერებაზე, ინიცირებულ იქნეს სპეციალური სახელმწიფო ქვეპროგრამებისა და სერვისების დანერგვა • ამაღლდეს რეინტეგრაციის ქვეპროგრამაში ჩართული ოჯახების ინფორმირებულობის დონე ბავშვთა უფლებების, განსაკუთრებით, ძალადობის, ექსპლუატაციისა და სხვა სახის არასათანადო მოპყრობის პრევენციის კუთხით, აგრეთვე, რთული ქცევის მართვისა და ბავშვთა ინდივიდუალური საჭიროებების სფეროში • ხელი შეეწყოს რეინტეგრაციის ქვეპროგრამაში ჩართული, ფარდობითი სიღარიბის პირობებში მცხოვრები ოჯახების სოციალურ გაძლიერებას; განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს მაღალმთიან რეგიონებსა და სოფლად მცხოვრებ ბავშვთა • ოჯახებს განხორციელდეს ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა აქტიური იდენტიფიცირება და ფსიქო–სოციალური რეაბილიტაცია • უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვთა მიმართ ძალადობის შემთხვევებზე პასუხისმგებელ უწყებებთან სისტემური რეფერირება 940 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • გაძლიერდეს სოციალური სამსახური ადამიანური და ტექნიკური რესურსით, მათ შორის სატრანსპორტო საშუალებებით; სოციალური მუშაკებისთვის გაუმჯობესდეს შრომითი გარემო, შეძლებისდაგვარად იქნეს თავიდან აცილებული კვალიფიციური კადრების სერვისიდან გადინება. შეიქმნას პირობები სოციალური მუშაკების რაოდენობის გასაზრდელად საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს: • უზრუნველყოფილ იქნეს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და მუსლიმური კონფესიების დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონებში სახელმწიფო სოციალური მუშაკების მიერ ბავშვებისა და მათი ოჯახების შეფასება, რაც ხელს შეუწყობს ზრუნვის ალტერნატიული ფორმების განსაზღვრას • განხორციელდეს დაქვემდებარებაში მართლმადიდებელი ეკლესიისა და მუსლიმური კონფესიების არსებულ ბავშვთა პანსიონებში ბენეფიციართა მულტი- დისციპლინური შეფასება და მათ ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული • განვითარების გეგმის შემუშავება სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ჩართულმა სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს წარმომადგენელმა უზრუნველყოს ბავშვის ჭეშმარიტი ინტერესების დაცვა, მათ შორის, ამ პროცესში არასრულწლოვნის მიერ საკუთარი აზრის დაფიქსირება • უზრუნველყოფილ იქნეს, სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულების პროცესის მიმდინარეობისას, არასრულწლოვანთა მიმართ ოჯახის წევრების მხრიდან ფიზიკური/ფსიქოლოგიური ძალადობის შემთხვევების იდენტიფიკაცია და კანონით განსაზღვრული რეაგირების განხორციელება • • უზრუნველყოფილ იქნეს, სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულების პროცესში, არასრულწლოვანთა ინტერესების მაქსიმალურად დაცვის მიზნით, სოციალური მუშაკის აქტიური მონაწილეობა და საჭიროების არასრულწლოვანთათვის ფსიქოლოგიური მომსახურების მიწოდება შემთხვევაში, განხორციელდეს სოციალური მუშაკების კვალიფიკაციის ამაღლება და მათი ინფორმირება ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების დაცვისთვის საჭირო ღონისძიებების შესახებ • გაძლიერდეს, ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის პროცედურების შესაბამისად, შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან კოორდინირებული მუშაობა • განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს, არასრულწლოვანთა უსაფრთხოების დაცვის მიზნით, დედათა და ბავშვთა თავშესაფრებში კონფლიქტის პრევენციას 941 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დედებს შორის არსებული • უზრუნველყოფილ იქნეს, დედათა და ბავშვთა თავშესაფარში ყოფნის განმავლობაში, დედებისთვის მშობლის უნარ-ჩვევების განვითარება • გაიზარდოს ძიძის თავშესაფრებში საშტატო • უზრუნველყოფილ იქნეს, დედათა და ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის ფარგლებში, ერთეულის რაოდენობა დედათა და ბავშვთა დედათა პროფესიულ კურსებში მონაწილეობა და გაძლიერდეს მათ დასაქმებაზე ზრუნვა სატელევიზიო, ბეჭდურ და ელექტრონულ მედია საშუალებებს საქართველოში: • უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვთა საკითხების გაშუქება სათანადო ეთიკური და სამართლებრივი სტანდარტების დაცვით; ამ მხრივ, განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდეს ძალადობის შემთხვევების გაშუქებისა და თვითმკვლელობის მიდრეკილების მქონე ბავშვთა საკითხებზე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს: • განხორციელდეს არასრულწლოვანთა თვითმკვლელობის ფაქტებთან დაკავშირებით • სწრაფი, ეფექტიანი და გამჭვირვალე გამოძიება უზრუნველყოფილ იქნეს, ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის პროცედურების შესაბამისად, ბრძანებაზე 1368 პასუხისმგებელ სხვა უწყებებთან ერთად, კოორდინირებული მუშაობა ქუჩაში მცხოვრები/მომუშავე ბავშვების უფლებების დასაცავად, რაც გულისხმობს სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან თანამშრომლობით, ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების დროულ იდენტიფიკაციასა და მათ ჩართვას შესაბამის მომსახურებაში. მიღებული იქნეს კონკრეტული ზომები პოლიციის თანამშრომელთა გაზრდისათვის ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ინფორმირებულობის ბავშვების დაცვისთვის გასატარებელი აუცილებელი ღონისძიებების შესახებ • გატარდეს ადეკვატური პრევენციული ღონისძიებები ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების ( • მათხოვრობაზე დაყოლიების ან არასრულწლოვნით ვაჭრობის ტრეფიკინგი) სავარაუდო ფაქტებზე უზრუნველყოფილ იქნეს ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების წინააღმდეგ ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედებების დროული და ეფექტიანი გამოძიება/სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება და პასუხისმგებელი პირების გამოვლენა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის, საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრისა და საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის ერთობლივი ბრძანება N152/ნ-N496-N45/N 1368 942 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვის მიმართ ძალადობის, მათ შორის, სექსუალური ძალადობის, შემთხვევების დროული და ადექვატური გამოძიება საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს: • განხორციელდეს არა მარტო მანდატურების, არამედ, საქართველოს ყველა რეგიონის ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების პედაგოგებისა და სკოლის დირექტორების სისტემატიური იდენტიფიცირების, პრევენციისა გადამზადება ბულინგის შემთხვევების და დაცვის მიმართვიანობის ბავშვთა განხორციელების (რეფერირების) პროცედურების შესახებ • შემუშავდეს და აქტიურად განხორციელდეს, არასრულწლოვანთა ცნობიერების ამაღლებისა მიზნით, საგანმანათლებლო პროგრამები ბულინგის საკითხთან დაკავშირებით • შემუშავდეს ბულინგის დაძლევის ერთიანი სამოქმედო გეგმა პედაგოგებისა და მანდატურებისთვის. მასში დეტალურად გაიწეროს ბულინგის იდენტიფიცირების, პრევენციისა და მასზე შემდგომი რეაგირების სახელმძღვანელო პროცედურები • აღირიცხოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში იდენტიფიცირებული ბულინგის შემთხვევები. დამუშავდეს შესაბამისი სტატისტიკური მონაცემები • განხორციელდეს პედაგოგთა სისტემატური გადამზადება ბავშვთა მიმართ ძალადობის საკითხებზე • აქტიურად მიეწოდოს ინფორმაცია, ბავშვთა მიმართ ძალადობის შემთხვევებზე, სსიპ • სოციალური მომსახურების სააგენტოსა და შსს საპატრულო პოლიციას გაძლიერდეს სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულება მანდატურის სამსახურის ფსიქოლოგიური მომსახურების ცენტრი თბილისსა და რეგიონებში, რთული ქცევის მქონე ბავშვთა საჭიროებების გამოვლენისა და ბავშვთა ფსიქოლოგიური რეაბილიტაციის მასშტაბური განხორციელების მიზნით. ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში შესავალი საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველის სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის საქმიანობის ფარგლებში, სახალხო დამცველის ბავშვის უფლებების ცენტრთან ერთად, მონიტორინგი განახორციელა აღმოსავლეთ არსებულ მცირე საოჯახო ტიპის 10 სახლში: 1. საქველმოქმედო (თელავი, სოფელი კურდღელაური), 2. დასაქმების ცენტრი“ (ახმეტა, ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“ „თელავის განათლების, განვითარებისა და ვაჟა-ფშაველას შესახვევი N1), 3. საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“ (თელავი, გრ. ორბელიანის ქ. N6), 4. ა(ა)იპ 943 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, სოფელი გლდანი), 5. საქართველოს SOS ბ/სოფელი, N8 სახლი (თბილისი, ნუცუბიძის პლატო, IV მ/რ, ჰერმან გმაინერის ქ. №1), 6. „მხიარული ოჯახი“, ა(ა)იპ „ბავშვი და გარემო“ (რუსთავი, ბარათაშვილის N19), 7. საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“ (გარდაბნის რაიონი, სოფელი მარტყოფი), 8. ა(ა)იპ „ბავშვი და გარემო“ (გარდაბნის რაიონი, სოფელი ნორიო), 9. საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“ (დუშეთი, შამანაურის ქ. N94), 10. საზოგადოება „ბილიკი“ (ხაშური, შოლას ქუჩა N1). მონიტორინგისას დეტალურად იქნა შესწავლილი მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში არსებული მდგომარეობის შესაბამისობა ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სტანდარტით გათვალისწინებულ მოთხოვნებთან. ასევე, შეფასდა, თუ რამდენად იქნა გათვალისწინებული 2014 წელს განხორციელებული მცირე საოჯახო ტიპის სახლების მონიტორინგის შედეგად სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაციები. 2014 წელს მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში განხორციელებული მონიტორინგის შედეგების მსგავსად, კვლავ პრობლემად რჩება არასრულწლოვანთა განათლებისა და ჯანმრთელობის დაცვის უფლება, პრობლემურია აგრეთვე, ბავშვის დამოუკიდებელი მიმართ ძალადობა რეაბილიტაციის საკითხები, მათი უზრუნველყოფა. გამოიკვეთა ბავშვებს ცხოვრებისთვის და ძალადობის მომზადება. მსხვერპლი ფსიქოლოგიური/ფსიქიატრიული შორის ბულინგის ასევე, ბავშვების მომსახურებით შემთხვევები, როგორც ფსიქოლოგიური, ასევე ფიზიკური ძალადობის ფორმით, სკოლაში და მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში. კვლავ ადგილი აქვს აღზრდის ფორმების პერმანენტულ ცვლას, რაც უარყოფითად აისახება ბავშვის ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე, აძნელებს მის ადაპტირებას შეცვლილ გარემოსთან და იწვევს ემოციური და ქცევითი დარღვევების პროვოცირებას. ინფორმაცია მომსახურების შესახებ (სტანდარტი N1) - ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების პირველი მუხლით განსაზღვრულია იმ დოკუმენტაციის ჩამონათვალი, რომელიც უნდა აწარმოოს მომსახურების მიმწოდებელმა და უზრუნველყოს მისი ხელმისაწვდომობა დაინტერესებული პირებისათვის. 1369 მონიტორინგის განხორციელების დროს ყველა მცირე საოჯახო ტიპის სახლში წარმოდგენილი იქნა დეტალური საინფორმაციო ფურცელი და სააღმზრდელო საქმიანობის ლიცენზია. გამოიკვეთა, რომ ხაშურის სახლი ემსახურება ასევე შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებსაც, თუმცა აღნიშნულის შესახებ არ იყო შესაბამისი 1369 ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის №66 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტი. 944 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩანაწერი საინფორმაციო ფურცელში. სააღმზრდელო პროგრამა შემუშავებულია და წარმოდგენილ იქნა ყველა სახლში. უნდა აღინიშნოს, რომ მონიტორინგის ჯგუფის შეფასებით, აღნიშნული დოკუმენტი დეტალურად იყო გაწერილი და მოიცავდა კანონით განსაზღვრულ ყველა კომპონენტს მხოლოდ რამდენიმე მათგანში. 1370 სააღმზრდელო საქმიანობის ლიცენზია და სააღმზრდელო პროგრამა ვერ წარმოადგინეს მხოლოდ დუშეთის სახლში. 1371 სახლებში თვალსაჩინო ადგილას გამოკრულია დღის წესრიგი, თუმცა რიგ შემთხვევებში ის ფორმალურად არის შემუშავებული და გაწერილი აქტივობები არ სრულდება.1372 მონიტორინგის განხორციელების დროს სერვისის მიმწოდებლების მიერ წარმოდგენილ იქნა შინაგანაწესი, თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ რიგ შემთხვევებში აღნიშნული დოკუმენტი არ მოიცავდა ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტით გათვალისწინებულ ყველა კომპონენტს. 1373 2014 წელს განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებმაც ცხადყო შინაგანაწესის არასრულყოფილი სახით წარმოდგენის შემთხვევები, მათ შორის, გლდანის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში, ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების შესაბამისად, უნდა იწარმოებოდეს პირის სპეციალურ დაწესებულებაში მოთავსებისა და ამ დაწესებულებიდან გაყვანის აღრიცხვის ჟურნალი, რომელიც წარმოდგენილ იქნა ყველა მცირე საოჯახო ტიპის სახლში, გარდა თელავის სახლისა, 1374 სადაც აღნიშნული ინფორმაცია აღრიცხული იყო ფურცელზე არასრულყოფილი სახით. გამოიკვეთა, რომ გარკვეულ შემთხვევებში აღნიშნული ჟურნალი სახლებში სტანდარტის შეუსაბამოდ იწარმოება და მასში ინფორმაცია სრულყოფილად არ აისახება. გარკვეულ შემთხვევებში ჩანაწერებიდან ვერ ირკვევა გამყვანი პირის შესახებ ინფორმაცია, არ არის შეტანილი ყველა მონაცემი ბენეფიციარის შესახებ. 1375 მონიტორინგმა ცხადყო, რომ პირის დროებითი გაყვანის აღრიცხვაც სტანდარტების შეუსაბამოდ ხორციელდება. არ ხდება ინფორმაციის სრულყოფილი ასახვა შესაბამის 1370 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“ (თელავი, კურდღელაურის მცირე საოჯახო ტიპის სახლი) და ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“ (თბილისი, ნუცუბიძის პლატო, IV მ/რ, ჰერმან გმაინერის ქ. №1, სახლი №8). 1371 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, ნ. შამანაურის N94 1372 ა(ა)იპ ,,ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. #N19 1373 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრ. ორბელიანის №6; 1374 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრ. ორბელიანის №6; 1375 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, სოფ. კურდღელაური; „თელავის განათლების, განვითარების და დასაქმების ცენტრი“ , ახმეტა, ვაჟა–ფშაველას ქ. 1; ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი). 945 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღრიცხვის ფორმაში, 1376 ასევე გამოიკვეთა შემთხვევა, როდესაც მიუხედავად ბავშვის გაყვანისა, შემთხვევა არ იყო დაფიქსირებული ჟურნალში. 1377 სახლების უმეტესობაში არ ფიქსირდება ბავშვების გაყვანის ხანგრძლივობა. აღნიშნული ჟურნალების წარმოების წესთან დაკავშირებული პრობლემები გამოიკვეთა 2014 წელს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ განხორციელებული მონიტორინგის პერიოდშიც, მათ შორის, სოფელ გლდანში მდებარე მსტ სახლში. აღნიშნული კვლავ პრობლემად რჩება ამ სახლში, მიუხედავად პროვაიდერი ორგანიზაციის შეცვლისა. თანამშრომელთა პირადი საქმეები, რომელიც მოიცავს კვალიფიკაციის დამადასტურებელ დოკუმენტაციას და მათთან საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით გაფორმებულ ხელშეკრულებებს, წარმოდგენილია ყველა მცირე საოჯახო ტიპის სახლში, გარდა თელავის სახლისა. 2014 წელს განხორციელებული მონიტორინგის პერიოდში აზრის გამოხატვის პასუხად გატარებული ღონისძიებების აღრიცხვის ჟურნალი მხოლოდ რამდენიმე სახლში იყო ხელმისაწვდომი, ისიც არასრულყოფილი სახით. აღნიშნული კვლავ პრობლემად რჩება. აზრის გამოხატვის პასუხად გატარებული ღონისძიებების აღრიცხვა ფორმალურ ხასიათს ატარებს. აღნიშნული დოკუმენტი რიგ სახლებში საერთოდ არ იწარმოება 1378, ხოლო გარკვეულ შემთხვევებში ჩანაწერების გარეშე არის ხელმისაწვდომი. 1379 აზრის გამოხატვის წერილობითი აღრიცხვა არ ხორციელდება ნორიოსა და რუსთავის სახლებში. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში იწარმოება ძალადობის ფაქტებისა და უბედური შემთხვევების აღრიცხვის ჟურნალი. ძალადობის ფაქტების აღრიცხვის ჟურნალში არ ფიქსირდებოდა არანაირი ჩანაწერი თელავის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში, თუმცა ასეთი ფაქტების არსებობა მონიტორინგის ჯგუფმა სხვა დოკუმენტაციის შესწავლის გზით გამოავლინა. ყველა შემთხვევა არ ფიქსირება ხაშურის სახლში, მსგავსი შემთხვევა გამოვლინდა ამავე სახლში უბედური შემთხვევის ჟურნალის წარმოების საკითხთან დაკავშირებითაც. ასევე არ იყო გარკვეული ინფორმაცია დაფიქსირებული „ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფლის“ ჟურნალშიც. 1376 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფელი კურდღელაური. ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი; საზოგადოება „ბილიკი“ ხაშური, შოლას ქ, N1. 1377 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ნუცუბიძის პლატო, IV მ/რ, ჰერმან გმაინერის ქ. №1, სახლი №8 ; საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“ მარტყოფი. 1378 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური; „თელავის განათლების, განვითარების და დასაქმების ცენტრი“, ახმეტა, ვაჟა–ფშაველას ქ.N1; საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრ. ორბელიანის №6. 1379 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ნუცუბიძის პლატო, IV მ/რ, ჰერმან გმაინერის ქ. №1, სახლი №8. 946 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მსტ სახლებში ინახება ყოველი ბენეფიციარის პირადი საქმე, გამოიკვეთა, რომ გარკვეულ შემთხვევებში პირადი საქმეები არ იყო სრულყოფილი სახით წარმოდგენილი, მსგავსად 2014 წლის მონიტორინგის შედეგებისა, და ის არ მოიცავდა ყველა საჭირო დოკუმენტს. 1380 მომსახურების ინკლუზიურობა (სტანდარტი N2) - ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტი N2 1381 განსაზღვრავს მომსახურების ინკლუზიურობას, რომლის თანახმად ბენეფიციარი სარგებლობს მომსახურებით, რომელიც აკმაყოფილებს მის ინდივიდუალურ საჭიროებებს და შეესაბამება მის შესაძლებლობებს. ბენეფიციარებს აქვთ მომსახურებით სარგებლობის თანაბარი შესაძლებლობა. მათ ხელი მიუწვდებათ თემში არსებულ სხვადასხვა მომსახურებაზე. განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ასაკისა და ინტერესების გათვალისწინებით, მცირე საოჯახო ტიპის სახლების აღსაზრდელების სხვადასხვა აქტივობაში ჩართვა განსხვავებულია და დამოკიდებულია ორგანიზაციის შესაძლებლობებსა და ადგილმდებარეობაზე. აღსანიშნავია, რომ გლდანის 1382 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ბენეფიციარები მონიტორინგის დროისთვის არ სარგებლობდნენ დამატებითი აქტივობებით, ლიდერის ინფორმაციით, დაგეგმილი აქვთ ბენეფიციარების სხვადასხვა აქტივობაში ჩართვა. დაფიქსირდა შემთხვევა, რომ ნორიოს 1383 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ერთ-ერთი აღსაზრდელი მთელ დღეებს სახლში ატარებს. ჩარიცხვის დღიდან მას მარტოს არსად უშვებენ, ხოლო თუ გადის ახლომდებარე მაღაზიაში, აუცილებლად მიჰყვება სხვა ბენეფიციარი. რაიონის, ან სკოლის კულტურულ და სხვა ღონისძიებებზე ბავშვი მხოლოდ იმ შემთხვევაში მიჰყავთ, თუ სხვა ბენეფიციარები და პერსონალი მიდის. სახლის ლიდერის თქმით, ასეთია სოციალური მუშაკის გადაწყვეტილება. ბავშვი არ დადის სკოლაში და არ აქვს დამთავრებული 9 კლასი, რის გამოც ვერ იღებს პროფესიულ განათლებას. მას სტილისტის პროფესიის დაუფლება სურს. ამავე სახლის ერთ-ერთ ბენეფიციარს, რომელიც თბილისში ვარჯიშობს ფეხბურთში, კომპანია „ნატახტარმა“ შეუწყვიტა მგზავრობის თანხის მიცემა. მას აქვს გარკვეული წარმატებები ამ სფეროში და თუ დედობილმა არ მისცა მგზავრობის თანხა, ვარჯიშზე ვერ მიდის. აღნიშნული პრობლემა დოკუმენტურად არ არის ასახული და არც მის გადაჭრაზე მიმდინარეობს მუშაობა. 1380 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი; საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, სოფ. კურდღელაური. 1381 საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის N66 დადგენილებით დამტკიცებული „ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების დამტკიცების შესახებ“ ტექნიკური რეგლამენტის მეორე მუხლი, სტანდ. N2. 1382 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, 1383 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 947 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოფ. გლდანი. როგორც მონიტორინგის ჯგუფისთვის გახდა ცნობილი, ერთ-ერთმა ბენეფიციარმა 1384 ბავშვებთან კონფლიქტის გამო მიატოვა პროფესიული სასწავლებელი. გამოიკვეთა შემთხვევები, როცა, ლიდერისა და აღმზრდელების 1385 სიტყვებით, თავად ბავშვებს რცხვენიათ, რომ ამ დაწესებულების ბენეფიციარები არიან. სახლის პერსონალის სიტყვებით, ზოგადად, ბავშვებს აქვთ კომპლექსები, რის გამოც სოციალიზაცია უჭირთ. ორმაგად სტიგმატიზებულები არიან მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში მცხოვრები შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვები. 1386 ამ ბავშვებთან აღნიშნული საკითხის პრევენცია/აღმოფხვრაზე მუშაობა არ მიმდინარეობს. დუშეთის1387 ერთადერთი ბენეფიციარის ინდივიდუალური განვითარების გეგმის გადასინჯვაში წერია, რომ „სკოლიდან მიღებული დახასიათების მიხედვით, ბავშვს სირთულეები აქვს უცხო ენასა და ტექნიკურ საგნებში. სახლის მენეჯერის ინფორმაციით, ორგანიზაციას არ აქვს შესაბამისი ფინანსური რესურსი ამ პრობლემის აღმოსაფხვრელად. გეგმებში არ ჩანს, თუ კონკრეტულად რა ნაბიჯები გადაიდგა ამ მიმართულებით, რა შედეგი იყო მიღწეული. დუშეთის აღმზრდელმა არ იცის, არის თუ არა მისი ბენეფიციარი ინკლუზიურ სწავლებაში და თვლის, რომ „ეს სკოლის პრეროგატივაა“. ერთეული გამონაკლისის გარდა, 1388 მცირე საოჯახო ტიპის სახლების ბავშვთა ბიოლოგიურ ოჯახთან კონტაქტი შეზღუდვების გარეშე ხორციელდება. ბავშვები მიდიან ოჯახებში, იღებენ სტუმრებს, ახლობლებს, თავადაც უკავშირდებიან მათ ტელეფონით და სოციალური ქსელებით. კონტაქტების სიხშირე ინდივიდუალურია. ზოგიერთ სახლში 1389 არ არის ხელმისაწვდომი ტელეფონი, თუმცა აღმზრდელები ხელს უწყობენ ბენეფიციარებს ახლობლებთან კონტაქტის დამყარებაში და მათ საკუთარი მობილური ტელეფონით აძლევენ დაკავშირების შესაძლებლობას. ხაშურის1390 სახლში აწარმოებენ განხორციელებული ტრენინგებისა და აქტივობების ბარათს, სადაც აღნიშნულია სხვადასხვა სათემო და სხვა ღონისძიებებში ბენეფიციართა ჩართულობა, როგორიცაა ექსკურსიები, ლაშქრობა, ხეების დარგვა, სანტა კლაუსის სტუმრობა. 1384 ააიპ ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათშვილის ქ N19. 1385 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათშვილის ქ N19; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფელი ნორიო. 1386 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19; საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი; საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ.N1. 1387 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, შამანაურის ქ.N94. 1388 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი. 1389 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური; საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, შამანაურის ქ.N94; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფელი ნორიო. 1390 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ. N1. 948 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დამატებით გამოიკვეთა, რომ ფსიქიატრიული დიაგნოზის მქონე ბენეფიციარებს არ აქვთ სათანადო ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის სერვისებით სარგებლობის შესაძლებლობა. კონფიდენციალობის დაცვა (სტანდარტი N3) - „ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების“ მე-3 მუხლი განსაზღვრავს კონფიდენციალობის დაცვის საკითხებს. აქ მოსალოდნელ შედეგად განიხილება ბენეფიციართა პირადი ინფორმაციის კონფიდენციალობის უფლების დაცვის უზრუნველყოფა. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში ბენეფიციართა კორესპონდენციების, საუბრებისა და პირადი შეხვედრების კონფიდენციალობა მეტ-ნაკლებად დაცულია. აღმზრდელების ინფორმაციით, ინდივიდუალური კონსულტაციები ძირითადად ხორციელდება ბავშვების პირად ოთახებში, „ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფლის“ მცირე საოჯახო ტიპის სახლში 1391 ბავშვების სამეცადინო ოთახსაც იყენებენ. ბენეფიციარების პირადი საქმე დაცულია და ინახება მიუწვდომელ ადგილას (ძირითადად, თანამშრომლების ოთახში). ბენეფიციარების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებამდე მომსახურების მიმწოდებელი ვალდებულია, აცნობოს სოციალური მომსახურების ტერიტორიულ ცენტრს, რაც ცნობილია აღმზრდელებისთვისა და ლიდერებისთვის. მარტყოფის სერვის პროვაიდერს კონფიდენციალურობის დაცვა უდევს შრომით ხელშეკრულებაში, მაგრამ აღმზრდელებმა თქვეს, რომ ესწრებიან ბენეფიციარების 1392 სატელეფონო საუბრებს, ხოლო თუ მნახველმა არ მოითხოვა განცალკევებული შეხვედრა ბავშვთან, ესწრებიან ვიზიტებს სამზარეულოში ან მისაღებ ოთახში, რომელსაც არ აქვს კარი. როგორც თანამშრომლები აცხადებენ, იციან, რომ უნდა დაიცვან კონფიდენციალობასთან დაკავშირებული მოთხოვნები, მაგრამ გაუჭირდათ გადმოცემა, რა სახის ინფორმაცია ითვლება კონფიდენციალურ ინფორმაციად და ვისთვის არის აღნიშნული ხელმისაწვდომი. 1393 მომსახურებისას სტანდარტების 1394 ინდივიდუალური მიდგომა (სტანდარტი 4) - ბავშვზე ზრუნვის მე-4 მუხლი ყურადღებას ამახვილებს ზრუნვის პროცესში 1391 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ნუცუბიძის პლატო, IV მ/რ, ჰერმან გმაინერის ქ. №1, სახლი №8; 1392 ამ სახლის ყველა ბენეფიციარი შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირია. 1393 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი; ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ჰერმან გმაინერის N1. საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრიგოლ ორბელიანის ქ.N6. 1394 საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის №66 დადგენილებით დამტკიცებული „ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების“ შესახებ ტექნიკური რეგლამენტი. 949 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინდივიდუალურ მიდგომებზე, რაც ითვალისწინებს ბავშვის ინდივიდუალურ უნარებსა და მოთხოვნებს. ბენეფიციარის მიერ მიღებული მომსახურება უნდა იყოს მორგებული მის განსაკუთრებულ საჭიროებებზე, რისთვისაც აუცილებელია, მიწოდებული აქტივობები ეფუძნებოდეს ბავშვის ძლიერ მხარეებს, ინდივიდუალურ საჭიროებებსა და რესურსებს. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში ყველა ბენეფიციარზე გახსნილია პირადი საქმე. საქმეების შესწავლის დროს გამოიკვეთა გარკვეული ხარვეზები. მომსახურების ინდივიდუალური გეგმები არ იქნა წარმოდგენილი გლდანის, თელავის მცირე საოჯახო ტიპის ახალი გეგმები ვერ წარმოადგინეს რიგ სახლებში. 1395 სახლებში. თელავის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში იქნა წარმოდგენილი გეგმის პროექტი, აღმზრდელების სიტყვებით, არ აქვთ მსგავსი დოკუმენტის შედგენის გამოცდილება და უნდა შეათანხმო მენეჯერთან. ზოგიერთ შემთხვევაში ხარვეზებით იქნა წარმოდგენილი მომსახურების ინდივიდუალური გეგმები. კერძოდ: არ იყო დაფიქსირებული ინფორმაცია მიღწეული შედეგების, მიზნის მიღწევის ხელისშემშლელი ფაქტორების შესახებ. მსგავსი შემთხვევები დაფიქსირდა წარსულში შემუშავებულ გეგმებშიც 1396 და არ არის წარმოდგენილი სრული სურათი ბავშვის და მისი ოჯახის წევრებს შორის ურთიერთობის კუთხით. 1397 ასევე არ არის სრულყოფილი ინფორმაცია ბავშვის განათლების, ჯანმრთელობის და სხვა საკითხების შესახებ. ბოლო მომსახურების ინდივიდუალური განვითარების გეგმა არ იყო შემუშავებული რამდენიმე მცირე საოჯახო ტიპის სახლში. 1398 განახლებული ინდივიდუალური განვითარების გეგმა/გადასინჯვა არ იყო მიწოდებული სახელმწიფო სოციალური მუშაკების მხრიდან რამდენიმე სახლში.1399 მონიტორინგმა ცხადყო, რომ რიგ შემთხვევებში სოციალური მუშაკები ინდივიდუალური განვითარების დაგვიანებით აწვდიან, 1400 რაც აფერხებს აღმზრდელების მიერ მომსახურების გეგმას ინდივიდუალური გეგმის შემუშავების პროცესს. გარკვეულ შემთხვევებში, დაგვიანების გამო, გამოვლინდა აღმზრდელების მიერ მომსახურების ინდივიდუალური გეგმის 1395 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, სოფ. კურდღელაური; ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1396 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი ნ. შამანაურის N94. საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19. 1397 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ.N1. 1398 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო; საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, ნ. შამანაურის N94. 1399 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, სოფ. კურდღელაური; ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ჰერმან გმაინერის ქ.N1, სახლი N8. 1400 საზოგადოება „ბილიკი“, 950 ხაშური, შოლას ქ. N1; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შემუშავება ინდივიდუალური განვითარების გეგმის მიწოდებამდე. 1401 დაფიქსირდა შემთხვევა, როდესაც სოციალურმა მუშაკმა ინდივიდუალური განვითარების გეგმა შეადგინა აღმზრდელებისგან დამოუკიდებლად და ბენეფიციარებთან კონსულტირების გარეშე. შედეგად, გეგმაში გაწერილი აქტივობა არ დაემთხვა ბენეფიციარის სურვილს და აღმზრდელთან მის მიერ შეთანხმებულ აქტივობას. 1402 გარკვეულ შემთხვევებში ინდივიდუალური ბენეფიციარებისა და აღმზრდელების ინდივიდუალური განვითარების გეგმის განვითარების ხელმოწერები. გეგმაში 1403 არასრულყოფილად არ ფიქსირდება გამოიკვეთა, შევსების ასევე შემთხვევები, მაგალითად, ბავშვების მოსაზრებები განხორციელებული აქტივობების შესახებ გეგმაში არ არის ასახული . 1404 ზოგიერთ სახლში 1405 ბენეფიციარები არ იცნობენ სრულად თავიანთ ინდივიდუალურ გეგმებს. რუსთავის სახლში გამოიკვეთა, რომ ინდივიდუალურ გეგმაში გაწერილი აქტივობები არ შეესაბამებოდა სიმართლეს და არ ასახავდა ბავშვის საჭიროებებს. მაგალითად, გეგმაში აღნიშნულია, რომ ერთ-ერთი ბენეფიციარს აქვს ხშირი კონტაქტი მშობლებთან, რაც არ იქნა დადასტურებული აღმზრდელის მიერ. აღნიშნულ სახლში არასრულყოფილად წარმოადგინეს, როგორც ინდივიდუალური, ასევე მომსახურების გეგმები. ლიდერის და აღსაზრდელების თქმით, 1406 სოციალური მუშაკების ჩართულობა ბავშვზე ზრუნვის და ზედამხედველობის პროცესში გაუარესებულია. აღმზრდელებსა და სოციალურ მუშაკებს შორის ურთიერთობის ზედაპირულობაზე მიუთითებდა მონიტორინგის ჯგუფი 2014 წელს სახლებში ჩატარებული მონიტორინგის შემდეგაც. მიზეზად სოციალური მუშაკების შეცვლას ასახელებენ. ერთ-ერთი სახლის აღმზრდელმა სოციალურ მუშაკს დახმარება სთხოვა მშობელთან შეხვედრის საკითხის ბავშვის სურვილის შესაბამისად მოწესრიგებაში , თუმცა უშედეგოდ. არ არის საკმარისი და ადეკვატური კომუნიკაცია სახლსა და სოციალურ მუშაკს შორის. აღმზრდელები და ლიდერი ზოგჯერ დამოუკიდებლად მოქმედებენ, მაშინ როცა კანონიერი წარმომადგენლის ჩართვა აუცილებელია. 1401 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო; საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი. 1402 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ.N1. 1403 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო; საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, ნ. შამანაურის N94, საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი. 1404 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ. N1. 1405 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 1406 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19; საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ. N1; საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 951 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მონიტორინგის ჯგუფის მიერ მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში 2014 წელს განხორციელებულმა მონიტორინგმა გამოავლინა, რომ ინდივიდუალური განვითარებისა და მომსახურების ინდივიდუალური გეგმები ფორმალურ ხასიათს ატარებდა და დეტალურად არ ასახავდა დასახულ მიზანს, დაგეგმილ ღონისძიებებს, მოსალოდნელ შედეგებს. მსგავსი დარღვევები დაფიქსირდა 2016 წელს განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად. არ ხდება ინდივიდუალური განვითარებისა და მომსახურების ინდივიდუალური განვითარების გეგმების საჭიროებებისა და მიზნების თანხვედრა, გეგმებში ყოველთვის არ არის გათვალისწინებული ბენეფიციარის ინდივიდუალური მოთხოვნები და საჭიროებები. აღმზრდელებს და სოციალურ მუშაკებს არ/ვერ ახდენენ შშმ ბენეფიციარების, ფსიქიკური პრობლემების და რთული ქცევის მქონე ბავშვების საჭიროებების იდენტიფიცირებას. ემოციური და სოციალური განვითარება (სტანდარტი N5) - მე-5 სტანდარტით განმარტებულია, რომ მომსახურებაში შექმნილი გარემო უნდა უზრუნველყოფდეს ბენეფიციართა ემოციურ და სოციალურ განვითარებას, ამზადებდეს დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის და ხელს უწყობდეს მათ სოციალურ ინტეგრაციასა და ოჯახთან კონტაქტის გაძლიერებას. მონიტორინგის დროს გამოკითხულ ბენეფიციართა გარკვეული ნაწილი პოზიტიურად აფასებს საყოფაცხოვრებო პირობებს, ძირითადად, პოზიტიურად აფასებენ აღმზრდელების მათთან დამოკიდებულებას. ყველა მსტს-ში დაწესებულია ე.წ. მორიგეობა და ბენეფიციარები, ზოგჯერ აღმზრდელების დახმარებით და ძირითადად, დამოუკიდებლად, ალაგებენ საკუთარ და საერთო სარგებლობის ოთახებს, ეზოს, საპირფარეშოებსა და სამზარეულოს. ჩართულები არიან სადილის მომზადების პროცესშიც. მცირე საოჯახო ტიპის სახლების კედლებზე, ძირითადად, გაკრულია ქცევის წესები, დღის რეჟიმი, ბავშვების მიერ შექმნილი აპლიკაციები, მათი სურვილებისა და ინტერესების გამომხატველი წარწერები, ბავშვების მიერ შესრულებული ნახატები და აპლიკაციები აღმზრდელებისადმი მიძღვნილი მადლიერების გამომხატველი წარწერებითა და მილოცვებით. ბავშვის ინტელექტუალური განვითარებისა და შემეცნებითი ინტერესების დაკმაყოფილებისათვის საჭირო ტექნიკა არასაკმარისია ახმეტის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში. თელავის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში მუსიკალური ცენტრი და ტელევიზორი, რომელიც ბავშვების არაფორმალური შეხვედრებისათვის განკუთვნილ ადგილას იდგა, ბავშვების გადმოცემით, უკვე დიდი ხანია, რაც არ მუშაობს. დიდი ხნის დაზიანებულია ერთერთი ბენეფიციარის ოთახში მდგომი კომპიუტერი. სახლში არ არის ინტერნეტიც. 952 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ რუსთავის 1407 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში არსებული სიტუაცია მოზარდთა ემოციური და ინტელექტუალური განვითარებისათვის ნაკლებად ხელშემწყობ გარემოდ გამოიყურება. სახლის კედლებზე ჩამოხეულია შპალერი; ინვენტარი და ავეჯი, რომლითაც ბენეფიციარები სარგებლობენ, ჭუჭყიანი და მოუვლელია, მწირია წიგნების რაოდენობა, ნაწილი ოთახებისა კარგად თბება, ნაწილში კი საერთოდ არ არსებობს გათბობის სისტემა. ნორიოს 1408 მცირე საოჯახო სახლში შექმნილი გარემო ვერ უზრუნველყოფს ბავშვების ემოციურ და სოციალურ განვითარებას. სტრესის მქონე ბავშვებისათვის არ არის უზრუნველყოფილი მძიმე ტრავმული შესაბამისი ფსიქოლოგიური სერვისის მიწოდება, საგანმანათლებლო საჭიროებების და სოციალური ინტეგრაციის საკითხები – ერთ-ერთი მოზარდი, რომელიც მალე სრულწლოვანი გახდება და მოუწევს სახელმწიფო ზრუნვიდან გასვლა, ვერ იღებს პროფესიულ განათლებას და მთელ დღეებს სახლში ატარებს. მონიტორინგის დროს გამოიკვეთა, რომ „ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფლის“ N8 სახლში 1409 იდგა არასასიამოვნო სუნი. საყოფაცხოვრებო ნივთები და ავეჯი, ასევე ბავშვების პირადი ნივთები, გასართობი საშუალებები დაულაგებელი და აყრილი, მათი ნაწილი კი დაზიანებული იყო. სახლში მხოლოდ ერთი კომპიუტერი ჰქონდათ, ბავშვების პირადი პლანშეტების უმეტესობა კი დაზიანებული იყო. ბავშვებს ეცვათ სეზონის და ასაკის შესაბამისად, მაგრამ ტანსაცმელი მოუწესრიგებელი ჰქონდათ. დუშეთის 1410 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში მონიტორინგის განხორციელების დროს ირიცხებოდა მხოლოდ ერთი ბენეფიციარი. სახლში არსებული გარემო სარისკოა მოზარდის ფსიქო-ემოციური და სოციალური განვითარებისათვის, შეზღუდული სოციალური ურთიერთობები, სახლში არსებული ემოციურად დამთრგუნველი სიტუაცია (სიმარტოვე), გაუსაძლისი სიცივე, არაფორმალური განათლების, რეკრეაციული და სპორტული აქტივობების არარსებობა არღვევს მის უფლებას, ჰქონდეს ფიზიკური და ემოციური განვითარებისათვის საჭირო გარემო. არის ვარაუდი, რომ ბენეფიციარი ამჟამად ცხოვრობს არა მცირე საოჯახო ტიპის სახლში, არამედ აღმზრდელის ბინაში. ვარაუდი წარმოიშვა შემდეგ ფაქტებზე დაყრდნობით: სახლში არაბუნებრივი სიცივეა და იგრძნობა, რომ გამათბობელი დიდი ხანია არ ჩართულა. ავეჯი დამტვერილია, აღსაზრდელის ოთახში მაგიდაზე არ აწყვია მისი წიგნები და პირადი ნივთები, სამზარეულოში სასადილო მაგიდაზე დევს წყლის ჭურჭელი, რომელსაც ეტყობა, რომ დიდი ხანია არ იყენებენ. აღნიშნულს აღმზრდელი და აღსაზრდელი არ ადასტურებენ, თუმცა აღმზრდელი აღნიშნავს, რომ 1407 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19. 1408 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო, 1409 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ჰერმან გმაინერის ქ.N1, სახლი N8. 1410 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, შამანაურის ქ.N94. 953 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საღამოობით უწევს ბენეფიციარის საკუთარ ბინაში წაყვანა, რადგან ამ სახლში არ არის გათბობა, ინტერნეტი და იმისათვის, რომ ნატომ არ მოიწყინოს, საკუთარ ოჯახთან ერთად დაჰყავს სტუმრად, დასვენების დღეებში მიჰყავს აგარაკზე. მიუხედავად ბენეფიციართა განსაკუთრებულად რთული კონტიგენტისა, წინა წლებთან შედარებით, მნიშვნელოვნადაა გაუმჯობესებული სოფელ გლდანის მცირე საოჯახო ტიპის და სოციალური გარემო. სახლის ინტერიერი სახლში 1411 არსებული ემოციური კომფორტული და სუფთაა, ბავშვები უზრუნველყოფილი არიან ტანსაცმლით, საკვებით, ასაკისათვის შესაბამისი აქსესუარებით, საყოფაცხოვრებო, გასართობი და სასწავლო ნივთებით, ასევე ინტერნეტითა და სატელეფონო კომუნიკაციით. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში მწირია საკითხავი ლიტერატურა და გასართობი საშუალებები და ყოველთვის არ შეესაბამება ბენეფიციართა ასაკობრივ ინტერესებს. მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ბენეფიციარები უმეტესად ინტეგრირებულები არიან თემში, სკოლის სოციუმში. თანაკლასელებთან და მეზობელ თანატოლებთან ერთად მონაწილეობენ სხვადასხვა გასართობ და საგანმანათლებლო ღონისძიებაში. გამონაკლისს წარმოადგენენ „ესო-ეს ბავშვთა სოფლის“ N8 სახლის1412 ბენეფიციარები, რომლებსაც არ ჰყავთ თანაკლასელი მეგობრები და ბ/სოფლის სხვა ბავშვებთანაც დისტანციური და ზოგჯერ კონფლიქტური ურთიერთობა აქვთ. მცირე საოჯახო ტიპის სახლების ბავშვების ბიოლოგიურ ოჯახთან კონტაქტი შეზღუდვების გარეშე ხორციელდება. ერთეული გამონაკლისის გარდა, ბავშვები მიდიან ბიოლოგიურ ოჯახებში, იღებენ სტუმრად ახლობლებს, უკავშირდებიან მათ ტელეფონით და სოციალური ქსელით. მიუხედავად იმისა, რომ სოფელ გლდანის მცირე საოჯახო ტიპის სახლის 1413 ბენეფიციართა გარკვეული ნაწილისთვის არ არის განსაზღვრულია ბავშვის „გამყვანი პირი“, გამოიკვეთა, რომ ბავშვები აღმზრდელებისაგან დაჟინებით მოითხოვენ ბიოლოგიურ ოჯახში დამოუკიდებლად წასვლას. სოციალური მომსახურების ცენტრის მუშაკი კი, რომელიც აღნიშნულ მცირე საოჯახო ტიპის სახლს კურირებს, სახლის ლიდერს სიტყვიერ რეკომენდაციას აძლევს, რომ მოთხოვნის შემთხვევაში ბავშვები ბიოლოგიურ ოჯახში მარტო გაუშვას, რადგან აკრძალვის შემთხვევაში ისინი მაინც გაიპარებიან. კვება (სტანდარტი N6) – ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტის 1414 მე-6 მუხლით განსაზღვრულია მომსახურების მიმწოდებლის ვალდებულებები ბენეფიციარების საკვებით უზრუნველყოფის 1411 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1412 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ჰერმან გმაინერის ქ.N1, სახლი N8. 1413 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“,თბილისი, სოფ. გლდანი. 1414 საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის №66 დადგენილებით დამტკიცებული „ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების“ შესახებ ტექნიკური რეგლამენტი. 954 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროცესში. სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი ბავშვი უზრუნველყოფილი უნდა იყოს სათანადო ოდენობის საკვებით მისი ასაკის გათვალისწინებით. მონიტორინგის განხორციელების დროს გამოვლინდა, რომ რამდენიმე სახლში არ ფუნქციონირებდა ვენტილაციის სისტემა 1415 და სამზარეულოს ფანჯარას არ ჰქონდა მწერებისაგან დამცავი ბადე. 1416 რამდენიმე სახლის სამზარეულოს გარემო და მოწყობილობა საჭიროებს განახლებას. 1417 სახლების უმეტესობაში დარღვეული იყო სამაცივრო საკვები პროდუქტების შენახვის წესები. სხვადასხვა ტიპის პროდუქტი ერთად იყო მოთავსებული მაცივრის საყინულე განყოფილებაში. 1418 დასამუშავებელი დაფები და დანები (პურის, თევზის, ხორცის, რძის ნაწარმის) არ იყო მარკირებული. 1419 სანიტარულ–ჰიგიენური ნორმების დარღვევით კარადაში ღიად ინახებოდა პურის ნაწარმი. 1420 პროდუქტის სტანდარტების შეუსაბამოდ შენახვის შემთხვევა დაფიქსირდა თელავის სახლშიც. კერძოდ, შაქარი, ფქვილი, ლობიო, ზეთი ინახებოდა ნესტიან ოთახში, სადაც წყლის პლასტმასის ავზი იყო მოთავსებული. შაქარი და ფქვილი ტომრებით უშუალოდ ცემენტის იატაკზე იდო. მონიტორინგის დროს აღმოჩნდა, რომ მალფუჭებადი პროდუქტები ინახებოდა მაცივარში, თუმცა ან ვადაგასული იყო, ან არ ჰქონდა სათანადო წარწერები. რიგ სახლებში საკვებ პროდუქტზე არ იყო მითითებული გამოშვების თარიღი და ვარგისიანობის ვადა, რაც შეუძლებელს ხდის ვადის კონტროლს. 1421 საქართველოს „ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფლის“ N8 სახლში მაცივარში ინახებოდა ვადაგასული ღორის ხორცი, ხოლო სოფელ გლდანის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში – ვადაგასული რძიანი სოსისი. 1415 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური; საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი; ა(ა)იპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19. 1416 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური; საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19; საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი; ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1417 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრ.ორბელიანის ქ.N6; ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ნუცუბიძის პლატო, IV მ/რ, ჰერმან გმაინერის ქ. №1, სახლი №8; ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1418 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო; საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ.N1. 1419 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო; საზოგადოება „ბილიკი“ ხაშური, შოლას ქ.N1. 1420 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური. 1421 „თელავის განათლების, განვითარების და დასაქმების ცენტრი“, ახმეტა, ვაჟა-ფშაველას შეს.N1; ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 955 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წლის სპეციალურ ანგარიშში – მცირე საოჯახო ტიპის სახლების მონიტორინგის შესახებ – ხაზგასმულია, რომ სახლებში მენიუ არ იყო შედგენილი სტანდარტების შესაბამისად. ის იყო ერთფეროვანი, ხოლო რაციონი – დაუბალანსებელი. აღნიშნული პრობლემები კვლავ დაფიქსირდა სახლებში 2016 წელს განხორციელებული მონიტორინგისას. გამოვლინდა, რომ მენიუ სტანდარტების ყოველდღიური შეუსაბამოდ პრაქტიკის დგება საფუძველზე. და 1422 ძირითადად, პრობლემას სადილი მზადდება წარმოადგენს მენიუს მრავალფეროვნების საკითხი, ბენეფიციარებს ერთი და იგივე პროდუქტი აქვთ სადილად და ვახშმად თელავის მსტ სახლში. გარკვეულ შემთხვევებში კვება არ არის ბალანსირებული. 1423 2014 წელს განხორციელებული მონიტორინგისას დაფიქსირებული შედეგების მსგავსად, წელსაც გამოვლინდა, რომ გარკვეულ შემთხვევებში დაკმაყოფილებულია ბავშვების სურვილი, იკვებონ არაჯანსაღი პროდუქტებით – ძეხვეულით, დალიონ გაზიანი სასმელები. აღნიშნული ეწინააღმდეგება ბავშვის ორგანიზმის ჯანსაღი ზრდა-განვითარების პრინციპებს. მონიტორინგის დროს ერთ-ერთ სახლში ინახებოდა წინა დღის მომზადებული სადილი. მიღებული ინფორმაციით, დამკვიდრებული პრაქტიკის შესაბამისად, სახლში წინა საღამოს მზადდება მეორე დღის საკვები. ნორიოს სახლი არ არის უზრუნველყოფილი ცხელი წყლით. თელავის სახლში გამოვლინდა მწერების პრობლემა, თუმცა აღნიშნული პრობლემის აღმოფხვრის მიზნით დეზინფექცია არ ჩატარებულა. სახლის აღმზრდელებს არ უტარდებათ ტრენინგები ბავშვების კვების შესახებ. ასევე არ ესაუბრებიან ბენეფიციარებს ჯანსაღი კვების საკითხებზე. მონიტორინგის ჯგუფის შეფასებით, მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლებში აღმზრდელებს ესაჭიროებათ მეტი ინფორმაცია სასურსათო პროდუქტების შეძენასა და შენახვის წესებზე, რათა მიწოდებული საკვები იყოს უსაფრთხო ბენეფიციარებისთვის. მნიშვნელოვანია, ყურადღება გამახვილდეს უსაფრთხო კვების პრინციპის დანერგვის ხელშეწყობაზე. დასვენებისა და გაჯანსაღების შესაძლებლობები (სტანდარტი 7) – გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციის 31-ე მუხლით დაცულია ბავშვის დასვენებისა და თავისუფალი დროის ქონის უფლება. ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების მე-7 მუხლი ეხება დასვენებისა და გაჯანსაღების შესაძლებლობების კუთხით მომსახურების მიმწოდებლის ვალდებულებებს. 1422 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური; საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 1423 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრ. ორბელიანის ქ.N6. 956 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ბენეფიციარები უზრუნველყოფილი არიან ჯგუფური დასვენებით საქართველოს კურორტებზე წელიწადში არანაკლებ 12 დღის განმავლობაში. ბენეფიციარები ჩართულები არიან არაფორმალურ აქტივობებში. დადიან სხვადასხვა წრეზე. მაგ: ხატვა, მუსიკა, ცეკვა, ფანდურის შესწავლა და ა. შ. არის შემთხვევები, როდესაც ბავშვებისათვის სასურველი წრე იმ რეგიონში არ არის ხელმისაწვდომი. 2014 წელს განხორციელებული მონიტორინგის შედეგების მსგავსად, ბავშვებს მალე ბეზრდებათ კონკრეტული აქტივობა და თავს ანებებენ მას. მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ბენეფიციართა ჩართულობა მათთვის სასურველ და საინტერესო აქტივობებში ხშირ შემთხვევაში დამოკიდებულია სერვისის მიმწოდებელი ორგანიზაციის ფინანსურ რესურსსა და შესაძლებლობაზე. ბავშვებს, ძირითადად, ჰყავთ დონორები ან დადიან უფასო წრეებზე. ასევე, ნორიოს მცირე საოჯახო ტიპის სახლში გამოვლინდა შემთხვევა, როდესაც ცეკვის წრის თანხას ფარავს ბენეფიციარის დედა. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში ხელმისაწვდომია ტელევიზორი და კომპიუტერი. აღმზრდელების განმარტებით, ინტერნეტის გამოყენება ბენეფიციარებს ძირითადად შეუძლიათ საგანმანათლებლო საჭიროებებისათვის. სახლებში ხელმისაწვდომია ასევე სხვადასხვა სახის სპორტული ინვენტარი: მაგიდის ჩოგბურთი, ლახტი, ნარდი, ჭადრაკი, გირები ვარჯიშისთვის, ბადმინტონი. სახლების უმეტესობაში ბავშვებს აქვთ საკუთარი ტელეფონები და ინდივიდუალური კომპიუტერი. მსტ სახლის ბენეფიციარები ჯგუფურად დადიან თეატრში, ასევე მონაწილეობენ სკოლის ექსკურსიებში, ღონისძიებებში. მარტყოფის სახლის 1424 მონიტორინგის ჯგუფისთვის ცნობილი გახდა, რომ ბენეფიციარები არ იყვნენ ჩართული სკოლის ღონისძიებაში და მხოლოდ აღმზრდელის ჩარევის შემდეგ მოხდა აღნიშნულის უზრუნველყოფა. ინდივიდუალური განვითარების გეგმა გარკვეულ შემთხვევებში არ ასახავს ბავშვის სურვილებსა და ინტერესებს. დაფიქსირდა შემთხვევა, როდესაც გეგმაში აღნიშნული იყო ბენეფიციარის სურვილი და ინტერესი, დაეწყო სიარული ჭადრაკის წრეზე. აღმზრდელის მიერ მონიტორინგის ჯგუფისათვის მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, ბენეფიციარს აღნიშნული სურვილი არ ჰქონია და არ გამოუხატავს. 1425 განათლება (სტანდარტი N8) – ტექნიკური რეგლამენტი ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების დამტკიცების შესახებ, N8 სტანდარტით უზრუნველყოფს ბენეფიციარის განათლების უფლების დაცვას და განსაზღვრავს მომსახურების მიმწოდებლის ვალდებულებებს. 1424 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, 1425 საზოგადოება „ბილიკი“, 957 მარტყოფი. ხაშური, შოლას ქ. N1. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბენეფიციარებს მეცადინეობის პროცესში უმეტესად აღმზრდელები ან სახლის სხვა აღსაზრდელები ეხმარებიან. გამოიკვეთა ზოგადი ტენდენცია, რომ ბენეფიციარების დიდი ნაწილი საჭიროებს პროფესიონალის დამატებით დახმარებას სასკოლო საგნებში, რაც ხშირად აღნიშნულია მათი ინდივიდუალური განვითარების გეგმებსა თუ სოციალური მუშაკის დასკვნაში. აღნიშნულის აუცილებლობა არსებობს განსაკუთრებით უცხო ენასა და ტექნიკურ საგნებში, რაც ხშირ შემთხვევაში არ არის უზრუნველყოფილი. ამ პრობლემის შესახებ საუბარია მცირე საოჯახო ტიპის სახლების მონიტორინგის შესახებ 2015 წლის სპეციალურ ანგარიშშიც. ბენეფიციარების სასკოლო საგნებში დამატებითი დახმარების აუცილებლობა განსაკუთრებით იკვეთება სოფელ გლდანის1426 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში. აღნიშნული სახლის ბენეფიციარები ფაქტობრივად არ დადიოდნენ სკოლაში და არ ესწრებოდნენ საგაკვეთილო პროცესს. აღნიშნული ბოლო პერიოდში მეტ-ნაკლებად მოწესრიგდა, მაგრამ ამ დრომდე მათი აკადემიური განათლება არ შეესაბამება ბიოლოგიურ ასაკს, სამი ბენეფიციარი ჩართულია ინკლუზიური სწავლების პროგრამაში, ერთ-ერთი კი საერთოდ უარს ამბობს სკოლაში სიარულზე. ბავშვებს არ აქვთ განათლების მიღების მოტივაცია. აღმზრდელების თქმით, დამატებით საგნებში ბავშვების მეცადინეობა ვერ ხორციელდება ფინანსების ნაკლებობის გამო. ნორიოს მსტ სახლში ერთ-ერთი ბენეფიციარის საგანში დამატებით მომზადების თანხას დედა ფარავს. ბენეფიციარების დიდ ნაწილს არ აქვს სწავლის გაგრძელების სურვილი საბაზისო განათლების მიღების შემდეგ და ძირითადად ორიენტირებულები არიან პროფესიულ განათლებაზე. აღმზრდელის ინფორმაციით, კურდღელაურის 1427 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში 2011 წლიდან არცერთი ბენეფიციარი არ ყოფილა აბიტურიენტი. დადებითად უნდა აღინიშნოს „ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელში“ არსებული პრაქტიკა, სადაც ჰყავთ SOS პედაგოგი, რომელიც ორგანიზებას უწევს სხვადასხვა წრეს და არის ერთგვარი შუამავალი სკოლასა და აღმზრდელებს შორის. დაქირავებული ჰყავთ პედაგოგები და მოხალისეები სხვადასხვა საგანში. „ეს-ო-ეს“ N8 სახლის 1428 ბავშვების ნაწილი ჩართულია სპორტულ, სამხატვრო ან სახელოვნებო წრეებში და მათ დამატებით ინდივიდუალურ პედაგოგთან მეცადინეობის შესაძლებლობაც აქვთ, მაგრამ იმდენად დაბალია ბავშვების გარკვეული ნაწილის მოტივაცია, რომ აღნიშნული შედეგზე უარყოფითად აისახება. არასრულწლოვანთა საგანმანათლებლო საჭიროებების სრულად დაკმაყოფილება პრობლემურია რეგიონებში, სადაც რეგიონის თავისებურებებიდან თუ ტერიტორიული 1426 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1427 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური. 1428 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“,თბილისი, ჰერმან გმაინერის ქ.N1, სახლი №8. 958 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხელმისაწვდომობიდან გამომდინარე, აღნიშნულის შესაძლებლობა ნაკლებად აქვთ. მაგალითად, ახმეტის 1429 მცირე საოჯახო ტიპის სახლი. მცირე საოჯახო ტიპის სახლების ბენეფიციართა გარკვეულ ნაწილს სკოლაში არ უვლიათ, ჰქონდათ გაცდენები და აღნიშნულის საფუძველზე აკადემიური ჩამორჩენა. ისინი ჩართულები არიან ინკლუზიური განათლების პროგრამაში და მინიჭებული აქვთ სპეციალური საგანმანათლებლო ბავშვის სტატუსი. უნდა აღინიშნოს მარტყოფის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში ამ კუთხით არსებული მდგომარეობა. სახლში ირიცხებიან შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვები და ისინი განათლებას იღებენ მარტყოფის N1 საჯარო სკოლაში. ბენეფიციარები ჩართულები არიან ინკლუზიური განათლების პროგრამაში. მონიტორინგის ჯგუფისთვის ცნობილი გახდა, რომ ბავშვებისთვის შემუშავებული პროგრამა არ იყო მორგებული მათ საჭიროებებსა და შესაძლებლობებზე. ამავე სახლის ერთ-ერთი ეტლით მოსარგებლე ბენეფიციარი ჩართული იყო შინ სწავლების პროგრამაში, თუმცა ამ ეტაპზე სკოლის დირექტორის წინააღმდეგობის მიზეზით მასწავლებლები სახლში ბენეფიციართან არ მიდიან. გამოიკვეთა ასევე სპეციალურ პედაგოგთან ურთიერთობის კუთხით არსებული პრობლემები. ის არ აძლევს რეკომენდაციებს აღმზრდელებს და ისინი სახლში თავისი გამოცდილებით ეხმარებიან ბენეფიციარებს აკადემიური მოსწრების გაუმჯობესებაში. 1430 ხშირ შემთხვევაში მათთვის მიცემული დავალება არ შეესაბამება მათ ცოდნასა და შესაძლებლობებს. ასევე გამოიკვეთა, რომ ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა არ შეესაბამება ბავშვების საჭიროებებსა და დონეს. ამის გამო აღმზრდელებს მოუწიათ გეგმების სკოლაში დაბრუნება, ბავშვების საჭიროებებზე მორგებული ახალი გეგმის შემუშავების მიზნით. გამოვლინდა შემთხვევა, როდესაც სახლის აღმზრდელი არ ფლობდა ინფორმაციას, ბენეფიციარი ჩართული იყო თუ არა ინკლუზიური განათლების პროგრამაში. 1431 მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში არსებული ბიბლიოთეკები არ გამოირჩევა ლიტერატურის მრავალფეროვნებით და ბიბლიოთეკით სარგებლობა ნაკლებად არის წახალისებული სახლის აღსაზრდელებში. ინტერნეტით და კომპიუტერით უზრუნველყოფილია ყველა მცირე საოჯახო ტიპის სახლი, თელავის 1432 მცირე საოჯახო აუცილებლობის შემთხვევაში, ტიპის სახლის მეგობრების ან გარდა, ახლო რომლის მდებარე აღსაზრდელებიც „დემოკრატიული განვითარების ცენტრის“ ინტერნეტ-კომუნიკაციებს იყენებენ. ჩვეულებრივ, აღსაზრდელებს 1429 „თელავის განათლების, განვითარების და დასაქმების ცენტრი“, ახმეტა, ვაჟა-ფშაველას შეს. N1. 1430 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი. 1431 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, შამანაურის ქ.N94. 1432 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრ. ორბელიანის ქ.N6. 959 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კომპიუტერით სარგებლობის შესაძლებლობა დღის განმავლობაში აქვთ, საშუალოდ, 1-2 საათის განმავლობაში, აღმზრდელების კონტროლის ქვეშ. ბენეფიციართა საცხოვრებელი გარემოსა და ზრუნვის ფორმების ხშირი ცვლის შედეგად დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც არასრულწლოვნებმა დაკარგეს მოტივაცია და ინტერესი განათლების მიღების მიმართაც, არასტაბილურად მეცადინეობდნენ და რთულად მოახდინეს ადაპტაცია ახალ სკოლასა და თანაკლასელებთან. მიუხედავად იმისა, რომ მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში აქვთ ლიტერატურა ბავშვის უფლებების შესახებ, ბავშვები არ ფლობენ საკმარის ინფორმაციას საკუთარი უფლებების შესახებ. ჯანმრთელობის დაცვა (სტანდარტი 9) – ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტის 1433 მე-9 მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, ბენეფიციარები უნდა იზრდებოდნენ ისეთ გარემოში, სადაც წახალისებულია ცხოვრების ჯანსაღი წესი და სათანადო ყურადღება ექცევა მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობას. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში 2015 წელს განხორციელებული მონიტორინგის მსგავსად, წელსაც გამოიკვეთა ვირუსული ინფექციების პროფილაქტიკისა და თავიდან აცილების მიზნით გასატარებელი ღონისძიებების შესახებ მცირე საოჯახო ტიპის სახლების აღმზრდელების ნაკლებად ინფორმირებულობა. კვლავ პრობლემურია ინფიცირებული არასრულწლოვნების იზოლაციის საშუალებების არარსებობა. სათანადოდ არ ხორციელდება ჰიგიენური წესების დაცვა და ბენეფიციარების რეგულარული ინფორმირება გადამდებ დაავადებათა პროფილაქტიკის მიზნით. სოფელ გლდანის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში მომსახურების მიმწოდებელს დოკუმენტაციაში აქვს ჩამოყალიბებული გრიპის პრევენციის წესები, თუმცა ეს უკანასკნელი არ არის ხელმისაწვდომი ბენეფიციარებისათვის, არ არის გამოკრული თვალსაჩინო ადგილას და არც ზეპირად არიან გაცნობილები ბენეფიციარები და აღმზრდელები. წინა წლის მსგავსად, კვლავ იკვეთება ცხოვრების ჯანსაღი წესის არასრულწლოვანი ბენეფიციარებისთვის მეტი საგანმანათლებლო აქტივობის ჩატარების აუცილებლობა. გამოიკვეთა ალკოჰოლურ სასმელებზე, თამბაქოზე პრობლემა განსაკუთრებით იკვეთება სოფელ გლდანის ბენეფიციარებთან მიმართებით. არ დამოკიდებულება. 1434 აღნიშნული მცირე საოჯახო ტიპის სახლის აქვთ სათანადო საგანმანათლებლო ლიტერატურა პირადი ჰიგიენისა და აივ/შიდსისა და სხვა სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებების 1433 საქართველოს მთავრობის დადგენილება N66, 2014 წლის 15 იანვარი, ტექნიკური რეგლამენტი ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების დამტკიცების შესახებ. 1434 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, 960 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოფ. გლდანი. შესახებ, ასევე ალკოჰოლის, ნარკოტიკების, თამბაქოსა და სხვა მავნე ნივთიერებების გამოყენების მოსალოდნელ შედეგებზე და ჯანსაღი ცხოვრების წესზე. კვლავ იკვეთება ბენეფიციარების ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ სრული ინფორმაციის მოპოვების პრობლემა მათი მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში განთავსებისას. დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც ბენეფიციართა ჯანმრთელობის მდგომარეობა არ შეესაბამება ჩარიცხვისას წარმოდგენილ ჯანმრთელობის ცნობებს. მიუხედავად იმისა, რომ საჭიროების შემთხვევაში ბენეფიციარებს უტარდებათ ექიმთან კონსულტაციები, არ ჩანს დაავადების დინამიკა და მკურნალობის შედეგები, რადგან ჩანაწერები უმეტესად არათანმიმდევრულია. კვლავ პრობლემურია მედიკამენტების სპეციალურად განკუთვნილ ადგილას შენახვა, ისე, რომ აღნიშნული არ იყოს ხელმისაწვდომი ბენეფიციარებისთვის. მაგ: კურდღელაურის 1435 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში მედიკამენტები ინახება თანამშრომელთა ტანსაცმლის შესანახ კარადაში, სადაც არ არის დაცული შენახვის პირობები და ადვილად ხელმისაწვდომია ნებისმიერი ბენეფიციარისთვის. პრობლემას წარმოადგენს ბენეფიციართა ავადმყოფობის შემთხვევაში წამლის გაცემაზე მეთვალყურეობის ორგანიზება. მონიტორინგის დროს გამოიკვეთა, რომ ბენეფიციარებზე ექიმის მიერ დანიშნული მედიკამენტების გაცემა ხდება ექიმის დანიშნულების ფურცლის მიხედვით, საიდანაც არ ჩანს რეალურად ვინ მისცა წამალი ბენეფიციარს. მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლებში ბენეფიციარებზე მედიკამენტების გაცემის ჟურნალები არის სხვადასხვა სტრუქტურის. უმეტეს შემთხვევაში, ბავშვის ავადმყოფობის შემთხვევაში არ იწარმოება ჩანაწერები, არ არსებობს მედიკამენტების შეძენის და გაცემის ჟურნალი, შესაბამისად, არ ხდება ბავშვების ავადმყოფობის დროს წამლების მიღებაზე სათანადო მეთვალყურეობა. განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ დუშეთის 1436 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში სათანადოდ არ არის დაცული აღსაზრდელების ჯანმრთელობის უფლება. მონიტორინგის დროს აღმოჩენილი იქნა ვადაგასული მედიკამენტები (ციტრამონი, კორვალოლი, ვალერიანის ნაყენი), ხოლო ყუთი, სადაც ინახებოდა მედიკამენტები, იყო მტვრიანი და დაბინძურებული. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნულ სახლში პროვაიდერი ორგანიზაციის წარმომადგენლებისა და აღმზრდელის მხრიდან ჯანმრთელობის სათანადოდ მდგომარეობის არ არის სისტემური უზრუნველყოფილი მონიტორინგი და აღსაზრდელების საჭირო სამედიცინო მომსახურება. წინა საანგარიშო პრობლემად რჩება პერიოდში განხორციელებული სოციალური მუშაკის როლი მონიტორინგის ბავშვის მსგავსად, წელსაც ჯანმრთელობის დაცვის 1435 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური. 1436 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, შამანაურის ქ. N94. 961 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადმინისტრირების სფეროში. მიუხედავად იმისა, რომ ბავშვის სამედიცინო საჭიროების შემთხვევაში, გადაწყვეტილების მიღებასა და მკურნალობაში ჩართულია სოციალური მუშაკი, კვლავ გაურკვეველია, რა ფორმით და რამდენ ხანში ატარებს სააგენტოს წარმომადგენელი ბავშვის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მონიტორინგს. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში სპეციალურ ჟურნალში ხშირად არ ფიქსირდება და აღირიცხება ყველა უბედური შემთხვევა. მაგალითად, SOS ბავშვთა სოფლის N8 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში 1437 ჟურნალში დაფიქსირებულია ორი შემთხვევა, თუმცა პირად საქმეებში ჯანმრთელობის ფორმა №IV-100/ა მიუთითებს სხვა დაზიანებებზეც, რაც უბედური შემთხვევის ჟურნალში არ იყო აღნიშნული. მომსახურების მიმწოდებლები უმეტესად არ ფლობენ სრულყოფილ ინფორმაციას იმის შესახებ, თუ რა შეიძლება განიხილებოდეს, როგორც „უბედური შემთხვევა“. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უბედური შემთხვევის ჟურნალები ივსება ფორმალურად და არ ასახავს რეალურ სიტუაციას. უკუკავშირისა და გაპროტესტების პროცედურები (სტანდარტი N10) – ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების 1438 მე-10 მუხლის შესაბამისად, მომსახურების მიმწოდებელმა ბავშვისა და მისი კანონიერი წარმომადგენლისათვის მომსახურების მიწოდების ფორმისა და ხარისხის შესახებ უნდა შექმნას უკუკავშირისა და პროტესტის გამოხატვის მარტივი და ნათელი პროცედურა. მონიტორინგის განხორციელების დროს გამოვლინდა, რომ ყველა სახლის შინაგანაწესში გაწერილია უკუკავშირისა და გაპროტესტების პროცედურები, რომელიც სრულად ასახავს ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სტანდარტით გათვალისწინებულ მოთხოვნებს, მაგრამ მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში შინაგანაწესით გაწერილი ქმედებები არ სრულდება და ბენეფიციარი/სერვისის მიმღები არ იცნობს უკუკავშირისა და გაპროტესტების პროცედურებს და ძირითად შემთხვევებში მათ არ აქვთ უკუკავშირის ანონიმურად განხორციელების შესაძლებლობა. 2014 წელს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, რომ აზრის გამოხატვის პასუხად გატარებული ღონისძიებების აღრიცხვის ჟურნალი ხშირ შემთხვევაში ცარიელი იყო ან მისი წარმოება არასრულყოფილად ხდებოდა და ფორმალურ ხასიათს ატარებდა. აღნიშნული პრობლემა დაფიქსირდა 2016 წელს განხორციელებული მონიტორინგის შედეგადაც. უკუკავშირის განხორციელების ჟურნალი სახლებში ფორმალურ ხასიათს ატარებს, რადგან ფაქტობრივად ცარიელია და არ შეიცავს ჩანაწერებს. 1439 ძირითადად, სახლებში ფიქსირდება 1437 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ჰერმან გმაინერის ქ.N1, სახლი №8. 1438 ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის №66 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტი. 1439 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი; საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ.N1. 962 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მხოლოდ რამდენიმე წერილი ბავშვების მიერ აღმზრდელებისადმი გამოხატული მადლიერებით ან გარკვეული ქცევის გამო მობოდიშებით. მცირე საოჯახო ტიპის სახლში დოკუმენტაციის შესწავლისას და აღმზრდელთან გასაუბრების შედეგად ირკვევა, რომ უზრუნველყოფილია მიღებული სახლში ბენეფიციარის სერვისების შესახებ. არ არსებობს უფლება, სახლებში პროცედურები, 1440 გამოხატოს არ არსებობს პროტესტი კითხვარი, რომლითაც და უკუკავშირი ან ანონიმური კომენტარების გამოხატვის სხვა საშუალებები, მაგ. ყუთები თვალსაჩინოდ არ არის მოთავსებული, ასეთის არსებობის შემთხვევაში კი, მას არ აქვს მარკირება. სახლების გარკვეულ ნაწილში საჩივრის ყუთი ვერ იქნა წარმოდგენილი. 1441 მონიტორინგის ჯგუფის შეფასებით, სახლების აღმზრდელებისა და ლიდერების მიერ არ არის გააზრებული უკუკავშირისა და გაპროტესტების უფლების მნიშვნელობა, რადგან აცხადებენ, რომ ეს პროცედურები ოჯახური აღზრდის პრინციპებს არ შეესაბამება და ამის წინააღმდეგი თვით ბენეფიციარები არიან. 2014 წლის მონიტორინგის შედეგების მსგავსად, უკუკავშირისა და გაპროტესტების პროცედურები სერვისის მიმწოდებელთა მხრიდან ნაკლებადაა წახალისებული და სერვისის მომხმარებლები, არაინფორმირებულობის გამო, ამ უფლებით არ სარგებლობენ. მონიტორინგის გამოიკვეთა, ჯგუფის რომ ისინი წევრების მიერ საერთოდ არ ბენეფიციარების იცნობენ ინტერვიუირების უკუკავშირისა და შედეგად გაპროტესტების სტანდარტებს. რამდენიმე სახლში ტარდება კრება აღმზრდელებისა და ბენეფიციარების მონაწილეობით, რომელზეც განიხილება მათი პრობლემები და პრეტენზიები. აღმზრდელები მიიჩნევენ, რომ ამგვარი ღონისძიება უფრო ეფექტიანია ბავშვების საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად და მათი უკუკავშირის მოსასმენად. 1442 მონიტორინგის ჯგუფის შეფასებით, მიწოდებული მომსახურების გაუმჯობესებისა და ბენეფიციართა აზრის გათვალისწინების მიზნით, აუცილებელია განხორციელდეს აღნიშნული სტანდარტის პრაქტიკაში დანერგვა. ეს მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს მომსახურებაში გამოკვეთილი ხარვეზების იდენტიფიცირებას და შესაძლებლობას მისცემს, როგორც მონიტორინგის განმახორციელებელ ორგანოს, ასევე პროვაიდერ ორგანიზაციებს, ბავშვის 1440 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19; საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, ნ. შამანაურის N94; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 1441 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, ნ. შამანაურის N94; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო; ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19. 1442 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ. N1; საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი. 963 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აზრის გათვალისწინებით შეიმუშაონ შესაბამისი რეკომენდაციები/გაატარონ საჭირო ღონისძიებები არსებული გარემოს გაუმჯობესების მიზნით. ძალადობისგან დაცვა (სტანდარტი N11) – ამ სტანდარტით გარანტირებულია ბავშვის უფლება, დაცული იყოს ნებისმიერი ფორმის ძალადობისგან. აღნიშნული უფლება გარანტირებულია ბავშვის უფლებათა კონვენციის მე-19 მუხლითაც. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ „ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფლის“ 1443 N 8 სახლის დედობილი ყვირილითა და ჩხუბით ცდილობს ბავშვების დამორჩილებას, ახდენს მათ იზოლირებას, უკრძალავს კომპიუტერით სარგებლობას ან ეზოში გასვლას, აიძულებს კედელთან დგომას. დასჯის მიზნით ახდენს ბავშვების საძინებელ ოთახებში იზოლირებას, ჩაკეტილი ბავშვები კი ხშირად მეორე სართულის ფანჯრიდან ხტებიან და სახლიდან იპარებიან. მონიტორინგის ჯგუფისთვის ცნობილი გახდა, რომ ახმეტის 1444 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ბენეფიციარების მიმართ ყოფილი დედობილ-მამობილი იყენებდა დასჯის ძალადობრივ მეთოდებს. ბენეფიციარების თქმით, ყოფილი მამობილი მათ წლების განმავლობაში ჯოხით სცემდა, გარეთ შიშველ მდგომარეობაში აგდებდა, დედობილი კი, როცა გაბრაზდებოდა, ბავშვებს სცემდა. მონიტორინგის დროს დაფიქსირდა ბავშვების მიმართ განხორციელებული ოჯახური ძალადობის ფაქტები, მაშინ როდესაც ისინი დროებით გაყვანილი იყვნენ ბიოლოგიურ ოჯახში. მონიტორებისათვის ცნობილი გახდა ფაქტი, როცა მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ერთ-ერთი ბენეფიციარი სკოლის დარაჯმა სცემა. იგივე ბავშვი ბულინგის მეორე მონაწილე ბავშვის ბებიამაც სცემა. ძალადობის პირველი შემთხვევა დარაჯის გათავისუფლებით, ხოლო მეორე ბავშვების შერიგებით დასრულდა. საგულისხმოა, რომ არსებული ინფორმაციით, არც სკოლას და არც „ეს-ო-ეს ბ/სოფლის“ აღმზრდელებს ბავშვზე ძალადობისა და უგულებელყოფის ფაქტზე, სოციალური სააგენტოსათვის შეტყობინება არ გაუგზავნიათ და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული პროცედურები არ განუხორციელებიათ. რუსთავის 1445 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის აღსაზრდელებს შორის დაფიქსირდა ძალადობის შემთხვევები. მიუხედავად იმისა, რომ აღმზრდელებს გავლილი აქვთ ტრენინგები ძალადობის პრევენციისა და ბავშვთა უფლებების საკითხებზე, ისინი არ ფლობენ ბენეფიციართა ქცევის მართვის შესაბამის ცოდნას, გამოცდილებასა და უნარებს. მცირე საოჯახო ტიპის სახლების პერსონალი არ არის გარკვეული ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხებში, მათ არ შესწევთ 1443 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ჰერმან გმაინერის ქ. N1. 1444 „თელავის განათლების, განვითარების და დასაქმების ცენტრი“, ახმეტა, ვაჟა-ფშაველას ქ. N1. 1445 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19. 964 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უნარი, გარდა უმწვავესი, გადაუდებელი შემთხვევებისა, მოახდინონ შემთხვევის იდენტიფიცირება და მასზე დროული რეაგირება. სოფელ გლდანის 1446 რამდენიმე ბენეფიციარს ქცევისა და ემოციების მნიშვნელოვანი დარღვევები აღენიშნება, ადგილი აქვს ბენეფიციარის მიერ სხვა ბენეფიციარის ჩაგვრას, დაშინებას, იძულებას, სიტყვიერ შეურაცხყოფას. ბავშვებს სპეციალიზებული მულტიდისციპლინური შეფასება არ ჩატარებიათ და სახელმწიფო დაფინანსებით ბავშვთა ფსიქიატრიული დახმარების ქვეპროგრამის ფარგლებში1447 დინამიკური მეთვალყურეობისა და მკურნალობის შესაძლებლობის შესახებ სახლის ლიდერი და აღმზრდელები სოციალური სამსახურის მიერ ინფორმირებული არ არიან. ხშირია სახლიდან გაპარვის, ასევე თვითდაზიანებისა და სუიციდის მცდელობები მარტყოფის 1448 მცირე საოჯახო ტიპის მნიშვნელოვანს ხდის კრიზისული სახლში, რაც სიტუაციების ცხადია, მართვის განსაკუთრებულად ერთიანი სტრატეგიის სახელმძღვანელო პრინციპების არსებობას, თუმცა მსგავსი დოკუმენტი სახლში არ არსებობს. სოფელ ნორიოს1449 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში არცთუ იშვიათი შემთხვევაა ურთიერთდაპირისპირება, როგორც მოზარდებს, ასევე მოზარდებსა და აღმზრდელებს შორის. აღმზრდელებთან გასაუბრებით ირკვევა, რომ ისინი არ ფლობენ ცოდნასა და უნარებს რთული ქცევის მართვის შესახებ, არ გაუვლიათ შესაბამისი ტრენინგი, დასჯა-წახალისების სისტემიდან აქ მხოლოდ სახლიდან გასვლის და კომპიუტერით სარგებლობის აკრძალვა გამოიყენება. აღმზრდელები ვერ უმკლავდებიან იმ ქცევით გამოვლინებებს, რომლებიც ტიპურია ტრავმირებული ბავშვებისათვის, სახლში არ არსებობს ქცევის მართვის არანაირი სტრატეგია და სახეზეა პედაგოგიური ხელმიშვებულობა. თანატოლთა შორის ძალადობის და თვითდაზიანებების შემთხვევები დაფიქსირდა ხაშურის1450 მცირე საოჯახო ტიპის სახლშიც. ჩვენ მიერ მოპოვებული ინფორმაციის მიხედვით, ბენეფიციარებს აღმზრდელებთან საკმაოდ გახსნილი ურთიერთობა აქვთ. ისინი თავად ყვებიან პრობლემებზე, იმაზეც კი, თუ რა გააკეთეს არასწორად. ლიდერის გადმოცემით, სახლში მოქმედებს დასჯა-წახალისების სისტემაც – შეთანხმება სახლში ცხოვრების წესებზე გაკრულია თვალსაჩინო ადგილას და ამის შესახებ ინფორმირებულია 1446 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1447 საქართველოს მთავრობის დადგენილება №308, 2015 წლის 30 ივნისი, თბილისი, „2015 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ“ დანართი №11, ფსიქიკური ჯანმრთელობა. 1448 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი. 1449 ა(ა)იპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 1450 საზოგადოება „ბილიკი“. ხაშური, შოლას ქ.N1. 965 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ყველა ბენეფიციარი. სახლში არსებობს დოკუმენტი, რომელშიც გაწერილია რთული ქცევის მართვის პროცედურა, რაც დადებითად უნდა შეფასდეს. ბავშვის მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში ჩარიცხვისას ემოციური და ქცევითი დარღვევების აშკარა სიმპტომები და ნიშნები ბავშვის ჯანმრთელობის შეფასებისას სრულიად უგულებელყოფილია და ჩარიცხვისას წარდგენილი ფ. N100-ის მიხედვით გაკეთებულია დასკვნა „ჯანმრთელი“ ან „პრაქტიკულად ჯანმრთელი“, ისე, რომ სოციალური შეფასების ფორმაში აღწერილი ფსიქიკური პრობლემების აღნიშვნა და მისი დიაგნოსტიკური შეფასება არ მომხდარა. მცირე საოჯახო ტიპის სახლების ბენეფიციართა დიდ ნაწილს გადატანილი აქვს ტრავმა, ოჯახური ძალადობა, ობლობა, ზრუნვის გარეშე მიტოვება ან უგულებელყოფა, აღზრდის ფორმების ხშირი ცვლა და ინსტიტუციური აღზრდის გამოცდილება. მიუხედავად ამისა, ბავშვები არ არიან იდენტიფიცირებული, როგორც ძალადობის მსხვერპლნი. მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ბენეფიციართა ჯანმრთელობის შეფასება ჩარიცხვისას ფორმალურ ხასიათს ატარებს. არ ხდება ბავშვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის შეფასება, შესაბამისად სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი ბავშვი არ იღებს ადეკვატურ ფსიქოლოგიურ/ფსიქიატრიულ დახმარებას და როგორც ძალადობის მსხვერპლს, არ უტარდება შესაბამისი ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაცია. აღნიშნული ბავშვის ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე, მის ქცევებსა და ემოციებზე უარყოფითად აისახება და ხშირად ძალადობრივი ქცევის მაპროვოცირებელი ხდება. ბენეფიციართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის დინამიკური მეთვალყურეობა, მულტიდისციპლინური შეფასება და სპეციალიზებულ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ბავშვების მკურნალობა მხოლოდ კრიზისული შემთხვევისას ხდება. მიუხედავად იმისა, რომ წინა წლებთან შედარებით დადებითი დინამიკაა და ბავშვების მიმართ ძალადობა არ ატარებს სისტემურ ხასიათს, მონიტორინგის შედეგად გამოვლენილი ცალკეული შემთხვევებით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ადგილი აქვს სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი ბავშვების უფლებების დარღვევას – ხდება ძალადობის შემთხვევების დაფარვა (ძალადობის ყველა შემთხვევა შესაბამის ჟურნალში არ რეგისტრირდება), რეფერირების პროცედურების დარღვევა. ბულინგი – კვლავ ძალადობა ხშირია ბავშვებს შორის, როგორც ფსიქოლოგიური, ისე ფიზიკური სკოლაში და მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში. გამოიკვეთა, რომ სკოლაში მომხდარი ძალადობის ფაქტის შესახებ ზოგჯერ სკოლის პედაგოგებს ინფორმაცია საერთოდ არ აქვთ ან უმეტეს შემთხვევაში მცირე საოჯახო ტიპის სახლების აღმზრდელებს იძახებენ კონფლიქტის მოსაგვარებლად. 966 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „ეს-ო-ეს სოფელს“ N8 1451 სახლის ბენეფიციართა შორის გამოვლინდა ბულინგის ბევრი შემთხვევა. ბავშვები ხშირად მიმართავენ ერთმანეთს ხმამაღლა, უხეშად, დამამცირებელი სიტყვებით, რაც უმეტესწილად ფიზიკური დაპირისპირების მიზეზი ხდება. ბავშვების ქცევის ძალადობრივი მეთოდებით მართვაში „ეს-ო-ეს“ დედას, სავარაუდოდ, გარკვეული პრივილეგიების ფასად, სახლის ერთ-ერთი ბენეფიციარი ეხმარება. „ეს-ო-ეს“ დედის წახალისებით, მას შეუძლია ბავშვებს აკრძალვები დაუწესოს, უხეში სიტყვებით მიმართოს, უყვიროს, დასჯით დაემუქროს ან ბავშვი ოთახში გამოკეტოს. ამავე სახლში ადგილი აქვს ფსიქოლოგიური ბულინგის შემთხვევებსაც. ორჯერ იყო შემთხვევა, როცა უფროსი ასაკის ბენეფიციარის ზეგავლენით, ამავე სახლის და ბავშვთა სოფლის კიდევ ერთი, უმცროსი ასაკის ბენეფიციარი გაიპარნენ და მხოლოდ სამი დღის შემდეგ პოლიციისა და ბენეფიციარის დედის დახმარებით გახდა შესაძლებელი მათი მოძებნა. დაუზუსტებელი ინფორმაციით, აღმზრდელების ვარაუდით, ისინი მათხოვრობდნენ, ინტერნეტ-კაფეში ერთობოდნენ და ღამე ქუჩაში ეძინათ. ამავე სახლში გამოიკვეთა სკოლაში ბულინგის შემთხვევებიც. სისტემატური ხასიათის ბულინგი ხორციელდება ახმეტის 1452 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ორ აღსაზრდელს შორის, რაც ხშირად ფიზიკური დაზიანებებითაც სრულდება. დაფიქსირდა შემთხვევა, როდესაც სახლის ერთ-ერთ ბენეფიციარს სკოლაში თანხას სძალავდნენ. აღნიშნული პრობლემა პედაგოგების დახმარების გარეშე, მამობილისა და მშობლების ჩარევით მოაგვარეს. დაფიქსირდა შემთხვევა, როდესაც თელავის 1453 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ერთ-ერთი ბენეფიციარი სკოლაში თანატოლთან ჩხუბის შემდეგ სახლში ფიზიკური დაზიანებით დაბრუნდა და საჭირო გახდა ქირურგიული ჩარევა. სკოლისათვის ძალადობის ფაქტი კი მხოლოდ აღმზრდელებისაგან გახდა ცნობილი. მარტყოფის 1454 მცირე საოჯახო ტიპის ბენეფიციართა შორის ბულინგის სახლის ფაქტების აღმზრდელები შესახებ, რასაც ღიად საუბრობენ ხშირად ფიზიკური დაპირისპირების სახე აქვს. ზრუნვა და მეთვალყურეობა (სტანდარტი N12) – „ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების“ მე-12 მუხლით განსაზღვრულია მომსახურების მიმწოდებლის ვალდებულებები და დაცულია ბავშვის უფლება, იმყოფებოდეს სათანადო მზრუნველობისა და მეთვალყურეობის ქვეშ. 1451 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ჰერმან გმანიერის ქ. N1. 1452 „თელავის განათლების, განვითარების და დასაქმების ცენტრი“, ახმეტა, ვაჟა-ფშაველას ქ. N1. 1453 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრ.ორბელიანის ქ.N6. 1454 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, მარტყოფი. 967 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მცირე საოჯახო ტიპის სახლების უმეტესობაში (ახმეტა, თელავი, კურდღელაური, „ეს-ო-ეს“ N8 სახლი) სახლის შინაგანაწესით განსაზღვრული, ბავშვის ზრუნვის პროცესის ყოველდღიური მიმდინარეობის ამსახველი საინფორმაციო, ბავშვის გაუჩინარებისა და ბავშვის ქცევებზე დაკვირვების ჟურნალის წარმოება ან საერთოდ არ ხდება, ან ფორმალურ ხასიათს ატარებს, რასაც თვით აღმზრდელები თავიანთი გადატვირთულობითა და დროის უკმარისობით ხსნიან. ბენეფიციართა და აღმზრდელთა ინტერვიუს შედეგების თანახმად, აღმზრდელები ბავშვის რთული ქცევის სამართავად პოზიტიურ მეთოდებს (წახალისება, დაჯილდოება, შექება და სხვა) ნაკლებად მიმართავენ და ძირითადად ზოგადი საუბრებით, დარიგებით, კომპიუტერით სარგებლობის შეზღუდვით იფარგლებიან. მცირე საოჯახო ტიპის სახლების მონიტორინგის 2014 წლის სპეციალურ ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სოფელ გლდანის მცირე საოჯახო ტიპის სახლის 1455 ბენეფიციართა უმრავლესობა რთული ქცევით გამოირჩევა. აღნიშნულ სახლში წინა წლებთან შედარებით მნიშვნელოვნადაა გაუმჯობესებული ბავშვზე ზრუნვისა და მეთვალყურეობის პროცესი, თუმცა, მიუხედავად პოზიტიური ცვლილებებისა, აღმზრდელებს მაინც უჭირთ წინა წლებში სახლში დამკვიდრებული არაჯანსაღი სტერეოტიპების შეცვლა და ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტით განსაზღვრული მოთხოვნების დამკვიდრება. 2015 წლის სპეციალურ ანგარიშში აღნიშნულია, რომ საქართველოს SOS ბავშვთა სოფლის N8 სახლის 1456 აღმზრდელი იყენებს ბავშვის დასჯის ძალადობრივ მეთოდებს. მიმდინარე წელს განხორციელებული მონიტორინგის დროსაც დაფიქსირდა, რომ „ეს-ო-ეს“ N8 სახლის დედობილი და მისი წახალისებით, სახლის ერთ-ერთი ბენეფიციარი, ბავშვის რთული ქცევის მართვის ფსიქოლოგიური და ფიზიკური ძალადობის მეთოდებს მიმართავენ. მონიტორინგის შედეგად გამოირკვა, რომ აღმზრდელებსა და ბენეფიციარებს ზრუნვის პროცესში დიდ პრობლემებს უქმნის ბავშვზე ზრუნვის ფორმების ხშირი ცვლა. აღნიშნულის შედეგად აღმზრდელსა და ბავშვს შორის პოზიტიური კავშირების ჩამოყალიბების პროცესი ხანგრძლივდება, ხშირად ვლინდება ემოციებისა და ქცევების დარღვევა და საჭირო ხდება ზრუნვის პროცესში ფსიქოლოგისა და ფსიქიატრის ჩართვა. ბენეფიციართა რუსთავის ემოციური მცირე და საოჯახო საგანმანათლებლო საჭიროებები ტიპის სააღმზრდელო სახლში. 1457 უგულებელყოფილია დაწესებულებაში ბენეფიციართა მხოლოდ საბაზისო საჭიროებებია დაკმაყოფილებული. სახლში არ არის არანაირი პირობა შექმნილი მოზარდთა ინტელექტუალური, ემოციური და სოციალური 1455 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1456 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“,თბილისი, ჰერმან გმაინერის ქ.N1, სახლი №8. 1457ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის N19. 968 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განვითარებისათვის, ხშირია ბულინგის შემთხვევები ბენეფიციართა შორის, რომლის მართვის უნარსაც მოკლებულნი არიან აღმზრდელები. სახლის ერთ-ერთი ბენეფიციარი, რომელიც 16 წლისაა, უკვე ერთი წელია მოწყვეტილია ფორმალურ და არაფორმალურ განათლებას. მოცემული მომენტისათვის დროის ძირითად ნაწილს სახლში ატარებს, სახლიდან გადის მეგობრებთან შესახვედრად და ამით ამოიწურება მისი სოციალური კავშირები გარემოსთან. ზოგჯერ ეხმარება აღმზრდელს საშინაო საქმეებში და ძირითადად, არ იცის, დრო როგორ გაატაროს. საყურადღებოა ნორიოს1458 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში არსებული მდგომარეობა. სახლის ბენეფიციართა უმრავლესობის ინტერესები (განსაკუთრებით განათლების, ფსიქო- სოციალური განვითარების თვალსაზრისით) უგულებელყოფილია. როგორც აღმზრდელთა ჩანაწერების (ე. წ. გადაბარების) ჟურნალიდან ირკვევა, გარდა იმისა, რომ ბენეფიციარები არ არიან დაკავებული ფორმალური თუ არაფორმალური განათლებით, შეიმჩნევა ე.წ. პედაგოგიური ხელმიშვებულობა. მოზარდებს შეუძლიათ სახლში დაბრუნდნენ გვიან ღამით ნასვამ მდგომარეობაში, დილით იძინონ გვიანობამდე. აღმზრდელები ვერ უმკლავდებიან იმ ქცევით გამოვლინებებს, რაც ტიპურია ტრავმირებული ბავშვებისათვის, სახლში არ არსებობს ქცევის მართვის სტრატეგია. დუშეთის 1459 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში მონიტორინგის განხორციელების დროს ირიცხებოდა მხოლოდ ერთი ბენეფიციარი. სახლში არსებული ემოციურად დამთრგუნველი სიტუაცია (სიმარტოვე), გაუსაძლისი სიცივე, არაფორმალური განათლების, რეკრეაციული და სპორტული აქტივობების არარსებობა არღვევს მის უფლებას, ჰქონდეს ფიზიკური და ემოციური განვითარებისათვის საჭირო გარემო, რაც ასევე შეიძლება მივიჩნიოთ მისი საჭიროებების უგულებელყოფად, შესაბამისად ვერ ჩავთვლით, რომ მის მიმართ ხორციელდება სათანადო ზრუნვა და მეთვალყურეობა. დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადება და მომსახურების დატოვება (სტანდარტი 13) –ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციის მიხედვით, დაწესებულების დატოვების შემდეგ, მოზარდის ოჯახთან და საზოგადოებასთან ინტეგრაციის მიზნით და მისი ინდივიდუალური საჭიროებებიდან გამომდინარე, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს იგი მხარდაჭერითა და ადეკვატური დახმარებით. 1460 გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტი 2008 წლის დასკვნაში მოუწოდებს საქართველოს, შემოიღოს ზომები მზრუნველობის 1458 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 1459 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, შამანაურის ქ. N94. 1460 ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია 2005/5, ევროსაბჭოს წევრი სახელმწიფოების მიმართ დახურული ტიპის დაწესებულებებში მყოფ ბავშვთა უფლებებთან დაკავშირებით, ძირითადი პრინციპები. 969 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ცენტრებიდან წასული ახალგაზრდების შემდგომი დახმარებისა და ზრუნვის უზრუნველსაყოფად. საქართველოს სახალხო დამცველმა 2012 წლის საპარლამენტო ანგარიშში რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, შემუშავებულიყო დამოუკიდებელი ცხოვრების მხარდაჭერის ეფექტური პროგრამა, ხოლო 2015 წლის სპეციალურ ანგარიშში – „მცირე საოჯახო ტიპის სახლების მონიტორინგის შესახებ“ – მოუწოდა საქართველოს მთავრობას, შემუშავებულიყო სახელმწიფო სისტემა, რომელიც ხელს შეუწყობდა სახელმწიფო ზრუნვიდან გასული არასრულწლოვანის დასაქმებასა და ფინანსურ დახმარებას მის სრულ დამოუკიდებლობამდე. 2016 წელს განხორციელებულმა მონიტორინგმა გამოავლინა, რომ კვლავ პრობლემად რჩება ბენეფიციართა დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების საკითხი. სახლებში კვლავ არ ფიქსირდება დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების მიზნით შემუშავებული გეგმა და არ არსებობს თანმიმდევრული მიდგომა აღნიშნული საკითხის მიმართ. სახლებში არსებულ ინდივიდუალური განვითარების გეგმაში ძირითად შემთხვევებში ფიქსირდება ჩანაწერი, რომ კონკრეტულ ვადაში უნდა განხორციელდეს ბენეფიციარის მომზადება დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის, თუმცა კონკრეტული აქტივობები აღნიშნული მიზნის მისაღწევად არ არის ჩამოყალიბებული. იგივე პრობლემა იკვეთება მომსახურების ინდივიდუალური გეგმის შემთხვევაშიც. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ბენეფიციარები, მიუხედავად სურვილისა, ვერ იღებენ პროფესიულ განათლებას და ხშირ შემთხვევაში ვერ ერთვებიან სასურველ აქტივობებში ფინანსური დაბრკოლების მიზეზით. მსგავსად წინა წლებისა, პროვაიდერი ორგანიზაციები საკუთარი რესურსით ან საქველმოქმედო ორგანიზაციების დახმარებით ცდილობენ ბენეფიციართათვის პროფესიული განათლების მიცემას, დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადებას. უნდა აღინიშნოს, რომ ხშირ შემთხვევაში აღნიშნული რესურსი არ არის საკმარისი. მონიტორინგის ჯგუფის მიერ ბენეფიციარებთან გასაუბრების გზით გამოვლინდა, რომ სწორედ აღნიშნული მიზეზით, მიუხედავად სურვილისა, ვერ ერთვებიან მათთვის საინტერესო კურსებზე სწავლის პროცესში. გარკვეულ შემთხვევებში ბენეფიციარებს აქვთ გარკვეული პრობლემები მოტივაციის მხრივ. დაფიქსირდა შემთხვევა, როდესაც არასრულწლოვანმა სკოლის საბაზო საფეხურის დასრულების შემდეგ დაიწყო პროფესიის შესწავლა, თუმცა გარკვეული პერიოდის შემდეგ შეწყვიტა და აღმზრდელების თქმით, ვერ დაითანხმეს განათლების მიღებაზე. მნიშვნელოვანია, სახლის პერსონალის მიერ უზრუნველყოფილი იყოს დამოუკიდებელი მომზადების პროცესში ბენეფიციართა მოტივაციის ამაღლებაზე თანმიმდევრული მუშაობა. 970 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამ მხრივ განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაა ნორიოს მცირე საოჯახო ტიპის სახლში, 1461 სადაც ორი 17 წლის ბენეფიციარი, რომლებთანაც აქტიურად უნდა მიმდინარეობდეს მუშაობა დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების კუთხით, მონიტორინგის განხორციელების დროს არ იყვნენ ჩართული არანაირ აქტივობაში, არ იღებდნენ განათლებას. გვეცნობა, რომ ისინი ძირითად დროს სახლში ატარებენ. დადებითად უნდა აღინიშნოს „ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფლის“ ახალგაზრდული სახლების პრაქტიკა, სადაც ბენეფიციარები განაგრძობენ ცხოვრებას 18 წლის შემდეგ. ამასთანავე, აღნიშნულ სახლებში მცხოვრები პირების საჭიროებებს ყოველწლიურად მულტიდისციპლინური გუნდი აფასებს. გარდა ამისა, შესაძლებელია განხორციელდეს ახალგაზრდების ქირით უზრუნველყოფაც. აბიტურიენტების შემთხვევაში არსებობს მოსამზადებელი კურსები, ჰყავთ კერძო პედაგოგები და ხელშეკრულების საფუძველზე თანამშრომლობენ აბიტურიენტთა მოსამზადებელ ერთ-ერთ ცენტრთან. ბენეფიციარზე ორიენტირებული გარემო (სტანდარტი N14) – გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მიხედვით, ბავშვის უფლებათა კონვენციის თანახმად, 1462 „ყველა ბავშვს აქვს უფლება, უზრუნველყოფილი იყოს ცხოვრების ისეთი დონით, რომელიც აუცილებელია მისი ფიზიკური, გონებრივი, სულიერი, ზნეობრივი თუ სოციალური განვითარებისთვის“. სახელმწიფო კი, თავის მხრივ, ვალდებულია, უზრუნველყოს შესაბამისი პირობები ამ ვალდებულების განხორციელებისთვის. ბავშვის სრულფასოვანი განვითარებისთვის საჭიროა ნორმალური, ოჯახის გარემოსთან გათანაბრებული გარემო. ბავშვზე ზრუნვის მე-14 სტანდარტის 1463 თანახმად, მომსახურების მიწოდება ხორციელდება ისეთ გარემოში, რომელიც შეესაბამება მომსახურების მიზანს და სათანადოდ აკმაყოფილებს ბენეფიციარის საჭიროებებს. მომსახურება ხორციელდება კეთილმოწყობილ, სუფთა და კომფორტულ გარემოში. მომსახურების ფიზიკური გარემო მაქსიმალურად უნდა იყოს მიმსგავსებული ოჯახურ პირობებს. მარტყოფის 1464 მცირე საოჯახო ტიპის სახლი წარმოადგენს ორსართულიან კაპიტალურ შენობას. სახლის შესასვლელი ადაპტირებულია ეტლით მოსარგებლე შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთათვის. მეორე სართულზე ასასვლელად გამოიყენება შიდა კიბე და ლიფტი. ლიფტი შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებისთვის არის გათვალისწინებული, თუმცა ტექნიკური მიზეზების გამო, არ ფუნქციონირებს. ლიფტის 1461 ა(ა)იპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 1462 „ბავშვის უფლებათა კონვენცია“; 27-ე მუხლი, ნაწილი პირველი. 1463 საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის N66 დადგენილებით დამტკიცებული „ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების“ შესახებ ტექნიკური რეგლამენტი. 1464 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, 971 გარდაბანი, სოფ. მარტყოფი. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გარეშე სახლის ზედა სართულზე ასვლა ეტლით მოსარგებლე შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებისთვის შეუძლებელია. აღნიშნული პრობლემის გამო, ეტლით მოსარგებლე ბენეფიციარი მარტო იძინებს პირველ სართულზე, მისაღებ ოთახში არსებულ დივანზე. სახლში მცხოვრები ყველა სხვა ბავშვი იძინებს მეორე სართულზე მოწყობილ საძინებელ ოთახებში. აღნიშნული პრობლემის გამო მარტყოფის სახლის ერთ-ერთ ბენეფიციარს დღე-ღამის გარკვეულ პერიოდში სხვა ბენეფიციარებისგან განცალკევებით უწევს ცხოვრება. კურდღელაურის1465 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის შესასვლელში არსებულ კიბეს არ აქვს მოაჯირები და გადახურვა. აღნიშნული პრობლემიდან გამომდინარე, ატმოსფერული ნალექის დროს კიბეზე იზრდება ფეხის მოცურების რისკი. დუშეთის 1466 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში ოთხი წელია ცენტრალური გათბობის სისტემა არ ფუნქციონირებს. სახლში არსებული ელექტრო გამათბობლები ვერ უზრუნველყოფენ სეზონის შესაბამის ტემპერატურას. სახლში არის ბუხარი, თუმცა არ აქვთ შეშა. აღნიშნული პრობლემების გამო სახლში აუტანელი სიცივეა. ახმეტის 1467 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში არსებული ცენტრალური გათბობა ვერ ათბობს სახლს. აღნიშნულ სახლს აქვს ძველი კარ-ფანჯარა, რომელიც ვერ უზრუნველყოფს ტემპერატურის შენარჩუნებას. ნორიოს1468 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის სამზარეულოსა და სველ წერტილებში არ არის ცხელი წყალი. ბენეფიციარები დასაბანად საჭირო წყალს გაზქურაზე აცხელებენ. თბილისის, 1469 კურდღელაურის, 1470 სოფელ გლდანისა 1471 და ხაშურის 1472 მცირე საოჯახო ტიპის სახლების სველ წერტილებში არ ფუნქციონირებს გამწოვი სისტემები. თბილისის, 1473 სოფელ გლდანის, 1474 კურდღელაურის, 1475 ხაშურისა 1476 და ნორიოს 1477 მცირე საოჯახო ტიპის სახლების სველ წერტილებში შესაცვლელია ონკანები, წყალგაყვანილობისა და კანალიზაციის სისტემები. 1465 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური. 1466 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი ,,ბრეს საქართველო“, დუშეთი, ნ.შამანაურის ქ.N94. 1467 „თელავის განათლებისა და დასაქმების ცენტრი“, ახმეტა, ვაჟა-ფშაველას ქ.N1, შესახვევი 1. 1468 კავშირი „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფელი ნორიო. 1469 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“; თბილისი, ჰერმან გმაინერის N1; სახლი N8. 1470 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური. 1471 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1472 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ. N1. 1473 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“; თბილისი, ჰერმან გმაინერის N1; სახლი N8. 972 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოფელ გლდანის, 1478 დუშეთისა 1479 და ხაშურის1480 მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში დაფიქსირდა ხელოვნურ განათებასთან დაკავშირებული პრობლემა. უნდა აღინიშნოს, რომ თელავის1481 მცირე საოჯახო ტიპის სახლში აღმოფხვრილია საძინებლებში ხელოვნურ განათებასთან დაკავშირებული პრობლემა, რომელიც 2014 წელს ჩატარებული მონიტორინგის დროს იქნა დაფიქსირებული. მარტყოფის, 1482 ახმეტისა 1483 და სოფელ გლდანის 1484 სახლების სამზარეულოებში გაზქურის ზემოთ არ ფუნქციონირებს გამწოვი სისტემა. უსაფრთხოება და სანიტარული მდგომარეობა (სტანდარტი 15) – აღნიშნული სტანდარტის თანახმად, ბენეფიციარები მომსახურებას იღებენ უსაფრთხო გარემოში, რომელშიც დაცულია სანიტარული წესები. ამავე სტანდარტით განსაზღვრულია მომსახურების მიმწოდებლის შესაბამისი ვალდებულებები. მცირე საოჯახო ტიპის სახლების მონიტორინგის 2015 წლის სპეციალურ ანგარიშში აღნიშნულის მსგავსად, წელსაც დაფიქსირდა ბავშვების კუთვნილი კბილის ჯაგრისების ყოველგვარი ჰიგიენური დამცავი საშუალებების გარეშე, საერთო ღია ჭურჭელში შენახვის ფაქტები. საიდენტიფიკაციო ნიშნის არქონის გამო, ბენეფიციარებს უჭირთ კბილის ჯაგრისების ერთმანეთისგან გარჩევა, რაც თავისდაუნებურად სხვისი ჯაგრისის გამოყენების რისკს ქმნის. აღნიშნულით საფრთხე ექმნება მათ ჯანმრთელობას. ასევე ერთმანეთთან მუდმივ შეხებაშია სველ წერტილებში ღია საკიდებზე არსებული ბავშვთა კუთვნილი პირსახოცები, რაც ბაქტერიებით დაბინძურების რისკს ქმნის. სველ წერტილებში არ არის ტანსაცმლის საკიდები. დასაბანად შესული ბენეფიციარი იძულებული ხდება, ტანსაცმელი დაკიდოს ღია საკიდზე, რომელზეც პირსახოცებია დაკიდებული. თბილისში1485 მდებარე მცირე საოჯახო ტიპის სახლში საწოლებზე დაგებული იყო უსუფთაო თეთრეული. დასალაგებელი და მოუწესრიგებელი იყო საძინებელი ოთახები. ამავე სახლში 1474 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1475 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური. 1476 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ. N1. 1477 კავშირი „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფელი ნორიო. 1478ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, სოფ. გლდანი. 1479 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, დუშეთი, ნ. შამანაურის ქ.N94. 1480 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ. N1. 1481 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, ორბელიანის ქ.N6. 1482 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, გარდაბანი, სოფ. მარტყოფი. 1483 „თელავის განათლებისა და დასაქმების ცენტრი“, ახმეტა, ვაჟა-ფშაველას ქ. N1, შესახვევი 1. 1484 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, 973 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოფ. გლდანი. მეორე სართულზე არსებული ორი საპირფარეშოდან გამართულად არცერთი არ ფუნქციონირებს და ანტისანიტარიული პირობებია. ბავშვები, ძირითადად, პირველ სართულზე მდებარე ერთ საპირფარეშოს მოიხმარენ, რაც არასაკმარისია 6 ბენეფიციარისთვის. ახმეტის 1486 მცირე საოჯახო სახლის ეზოში არის ე.წ აზიური ტიპის საერთო სარგებლობის საპირფარეშო. ამ საპირფარეშოში არ არის დამონტაჟებული ჩამრეცხი ბაკი და ხელსაბანი ნიჟარა. ასევე არ არის ჰიგიენის დაცვისთვის აუცილებელი ნივთები. აღნიშნული საპირფარეშო ამორტიზირებულია და ანტისანიტარიულ მდგომარეობაშია. შენობაში ასევე არის 3,7კვ.მ ფართის სველი წერტილი, რომელშიც განთავსებულია, როგორც საშხაპე, ასევე უნიტაზი. აღნიშნული სველი წერტილით სარგებლობენ 6 ბენეფიციარი და დედობილ-მამობილი. აღნიშნულ სახლს ესაჭიროება დამატებითი სანიტარული კვანძი. თელავის 1487 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის სამზარეულოში გაზქურასთან კედელზე დაფიქსირდა დამწვრობის კვალი, რაზეც აკრულია ფირფიტები. აღნიშნული ფირფიტები აალებადია და შესაძლოა გაზქურიდან ცეცხლი მოეკიდოს. მიზანშეწონილია გაზქურის უკანა მხარეს კედელზე გაკეთდეს ცეცხლგამძლე მასალის საფარი. ფირფიტების უკან დიდი ოდენობით ჭიანჭველა იქნა დაფიქსირებული. ამავე სახლის სამზარეულოდან გასასვლელია საწყობში, სადაც ყოველგვარი ნორმების დაუცველად ინახება საკვები პროდუქტები (მათ შორის, ბურღულეული). აღნიშნულ საწყობში დამონტაჟებულია წყლის ავზი. ოთახი მთლიანად დაობებულია. ასეთ პირობებში საკვები პროდუქტების შენახვა მიზანშეწონილი არ არის. აღნიშნული პრობლემა იდგა ასევე 2014 წლის მონიტორინგის დროს და დღემდე არ არის აღმოფხვრილი. ხაშურის1488 და დუშეთის 1489 მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში სასმელად მოიხმარენ ჭის წყალს. აღნიშნულ სახლებს არ გააჩნიათ წყლის ვარგისიანობის დამადასტურებელი დოკუმენტი. ჭის წყლის ვარგისიანობის დამადასტურებელი დოკუმენტი აღმოაჩნდა მხოლოდ მარტყოფის 1490 მცირე საოჯახო ტიპის სახლს. მცირე საოჯახო ტიპის სახლების მიერ ვერ იქნა წარმოდგენილი სასმელი წყლის ავზების ამორეცხვის დამადასტურებელი დოკუმენტი. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებმა ასევე ვერ წარმოგვიდგინეს დეზინფექციის, დერატიზაციის, დეზინსექციის ჩატარების დამადასტურებელი დოკუმენტები. 1485 ასოციაცია „საქართველოს ეს-ო-ეს ბავშვთა სოფელი“, თბილისი, ჰერმან გმაინერის N1; სახლი N8. 1486 „თელავის განათლებისა და დასაქმების ცენტრი“, ახმეტა, ვაჟა-ფშაველას ქ.N1, შესახვევი 1. 1487 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, ორბელიანის ქ.N6. 1488 საზოგადოება „ბილიკი“, ხაშური, შოლას ქ. N1. 1489 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი ,,ბრეს საქართველო“, დუშეთი, ნ.შამანაურის ქ.N94. 1490 საქველმოქმედო ფონდი „საქართველოს კარიტასი“, 974 გარდაბანი, სოფ. მარტყოფი. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოთხოვნები პერსონალის მიმართ (სტანდარტი N16) – სტანდარტის თანახმად, მომსახურებაში ბენეფიციართა აღზრდა-განვითარებას უნდა ახორციელებდნენ საკმარისი რაოდენობისა და შესაბამისი კვალიფიკაციის თანამშრომლები. თანამშრომელთა კვალიფიკაციის დამადასტურებელი დოკუმენტაცია და მათთან საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით გაფორმებული ხელშეკრულებები წარმოდგენილია ყველა მცირე საოჯახო ტიპის სახლში. გამონაკლისს წარმოადგენდა თელავის 1491 მცირე საოჯახო ტიპის სახლი, სადაც აღმზრდელის ინფორმაციით, მათი პირადი საქმეები ინახება ადმინისტრაციასთან. კვალიფიკაციური კადრების მოზიდვის პრობლემა განსაკუთრებით რეგიონებში იგრძნობა. არსებობს ისეთი პრაქტიკა, რომ ჯერ ასაქმებენ აღმზრდელის პოზიციაზე და შემდეგ უტარებენ ტრენინგებს. ნორიოსა 1492 და რუსთავის 1493 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის ორმა აღმზრდელმა მუშაობა დაიწყო 2015 წლის ოქტომბერ-ნოემბერში და ჯერ არანაირი ტრენინგი არ გაუვლიათ. გამოიკვეთა, რომ ზოგჯერ ტრენინგები ნაკლებპროდუქტიულია თემატიკის თვალსაზრისით. აღმზრდელების და ლიდერის აზრით, მათ ესაჭიროებათ სხვა ტიპი ტრენინგები. როგორიცაა: რთული ქცევის მართვა, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებთან მუშაობის სპეციფიკა. გამოიკვეთა პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლების აუცილებლობა სტანდარტის შესაბამისი დოკუმენტაციის სრულფასოვნად წარმოების უზრუნველყოფის მიზნით. პრობლემურია მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში მიმდინარე ხშირი საკადრო ცვლილებები. არ არსებობს რეზერვი და კადრის გადამზადება ადგილობრივი ძალებით ხდება. 2016 წლის 1 იანვრიდან კურდღელაურის 1494 მცირე საოჯახო ტიპის სახლის 5 თანამშრომლიდან სამსახური დატოვა 2 თანამშრომელმა. ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებით შეირჩა რამდენიმე პირი, რომელთანაც მოხდა გასაუბრება და 3 აიყვანეს გამოსაცდელი ვადით. მათგან, ლიდერის ინფორმაციით, დატოვებენ 2 თანამშრომელს. ისინი გადამზადებას ადგილზე გადიან. 1491 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი ,,ბრეს საქართველო“ (თელავი, გრ. ორბელიანის ქ. N6). 1492 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, გარდაბანი, სოფ. ნორიო. 1493 ააიპ „ბავშვი და გარემო“, რუსთავი, ბარათაშვილის ქ. N19. 1494 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ცენტრი „აფხაზეთი“, თელავი, სოფ. კურდღელაური. 975 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საკადრო ცვლილება განიცადა თელავის 1495 მცირე საოჯახო ტიპის სახლმაც. დედობილ- მამობილის მოძიება და შერჩევა ვერ მოხერხდა და მონიტორინგის პროცესისათვის ჩამნაცვლებელი დედობილი და გამოსაცდელი ვადით აყვანილი ორი აღმზრდელი წარმართავდა ზრუნვის პროცესს. არცერთ შერჩეულ კადრს ბავშვზე ზრუნვის საკითხებში ტრენინგი არ გაუვლია და მხოლოდ ძველი კადრების პრაქტიკული რჩევებით ხდება მათი მომზადება. 2015 წლის 1 დეკემბრიდან სოფელ გლდანის 1496 მცირე საოჯახო ტიპის სახლი გადაეცა მართვის უფლებით ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენს“. შეიცვალა ლიდერი, აღმზრდელები. ძველი თანამშრომლებიდან დარჩა მხოლოდ ერთი აღმზრდელი, ერთს კი საერთოდ არ აქვს გავლილი ტრენინგი. სამ აღმზრდელს გავლილი აქვს 2009 წ. ფედერაცია „გადავარჩინოთ ბავშვების“ და პოლონური ასოციაცია „ჩვენი სახლის“ სატრენინგო კურსი „ბავშვთა სამზრუნველო ინსტიტუციებიდან ინდივიდუალურ ზრუნვამდე“. რეკომენდაციები საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • მომსახურების მიმწოდებლებმა უზრუნველყონ „სპეციალიზებულ დაწესებულებაში პირის მოთავსებისა და ამ დაწესებულებიდან მისი გაყვანის წესისა და პირობების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2010 წლის 26 თებერვლის №52/ გათვალისწინებული პირის მოთავსებისა და გაყვანის, აგრეთვე, • ნ ბრძანების №3 პირის დროებითი გაყვანის აღრიცხვა, ბრძანების შესაბამისად მომსახურების მიმწოდებლებმა უზრუნველყონ დასაქმებული პირების გადამზადება ბავშვზე ზრუნვის სტანდარტების პირველი მუხლით (სტანდარტი N1 ინფორმაცია მომსახურების შესახებ) გათვალისწინებული დოკუმენტაციის სათანადო წესით წარმოების საკითხში • • უზრუნველყოფილ იქნეს სოციალურ მუშაკთა/აღმზრდელთა კვალიფიკაციის ამაღლება ინდივიდუალური განვითარების გეგმისა და ინდივიდუალური გეგმის სრულფასოვნად წარმოების მიზნით მომსახურების სოციალური უზრუნველყონ მომსახურების ტერიტორიულმა ცენტრებმა ბენეფიციარების ინდივიდუალური განვითარების გეგმების დროული მიწოდება მომსახურების მიმწოდებლებისათვის • უზრუნველყოფილ იქნეს ადეკვატური კომუნიკაცია სოციალურ მუშაკებს და მცირე საოჯახო ტიპის სახლების ლიდერებს/აღმზრდელებს და ბენეფიციარებს შორის 1495 საქველმოქმედო ჰუმანიტარული ფონდი „ბრეს საქართველო“, თელავი, გრ.ორბელიანის ქ. N6. 1496 ა(ა)იპ „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“, თბილისი, 976 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოფ. გლდანი. დანართით • ბენეფიციართან კომუნიკაციის გზით გამოიკვეთოს მისი ინტერესები და საჭიროებები არაფორმალურ • აქტივობებთან დაკავშირებით. აღნიშნულის საფუძველზე. ინდივიდუალური განვითარების გეგმაში გაიწეროს კონკრეტული აქტივობები უზრუნველყოფილ იქნეს მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლებში ჩარიცხვის წესის შესაბამისად წარმოდგენილი სამედიცინო დოკუმენტაციის, კერძოდ, ფ. N IV–100/ ა ცნობა ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ, სრულყოფილი წარმოება • უზრუნველყოფილ იქნეს სახელმწიფო ზრუნვის სისტემის ბენეფიციარებისა და მათი ბიოლოგიური ოჯახების წევრთა მიერ უკუკავშირისა და გაპროტესტების უფლებით სარგებლობა, მათი სისტემატური ინფორმირებით, წესების გამარტივებით, უკუკავშირის ანონიმური კითხვარების გამოყენებითა და წამოჭრილი პრობლემების სისტემატური ინტერაქტიური განხილვისა და ამ პროცედურის გაწერის გზით • უზრუნველყოფილ იქნეს უგულებელყოფის, მათ განათლების შორის, სისტემაში ბულინგის ბავშვებზე პრევენცია, ძალადობის შემთხვევის და დროული იდენტიფიცირებისა და რეაგირების მექანიზმების გაძლიერების გზით • უზრუნველყოფილ იქნეს განათლების სისტემის მუშაკთა მომზადება და გადამზადება ბავშვის მიმართ ძალადობისა და ძალადობის იდენტიფიცირების საკითხებში • უზრუნველყოფილ იქნეს ინდივიდუალური განვითარების გეგმაში, ბენეფიციართა დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების მიზნით, კონკრეტული აქტივობების • შემუშავება და პროცესზე ზედამხედველობა უზრუნველყოფილ იქნეს მცირე საოჯახო სახლებისთვის ტრენინგების მომზადება და ჩატარება ბავშვთა და მოზარდთა სრულფასოვანი, ბალანსირებული კვების საკითხების შესახებ • მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლების აღმზრდელებს მიეწოდოთ დეტალური ინფორმაცია საკვები პროდუქტების უსაფრთხოებაზე, საკვები პროდუქტების შეძენის, შენახვის პირობებისა და ვარგისიანობის ვადების კონტროლის საკითხების შესახებ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს: • უზრუნველყოფილ იქნენ მცირე დამატებითი რესურსებით, ასევე, საოჯახო ტიპის განხორციელდეს სახლების მათი ბენეფიციარები ჩართვა შესაბამის აქტივობებში ბავშვების ინტერესებისა და შესაძლებლობების გათვალისწინებით • ფსიქიატრიული დიაგნოზის მქონე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში განთავსებისას, გათვალისწინებული იქნეს სარეაბილიტაციო ცენტრების ტერიტორიული ხელმისაწვდომობა • უზრუნველყოფილ იქნეს მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში ბავშვის ემოციური და სოციალური განვითარებისათვის თანაბრად პოზიტიური გარემოს შექმნა, ბავშვთა ზრუნვის სტანდარტების მოთხოვნების შესაბამისად, მცირე საოჯახო ტიპის სახლის 977 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბენეფიციართა ზრუნვის პროცესზე ზედამხედველობის გაძლიერებითა და სერვისის მიმწოდებელ ორგანიზაციებთან მჭიდრო თანამშრომლობის გზით • გატარდეს საგანგებო ღონისძიებები დუშეთის მცირე საოჯახო ტიპის სახლში ფიზიკური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, შესწავლილ იქნეს აღნიშნული მცირე საოჯახო ტიპის სახლიდან ბენეფიციარების გადინების საკითხი და განხორციელდეს სახლის ერთადერთი ბენეფიციარის შემთხვევის განხილვა შესაბამის სამსახურებში – ბავშვზე ორიენტირებული გადაწყვეტილებების მიღების თვალსაზრისით • უზრუნველყოფილ იქნეს ბენეფიციართათვის ზრუნვის ფორმების ხშირი ცვლის პრევენცია, რაც ბავშვებისთვის წარმოადგენს დამატებით უარყოფითად მოქმედებს მათ ემოციურ მდგომარეობაზე • სტრესფაქტორს და განხორციელდეს მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლების აღსაზრდელების ჯანმრთელობის მდგომარეობის რეაბილიტაცია მათი მონიტორინგი, ჯანმრთელობის დაავადებათა მდგომარეობის პრევენცია და გათვალისწინებით, განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს ქრონიკული დაავადებების შემთხვევებს • შემუშავდეს და დაინერგოს მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლებისათვის მედიკამენტების გაცემაზე ზედამხედველობის უნიფიცირებული ჟურნალი, რომელშიც მკაფიოდ აისახება მედიკამენტების გაცემის ვადები, რაც მაქსიმალურად უზრუნველყოფს ექიმის მიერ დანიშნული მედიკამენტების მიღების გამჭირვალობას და დინამიკურობას • უზრუნველყოფილ იქნეს მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლები ცხოვრების ჯანსაღი წესის შესახებ სათანადო საინფორმაციო-საგანმანათლებლო ლიტერატურით • უზრუნველყოფილ იქნეს ცხოვრების ჯანსაღი წესის დანერგვის ხელშემწყობი ტრენინგმოდულის შექმნა და ტრენინგების განხორციელება მცირე საოჯახო ტიპის ბავშვთა სახლებში ბენეფიციართა და აღმზრდელთა ერთობლივი ჩართულობით • უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვზე ძალადობის შემთხვევის მულტიდისციპლინური მართვის გზამკვლევის შემუშავება და დანერგვა. ბავშვზე ზრუნვის ნებისმიერ დონეზე უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვის მიმართ ძალადობისა და არაჰუმანური მოპყრობის და იდენტიფიცირება, ტრავმული ბავშვის მოვლენის აღიარება ფსიქო-ფიზიკური ძალადობის მსხვერპლად შედეგების და მისი უზრუნველყოფა ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციით • უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვზე ძალადობის და ბავშვის უგულებელყოფის პრევენცია, შემთხვევის დროული იდენტიფიცირებისა და რეაგირების მექანიზმების გაძლიერება, მომსახურების მიმწოდებელთა ცოდნის ამაღლების გზით ბავშვის უფლებებისა და მათი დაცვის მექანიზმების შესახებ 978 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • უზრუნველყოფილ იქნეს ძალადობისა და არაჰუმანური მოპყრობის მსხვერპლის (თუნდაც დაუზუსტებელი შემთხვევების) და რთული ქცევის მქონე ბავშვების ინდივიდუალური მულტიდისციპლინური შეფასება და მართვა, ფსიქოლოგისა და ფსიქიატრის აქტიური და დინამიკური ჩართულობით • გაგრძელდეს ბავშვზე ზრუნვის საკითხებში ჩართული პირების მომზადება და გადამზადება, ბავშვის მიმართ ძალადობისა და არაჰუმანური მოპყრობის, ძალადობის შეცნობის, იდენტიფიცირების, სამართლებრივი, პედაგოგიური და ფსიქო- სოციალური რეაბილიტაციის საკითხებში • უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვზე ზრუნვის ზედამხედველობის გაძლიერება სოციალური სამსახურების გაძლიერებისა და მონიტორინგის მექანიზმის დანერგვის გზით • უზრუნველყოფილ იქნეს მცირე საოჯახო ტიპის სახლების სერვისის მიმწოდებელთა პრაქტიკული და თეორიული მომზადება/გადამზადება ბავშვის უფლებების, ძალადობის, ბავშვის რთული ქცევის მართვის, ფსიქოლოგიური/ფსიქიატრიული პრობლემების შეცნობისა და მართვის, ტრეფიკინგის, რეპროდუქციის, ნარკომანიის და ბავშვის აღზრდისათვის მნიშვნელოვან სხვა საკითხებში • მზრუნველთა შერჩევისას, პროფესიული მომზადების გარდა, განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს მათ პიროვნულ თვისებებს და სტრესის დაძლევის უნარებს • მოხდეს ბავშვის მიერ ზრუნვის ფორმების (მცირე საოჯახო ტიპის სახლი, მინდობით აღზრდა, რეინტეგრაცია, გაშვილება) ხშირი ცვლის პრევენცია, მისი ძალადობისგან დაცვა • განხორციელდეს შეთანხმება ჯანდაცვის სამინისტროს შესაბამის უწყებასა და მმართველ ორგანიზაციას შორის ზემოაღნიშნულ მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში არსებულ პრობლემებსა და გამოწვევებზე და დაიწყოს კრიზისის დაძლევის გზების ძიება • უზრუნველყოფილ იქნეს იმ მცირე საოჯახო ტიპის სახლების რემონტი, კეთილმოწყობა, ინვენტარის შევსება, რომლებიც ვერ ქმნიან ბავშვებისთვის სათანადო საცხოვრებელ პირობებს • ბენეფიციარების ინდივიდუალური ჰიგიენური დანიშნულების ნივთები შენახულ იქნეს ჰიგიენურად დაცულ პირობებში, სადაც შესაძლებელი იქნება თითოეული • ნივთის მესაკუთრის იდენტიფიცირება უზრუნველყოფილ იქნეს ჰიგიენური პირობების დაცვის რეგულარული კონტროლი. ყველა სახლში განხორციელდეს დეზინფექცია, დერატიზაცია, დეზინსექცია • მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში განხორციელდეს სასმელი წყლის სინჯების აღება და ჩატარდეს ქიმიურ-მიკრობიოლოგიური კვლევა; რეგულარულად შემოწმდეს წყლის ვარგისიანობა; რეგულარულად განხორციელდეს წყლის ავზების ამორეცხვა 979 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მომსახურების მიმწოდებელ ორგანიზაციებს: • გარკვეული პერიოდულობით, შიდა მონიტორინგის გზით, შემოწმებულ იქნეს სახლებში არსებული დოკუმენტაცია, მათი სტანდარტების შესაბამისად წარმოების უზრუნველყოფის მიზნით • სერვისის მიმწოდებელმა იზრუნოს, რათა ბენეფიციარებს ჰქონდეთ მინიმალური ყოველთვიური თანხა, რაც ამაღლებს მოზარდის თვითშეფასების უნარს • უზრუნველყოფილ იქნეს პერსონალის გადამზადება ბენეფიციართან დაკავშირებული ინფორმაციის კონფიდენციალობასთან დაკავშირებულ საკითხებში • უზრუნველყოფილ იქნეს ბენეფიციარების პირადი საქმეების მოწესრიგება; განხორციელდეს ზედამხედველობა მომსახურების ინდივიდუალური განვითარების • გეგმების შემუშავებაზე, შესრულებასა და პერიოდულ გადასინჯვაზე უზრუნველყოფილ იქნეს საკვები პროდუქტების შენახვა სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმების სრული დაცვით • სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვით განხორციელდეს სამზარეულო ინვენტარის მარკირება • სახლებში კვების მენიუს შედგენისას გათვალისწინებულ კალორიულობა და პროდუქტის მრავალფეროვნება იქნეს • სისტემურად ინტერესებისა იქნეს უზრუნველყოფილი, ბენეფიციარების შესაბამისი და საჭიროებების შესაბამისად, მათი ჩართვა სხვადასხვა არაფორმალურ აქტივობაში • წესების დაცვით მოხდეს მედიკამენტების შენახვა უსაფრთხო ადგილას, რაც უზრუნველყოფს მედიკამენტების მიუწვდომლობას • უზრუნველყოფილ იქნეს ბენეფიციართა ინტერესების გამოკვეთა უმაღლესი/პროფესიული განათლების მიღების საკითხთან დაკავშირებით და მათი ჩართვა უმაღლესი/პროფესიული განათლების მიღების პროცესში. განათლების მიღებაზე ბენეფიციარის წინააღმდეგობის შემთხვევაში, განხორციელდეს თანმიმდევრული მუშაობა მისი მოტივაციის ამაღლების მიზნით • მომსახურების განვითარების გეგმაში ბენეფიციართან შეთანხმებით გაიწეროს კონკრეტული აქტივობები, მათ შორის, დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების მიზანი • უზრუნველყოფილ იქნეს მცირე საოჯახო ტიპის სახლები შესაბამისი განათლების მქონე კადრებით და პერიოდულად მოხდეს აღმზრდელების და ლიდერების მომზადება-გადამზადება დოკუმენტაციის გამართულად წარმოების, ბავშვის რთული ქცევის, სექსუალური აღზრდის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებში. გარდა ამისა, უზრუნველყოფილ იქნეს პერსონალთან მეტი კომუნიკაცია მათი მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით 980 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსა და საოჯახო ტიპის მომსახურების მიმწოდებელ ორგანიზაციებს: • ჩატარდეს მუშაობა მცირე სახლების ბენეფიციარებთან თვითშეფასებისა და მოტივაციის ამაღლების მიზნით • უზრუნველყოფილ იქნეს მცირე საოჯახო ტიპის სახლების აღსაზრდელთა დამატებითი, კვალიფიციური მეცადინეობა საჭირო საგნებში. მათი მოტივაციის ამაღლების მიზნით, გატარდეს ადეკვატური ღონისძიებები. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს რეგიონებში არსებულ მცირე საოჯახო ტიპის სახლებს, მათი საჭიროებების მიხედვით • გატარდეს საგანმანათლებლო აქტივობები, რათა გაიზარდოს მცირე საოჯახო ტიპის სახლების აღსაზრდელთა ცნობიერების დონე და ინფორმირებულობა ბავშვის უფლებების შესახებ • შემუშავდეს სახელმწიფო სისტემა, რომელიც ხელს შეუწყობს სახელმწიფო ზრუნვიდან გასული არასრულწლოვანის დასაქმებასა და ფინანსურ დახმარებას მის სრულ დამოუკიდებლობამდე; უზრუნველყოფილ იქნეს ბენეფიციართა კვალიფიციური ინფორმირება მომავლის დაგეგმვისა და პროფორიენტაციის შესახებ. 981 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქალთა უფლებრივი მდგომარეობა და გენდერული თანასწორობა შესავალი საქართველოში ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის დაცვა და გენდერული თანასწორობის მიღწევა კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს. სახელმწიფოს მიერ გადადგმული პოზიტიური ნაბიჯების მიუხედავად, რიგ სფეროებში არსებული მდგომარეობა განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს. საკანონმდებლო რეგულაციების და ეროვნული სამოქმედო გეგმების პრაქტიკაში ეფექტიანი განხორციელება პრობლემის წინაშე დგას. საქართველოს სახალხო დამცველის არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად, სახელმწიფოს მიერ გადადგმული ნაბიჯები არასაკმარისია ადრეულ ასაკში ქორწინების არსებული პრაქტიკის პრევენციისათვის, განსაკუთრებით მძიმეა ოჯახში ძალადობისა და ქალთა მიმართ ძალადობის მასშტაბები, არსებითად არ გაუმჯობესებულა ლგბტ პირთა უფლებრივი მდგომარეობა, კვლავ დაბალია ქალთა მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების ყველა დონეზე. მისასალმებელია, რომ საქართველოს პრეზიდენტის ინიციატივით 2015 წელი ქალთა წლად გამოცხადდა. ამან კიდევ უფრო გააძლიერა საზოგადოების ინტერესი და წინ წამოწია საკითხის მნიშვნელობა. ასევე დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარისა და საქართველოს თავდაცვის მინისტრის პოზიციები ქალებმა დაიკავეს. ეს ნაბიჯი კიდევ ერთხელ აღნიშნავს ქალის როლს და მნიშვნელობას სახელმწიფოს დემოკრატიული განვითარების გზაზე, მშვიდობისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის პროცესებში. არაერთხელ აღინიშნა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის მიერ, საქართველოს სახელით, „ქალთა წინააღმდეგ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის აღკვეთისა და პრევენციის შესახებ“ ევროპის საბჭოს 2011 წლის კონვენციის ხელმოწერა, როგორც წარმატებული ნაბიჯი. ღრმად გვწამს, რომ კონვენციის რატიფიცირება მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის დაძლევის გზებს, თუმცა სამწუხაროდ, კონვენციის სარატიფიკაციო პაკეტი პარლამენტისათვის ამ დრომდე არ წარუდგენიათ. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ 2015 წლის 16 დეკემბერს, საქართველოს პარლამენტმა მესამე მოსმენით განიხილა და მიიღო კანონპროექტი, რომლის მომზადების საფუძველი საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარდგენილი საკანონმდებლო წინადადება გახდა. ცვლილების მიხედვით, 17–დან 18 წლამდე პირთა ქორწინების რეგისტრაციის წესი შეიცვალა იმგვარად, რომ ქორწინებაზე ნებართვის გაცემა მხოლოდ სასამართლოს შეეძლება. 982 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ განხორციელებული საინფორმაციო კამპანიებისა და პოლიციელთა გადამზადების შედეგად, 2015 წელს გაიზარდა ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის შემთხვევათა გამოვლენის მასშტაბები. დამცავი ღონისძიებების უფრო ხშირმა გამოყენებამ კიდევ ერთხელ დაგვანახა საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებისა და სერვისების ეფექტიანი მიწოდების მნიშვნელობა. გენდერული მეინსტრიმინგი: არსებული პრაქტიკა და გამოწვევები გენდერული თანასწორობის საკითხების ინტეგრირებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ყველა ტიპის საქმიანობაში. საერთაშორისო პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ ის ორგანიზაციები და ინსტიტუტები, რომლებიც გენდერული მეინსტრიმინგის პოლიტიკას ატარებენ, ორგანიზაციული განვითარების მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევიან. აღნიშნულ მოსაზრებას საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წარმატებული პრაქტიკაც ადასტურებს. გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტის საქმიანობასთან ერთად, განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ქალთა თანამდებობრივი დაწინაურების საკითხს და შიდა ინსტიტუციური მექანიზმების გაძლიერებას, როგორიცაა გენდერული თანასწორობის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა, ასევე სექსუალური შევიწროების პრევენციის დოკუმენტი საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში დასაქმებულთათვის. გენდერული მეინსტრიმინგის არსებული პრაქტიკისა და გამოწვევების შესასწავლად, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა გააანალიზა აღმასრულებელი ხელისუფლების და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების საქმიანობა. შესწავლილი იქნა ყველა დონეზე დასაქმებულ პირთა გენდერული შემადგენლობა და გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელი პირის ანდა სტრუქტურული ერთეულის არსებობისა და ფუნქციონირების საკითხი. გენდერული მეინსტრიმინგი შეფასების პროცესსაც მოიცავს და ამავდროულად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება გენდერის ნიშნით სეგრეგირებული სტატისტიკური მონაცემების არსებობას. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, რომ ყველა სახელმწიფო უწყება ახდენდეს ასეთი მონაცემების შეგროვებას და შემდგომ ანალიზს, ასევე სიღრმისეულად ანალიზდებოდეს გამოვლენილი ხარვეზები. შესწავლის შედეგებმა აჩვენა, რომ რიგი სამინისტროების, ისევე როგორც ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ, დასაქმებულთა გენდერული შემადგენლობის შესახებ ინფორმაცია არ გროვდება. მით უფრო არ ანალიზდება და არ ქვეყნდება. შესწავლის შედეგებმა ცხადყო, რომ აღმასრულებელი ხელისუფლების დონეზე, როგორც სამინისტროებში, ისე სახელმწიფო მინისტრის აპარატებში დასაქმებულთა უმრავლესობა 983 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქალია, თუმცა ხელმძღვანელ პოზიციებზე ისინი ნაკლებად არიან წარმოდგენილნი. აღნიშნული გარემოება შესაძლოა უკავშირდებოდეს ე.წ. შუშის ჭერის არსებობას, რაც უხილავ ბარიერს წარმოადგენს და ხელს უშლის ქალთა თანამდებობრივ დაწინაურებას ან გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მათ მონაწილეობას. აღმასრულებელი ხელისუფლების დონეზე დასაქმებულთა გენდერული შემადგენლობა შემდეგნაირად გამოიყურება: წარმოდგენილი შედეგებიდან განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მონაცემები, სადაც დასაქმებულ კაცთა რაოდენობა მნიშვნელოვნად აღემატება ქალებისას, ასეთივე ვითარებაა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროში, რაც საზოგადოებაში დამკვიდრებულ გენდერულ სტერეოტიპებს სრულად პასუხობს. გენდერული თანასწორობის საკითხების ინტეგრირებისას, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პასუხისმგებელი სტრუქტურული ერთეულის შექმნა და გაძლიერება, ასეთის არარსებობის შემთხვევაში კი პასუხისმგებელი პირის განსაზღვრა. შესწავლის შედეგებმა ცხადყო, რომ არცერთ სამინისტროს არ აქვს სტრუქტურული ერთეული (დეპარტამენტი, სამმართველო, ცენტრი) გენდერული თანასწორობის საკითხებზე. მხოლოდ სამ სამინისტროშია დამტკიცებული პასუხისმგებელი პირი, ხოლო დანარჩენ უწყებებში საქმიანობას ითავსებს, ან საჭიროებისამებრ განისაზღვრება პასუხისმგებელი პირი. 984 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელი პირის განსაზღვრა წინგადადგმული ნაბიჯი იქნება თითოეული უწყების საქმიანობაში. ერთი მხრივ თავად უწყებას გაუადვილდება ინფორმაციის თავმოყრა და ინსტიტუციური მეხსიერების ჩამოყალიბება, ხოლო მეორე მხრივ, დადებითად აისახება გენდერული თანასწორობის მიმართულებით არსებული სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელებაზე. ასევე ძალიან მნიშვნელოვანია, ფუნქციონირებდეს ერთი რომ აღმასრულებელი უწყებათაშორისი მექანიზმი ხელისუფლების გენდერული დონეზე თანასწორობის საკითხებზე. გამომდინარე იქიდან, რომ არაერთი სამუშაო ჯგუფი, კომისია და საბჭოა შექმნილი, მათ საქმიანობაში მონაწილე პირები კი თითქმის ერთი და იგივენი არიან, მათი საქმიანობაც არასისტემატიზებული და გაფანტულია. დადებითად უნდა თვითმმართველობების აღინიშნოს, რომ რიცხვმა, სადაც 2015 წელს მოიმატა გენდერული იმ ადგილობრივი თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელი პირი - „გენდერის მრჩეველი“ განისაზღვრა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ადგილობრივი თვითმმართველობებიდან მოწოდებული ინფორმაციის ანალიზი მეტყველებს ქალთა დაბალ წარმომადგენლობაზე გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე მაშინ, როდესაც, საკრებულოებში, გამგეობებსა თუ მერიაში, დასაქმებულთა უმრავლესობა ქალები არიან. 985 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქალთა მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში ქალები კვლავ განიცდიან უთანასწორო მოპყრობასა და დისკრიმინაციას ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში, რაც განსაკუთრებით თვალსაჩინო ხდება გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში მათი ჩართულობის შეფასებისას. ერთი მხრივ საზოგადოებაში არსებული სტერეოტიპული მიდგომები და მცდარი წარმოდგენები, ხოლო მეორე მხრივ, სპეციალური ღონისძიებების სიმცირე, ქვეყნის პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ქალთა მონაწილეობისთვის ბარიერებს ქმნიან. საქართველოში ქალთა უფლებრივი მდგომარეობისა და გენდერული თანასწორობის მიღწევის სფეროში ერთ–ერთ მთავარ გამოწვევად პოლიტიკაში ქალთა თანაბარი მონაწილეობის საკითხი რჩება. 2015 წლის გენდერული უთანასწორობის გლობალური ინდექსის 1497 მიხედვით, საქართველო ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობის მაჩვენებლით 145 ქვეყანას შორის 114-ე ადგილზეა, ხოლო პარლამენტში ქალთა წარმომადგენლობის მაჩვენებლით 117-ე ადგილს იკავებს. პარლამენტთაშორისი კავშირის მონაცემების 1498 მიხედვით, საქართველო 2015 წლის 1 დეკემბრის მდგომარეობით, 150 ქვეყანას შორის 111-ე ადგილზეა. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www3.weforum.org/docs/GGGR2015/cover.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1498 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1 986 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მნიშვნელოვანია, რომ ხელმძღვანელ პოზიციებზე მონაწილეობის მაჩვენებლით საქართველო 145 ქვეყანას შორის 49–ე ადგილზეა. 1499 აღნიშნულს ცხადყოფს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული შესწავლის შედეგები, რომლის თანახმად, ქალები აღმასრულებელი ხელისუფლების დონეზე დასაქმებულთა უმეტეს ნაწილს წარმოადგენენ, თუმცა ხელმძღვანელ პოზიციებზე მათი წარმომადგენლობა შესამჩნევად დაბალია. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საანგარიშო პერიოდში გამართული საინფორმაციო შეხვედრებისას განსაკუთრებული ყურადღება მიიქცია სოფლის განვითარების პროგრამებში გენდერული თანასწორობის საკითხების გათვალისწინების და ზოგადად, ქალთა მონაწილეობის საკითხმა. ადგილობრივი მოსახლეობის ინფორმაციით, ქალები, სოფლის განვითარების პროგრამის ფარგლებში გამოყოფილი თანხით სასურველი პროექტის დაგეგმვისა და განხორციელების არცერთ ეტაპზე არ მონაწილეობენ. ამის მიზეზია ის, რომ ერთი მხრივ, ქალთა ჩართულობა ამ პროცესებში საზოგადოების მხრიდან უარყოფითად აღიქმება, ხოლო მეორე მხრივ, თავად გამგებლის წარმომადგენლები არ იწვევენ ქალებს სოფლის კრებებზე. აღნიშნულს ადასტურებს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაცია, სოფლის განვითარების პროგრამების დაგეგმვისა და განხორციელების პროცესში (სათემო კრებები და სხვა) მონაწილე პირთა სქესის ნიშნით ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www3.weforum.org/docs/GGGR2015/cover.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1499 987 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დიფერენცირებული რაოდენობის შესახებ; სამწუხაროდ, სამინისტროს 1500 აღნიშნული ინფორმაცია არ გააჩნია და მხოლოდ განხორციელებული პროექტების ჩამონათვალი მოგვაწოდეს. მოწოდებული ინფორმაციის ანალიზი კი ნათლად აჩვენებს, რომ პრიორიტეტულია ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული საკითხები: სატრანსპორტო საშუალებების შესყიდვა, სარიტუალო სახლების მოწყობა, თავშეყრის ადგილების მოწესრიგება და სარწყავი სისტემების გამართვა. აღნიშნული საკითხების პრიორიტეტულობას კი ძირითადად კაცები განსაზღვრავენ, რადგან სწორედ ისინი არიან გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე. ნაკლებად არის გათვალისწინებული ის საკითხები, რომლებიც შესაძლოა ქალებისთვის იყოს საჭირო. მაგალითისთვის, არაერთი სოფლისთვის კვლავ პრობლემად რჩება საბავშვო ბაღების არარსებობა, ასევე წყალმომარაგების საკითხი, რომელიც მხოლოდ სარწყავი სისტემებით არ შემოიფარგლება და საცხოვრებელი სახლების წყლით მომარაგებასაც გულისხმობს და ძალიან მძიმე ტვირთად აწევს სოფლად მცხოვრებ ქალებს. 2015 წელი მნიშვნელოვანი იყო კვოტირების მექანიზმის შემუშავებასთან დაკავშირებით წამოწყებული საპარლამენტო განხილვების თვალსაზრისითაც. საქართველოს პარლამენტს ამ საკითხთან დაკავშირებით წარედგინა პარლამენტის წევრის, ნანა ყეინიშვილის და ქალთა მოძრაობის ინიციატივები. საქართველოს სახალხო დამცველმა მხარი დაუჭირა ქალთა მოძრაობის ინიციატივას 50/50, რომელიც გულისხმობს კანდიდატთა სიაში ყოველი მეორე განსხვავებული სქესის წარმომადგენელს. სამწუხაროდ, საქართველოს პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა კომიტეტმა, საკომიტეტო განხილვისას მხარი არ დაუჭირა კვოტირებასთან დაკავშირებულ არცერთ ინიციატივას. ამასთან, საკმაოდ მაღალია პარლამენტის წევრთა რიცხვი, რომლებიც არ იზიარებენ ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კომიტეტის მიერ, საქართველოს მე–4 და მე–5 პერიოდული ანგარიშების განხილვის შემდეგ მიღებულ რეკომენდაციას, 1501 რომლის მიხედვითაც კომიტეტმა სახელმწიფოს მოუწოდა მიიღოს დროებითი სპეციალური ზომები, მათ შორის რეგლამენტირებული კვოტები, კონვენციის მე–4 მუხლის (1 პარაგრაფის) მე–7 მუხლის და კომიტეტის 23–ე და 25-ე ზოგადი რეკომენდაციის შესაბამისად. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო დამცველმა მოსაზრებაში, რომელიც წარუდგინა საქართველოს პარლამენტს, აღნიშნა, რომ კვოტირების სისტემა არის არსებული უთანასწორო მდგომარეობიდან თავის დაღწევის რეალური გამოსავალი და შანსი, საქართველოს რეგიონული განვითარების და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს წერილი #01/181, 25/01/2016. 1501 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CEDAW%2fC%2fGEO%2 fCO%2f4-5&Lang=en > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1500 988 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ორივე სქესს თანაბრად მიეცეს შესაძლებლობა მონაწილეობა მიიღოს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. ქალები, მშვიდობა და უსაფრთხოება მსოფლიო პრაქტიკა ომისა და მშვიდობის ახალ მოდელში აერთიანებს ქალების ჩართულობას სამი მიმართულებით: ქალების დაცვა შეიარაღებული კონფლიქტის დროს, ქალების მონაწილეობა საომარი მოქმედებების პრევენციასა და თავიდან არიდებაში და ქალთა მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ყველა აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით. 2000 წლის 31 ოქტომბერს, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უშიშროების საბჭომ ერთხმად მიიღო რეზოლუცია 1325 – „ქალებზე, მშვიდობასა და უსაფრთხოებაზე“, რომელიც თანმდევ რეზოლუციებთან ერთად აღიარებს გოგონებისა და ქალების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას და საჭიროებებს კონფლიქტურ და პოსტკონფლიქტურ ვითარებაში. აღნიშნული რეზოლუციის მიღების მიუხედავად, 1992 წლიდან 2011 წლამდე სამშვიდობო მოლაპარაკებებში მონაწილეობა მიიღო ქალთა მხოლოდ 9%-მა,1502 რაც ძალიან დაბალი მაჩვენებელია და მიუთითებს ქალთა როლის უგულებელყოფაზე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოს მიერ გადადგმული ნაბიჯების აღნიშვნა ქალების, მშვიდობისა და უსაფრთხოების მიმართულებით. 2011 წლის 27 დეკემბერს დამტკიცდა ეროვნული სამოქმედო გეგმა და შეიქმნა ეროვნული საკოორდინაციო ჯგუფი, რომელიც სამოქმედო გეგმის განხორციელების პარალელურად მუშაობდა თავდაპირველად, საქართველოს პარლამენტის გენდერული თანასწორობის საბჭოს, ხოლო შემდგომ, საქართველოს პრემიერ–მინისტრის სამდივნოს ხელმძღვანელობით. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი ჩართული იყო ეროვნული საკოორდინაციო ჯგუფის საქმიანობაში სათათბირო ხმის უფლებით. ამასთან, 2015 წელს, გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტმა განახორციელა, რომლის ეროვნული ძირითადი სამოქმედო მიზანი გეგმის ეროვნული მონიტორინგიც სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული ამოცანების შესრულების გადახედვა იყო. მონიტორინგის პირველი ეტაპი სამოქმედო გეგმაში მითითებული პასუხისმგებელი უწყებებისგან შესრულებული აქტივობების შესახებ ინფორმაციის მიღებას მოიცავდა, მეორე ეტაპზე დაიგეგმა ჩაღრმავებული ინტერვიუები და ფოკუს ჯგუფის შეხვედრები, ხოლო მესამე ეტაპზე მოეწყო შეხვედრები დევნილთა კომპაქტურ ჩასახლებებსა და საოკუპაციო 1502 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www.unwomen.org/en/what-we-do/peace-andsecurity/facts-and-figures > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 989 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზოლის მიმდებარე სოფლებში - პერევი, ტირძნისი, ურულუ და ოქტომბერი, მცხოვრებ პირებთან. მონიტორინგის შედეგებმა ცხადყო, რომ სამოქმედო გეგმა ფაქტობრივად არ ასახულა იმ მოსახლეობაზე, რომელსაც ამ მიმართულებით განსაკუთრებული საჭიროებები გააჩნია. ოკუპირებული რეგიონების მიმდებარე სოფლებსა და დევნილთა ჩასახლებებში მცხოვრები ქალები ძალიან ბევრი პრობლემის წინაშე დგანან, თუმცა მათზე მიმართული დამცავი თუ სარეაბილიტაციო ღონისძიებების ნაკლებობა თვალსაჩინოა. ეროვნული სამოქმედო გეგმის შესრულებაზე პასუხისმგებელი სახელმწიფო სტრუქტურების უმრავლესობა მხოლოდ ფორმალურ ნაწილში ფარავდა ნაკისრ ვალდებულებებს. მათ არ დაუგეგმავთ და განუხორციელებიათ არცერთი სპეციალური ღონისძიება, რომელიც 1325 რეზოლუციის მოთხოვნების შესრულებას დაისახავდა მიზნად. ერთადერთი სტრუქტურა, რომლის საქმიანობაშიც პირდაპირ აისახა გეგმაში გაწერილი ამოცანები, საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო იყო. 2014 წელს სამინისტროს მიერ დამტკიცებული გენდერული თანასწორობის სტრატეგიის ფარგლებში ჩამოყალიბდა გენდერული მრჩევლების ინსტიტუტი. ამასთან, შეიქმნა გენდერული თანასწორობის მონიტორინგის ჯგუფი, რომელიც სახელმწიფო სამოქმედო გეგმის განხორციელების ხელშეწყობაზეა პასუხისმგებელი. აღსანიშნავია, რომ გაიზარდა სამშვიდობო მისიებში ქალთა ჩართულობაც, ერაყსა და ავღანეთში 219–მა ქალმა მიიღო მონაწილეობა, შეიარაღებულ ძალებში კი 7% ქალია 1503. როგორც ირკვევა, ხშირ შემთხვევაში, ქალებს არ აქვთ სამხედრო განათლება, რაც აფერხებს ხელმძღვანელ პოზიციაზე მათ დანიშვნას. სამინისტროს მიერ გენდერული თანასწორობის კუთხით გაწეული სამუშაოს მიუხედავად, არსებობს ვარაუდი, რომ ბევრი კაცი ჯერ კიდევ არ ისურვებს მმართველ პოზიციაზე ქალის ყოფნას და ესეც, გარკვეულწილად აფერხებს ქალთა ჩართულობას. შესაბამისად, აუცილებელია ცნობიერების ამაღლებასა და სამოქალაქო განათლებაზე მეტი აქცენტის გაკეთება. რეგიონებში 1504 ჩატარებული შეხვედრების შედეგად გამოიკვეთა მნიშვნელოვანი პრობლემები, რომელთა წინაშეც კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული რეგიონების მიმდებარე სოფლებში მცხოვრები და დევნილი ქალები დგანან. იმ თემებში, სადაც თვითდახმარების ცენტრებია 1505 ჩამოყალიბებული, ქალთა ჩართულობა ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეზე შესამჩნევად მაღალია. ტირძნისსა და პერევში არსებული თვითდახმარების ჯგუფების წევრები აქტიურად მონაწილეობენ ბიუჯეტის დაგეგმვაში, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს წერილი #MOD 0 15 00874317; 22/10/2015. სოფლები: პერევი, ტირძნისი, ურულუ, ოქტომბერი. 1505 „ფონდი ტასოს“ მხარდაჭერით შექმნილი თვითდახმარების ჯგუფები. 1503 1504 990 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეხმარებიან ადგილობრივ მოსახლეობას ჩართულობის თვალსაზრისით და წინ სწევენ საკუთარ საჭიროებებს. ქალები ლობირებენ ბავშვთა სერვისების ხელმისაწვდომობის საკითხებსაც და ამ კუთხით კაცებზე მეტად აქტიურობენ. თუმცა, როგორც გამოიკვეთა, სხვა, მოსაზღვრე სოფლები პროცესებში არ მონაწილეობენ. აღსანიშნავია ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში არსებული გამოწვევები. დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული მოსახლეობის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია ცხადყოფს, რომ განსაკუთრებული სიმწვავით დგას მათთვის ფსიქოლოგიური დახმარების პროგრამების აუცილებლობა. ეროვნული სამოქმედო გეგმა აღნიშნულ აქტივობას ითვალისწინებდა, თუმცა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ნაკისრი ვალდებულება არ შეუსრულებია. მოსახლეობასთან შეხვედრებმა ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამების ხელმისაწვდომობის მიმართულებით ასევე გამოკვეთა რამდენიმე მნიშვნელოვანი საკითხი, რომელიც აფერხებს პროგრამებით სარგებლობას. აღინიშნა სოფლებში სტომატოლოგის არარსებობის საკითხი, განსაკუთრებით ასეთი საჭიროების მქონე ბავშვებისათვის. ზოგიერთ სოფელს არ ჰყავს ოჯახის ექიმი და ის დაახლოებით 5-6 კილომეტრის დაშორებით, სხვა დასახლებაში იმყოფება. ასევე პრობლემატურია სასწრაფო დახმარების მომსახურება, რადგან ცენტრიდან სოფლებამდე დიდი მანძილი გამო ის ძალიან დიდ დროს ანდომებს გამოძახებებზე მისვლას. მოსახლეობის თქმით, ქალთა სკრინინგები, რომლებიც სოფლებსა და დევნილთა ჩასახლებებში ტარდება, ფორმალურ ხასიათს ატარებს - იმდენად მოკლე დროით ხდება მომსახურების გაწევა, რომ მსურველთა ნახევარი ვერ ასწრებს გამოკვლევებში მონაწილეობის მიღებას. მონიტორინგის შედეგებმა ცხადყო, რომ არ არსებობს სექსუალური ძალადობის მსხვერპლთა სარეაბილიტაციო პროგრამები. შესაბამისად, ნათელია, რომ სამოქმედო გეგმის ფარგლებში გადანაწილებული თავს იჩენს ეროვნული ამოცანების შესრულებაზე პასუხისმგებელი ორგანოების კომპეტენციისა და შესაბამისობის საკითხი. მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს ხელმისაწვდომობა მართლმსაჯულებაზე, განსაკუთრებით კი დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისათვის. სსიპ იურიდიული დახმარების სამსახურის მიერ გაწეული საქმიანობის მიუხედავად, კვლავ დაბალია დევნილი ინფორმირების დონე და კონფლიქტის ქვეყანაში არსებულ შედეგად დაზარალებული სერვისებსა და საკუთარ მოსახლეობის უფლებებთან დაკავშირებით. ქალებს არ აქვთ ინფორმაცია ოჯახში ძალადობისაგან დაცვის ეროვნულ მექანიზმებზე, ასევე, არ იციან რა ტიპის მომსახურების მიღება შეუძლიათ სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებისგან. აღნიშნულიდან გამომდინარე, აუცილებელია სისტემის იმგვარად ორგანიზება, რომ ქალებისათვის დაცვის ღონისძიებები და მართლმსაჯულება ადვილად ხელმისაწვდომი გახდეს, ხოლო ამისათვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მათ 991 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წინაშე მდგარი პრობლემების, ხელის შემშლელი ფაქტორებისა და გამოწვევების დეტალური შესწავლა. მცხოვრები პირების ოკუპირებული რეგიონების მიმდებარე ტერიტორიებზე 1506 განსაკუთრებული უკმაყოფილების საგანს წარმოადგენს სამოქალაქო თავდაცვის გაკვეთილების ფორმალური ხასიათი, რომელიც მე-6 კლასიდან მე–12 კლასის ჩათვლით, ერთი სემესტრის განმავლობაში 1507 ისწავლება. შეხვედრებისას აღინიშნა, რომ კურსი ძალიან მწირ, ფორმალურ ინფორმაციას მოიცავს. მონიტორინგის შედეგებმა ცხადყო, რომ ეროვნული სამოქმედო გეგმის განხორციელებისას, უწყებებმა, რომლებმაც მიიჩნიეს, რომ დაგეგმილი აქტივობები მათ მანდატს არ შეესაბამებოდა, არ მოახდინეს ვალდებულებების დელეგირება და ასეთი აქტივობები განუხორციელებელი დარჩა. აღსანიშნავია, რომ ეროვნული სამოქმედო გეგმის შემუშავების პროცესში ჩართული იყო ყველა შესაბამისი უწყება და პირველი კითხვა სწორედ მის დამტკიცებამდე შესაბამისობის გადახედვის საკითხს უკავშირდება, ხოლო შემდგომ დელეგირების, რადგან ეროვნული საკოორდინაციო ჯგუფის ფარგლებში შესაძლებელი იყო ამგვარი საკითხების განხილვა. პროცესში ჩართულობისა და უფლებამოსილებების დელეგირების პროცესებში მონაწილეობის მიუხედავად წარმოქმნილი პრობლემა, იძლევა ვარაუდის საფუძველს, რომ პასუხისმგებელმა უწყებებმა სათანადოდ არ შეაფასეს გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების განხორციელების მნიშვნელობა. მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენდა სპეციფიური აქტივობების სიმწირეც. რიგმა უწყებებმა ეროვნული სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული აქტივობების ნაწილი თავიანთ ყოველდღიურ საქმიანობაში ასახეს და აქცენტის, „ქალები, მშვიდობა და უსაფრთხოება“, პრინციპი დაიკარგა. სწორედ ამიტომ, აუცილებელია სამომავლოდ შემუშავდეს ეროვნული სამოქმედო გეგმა, რომელიც სამიზნე ჯგუფების საჭიროებებს პირდაპირ გაითვალისწინებს. ამასთან, მნიშვნელოვანია სამოქმედო გეგმის შესრულების ხარვეზების შესწავლის შედეგად დაიგეგმოს ახალი მიმართულებები. ქალთა ეკონომიკური აქტივობა და შრომითი უფლებები გენდერული თანასწორობის მიღწევისა და ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის ქალთა ეკონომიკური აქტივობის ზრდა და შრომითი უფლებების დაცვის ხელშეწყობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ქალთა ეკონომიკური დამოუკიდებლობა და სიძლიერე პირდაპირ კავშირშია ქალთა გაძლიერებისა და ღირსეული ცხოვრების შესაძლებლობასთან, განსაკუთრებით ოჯახში ძალადობის შემთხვევაში. 1506 1507 საინფორმაციო შეხვედრა ტირძნისსა და ოქტომბერში. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს წერილი # 2 15 00821510; 27/08/2015. 992 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქალები აქტიურად მონაწილეობენ ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების პროცესებში, მაღალია მათი შრომის წილი დასაქმების ბაზარზე, თუმცა კვლავ პრობლემას წარმოადგენს თანაბარი ღირებულების შრომის თანაბარი ანაზღაურების, დისკრიმინაციის აკრძალვისა და თანამდებობრივი დაწინაურებისას არსებული გამოწვევები. 2015 წლის „გენდერული უთანასწორობის გლობალური ინდექსის“ 1508 მიხედვით, ქვეყნების კლასიფიკაციაში საქართველო ქვედა-საშუალო შემოსავლების ჯგუფს მიეკუთვნება. წყაროს მიხედვით1, საქართველო 145 ქვეყანას შორის მე–60 ადგილზეა ქალთა ეკონომიკური მონაწილეობისა და შესაძლებლობების მხრივ, ხოლო სამუშაო ძალაში მონაწილეობის მაჩვენებლის მიხედვით 83-ე ადგილს იკავებს, სადაც კაცები (79) სჭარბობენ ქალებს (61). ამავე მონაცემების მიხედვით, თანაბარი ღირებულების შრომის თანაბარი ანაზღაურების მაჩვენებლით საქართველო 25–ე ადგილს იკავებს. განსხვავდება სქესთა შორის შემოსავლის საშუალო მაჩვენებლის თანაფარდობა და ამ მხრივ 145 ქვეყანას შორის საქართველო 110-ე ადგილზეა. კაცის სავარაუდო წლიური შემოსავალი ორჯერ აღემატება ქალისას და შეადგენს 10,272 აშშ დოლარს, მაშინ როდესაც ქალები საშუალოდ 5,183 აშშ დოლარს გამოიმუშავებენ. საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციის საგანი არაერთხელ გამხდარა ქალთა შრომითი უფლებების გაუმჯობესების საკითხი. აღნიშნულის მიუხედავად, ჯერაც არ განახლებულა ქალთა შრომითი უფლებების მდგომარეობის გაუმჯობესებისაკენ მიმართული საკანონმდებლო რეფორმის მე–2 ტალღა. ქმედითი ნაბიჯები არ გადადგმულა დასაქმების ადგილზე სექსუალური შევიწროების პრევენციის და საკანონმდებლო მოწესრიგებისათვის. არ დაწყებულა შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის 183–ე დედობის დაცვის შესახებ კონვენციის რატიფიცირების პროცესი. ორსულობის, მშობიარობისა და ბავშვის მოვლის გამო შვებულება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 27–ე მუხლით გარანტირებული უფლება ორსულობის, მშობიარობისა და ბავშვის მოვლის გამო შვებულებით სარგებლობის წესთან დაკავშირებით, ერთი შეხედვით, თანაბრად ვრცელდება მშობლებზე, თუმცა პრაქტიკაში განსხვავებულ სიტუაციას ვაწყდებით. ერთი მხრივ პრობლემას წარმოადგენს დამსაქმებელთა დამოკიდებულება კაცის მიერ ბავშვის მოვლის შვებულებით სარგებლობასთან დაკავშირებით, ხოლო მეორე მხრივ საზოგადოებაში არსებული სტერეოტიპები, რომ ბავშვის მოვლა „ქალის საქმეა“ და ხშირ შემთხვევაში კაცი დაცინვის ობიექტიც შეიძლება გახდეს, 1508 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www3.weforum.org/docs/GGGR2015/cover.pdf> [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 993 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გავლენას ახდენს საქართველოს კანონმდებლობით გარანტირებული უფლებით სარგებლობაზე. ამასთან, კვლავ პრობლემას წარმოადგენს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანებით განსაზღვრული წესი, რომლის მიხედვითაც ორსულობის, მშობიარობის და ბავშვის მოვლის გამო შვებულებით სარგებლობისას სახელმწიფო კომპენსაცია მხოლოდ ქალზე გაიცემა. აღნიშნული ჩანაწერი ეწინააღმდეგება საქართველოს ორგანული კანონის შრომის კოდექსის 27-ე მუხლით დასაქმებულთათვის გარანტირებულ უფლებას და გენდერული თანასწორობის უმნიშვნელოვანეს საკითხს, რომელიც გულისხმობს შვილების აღზრდასა და განვითარებაში მოვალეობების და პასუხისმგებლობების თანაბრად გადანაწილებას. ამასთან, იმ საერთაშორისო ხელშეკრულებებით დადგენილ წესს, რომლის მონაწილე მხარესაც საქართველო წარმოადგენს. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციის შესაბამისად დაწყებულია მუშაობა აღნიშნულ ბრძანებაში ცვლილებებისა და დამატებების განხორციელებისათვის, თუმცა საკითხი ამ დრომდე გადაუჭრელია. სექსუალური შევიწროება დასაქმების ადგილზე დასაქმების ადგილზე სექსუალური შევიწროება წარმოადგენს უფლებადარღვევის ყველაზე გავრცელებულ და ამავდროულად დაფარულ პრობლემას, რომელიც ამცირებს შესრულებული სამუშაოს ხარისხს, საფრთხეს უქმნის ქალთა და მამაკაცთა კეთილდღეობას და აკნინებს გენდერული თანასწორობის ხარისხს. კვლევები ცხადყოფს, რომ ევროკავშირის ქვეყნებში ქალების 40-50% სამუშაო ადგილებზე არასასურველ სექსუალურ მოპყრობას, ფიზიკურ კონტაქტს ან სექსუალური ძალადობის სხვა ფორმებს განიცდის. 1509 გენდერული თანასწორობის შესახებ საქართველოს კანონის მე–6 მუხლში მოცემულია შრომით ურთიერთობებში გენდერული თანასწორობის საკითხი, რომელიც შევიწროების ზოგად დეფინიციას განსაზღვრავს, თუმცა აღნიშნული კანონი დასაქმების ადგილზე სექსუალური შევიწროების ფაქტზე სამართლებრივი რეაგირების შესაძლებლობას არ იძლევა. ევროსაბჭოს მიერ 2011 წლის 12 აპრილს მიღებული „ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და აღკვეთის შესახებ“ (სტამბოლის) კონვენციის მე-40 მუხლი სახელმწიფოებს უწესებს ვალდებულებას, მიიღონ ყველა ზომა, რათა სექსუალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://endviolence.un.org/pdf/pressmaterials/unite_the_situation_en.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1509 994 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შევიწროების გამოვლენის ყველა ფორმა დასჯადი იყოს ქვეყნის კანონმდებლობით. სამწუხაროდ, აღნიშნული კონვენციის რატიფიცირებისათვის საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მიერ მომზადებული საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტი სექსუალური შევიწროების დეფინიციის განსაზღვრას არ ითვალისწინებს. უნდა აღინიშნოს, რომ საერთაშორისო დოკუმენტებით ნაკისრი ვალდებულებების განხორციელების პროცესში, საკანონმდებლო რეგულირებასთან ერთად, დიდი მნიშვნელობა ენიჭება დამსაქმებელთა მიერ შიდა ინსტიტუციური რეაგირების მექანიზმების დანერგვას. წარმატებული ქვეყნების პრაქტიკა აჩვენებს, რომ დამსაქმებელთა მიერ სექსუალური შევიწროების პრევენციის მექანიზმების დანერგვა გაცილებით ეფექტიანი და ნაკლები დანახარჯების მომტანია დარღვეული უფლების აღდგენის თვალსაზრისით. ამ მხრივ აღსანიშნავია საქართველოს სახალხო დამცველის პრევენციის დოკუმენტის დამტკიცება, მიერ რომელიც სექსუალური მიზნად შევიწროების ისახავს აპარატში დასაქმებულებისათვის სექსუალური შევიწროებისაგან თავისუფალი გარემოს შექმნას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კანონმდებლობის დონეზე განისაზღვროს სექსუალური შევიწროების დეფინიცია შესაბამისი სანქცირების სისტემით. ამასთან, საჯარო თუ კერძო დაწესებულებების მიერ დაინერგოს სექსუალური შევიწროების პრევენციისა და მომხდარ ფაქტებზე რეაგირების შიდა ინსტიტუციური მექანიზმები. მარტოხელა და მრავალშვილიანი მშობლების უფლებრივი მდგომარეობა გენდერული თანასწორობის მიღწევის პროცესში არსებული გამოწვევების ფონზე განსაკუთრებით მძიმეა მარტოხელა და მრავალშვილიანი დედების სოციალურ– ეკონომიკური მდგომარეობა. მარტოხელა მშობლის სტატუსის განსაზღვრის მიუხედავად, კვლავ არ ხორციელდება დაცვისა და დახმარების სპეციალური ღონისძიებები, ხოლო მრავალშვილიანი მშობლის სტატუსი ამ დრომდე არ განსაზღვრულა. ქალის მიმართ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ კონვენციის მე–5 მუხლის მიხედვით, მონაწილე სახელმწიფოები მიმართავენ ყველა შესაბამის ზომას, რათა უზრუნველყონ, რომ საოჯახო აღზრდა გულისხმობდეს დედობის, როგორც სოციალური ფუნქციის სწორ გაგებას და ბავშვის აღზრდისა და განვითარების საქმეში მამაკაცისა და ქალის საერთო პასუხისმგებლობის აღიარებას, ბავშვის უპირატესი ინტერესების გათვალისწინებით. ამავე კონვენციის თანახმად, ბავშვის აღზრდა მოითხოვს მამაკაცსა და ქალს, აგრეთვე მთლიანად საზოგადოებას შორის პასუხისმგებლობის გადანაწილებას. აღნიშნულის მიუხედავად, საქართველოში მარტოხელა დედობა უკავშირდება არა მხოლოდ მამის მხრიდან ბავშვის არსებობის უგულებელყოფას და პასუხისმგებლობისთვის თავის 995 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არიდებას, არამედ საზოგადოებისა და სახელმწიფოს მხრიდან გულგრილობას. ერთი მხრივ, საზოგადოებაში არსებული სტერეოტიპული დამოკიდებულება და მეორე მხრივ, სახელმწიფოს მხრიდან დახმარებისაკენ მიმართული პროგრამების არარსებობა მარტოხელა დედების უკიდურესად მძიმე უფლებრივ და მატერიალურ მდგომარეობას განაპირობებს. საქართველოს იუსტიციის მინისტრისა და საქართველოს შრომის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ერთობლივი ბრძანებით (#79/#01-18ნ) 2015 წლის 16 ივნისს დამტკიცდა „მარტოხელა მშობლის სტატუსის დადგენისა და შესაბამის პირთა შესახებ მონაცემთა წარმოების წესი“. თუმცა მონაცემების წარმოებასთან ერთად არანაკლებ მნიშვნელოვანია დახმარების შესაბამისი პროგრამების ამოქმედება. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მონაცემებით, სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს მონაცემთა ელექტრონულ ბაზაში 2015 წელს დაბადებული 1393 პირის სააქტო ჩანაწერში, მშობლის გრაფაში მითითებულია მხოლოდ დედის მონაცემი. მიუხედავად მარტოხელა მშობლის სტატუსის განსაზღვრისა, არ არსებობს სპეციალური პროგრამები, რომელიც მარტოხელა მშობელს ბავშვის მარტო აღზრდის ტვირთს შეუმსუბუქებდა. მოქმედი კანონმდებლობის თანახმად, მარტოხელა მშობლები ყველა სახელმწიფო პროგრამის მოსარგებლეები არიან და ქვეპროგრამების ნაწილში სარგებლობენ პრიორიტეტით, თუმცა აღნიშნული პროგრამები არასაკმარისია მარტოხელა მშობლის სოციალური უზრუნველყოფისთვის. ასევე უნდა აღინიშნოს მარტოხელა მშობლის სტატუსის გაუქმების საფუძვლებში არსებული ხარვეზიც. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ამჟამინდელი რედაქციით, მარტოხელა მშობლის სტატუსის გაუქმების ერთ–ერთი საფუძველია პირის ქორწინებაში შესვლა, რაც ავტომატურად არ გულისხმობს ბავშვის მიმართ მამინაცვლის ან დედინაცვლის მოვალეობების წარმოშობას. 2015 წლის 25 მაისს საქართველოს სახალხო დამცველმა კანონმდებლობით მისთვის მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში, საქართველოს პარლამენტს საკანონმდებლო წინადადებით მიმართა. წინადადება მარტოხელა მშობლის სტატუსის შეწყვეტის სამართლებრივი საფუძვლების შესწორებას ისახავს მიზნად. წინადადების მიხედვით, აღნიშნული სამართლებრივი საფუძველი საჭიროა მოდიფიცირდეს იმგვარად, რომ სტატუსის გაუქმების საფუძველი არა მშობლის ქორწინება, არამედ ბავშვის სააქტო ჩანაწერში მეორე მშობლის ან კანონიერი წარმომადგენლის წარმოშობის შემთხვევა იყოს. არანაკლები პრობლემების წინაშე დგანან მრავალშვილიანი მშობლები. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული სტატისტიკური ინფორმაციის თანახმად, 2015 წელს 11787 ქალი გახდა მე-3 ან მეტი შვილის დედა. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მონაცემებით, სტატისტიკური ინფორმაცია საქართველოში მრავალშვილიანი მშობლის 996 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რაოდენობის შესახებ არ იწარმოება, რადგან კანონმდებლობით მრავალშვილიანი მშობლის სტატუსი არ არის განსაზღვრული. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია საქართველოს კანონმდებლობით განისაზღვროს მრავალშვილიანი მშობლის სტატუსი, ასევე შემუშავდეს სპეციალური პროგრამები, სოციალური შეღავათები, რომლებიც მრავალშვილიანი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებას ხელს შეუწყობს. მედიასაშუალებების როლი გენდერული თანასწორობის დამკვიდრების საკითხებში გენდერული უთანასწორობა და ქალთა მიმართ ძალადობა საქართველოში კვლავ სერიოზულ გამოწვევად რჩება. საზოგადოებაში მყარადაა ფესვგადგმული სტერეოტიპული განწყობები და დისკრიმინაციული პრაქტიკები, რაც ხშირად ქალთა ფუნდამენტური უფლებების დარღვევით სრულდება. განსაკუთრებით საშიშია ტრადიციასა და კულტურულ ადათებს ამოფარებული წესები, რომლებიც ორმაგ მორალურ სტანდარტს ეფუძნება (რაც ეპატიება კაცს, არ ეპატიება ქალს) და არღვევს ქალის უფლებებსა და თავისუფლებებს. აღნიშნულ დისკრიმინაციულ პრაქტიკებს, საზოგადოება არათუ ებრძვის, ხშირ შემთხვევაში თანაგრძნობას გამოხატავს მოძალადეების მიმართ. საზოგადოების ცნობიერების შეცვლისა და სწორი მიდგომების დამკვიდრებაში მნიშვნელოვანი, შეიძლება ითქვას, ერთ-ერთი წამყვანი როლი მედიასაშუალებებს და მათ სარედაქციო პოლიტიკას უკავიათ. სწორედ მათ შეუძლიათ ხმა მიაწვდინონ თითოეულ ოჯახს და დაანახონ რეალური პრობლემები, მათი სიმძიმე და შედეგები, დადებითი წვლილი შეიტანონ ისეთი ფასეულობების დამკვიდრებაში, რომლებიც ადამიანის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების პატივისცემას განაპირობებს. სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება ერთ–ერთი ფუნდამენტური უფლებაა, თუმცა ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის ფაქტების გაშუქება განსაკუთრებულ სიფრთხილეს საჭიროებს, რათა არსებული დისკრიმინაციული სტერეოტიპები და პრაქტიკა კიდევ უფრო არ გამყარდეს. „ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ კონვენციის მე-5 მუხლის თანახმად, მონაწილე სახელმწიფოები იღებენ ყველა შესაბამის ზომას იმ პრაქტიკის აღმოსაფხვრელად, რომელიც ემყარება ერთ-ერთი სქესის არასრულფასოვნების ან უპირატესობის სტერეოტიპულ გააზრებას. 1510 იდეას, ევროსაბჭო საკითხითაა უკანასკნელი წლებია ამ ან მამაკაცის და ქალის დაინტერესებული. როლის ნეგატიური სტერეოტიპების დასამსხვრევად და გენდერული თანასწორობის გაზრდის მიზნით, 1510 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www.ohchr.org/Documents/ProfessionalInterest/cedaw.pdf > [ 997 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ბოლოს 6 წლის 1ნანახია მარტს].201 ევროსაბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის 2010 წლის 1751 რეზოლუცია მოუწოდებს სახელმწიფოებს კანონმდებლობაში შეიტანონ დისპოზიციები, რომელიც მიზნად ისახავს გენდერული სტერეოტიპების წინააღმდეგ ბრძოლას. ამავე რეზოლუციის თანახმად, მედიაში გამოყენებული სექსისტური სტერეოტიპების გავლენა საზოგადოებრივ და განსაკუთრებით ახალგაზრდების აზრის ფორმირებაზე სავალალოა. გენდერული თანასწორობის სფეროში საკანონმდებლო სივრცის დახვეწის მიზნით, 2015 წელს საქართველოს სახალხო დამცველმა საქართველოს პარლამენტს ტელემაუწყებლობაში დამკვიდრებული სექსისტური რეკლამების თაობაზე კანონმდებლობაში დეფინიციის განსაზღვრასთან დაკავშირებული საკანონმდებლო წინადადებით მიმართა, რომელიც ითვალისწინებს რეკლამის შესახებ საქართველოს კანონში სექსისტური რეკლამის დეფინიციის განსაზღვრასა და მაუწყებლობის შესახებ საქართველოს კანონში შესაბამისი სანქცირების სისტემის შემოღებას. ამავდროულად, აქტიურობას განსაკუთრებული ქალთა უფლებრივი მნიშვნელობა აქვს მდგომარეობის საზოგადოებრივი და გენდერული მაუწყებლის თანასწორობის საკითხებზე. როდესაც ვსაუბრობთ ქალთა მონაწილეობის გაზრდაზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში, არ უნდა დაგვავიწყდეს აქტიური, წარმატებული, ლიდერი ქალების წარმოჩენის აუცილებლობა. ამასთან, არსებული პრობლემების სწორი აქცენტირება და საზოგადოებრივი დამკვიდრება. აზრის ფორმირებისას საქართველოს სახალხო თანასწორობის დამცველი იდეის და სულისკვეთების მნიშვნელოვნად მიიჩნევს საზოგადოებრივი მაუწყებლის სარედაქციო პოლიტიკაში გენდერული თანასწორობის საკითხების ინტეგრირებას. უფლებადამცველი ქალების უფლებრივი მდგომარეობა მსოფლიოს მასშტაბით უამრავი უფლებადამცველი ქალი განიცდის შევიწროებასა და ძალადობას თავისი საქმიანობის გამო, რადგან ის თითქმის ყოველთვის უკავშირდება ტაბუდადებულ თემებზე საუბარს, დუმილის კულტურის დარღვევას და საზოგადოებაში დამკვიდრებული სტერეოტიპების შეცვლაზე მიმართულ მუშაობას. მნიშვნელოვანია, რომ 2013 წელს ორგანიზაციამ, „ქალთა ფონდი საქართველოში“, დააარსა პრემია ქალი უფლებადამცველებისათვის და აღნიშნული ინიციატივით ეს დღე დაუკავშირდა მეოცე საუკუნის დასაწყისში მოღვაწე ქართველი ფემინისტის, აქტივისტისა და პუბლიცისტის, კატო მიქელაძის სახელს. 998 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ, 2013 წლის 4 ნოემბერს მიიღო რეზოლუცია 1511 ქალი უფლებადამცველების დაცვის შესახებ. რეზოლუცია ხაზს უსვამს ქალი უფლებადამცველების მიმართ არსებულ საფრთხეებს და რისკებს. რეზოლუციაში აღნიშნულია, რომ ქალი უფლებადამცველები ხშირად არიან სექსუალური ძალადობის საშიშროების წინაშე, ირღვევა მათი ფუნდამენტური უფლებები, ხშირია სიცოცხლის, ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ჯანმრთელობის, პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის, მათი რეპუტაციის განზრახ შელახვის ფაქტები. რეზოლუცია ასევე აღწერს ქალი უფლებადამცველების მიმართ შესაძლო ძალადობრივი ქმედებების განხორციელების ისეთ გავრცელებულ მეთოდებს, როგორიცაა: საინფორმაციო– ტექნოლოგიური ძალადობა და შეურაცხყოფა, ონლაინ–შევიწროება და კიბერ–გადაკიდება ( უკანონო ღვევა, ელექტრონული ადევნება, თვალთვალი), ფოსტის, კონფიდენც მობილურისა თუ სხვა ელექტრონული ხელსაწყოების ანგარიშების არამართლზომიერი გამოყენება, რაც მიზნად ისახავს ქალი უფლებადამცველების დისკრედიტაციას. რეზოლუცია მოუწოდებს სახელმწიფოებს გადადგან შესაბამისი ნაბიჯები, რათა აღმოიფხვრას ქალი უფლებადამცველების მიმართ არსებული ძალადობა, შეურაცხყოფა, მუქარა და შევიწროება. ამისთვის რეზოლუცია სახელმწიფოებს სთავაზობს გადაიხედოს შიდა სამართლის პრაქტიკაში ეფექტიანი განხორციელების საკითხი, თუ რამდენად აძლევს აღნიშნული რეგულაციები ქალ უფლებადამცველებს სამართლებრივი დაცვის გარანტიებს. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული საკითხი საქართველოში აქტუალობით არ ხასიათდება, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის ცნობილი გახდა რიგი შემთხვევების შესახებ. ამასთან, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პრობლემის სახელდება, რათა თავიდან ავიცილოთ არსებული ფაქტების დაფარვა თუ სხვა ტიპის შემთხვევებში აღრევის შემთხვევები. 2015 წელს საქართ დეპარტამენტმა რამდენიმე შემთხვევა შეისწავლა, სადაც ქალი უფლებადამცველების მიმართ მათი საქმიანობის გამო მუქარის ფაქტები გამოვლინდა. შესწავლილ საქმეებში, გამოიკვეთა, რომ სამართალდამცავი უწყების წარმომადგენლებს უჭირთ ქალ უფლებადამცველებზე განხორციელებული მუქარის ფაქტების და რისკების სწორად შეფასება. შემთხვევა #1: ა.ა.–ს საქმე ვებგვერდზე www.youtube.com ქალი უფლებადამცველის, ა.ა.-ს მისამართით მუქარის შემცველი ვიდეოფაილი აიტვირთა. ჯანმრთელობის 1511 დაზიანების მუქარა და ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/C.3/68/L.64 > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 999 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეურაცხმყოფელი განცხადებები მიმართული იყო ა.ა.–ს მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების პრობლემაზე გაკეთებული განცხადებების გამო. მუქარის ადრესატი საფრთხეს გრძნობდა, რადგან მას ხშირად უწევდა ტაბუდადებულ საკითხებზე და დამკვიდრებულ მავნე პრაქტიკებზე საუბარი და საჯარო გამოსვლები. ამ საქმის შესახებ მივმართეთ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტის კიბერდანაშაულთან ბრძოლის სამმართველოს. მიღებული პასუხის თანახმად, შეისწავლეს აღნიშნული საქმე, თუმცა გამოძიება არ დაწყებულა, რადგან არ იკვეთებოდა სისხლის სამართლის დანაშაულის ნიშნები. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ქმედითი ნაბიჯები არ გადადგმულა ავტორის გამოსავლენად. შემთხვევა #2: ფ.ბ.-ს საქმე ფ.ბ.-ს, მისი შვილის და ასევე, ორგანიზაციის მისამართით ხორციელდებოდა ჯანმრთელობის დაზიანებისა და საკუთრების განადგურებისკენ მიმართული მუქარა. განმცხადებლის ინფორმაციით, მუქარის მიზეზი მის მიერ რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობის, ასევე ქალთა უფლებების დაცვა და ლგბტ საკითხებზე მუშაობა იყო. ამ საქმის შესახებ მივმართეთ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს. აღსანიშნავია, რომ ერთ წელზე მეტია მიმდინარეობს საქმის გამოძიება და კონკრეტული შედეგი ამ დრომდე არ დამდგარა. აღსანიშნავია, რომ სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლები ქალი უფლებადამცველების მიმართ განხორციელებულ მუქარის ფაქტებს არ აღიქვამენ სერიოზულ საფრთხედ, თუმცა საქართველოში არსებული შეხედულებების გამო შესაძლებელია ითქვას, რომ საფრთხე ხშირად რეალურია და ზემოაღნიშნულ შემთხვევებში განმცხადებლებს ჰქონდათ საფრთხის რეალური განცდა. სწორედ ამიტომ, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუციის განხორციელებისთვის ქმედითი ნაბიჯების გადადგმა და ეროვნული კანონმდებლობის, ასევე შესაბამისი უწყებების მხრიდან რეაგირების პრაქტიკაში ეფექტიანი განხორციელების საკითხის გადახედვა და დახვეწა. რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობა და უფლებები რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობა ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების შემადგენელი ნაწილია და განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს. მოსახლეობისა და განვითარების 1000 საკითხებზე საერთაშორისო კონფერენციის საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 (ICPD, 1994) პროგრამის სამოქმედო გეგმის მიხედვით, 1512 რეპროდუქციული ჯანმრთელობის უფლებები დაფუძნებულია ინდივიდებისა და წყვილების უფლებაზე დისკრიმინაციის, იძულებისა და ძალადობის გარეშე გადაწყვიტონ როდის ან რა პერიოდულობით იყოლიონ ბავშვი და ჰქონდეთ საჭირო ინფორმაცია ასეთი გადაწყვეტილებების მიღებისას. პროგრამის მიხედვით 1513, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს სამედიცინო სამსახურების მაღალი ხელმისაწვდომობა, მათ შორის რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის თვალსაზრისით, რაც გულისხმობს ოჯახის დაგეგმვას და სქესობრივ ჯანმრთელობას, მომსახურების მაღალ ხარისხსა და არჩევანის თავისუფლებას. მნიშვნელოვანია, რომ ქალთა დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ კონვენცია (CEDAW) კავშირს ხედავს დისკრიმინაციასა და ქალის რეპროდუქციულ უნარს შორის და მიუთითებს არჩევანის თავისუფლებაზე შობადობის რაოდენობისა პერიოდულობის მიმართულებებით. კონვენციის მე-12 მუხლის მიხედვით სახელმწიფოები მიმართავენ ყველა აღმოფხვრისთვის ჯანმრთელობის შესაბამის დაცვის ზომას სფეროში, რათა ქალის და , მონაწილე 1514 დისკრიმინაციის მამაკაცისა და ქალის თანასწორობის საფუძველზე უზრუნველყონ ქალისათვის სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობა, მათ შორის ოჯახის დაგეგმვასთან დაკავშირებით. რეპროდუქციული უფლებების განხორციელება დიდწილად დამოკიდებულია მაღალი ხარისხის სამედიცინო მომსახურებაზე. ასევე მნიშვნელოვანია ის ფაქტორიც, თუ რამდენად ფლობს სერვისის მიღების საჭიროების მქონე პირი შესაბამის ინფორმაციას და მიუწვდება თუ არა ხელი მასზე. სამწუხაროდ, აღნიშნული საკითხები საქართველოში კვლავ პრობლემას წარმოადგენს. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ორგანიზებული საინფორმაციო შეხვედრები და რეგიონული ვიზიტები ცხადყოფს, რომ კვლავ დაბალია საზოგადოების ცნობიერების დონე და ინფორმირებულობა როგორც რეპროდუქციულ და სქესობრივ ჯანმრთელობასა და უფლებებზე, ისე ქვეყანაში არსებულ სერვისებსა და პროგრამებზე. ინფორმაციული ვაკუუმი და ცნობიერების დაბალი დონე მთელ რიგ პრობლემებს წარმოშობს და სახელმწიფოსგან განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს, რადგან რეპროდუქციული უფლებებით სარგებლობა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ქვეყნის სოციალურ, ეკონომიკურ თუ პოლიტიკურ განვითარებაზე. სხვადასხვა სერვისებსა და ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის განსაკუთრებული საჭიროება წარმოჩინდა ეთნიკური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.unfpa.org/sites/default/files/pubpdf/programme_of_action_Web%20ENGLISH.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1მარტს]. 1513ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://en.calameo.com/read/004110021f6f489646537 >[ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1514 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.supremecourt.ge/files/uploadfile/pdf/aqtebi9.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1512 1001 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უმცირესობით დასახლებულ რეგიონებში, რადგან სხვა პრობლემებთან ერთად მათი ინფორმირების დაბალ ხარისხს ენობრივი ბარიერების არსებობა განაპირობებს. ამასთან, ძალიან მცირეა ფორმალური განათლების პროგრამებში რეპროდუქციული ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის მიღების შესაძლებლობა. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტის მიერ ახალგაზრდებთან ორგანიზებული შეხვედრებისას ნათლად გამოჩნდა, რომ მათ არ აქვთ ინფორმაცია კონტრაცეპციასა და აბორტის ხელმისაწვდომობაზე, არსებულ რეგულაციებზე, ოჯახის დაგეგმვის სერვისებზე. სწორედ ამიტომ, ძალიან მნიშვნელოვანია სასკოლო განათლების პროგრამაში აღნიშნული საკითხების ინტეგრირება, რაც ასევე გარკვეულ გავლენას იქონიებდა ადრეულ ასაკში ქორწინებისა და ადრეული დედობის პრევენციაზე. არანაკლებ მნიშვნელოვანია ზრდასრულთა განათლება და ინფორმირება, რაშიც სახელმწიფოსთან ერთად დიდი როლი ეკისრება საზოგადოებრივ ორგანიზაციებსა თუ მედიასაშუალებებს. საზოგადოებაში არსებული ტაბუ და არაჯანსაღი დამოკიდებულება განაპირობებს საკითხის სტიგმატიზაციას. მასწავლებლებთან შეხვედრისას გამოვლინდა, რომ ხშირ შემთხვევაში არასწორი ინფორმაციის გამო მშობლები ეწინააღმდეგებიან მათი შვილებისთვის რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობის, აივ ინფექცია/შიდსის და სხვა მსგავს თემებზე სემინარების ჩატარებას. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია ახალგაზრდებისა და ზრდასრულებისთვის სქესობრივი და რეპროდუქციული დაინერგოს და ჯანმრთელობისა და უფლებების შესახებ სპეციალისტთა მიერ განხორციელდეს საგანმანათლებლო ხასიათის შესაბამისი სწავლება/სემინარები, რადგან ამ ფუნქციას მშობელი ვერ ასრულებს შვილებთან არსებული გაუცხოებისა და ხშირ შემთხვევაში თავად საკითხის უცოდინრობის გამო. ოჯახის დაგეგმვასთან დაკავშირებული გამოწვევები ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემების მიხედვით 1515, განვითარებად ქვეყნებში დაახლოებით 225 მილიონ ქალს სურს შეწყვიტოს ორსულობა, თუმცა მათ არ მიუწვდებათ ხელი კონტრაცეპციასა და ოჯახის დაგეგმვის სხვადასხვა მეთოდებზე. სერვისებზე ნაკლები ხელმისაწვდომობა და ინფორმაციის დაბალი დონე კი პირდაპირ კავშირშია ორსულობის შეწყვეტასა და მასთან დაკავშირებულ რისკებთან. გარდა ამისა, მნიშვნელოვანია ქალებს მიეწოდოთ შესაბამისი ინფორმაცია და ჩაუტარდეთ კონსულტაციები კონტრაცეპციის მოხმარებასა და მასთან დაკავშირებული შედეგების შესახებ. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs351/en/> [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1515 1002 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოში კონტრაცეპციის მოხმარება წინა წლებთან შედარებით გახშირდა, თუმცა ბევრი ქალი კვლავ არ მიმართავს მას და იყენებს ოჯახის დაგეგმვის ნაკლებად შედეგიან მეთოდებს, რაც დაუგეგმავ ორსულობას იწვევს და ქალისთვის დიდ პრობლემას წარმოადგენს. აბორტის შემდეგ პერიოდში ძალიან ცოტა ქალი იღებს კონსულტაციას და შესაბამის სერვისს. განსაკუთრებით არათანაბარია სერვისებზე ხელმისაწვდომობა სოფლად მცხოვრებ, განათლებისა და ინფორმაციის ნაკლებობის მქონე ჯგუფებს შორის. როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოში კონტრაცეპციის გამოყენების მხრივ მდგომარეობა გაუმჯობესებულია, მაგრამ მხოლოდ 53%-მდე, და აქედან ერთი მესამედი იყენებს ტრადიციულ მეთოდებს, რომლებიც ძირითადად უშედეგოა და უმეტეს შემთხვევებში აბორტით მთავრდება. 1516 ამას მოწმობს საქართველოს ეროვნული სტატისტიკის სამსახურის მონაცემებიც, რომლის მიხედვით, ქვეყანაში ჰორმონალური კონტრაცეპციის გამოყენება მზარდი ტენდენციით ხასიათდება, რადგან 2014 წელს 2000 წელთან შედარებით ის თითქმის 4-ჯერ გაიზარდა. 1517 საქართველოში ბოლო წლებში მომრავლდა კონტრაცეპციასთან დაკავშირებული ცნობიერების ამაღლების საინფორმაციო კამპანიები, თუმცა საერთო სურათი საშუალებას გვაძლევს ვივარაუდოთ, რომ აღნიშნული საკმარისი არ არის. მნიშვნელოვანია, რომ კონტრაცეპციის მოხმარებასთან დაკავშირებულ ინფორმაციას გასცემდეს კომპეტენტური და პროფესიონალი კადრი და ეს სერვისი მოსახელობას მხოლოდ საერთაშორისო ან ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ არ მიეწოდებოდეს. დედათა და ბავშვთა სიკვდილიანობა დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობა პრიორიტეტს წარმოადგენს მთელი მსოფლიოსთვის. რეპროდუქციული ასაკის ქალთა სიკვდილიანობის ძირითადი მიზეზი უმეტესად ორსულობისა და მშობიარობის შემდგომი გართულებები ხდება. შესაბამისი სერვისით სარგებლობას ხელს უშლის ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა: სიღარიბე, ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის ნაკლებობა, კულტურული ფაქტორები და სხვა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემების მიხედვით, 2015 წელს, მსოფლიოში დაახლოებით 830 ქალი გარდაიცვალა ორსულობისა და მშობიარობასთან დაკავშირებული გართულებების გამო. აღსანიშნავია, რომ ეს შემთხვევები განვითარებად ქვეყნებში 19-ჯერ ქალთა რეპროდუქციული ჯანმრთელობის მდგომარეობა საქართველოში, გაეროს მოსახლეობის ფონდი, ჯონ როსი, 2012წ. 1517 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/health/Qali%20da%20kaci_2015.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1516 1003 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მაღალია, ვიდრე განვითარებულ ქვეყნებში და მათი უმრავლესობის პრევენცია შესაძლებელი იყო რისკის დროული გამოვლენისა და შესაბამისი ჩარევის პირობებში. 1518 დედათა ჯანმრთელობა პირდაპირ კავშირშია ახალშობილთა ჯანმრთელობასთან და პირიქით. ათასწლეულის განვითარების მე-4 მიზანს 5 წლამდე ბავშვთა სიკვდილიანობის 2/3-ით შემცირება წარმოადგენს. ბავშვთა სიკვდილიანობის უმეტესობა დაბალი განვითარების მქონე ქვეყნებში ხდება, რაც გამოწვეულია ინფექციური დაავადებებით, არასაკმარისი კვებითა და გარემო ფაქტორებთან დაკავშირებული პრობლემებით. 1519 ამასთან, 5 წლამდე მიუღწეველ ბავშვთა სიკვდილიანობა განვითარებად ქვეყნებში 8-ჯერ მაღალია. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, დედათა სიკვდილიანობის მსოფლიო მაჩვენებელი საკმაოდ მაღალია, თუმცა 1990-2015 წლებში ეს მაჩვენებელი 43%-ით შემცირდა. 1520 გაეროს დედათა სიკვდილიანობის შეფასების სააგენტოთაშორისი ჯგუფის მონაცემებით, საქართველო მოიაზრება ე.წ. B ჯგუფის ქვეყნებს შორის; წარმოადგენს ქვეყანას, რომელსაც არ აქვს დედათა სიკვდილიანობის შემთხვევების აღრიცხვის სრულყოფილი სისტემა. 1521 შესაბამისად, ამ მხრივ არსებული გამოწვევების გადასაჭრელად და დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის ხელშეწყობის ღონისძიებების განსავითარებლად დიდი ძალისხმევაა საჭირო. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჯანდაცვის სისტემის ეფექტიანობის შეფასების ანგარიშში ვკითხულობთ1522, რომ კვლავ პრობლემას წარმოადგენს დედათა სიკვდილიანობის აღრიცხვა. უნდა აღინიშნოს, რომ დედათა სიკვდილიანობასთან დაკავშირებული კვლევები ძირითადად ხორციელდება საერთაშორისო ორგანიზაციებისა სახელმწიფოს და დამოუკიდებელი მოუმზადებლობაზე, ექსპერტების დროულად და დახმარებით, რაც მიანიშნებს ეფექტიანად ებრძოლოს ამ მიმართულებით არსებულ გამოწვევებს ქვეყანაში. ამასთან, მნიშნელოვანია შესაბამისი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs348/en/ > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1519 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/200009/1/9789241565110_eng.pdf?ua=1 > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1520 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/200009/1/9789241565110_eng.pdf?ua=1 > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1521 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://ncdc.ge/Category/Article/2804 > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1522 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.healthrights.ge/wpcontent/uploads/2013/01/jandacvis-sistemis-efekturobis-angarishi.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1518 1004 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელმძღვანელო პრინციპები და პროტოკოლები დაინერგოს ადგილობრივ პრაქტიკაში, რათა ხელი შეეწყოს მომსახურე პერსონალის გადამზადებას და შესაბამისი ცოდნით აღჭურვას. აბორტები ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემების მიხედვით, ყოველწლიურად მსოფლიოში დაახლოებით 40-50 მილიონი აბორტი აღირიცხება. ეს მონაცემი კი დღეში დაახლოებით 125,000 აბორტს ნიშნავს. 1523 აბორტის შესახებ ზუსტი ინფორმაციის მოპოვება რთულია და მისი სიზუსტე დამოკიდებულია სერვისის მიწოდების ხარისხზე, ხოლო ხელოვნური აბორტების შემცირება ძირითადად კონტრაცეფციის გამოყენებასა და ცნობიერების დონეს უკავშირდება. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის მიერ მოწოდებული წინასწარი მონაცემების მიხედვით 1524, 2015 წელს საქართველოში 29 551 აბორტი გაკეთდა, რაც წინა წლებთან შედარებით კლების დინამიკით ხასიათდება. მათი უმრავლესობა რეგიონების მიხედვით კვლავ თბილისში ფიქსირდება (11 018 აბორტი), რასაც მოჰყვება იმერეთი (4 128 აბორტი) და აჭარა (3 774 აბორტი). რაც შეეხება აბორტების რაოდენობას ასაკობრივ ჭრილში, ყველაზე მეტი აბორტი გაკეთდა 25-29-მდე ასაკის ქალებს შორის (8 465 აბორტი). აგრეთვე მნიშვნელოვანია ინფორმაცია, რომლის მიხედვითაც, 2015 წელს საქართველოში 15 წლამდე ასაკის გოგონებში აბორტის 10 შემთხვევა მოხდა. მათგან, 4 შემთხვევა ქვემო ქართლში, 2 - თბილისში, ხოლო დანარჩენი - კახეთში, სამეგრელოში, შიდა ქართლსა და სამცხე-ჯავახეთში. საქართველოში კვლავ პრობლემას წარმოადგენს აბორტის ისეთი ფორმა, როგორიც გენდერული ნიშნით სქესის სელექციაა. ეს ტენდენცია განსაკუთრებით საგანგაშოა სამხრეთ კავკასიის რეგიონში, სადაც მშობლები უპირატესობას ვაჟს ანიჭებენ და ამის შედეგად ყოველწლიურად უფრო ნაკლები გოგონა იბადება, მატულობს სქესთა შორის დისბალანსი და იზრდება უთანასწორობის მაჩვენებელი. გენდერული ნიშნით სქესის შერჩევის ფესვები კულტურაში უნდა ვეძებოთ, სადაც ვაჟი მიიჩნევა ოჯახის გვარის გამგრძელებლად, ხოლო ქალს, როგორც ღირებულების არმქონეს, ამ კულტურაში - ნაკლები მნიშვნელობა ენიჭება. აღნიშნულ პრაქტიკას, როდესაც ის სისტემურ ხასიათს ღებულობს, მოჰყვება გენდერული უთანასწორობა, ქალთა მიმართ ძალადობის რისკის ზრდა, მოსახლეობის დისბალანსი და ადამიანის უფლებების დარღვევა. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.worldometers.info/abortions/> [ბოლოს 1523 ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი #06/382,26/01/2016. 1524 1005 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს კანონმდებლობა კრძალავს ორსულობის შეწყვეტის სამედიცინო ჩარევის სქესის შერჩევის მიზნით განხორციელებას. თუმცა, 2015 წლის გენდერული უთანასწორობის გლობალური ინდექსის მონაცემების მიხედვით, 1525 საქართველო სქესთა თანაფარდობის მაჩვენებლის მიხედვით დაბადებისას 145 ქვეყნიდან 138-ე ადგილზეა. 2015 წელს, გაეროს მოსახლეობის ფონდმა მსოფლიო ბანკის დახმარებით განახორციელა კვლევა, „გენდერული ნიშნით სქესის შერჩევა საქართველოში“, რაც განპირობებული იყო აღმოსავლეთ ევროპის რიგ ქვეყნებში დაბადებისას სქესთა შორის შესაძლო დისბალანსთან დაკავშირებული მზარდი ტენდენციით. კვლევის მიხედვით, საქართველოში სელექციურ აბორტებს ძირთადად სამი მიზეზი განაპირობებს: საზოგადოებაში ვაჟისადმი უპირატესობის მინიჭება, შობადობის კლება 90-იანი წლებიდან მოყოლებული და რეპროდუქციულ ტექნოლოგიაზე ხელმისაწვდომობა. კვლევის თანახმად, საქართველოში უკვე შეინიშნება დაბადებისას სქესთა შორის დისბალანსის კლების ტენდენცია, რაც ხელსაყრელი მომენტია საიმისოდ, რომ სახელმწიფომ გადახედოს იმ კულტურულ ნორმებსა და სტერეოტიპებს, რომლებიც ხელს უშლის გენდერული თანასწორობის მიღწევას ქვეყანაში და ასუსტებს ქალის როლს საზოგადოებაში. ევროსაბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის 2011 წლის რეზოლუცია 1526 პრენატალური სქესის სელექციის შესახებ სახელმწიფოებს და საერთაშორისო სააგენტოებს მოუწოდებს ძალების მობილიზაციისკენ სქესის ნიშნით ბავშვთა შერჩევის წინააღმდეგ საბრძოლველად. ამასთან, 2014 წელს ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კომიტეტმა საქართველოს მე–4 და მე–5 გაერთიანებული ანგარიშის განხილვისას 1527 დასკვნით რეკომენდაციებში შეშფოთება გამოთქვა სელექციური აბორტების მაღალ რიცხვთან დაკავშირებით და სახელმწიფოს არსებული პრაქტიკის აღმოსაფხვრელად ზომების მიღებისკენ მოუწოდა. ადრეულ ასაკში ქორწინება საქართველოში კვლავ პრობლემას წარმოადგენს ადრეულ ასაკში ქორწინების პრევენცია და შემთხვევების მართვა. სამწუხაროდ, გავრცელებულია როგორც ქორწინების იძულების, ასევე ნიშნობების პრაქტიკაც. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარატამენტის მიერ სახელმწიფო უწყებების მიერ გატარებული ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www3.weforum.org/docs/GGGR2015/cover.pdf >[ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1526 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-XrefViewPDF.asp?FileID=13158&lang=en > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1527ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ–გვერდზე: < http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CEDAW%2fC%2fGEO%2f CO%2f4-5&Lang=en >[ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1525 1006 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ღონისძიებების მონიტორინგი ცხადყოფს, რომ ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევებზე ეფექტიანი რეაგირება და კანონმდებლობის მოთხოვნების შესრულება კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს. ამასთან, პრობლემატურია ისიც, რომ საზოგადოებისათვის მიღებულ პრაქტიკად ითვლება. ადრეულ ასაკში ქორწინება 2015 წლის 16 დეკემბერს საქართველოს პარლამენტმა მესამე მოსმენით განიხილა და მიიღო კანონპროექტი, რომლის მომზადების საფუძველი საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარდგენილი საკანონმდებლო წინადადება გახდა. ცვლილების მიხედვით, 17–დან 18 წლამდე პირთა ქორწინების რეგისტრაციის წესი შეიცვალა იმგვარად, რომ ქორწინებაზე ნებართვის გაცემა მხოლოდ სასამართლოს შეეძლება. ასევე, დაზუსტდა ქორწინების რეგისტრაციის პატივსადები გარემოება და დებულების მოქმედების ვადა განისაზღვრა ერთი წლით. დადებითად უნდა აღინიშნოს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ განხორციელებული ცვლილება, რომლის მიხედვითაც, ბავშვის მიერ სკოლის მიტოვების შემთხვევაში ეთითება მიტოვების საფუძველი. აღნიშნულმა ცვლილებამ ადრეული ქორწინების მასშტაბების დანახვა ნაწილობრივ შესაძლებელი გახადა. მნიშვნელოვანია, რომ 2015 წელს შეიქმნა სამუშაო ჯგუფი ადრეულ ასაკში ქორწინების საკითხებზე. სამუშაო ჯგუფი პირის, ოჯახში ძალადობის აღკვეთის ღონისძიებათა განმახორციელებელ წარმოდგენილი საუწყებათაშორისო არიან შესაბამისი საბჭოს სამთავრობო ფარგლებში იმუშავებს სტრუქტურების და მასში წარმომადგენლები, გენდერის თემატური ჯგუფის წევრები (საერთაშორისო და დონორი ორგანიზაციები) და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში ადრეულ ასაკში ქორწინების ზუსტი რაოდენობა არ არის ცნობილი, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტმა მოაგროვა ის მონაცემები, რომლებიც სხვადასხვა უწყებების კომპეტენციის ფარგლებში აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით აღირიცხება. ცხრილი #1: ადრეულ ასაკში ქორწინების მონაცემები (2015 წელი) 1007 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად,1528 2015 წელს 611 არასრულწლოვანი პირის ქორწინება დარეგისტრირდა, ხოლო 2014 წელს – 665. მოცემული მაჩვენებლებიდან, 95%-ის შემთხვევაში, არასრულწლოვანი გოგო იყო. ნათელია, რომ ადრეული ქორწინების შემთხვევაში, ძირითადად, გოგონებზე ვსაუბრობთ, თუმცა, ბიჭების ნაადრევი ქორწინების ფაქტებიც ხდება. თითქმის სამჯერ მეტია საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მონაცემები, 1529 რომლებიც ბავშვის რეგისტრაციის მომენტში არასრულწლოვანი მშობლების რაოდენობას შეეხება. 2014-2015 წლის მონაცემები თითქმის იდენტურია; თუმცა, ყველა დანარჩენ მონაცემებს, რომელიც ადრეულ ასაკში ქორწინებასთან დაკავშირებით არსებობს, საგრძნობლად აღემატება. ცხრილი #2: ბავშვის დაბადების მომენტისთვის არასრულწლოვანი მშობელი 1528 1529 საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს წერილები: #7264; 23/09/2015; #01/14677; 25/01/2016. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს წერილები: #7264; 23/09/2015; #01/14677; 25/01/2016. 1008 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღსანიშნავია, რომ ადრეულ ასაკში ქორწინების მიზნით, არასრულწლოვანი პირები ხშირად თავს ანებებენ განათლების მიღებას. განსაკუთრებით შემაშფოთებელია საბაზო საფეხურის დასრულებამდე სკოლის მიტოვების ფაქტები. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად 1530, 2015 წელს, ოჯახის შექმნის მიზეზით, სწავლა 13–დან 17 წლამდე 408 მოსწავლემ შეწყვიტა, ხოლო 168 შემთხვევაში, სწავლას თავი 18 წელს მიღწეულმა პირმა დაანება. ცხრილი #4: ადრეულ ასაკში ქორწინების მიზნით სკოლის მიტოვების მაჩვენებლები (2015 წელი) სავარაუდოდ, ეს მონაცემები ზუსტი არ არის, ვინაიდან საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ, ქვემო ქართლის მუნიციპალურ ერთეულებში ჩატარებული შეხვედრების საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს წერილები # MES 7 15 00971410; 25/09/2015. MES 8 16 00046633; 21/01/2016. 1530 1009 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დროს, სკოლის პედაგოგები და დირექტორები არ იყვნენ ინფორმირებულნი იმის შესახებ, რომ აუცილებელია ბავშვთა სკოლის მიტოვების მიზეზების შესახებ სტატისტიკის წარმოება და შესაბამისი შეტყობინების გაკეთება. „ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების დამტკიცების შესახებ“ (შემდგომში: რეფერირების პროცედურები) 2010 წლის 31 მაისის ბრძანებაში დეტალურად არის გაწერილი საქართველოს შინაგან საქმეთა, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროების მოვალეობები და ვალდებულებები, როდესაც ბავშვის მიმართ ძალადობის შემთხვევა წარმოიშობა. თუმცა, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მუშაობის შედეგები ცხადყოფს, რომ ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევებთან დაკავშირებით, რეფერირების პროცედურით გათვალისწინებული საკითხები თითქმის არ სრულდება. შესწავლა ცხადყოფს, რომ პედაგოგების აზრით, რისკის ჯგუფის ბავშვთა იდენტიფიცირება და შესაბამისი სტრუქტურების ინფორმირება მათ კომპეტენციას სცდება და ისინი ვერ ჩაერევიან ე.წ. „ოჯახის საქმეში“, სკოლის გარეთ არსებულ საკითხებში. ასევე, ასეთი ჩარევის შემთხვევაში, არ აქვთ კონფიდენციალობის შენარჩუნების იმედი, რაც საბოლოოდ, მათ პასიურობას იწვევს. ასეთი მოქმედებებით უგულებელყოფილია რეფერირების მექანიზმი და პედაგოგები კანონით დაკისრებული მოვალეობის შესრულებაზე უარს ამბობენ. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტმა შეისწავლა სამართალდამცავი ორგანოების მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების ფაქტებზე რეაგირების რაოდენობრივი მაჩვენებლები. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 140-ე მუხლის მიხედვით, დასჯადია სრულწლოვანი პირის სქესობრივი კავშირი 16 წელს მიუღწეველ პირთან. საქართველოს მთავარი პროკურატურიდან მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, აღნიშნული მუხლით გათვალისწინებულ დანაშაულზე რეაგირება საკმაოდ გაზრდილია, რაც დადებითად უნდა აღინიშნოს. 2014 წელთან შედარებით, 2015 წელს სსკ 140–ე მუხლით დაწყებული სისხლისსამართლებრივი დევნის მაჩვენებელი 74%–ით არის გაზრდილი; 2014 წელს სსკ 140–ე მუხლით სისხლისსამართლებრივი დევნა 33 პირის მიმართ დაიწყო, ხოლო 2015 წელს – 129 პირის მიმართ1531. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში გამოიკვეთა სამართალდამცავი უწყებების მიერ სსკ-ის 140-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის შესაძლო ჩამდენის მიმართ ლოიალური დამოკიდებულება და კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოთხოვნების გვერდის ავლა. საქმეთა შესწავლისას გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც 16 წელს 1531 მიუღწეველთან სრულწლოვანის სქესობრივი კავშირის დამყარების ფაქტზე საქართველოს მთავარი პროკურატურის წერილები #13/60324; 25/09/2015; #13/5363; 23/01/2016. 1010 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაწყებული გამოძიება შეწყდა უსაფუძვლოდ, ან გამოძიების პროცესი წარიმართა იმგვარად, რომ შესაძლო დანაშაულის ჩამდენი პირი პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლდა. სსკ 143–ე მუხლით ისჯება ადამიანისთვის თავისუფლების უკანონო აღკვეთა, მათ შორის, არასრულწლოვნისთვის თავისუფლების უკანონო აღკვეთა, რომელიც შეიძლება იყოს ქორწინების მიზნით მოტაცება. აღსანიშნავია, რომ 82%-ით გაზრდილია სსკ 143-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულისთვის პირთა მიმართ დევნის მაჩვენებელიც, რომელიც 2014 წელს 11 იყო; ხოლო 2015 წელს 60–ს მიაღწია. ამ შემთხვევებიდან, 2015 წლის პირველ ნახევარში, დევნა სულ სამი პირის მიმართ დაიწყო და სამივე სისხლის სამართლის საქმეზე გამოიკვეთა, რომ თავისუფლების უკანონო აღკვეთა ქორწინების მიზნით 1532 მოხდა, ხოლო 2015 წლის მეორე 6 თვის მონაცემებით, სულ 57 შემთხვევა გამოვლინდა. თუმცა, ეს უკანასკნელი მაჩვენებელი არ გულისხმობს მხოლოდ არასრულწლოვნისთვის თავისუფლების უკანონო აღკვეთას, ვინაიდან, როგორც საქართველოს პროკურატურა გვატყობინებს 1533, აღნიშნულის იდენტიფიცირება ვერ მოხერხდა. უნდა აღინიშნოს ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევისას სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ არასათანადო რეაგირების პრობლემა. იმ შემთხვევაში, თუ სახეზე არ არის იძულებითი ქორწინება, სოციალური მომსახურების სააგენტოს უჭირს ადრეულ ასაკში ქორწინების, როგორც პრობლემის იდენტიფიცირება. ხშირ შემთხვევაში, სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ ხაზგასმულია ქორწინების ნებაყოფლობითობა და არ ტარდება ბავშვის ჭეშმარიტი ინტერესებიდან გამომდინარე კანონმდებლობით გათვალისწინებული ღონისძიებები. 2015 წელს სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების შესახებ შესწავლილი საქმეების მთლიანი რაოდენობა 47 იყო, რაც ძალიან ცოტაა, მითუმეტეს, თუ სხვა უწყებების მიერ აღრიცხულ შემთხვევათა რიცხვს შევადარებთ. 1534 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ რეგიონებში გამართული საინფორმაციო შეხვედრების 1535 შედეგად გამოიკვეთა, რომ ადრეულ ასაკში ქორწინების პრობლემის, მისი გადაჭრის გზებისა და არსებული ვალდებულებების შესახებ ინფორმაციის დონე ძალიან დაბალია. ახალგაზრდებს არ აქვთ ინფორმაცია სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლებების შესახებ. მათთვის უცნობია თუ როგორ უნდა მოიქცნენ საქართველოს მთავარი პროკურატურის წერილი #13/60324; 25/09/2015. საქართველოს მთავარი პროკურატურის წერილი #13/5363; 23/01/2016. 1534 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილები #04/71601, 22/09/2015; #04/3552; 18/01/16. 1535 შეხვედრები გაიმართა სამცხე–ჯავახეთის, ქვემო ქართლის, კახეთის რეგიონებში, ასევე აჭარის ა/რ მაღალმთიან სოფლებში. სულ ჩატარდა 30 შეხვედრა, 22 ქალაქსა და სოფელში, 750 პირის მონაწილეობით. 1532 1533 1011 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ორსულობის შემთხვევაში, რისი უფლება აქვთ, როგორია აბორტზე ხელმისაწვდომობა, კონფიდენციალურობის საკითხი და სხვა. შესწავლის შედეგებმა ცხადყო, რომ სოციალური მომსახურების სააგენტოს, ისევე, როგორც სკოლებს, უძნელდება კანონით გათვალისწინებული საქმიანობის განხორციელება ისეთ რეგიონებში, სადაც ეთნიკური უმცირესობები ცხოვრობენ, ვინაიდან ენობრივი ბარიერი საგრძნობლად აფერხებს მუშაობის პროცესს და ასევე განაპირობებს სერვისების ნაკლებობას. შედეგად კი, ზარალდება ისეთი მოწყვლადი ჯგუფი, როგორიც ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებია. ქალთა მიმართ ძალადობა და ოჯახში ძალადობა საქართველოში ძალიან მძიმეა ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის პრობლემის ირგვლივ არსებული რეალობა, განსაკუთრებულ შეშფოთებას ქალთა მკვლელობების შემთხვევები იწვევს. პრობლემის მასშტაბებისა და სიმძაფრის გათვალისწინებით, უფრო მეტი ძალისხმევაა საჭირო იმისათვის, რათა თითოეულმა მოქალაქემ თავი ძალადობისაგან დაცულად იგრძნოს. ძალიან დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის პრევენციის და ძალადობისგან დაცვის საკითხებში სოციალურ მუშაკთა ჩართვას, რაც ჯერ კიდევ არ განხორციელებულა. საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაცია მიუთითებს სოციალური მუშაკების გაძლიერებისა და მათი მხარდაჭერის მნიშვნელობაზე, რადგან მათი რაოდენობრივი სიმცირისა და დატვირთვის პირობებში ახალი მიმართულებით ეფექტიანი მუშაობა რთული წარმოსადგენია. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტის მიერ ამ თემის შესწავლამ ცხადყო, რომ გასულ წელთან შედარებით გაიზარდა ოჯახში ძალადობის შემთხვევათა იდენტიფიცირების მაჩვენებელი. რაც თავის მხრივ დადებითი ტენდენციაა, თუმცა ამავდროულად ზრდის განმეორებითი შემთხვევების და დამცავი ღონისძიებების განხორციელების მონიტორინგის მიმართულებით არსებულ საჭიროებებს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს და საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ გადადგმული ნაბიჯები ოჯახში ძალადობის შემთხვევათა გამოვლენის და პრევენციის მიმართულებით. განხორციელებული საინფორმაციო კამპანიები და რეაგირების მექანიზმების დახვეწა დადებითად აისახა შემთხვევათა იდენტიფიცირების მაჩვენებლებზე. ასევე, მნიშვნელოვან პროცესს გაუკეთა ორგანიზება საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებების დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა, როდესაც შექმნა თემატური 1012 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯგუფი ქალთა მიმართ ძალადობის საკითხებზე. სამუშაო ჯგუფის ფარგლებში ქალთა მოძრაობის წევრების მიერ მომზადებული სპეციალური მიმართვის საფუძველზე გაიმართა შესაბამისი უწყებების საპარლამენტო მოსმენები და შემუშავდა რეკომენდაციების პაკეტი. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი ჩართული იყო სამუშაო ჯგუფის საქმიანობისა და რეკომენდაციების შემუშავების პროცესში. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტმა შეაგროვა და გააანალიზა 2015 წელს ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე წარმოებული სტატისტიკური მონაცემები. ცხრილი #1: ოჯახში ძალადობის შემთხვევები (2014–2015) აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს სსიპ „112“–ის გადაუდებელი დახმარების ოპერატიული მართვის ცენტრში შესაძლო ოჯახში ძალადობის/კონფლიქტის შესახებ მიღებული შეტყობინებების რაოდენობა 15 910 შეადგენს, თუმცა, აღნიშნული მონაცემები მხოლოდ პირველად ინფორმაციას წარმოადგენს და საქართველოს სახალხო დამცველის არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად, დეტალურად არ გაანალიზებულა. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მონაცემების თანახმად, 2015 წელს გამოცემული შემაკავებელი ორდერების მიხედვით გამოვლინდა 2726 ოჯახში ძალადობის ფაქტი, სადაც მონაწილეობდა 5106 პირი. მოძალადისა და მსხვერპლის შესახებ არსებული სტატისტიკური მონაცემების თანახმად1536, მოძალადეთა 93% კაცია, ხოლო მსხვერპლთა 87% ქალი. ასევე, საინტერესოა 1536 და დადებით ტენდენციაზე მიგვანიშნებს ოჯახში საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილი #355030/ 12.02.2016. 1013 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონფლიქტების მაჩვენებლების, რომლებიც არ კვალიფიცირდება ოჯახში ძალადობად, შემცირება გასულ წელთან შედარებით (იხ. ცხრილი #1). მსხვერპლთა ასაკობრივი გადანაწილების მიხედვით ყველაზე დიდ რისკ-ჯგუფს (56%) წარმოადგენენ 25-44 წლამდე ასაკის ქალები და 45 წელზე მეტი ასაკის კაცები (61%). ცხრილი #2: მსხვერპლთა ასაკობრივი გადანაწილება შემაკავებელი ორდერების მიხედვით მსხვერპლთა ასაკობრივი გადანაწილების შესახებ მონაცემები იძლევა რისკ–კატეგორიების იდენტიფიცირების და პრევენციული ღონისძიებების დაგეგმვის შესაძლებლობას. ამასთან, სავარაუდოა, რომ 24 წლამდე პირები ნაკლებად მიმართავენ შესაბამის სამსახურებს და მნიშვნელოვანია მუშაობის ამ მიმართულებითაც გაძლიერება. მონაცემთა ანალიზის მიხედვით, კვლავ პრობლემას წარმოადგენს რეგიონებში ოჯახში ძალადობის ფაქტებთან დაკავშირებით მიმართვიანობა. განსაკუთრებით დაბალი მაჩვენებლებია რაჭა-ლეჩხუმის, მცხეთა-მთიანეთის, სამცხე–ჯავახეთისა და გურიის რეგიონებში. ცხრილი #3: გამოცემული შემაკავებელი ორდერების გადანაწილება რეგიონების მიხედვით 1014 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რაც შეეხება ოჯახში ძალადობის ფაქტებზე, როგორც სისხლის სამართლის დანაშაულზე რეაგირებას, საქართველოს პროკურატურის ცნობით, 2015 წელს სსკ-111-1261 და სსკ 1261-ე მუხლებით დევნა 728 პირის მიმართ დაიწყო, დაზარალებულად კი 858 პირი იქნა ცნობილი. აღნიშნული მაჩვენებლებიც დადებით ტენდენციაზე მიგვანიშნებენ იმ თვალსაზრისით, რომ 2015 წელს შესაბამისმა სტრუქტურებმა უფრო მეტჯერ მიიჩნია ოჯახში ძალადობა სისხლის სამართლის საქმედ, რაც საბოლოოდ მსხვერპლის დაცვის ღონისძიებების თვალსაზრისით საგრძნობლად გააუმჯობესებს ვითარებას. დამცავი და შემაკავებელი ორდერებით გათვალისწინებული მოთხოვნების ანდა ვალდებულებების შეუსრულებლობის მიმართულებით არსებული მონაცემებით, სსკ-ის 3811მუხლით გამოძიება 36 საქმეზე დაიწყო, ხოლო ადმინისტრაციული სამართალდარღვევა, რომელსაც ასკ-ის 1752 მუხლი ითვალისწინებს – 271 შემთხვევაში დაფიქსირდა.1537 თუმცა კვლავ გამოწვევად რჩება დამცავი ღონისძიებების აღსრულების ეფექტიანი მონიტორინგი. მნიშვნელოვანია, რომ დაინერგოს მონიტორინგის მექანიზმი, რაც საშუალებას მისცემს შესაბამის სტრუქტურებს მეთვალყურეობა გაუწიონ ოჯახებს, სადაც ძალადობის ფაქტი გამოვლინდა და ამასთან, შექმნის საინფორმაციო ბაზასაც, რომელიც სამომავლოდ ძალიან მნიშვნელოვან ინფორმაციას მოგვაწვდის პრევენციული ღონისძიებების დასაგეგმად. სტატისტიკური მონაცემების ანალიზთან ერთად მნიშვნელოვანია ის სისტემური ხარვეზები, რაზეც მეტყველებს 2015 წლის განმავლობაში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტის მიერ შესწავლილი ოჯახში ძალადობის შემთხვევები. ოჯახში ძალადობის ორგანოებს შორის ურთიერთგაცვლა. 1537 შემთხვევებზე პრობლემას საქმეთა რეაგირების წარმოადგენდა შესწავლისას განმახორციელებელ კოორდინაცია გამოვლინდა საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფორმაციის ხარვეზები, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წერილი #646505, 15/03/2016. 1015 და უფლებამოსილ როგორც სამართალდამცავი უწყების, ისე სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ განხორციელებული ღონისძიებების შეფასებისას. რამდენიმე შემთხვევაში აღნიშნული უწყებების მიერ მოწოდებული ინფორმაცია ერთმანეთს ეწინააღმდეგებოდა და საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის სირთულეს წარმოადგენდა ჭეშმარიტების დადგენა. სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლებმა შემაკავებელი ორდერის გამოწერის ნაცვლად რიგ შემთხვევებში გამოიყენეს გაფრთხილების მექანიზმი. ერთი მხრივ პრობლემას წარმოადგენს სამართალდამცავთა მხრიდან კონკრეტული საქმის შეფასება განსაკუთრებით იმ შემთხვევებში, თუ ადგილი არ აქვს ფიზიკურ ძალადობას, მხოლოდ ფსიქოლოგიური ძალადობის არსებობის შემთხვევაში კი პოლიციის თანამშრომელს უჭირს მიიღოს შემაკავებელი ორდერის სამართალდამცავი გამართლებისას გამოწერის უწყებების მიუთითებენ გადაწყვეტილება. წარმომადგენლები თავად ხოლო გაფრთხილების მსხვერპლის სურვილზე, მეორე ოქმის მხრივ, შედგენის გაფრთხილებულიყო მოძალადე და შემაკავებელი ორდერის გამოწერაზე უარს აცხადებდა. აღნიშნული არგუმენტი არ შეიძლება მივიჩნიოთ გამართლებულად, რადგან მსხვერპლს არ უხსნიან შემაკავებელი ორდერის არსს და არ განუმარტავენ, რომ გაფრთხილების მექანიზმს არ აქვს თანმდევი სამართლებრივი შედეგი და ვერ უზრუნველყოფს მის დაცვას განმეორებითი ძალადობის შემთხვევაში. ამასთან, მსხვერპლის მდგომარეობიდან გამომდინარე, სამართალდამცავი უწყების წარმომადგენელს განსაკუთრებული როლი ეკისრება დაეხმაროს მსხვერპლს საფრთხის გააზრებაში, რომ მან უარი არ თქვას იმ ღონისძიების გატარებაზე, რომელიც მის დაცვას ემსახურება. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტის მიერ შესწავლილი საქმეებიდან, ასევე გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც სამართალდამცავი უწყების წარმომადგენელთა რეაგირებისას გათვალისწინებული არ არის ოჯახში ძალადობის დამახასითებელი თავისებურება - სისტემატურობა და განგრძობითობა. მსხვერპლის სამართალდამცავ უწყებებში მიმართვების ისტორია ხშირად რამდენიმეწლიან პერიოდს მოიცავს, თუმცა მსხვერპლის თითოეული მიმართვა ცალკე აღებულ შემთხვევად არის განხილული. ცალკე აღებული შემთხვევის შესახებ მიმართვები, შესაძლოა ნაკლებ მნიშვნელოვნად გამოიყურებოდეს, თუმცა ერთიანობაში, წლების განმავლობაში განხორციელებული ძალადობა მსხვერპლს მშვიდად ცხოვრებაში უშლის ხელს და ფსიქოლოგიურად მძიმე მდგომარეობამდე მიჰყავს. ქალთა მკვლელობები (ფემიციდი) საქართველოს მთავარი პროკურატურის მონაცემებით, 2015 წელს ქალთა მკვლელობისა და მკვლელობის მცდელობის ფაქტებზე გამოძიება 26 სისხლის სამართალის საქმეზე დაიწყო. 1016 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქედან, 14 შემთხვევა ოჯახში ძალადობის პირობებში იქნა ჩადენილი, ხოლო 12 შემთხვევაში დანაშაულის ჩადენის სხვა მოტივი გამოიკვეთა. ასევე, ოჯახის წევრის მიმართ ჯანმრთელობის დაზიანების ორ შემთხვევას გარდაცვალება მოჰყვა. შესაბამისად, 2015 წელს ქალთა მკვლელობისა თუ მკვლელობის მცდელობის 28 შემთხვევა გამოვლინდა1538. ქალთა მკვლელობის და მკვლელობის მცდელობის რაოდენობრივი მაჩვენებლების შეჯამებით გამოიკვეთა, რომ შემთხვევათა უმრავლესობა ჩადენილია პარტნიორის, ყოფილი პარტნიორის ან პირის მიერ, რომელსაც უარი ეთქვა პარტნიორულ ურთიერთობაზე. ქალთა მკვლელობისა თუ მკვლელობის მცდელობის 50% ჩადენილია ქმრის მიერ ან ცალმხრივი სიყვარულის გამო, 25% სხვა ოჯახის წევრის მიერ, 25% კი სხვა გარემოებაში, როგორიც არის ყაჩაღობა ან სამეზობლო კონფლიქტი. ცხრილი #4: ქალთა მკვლელობების მონაცემები (2013–2015 წლები) ქალთა მკვლელობების შემთხვევების ანალიზი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან სწორედ ასეთი ტიპის ანალიზზე დაყრდნობით უნდა დაიგეგმოს შემდგომი ნაბიჯები. დეტალური მონაცემების შეგროვებაში მიზანმიმართულად უნდა ჩაერთონ როგორც სამართალდამცავი ორგანოები, ასევე სასამართლო. ამ მხრივ აღსანიშნავია საქართველოს მთავარი პროკურატურის ინიციატივით გაკეთებული ანალიზი. საქართველოს სახალხო დამცველი უერთდება ქალთა მიმართ ძალადობის, ძალადობის მიზეზებისა და შედეგების შესახებ გაეროს სპეციალური მომხსენებლის, დუბრავკა სიმონოვიჩის 2015 წლის 23 ნოემბრის მოწოდებას, რომლის მიხედვითაც ყველა სახელმწიფომ მიზანმიმართულად მკვლელობების უნდა იმუშაოს პრევენციაზე, შექმნან გენდერული ნიშნით მოტივირებული გენდერული ნიშნით ქალთა ქალთა მკვლელობებზე ზედამხედველობის სისტემა, ყოველი წლის 25 ნოემბერს კი, წარმოადგინონ შემთხვევათა დეტალური ანალიზი. 1538 საქართველოს მთავარი პროკურატურის წერილი #13/11306, 24/02/2016. 1017 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქალთა მკვლელობებთან ერთად, განსაკუთრებული ყურადღების მიქცევას საჭიროებს ქალთა თვითმკვლელობის ის შემთხვევები, რომელთა შესაძლო მიზეზიც, გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, სისტემატური ხასიათის ოჯახში ძალადობა გახდა. მაგალითისთვის, უკვე ორი წელია მიმდინარეობს გამოძიება ხ.ჯ.–ს თვითმკვლელობამდე შესაძლო მიყვანის ფაქტზე და ამ დრომდე უცნობია საქმის ირგვლივ არსებული გამოძიების მდგომარეობა. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი არაერთი შემთხვევიდან იკვეთება, რომ მათი, როგორც თვითმკვლელობამდე მიყვანის კვალიფიკაცია ხშირად იმიტომ ვერ ხერხდება, რომ ძალადობის ფაქტები სამართალდამცავი ორგანოებისთვის გარდაცვალებამდე არ ხდება ცნობილი. ზემოაღნიშნული და ჩვენს მიერ შესწავლილი თვითმკვლელობის სხვა შემთხვევები გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ქალთა მიმართ ძალადობის კიდევ ერთი უმძიმესი შედეგი თვითმკვლელობამდე მიყვანაა, ხოლო ყველაზე სამწუხარო ტენდენცია დანაშაულის ჩამდენის დასჯის სირთულეებია. ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის არსებული სერვისების შეფასება საქართველოში ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა მომსახურების 3 სახელმწიფო დაწესებულება – თავშესაფარი ფუნქციონირებს. ოჯახში ძალადობის საკითხის სიმძაფრის და მასშტაბების გათვალისწინებით აღნიშნულ სერვისს უდიდესი როლი ეკისრება. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს სახელმწიფო თავშესაფრის მომსახურებით გაცილებით მეტმა ოჯახში ძალადობის მსხვერპლმა ისარგებლა, ვიდრე 2014 წელს. დეტალური სტატისტიკური მონაცემი კი ასე გამოიყურება: თავშესაფარში მოხვედრის სამართლებრივი საფუძველი 2013 2014 2015 შემაკავებელი ორდერის საფუძველზე 4 11 37 დამცავი ორდერის საფუძველზე 1 0 7 იდენტიფიცირების ჯგუფის მიერ 15 7 9 საპატრულო პოლიციის ოქმით 9 0 0 დაზარალებულად ცნობის საფუძველზე 0 0 4 1018 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჯამი 29 18 57 2014 წელს საქართველოს სახალხო დამცველის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტმა ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფრების მონიტორინგი განახორციელა. აღსანიშნავია, რომ მონიტორინგი პირველად ჩატარდა და მიზნად არსებული მდგომარეობის შეფასებასა და იმ საჭიროებების გამოვლენას ისახავდა, რომელიც სერვისით მოსარგებლეთა მდგომარეობის გაუმჯობესებას უკავშირდება. 2015 წელს შევაფასეთ მონიტორინგის შედეგად მომზადებული რეკომენდაციების განხორციელება. შეფასებამ ცხადყო, რომ ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდმა დეტალურად შეისწავლა საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციები და მათი ნაწილი გაითვალისწინა. აღსანიშნავია, რომ გადაიხედა საკვები პროდუქტების ჩამონათვალი და დაემატა ბავშვთა კვებისთვის აუცილებელი საკვები. ასევე, ფონდის ყველა სტრუქტურულ ერთეულში დამტკიცდა ძიძის საშტატო ერთეული და განისაზღვრა მისი უფლება-მოვალეობები. აღნიშნული რეკომენდაცია საქართველოს სახალხო დამცველმა ბენეფიციართა მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, მათთვის მუშაობისა და პროფესიული გადამზადების შესაძლებლობის შესაქმნელად გასცა, ვინაიდან მცირეწლოვანი შვილების დედები, ბავშვების თუნდაც მცირე ხნით დატოვების შეუძლებლობის გამო, მოკლებულნი იყვნენ ამგვარ შესაძლებლობას. აღსანიშნავია, რომ ფონდმა სრულყოფილად ვერ გაითვალისწინა რიგი რეკომენდაციები. თავშესაფარში სოციალურად დაუცველი პირის მოთავსების შემთხვევაში მისი შემწეობის შეჩერების წესთან დაკავშირებით ფონდი მოკლებულია რეაგირების შესაძლებლობას, ვინაიდან შემწეობის შეჩერებისა და აღდგენის საკითხი სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს კომპეტენციას უკავშირდება, თუმცა ფონდის დირექციამ, ამავდროულად, აღნიშნული საკითხის განხილვის პროცესში მონაწილეობის მზადყოფნა გამოთქვა. აუცილებელია ამ მიმართულებით გააქტიურდეს მუშაობა და ყველა დაინტერესებული მხარის ჩართულობით შემუშავდეს ძალადობის მსხვერპლთათვის შემწეობის შეჩერებისა და აღდგენის სპეციალური წესი, რადგან ამას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მსხვერპლთა რეაბილიტაციისა და დახმარების პროცედურების სრულყოფისათვის. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი, რომელიც ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფრების მომსახურების ხარისხთან იყო დაკავშირებული, მედიკამენტებით დროული მომარაგების შეფერხება იყო. ფონდი, თავის სტრუქტურულ ერთეულებს მედიკამენტებით „სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად უზრუნველყოფს. ფონდის ცენტრალური აპარატი ცდილობს დაუყოვნებლივ, ან შესაძლო მოკლე პერიოდში, „სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ“ კანონით გათვალისწინებული პროცედურების დაცვით 1019 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიაწოდოს მედიკამენტები. 1539 მაგრამ მონიტორინგის შედეგად ირკვევა, რომ პროცედურები შესაძლოა დროში გაიწელოს და დაუყოვნებლივი მიწოდება ვერ მოხერხდეს, რის გამოც მნიშვნელოვანია გადაიხედოს მედიკამენტებით უზრუნველყოფის წესი და შემუშავდეს ისეთი რეგულაციები, რომელიც შესაძლებლობას მისცემს ადმინისტრაციას ბენეფიციარები დაუყოვნებლივ მოამარაგონ საჭირო წამლებით. ოჯახში ძალადობის მსხვერპლის სტატუსის მინიჭება 2015 წლის ივლისიდან კვლავ განაახლა მუშაობა ოჯახში ძალადობის აღკვეთის ღონისძიებათა განმახორციელებელ საუწყებათაშორისო საბჭოსთან არსებულმა ოჯახში ძალადობის მსხვერპლის სტატუსის განმსაზღვრელმა ჯგუფმა. მას შემდეგ ჯგუფს სულ 27 სავარაუდო მსხვერპლმა მიმართა და სტატუსი 18 პირს მიენიჭა, 6 განმცხადებელს უარი ეთქვა სტატუსის მინიჭებაზე, ხოლო 3 საქმე არ განუხილავთ, ვინაიდან არ შეესაბამებოდა ჯგუფის მიერ საქმის განხილვისათვის აუცილებელ კრიტერიუმებს. ჯგუფის მუშაობა ზრდის სავარაუდო მსხვერპლთა მომართვიანობას და შესაძლებლობას იძლევა დახმარება გაეწიოს იმ პირებს, ვისაც სხვადასხვა სუბიექტური მიზეზების გამო არ სურთ მიმართონ პოლიციას ან სხვა შესაბამის სახელმწიფო სტრუქტურებს, რათა თავი დააღწიონ ძალადობრივ გარემოს. სტატუსის მინიჭების შედეგად ოჯახში ძალადობის მსხვერპლს აქვს უფლება ისარგებლოს არსებული სახელმწიფო სერვისებით, თავშესაფრით, ფსიქოლოგიური თუ იურიდიული დახმარებითა და კონსულტაციებით. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტის წარმომადგენელს უფლება აქვს დაესწროს ჯგუფის შეხვედრებს და ისარგებლოს სათათბირო ხმის უფლებით. რაც მნიშვნელოვანია, რადგანაც იძლევა მისი საქმიანობის გაუმჯობესებისა და არსებული ხარვეზების გამოვლენის შესაძლებლობას. მიუხედავად იმისა, რომ ჯგუფის არსებობა დადებითად აისახა ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენისა და დახმარების პროცესებზე, მუშაობის პროცესში გამოვლინდა გარკვეული ხელის შემშლელი ფაქტორები, რომლებიც აფერხებენ ეფექტიან ფუნქციონირებას და შესაძლოა ჯგუფის მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებსაც ეჭვქვეშ აყენებდნენ. ზოგიერთ შემთხვევებში ოჯახში ძალადობის მსხვერპლის სტატუსის დასადგენად საჭირო პროცედურების მწარმოებელი არასამთავრობო ორგანიზაციები არასრულად წარადგენდნენ მსხვერპლის შესახებ ინფორმაციას, რაც ართულებდა გადაწყვეტილების მიღების პროცესს და საგრძნობლად ზრდიდა ცდომილების ალბათობას. 1539 ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდის წერილი #07/841, 17/08/2015. 1020 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გარდა ამისა, გამოიკვეთა სტატუსის გაუქმების პროცედურის არსებობის საჭიროებაც. როდესაც დგინდება, რომ მსხვერპლის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია არ შეესაბამებოდა სინამდვილეს, ის არ ყოფილა ოჯახში ძალადობის მსხვერპლი და მოტყუებით მოიპოვა სტატუსი, გამოსავალი არ არსებობს, რადგან ასეთი პროცედურა გათვალისწინებული არ არის. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და ძალიან მწვავე საკითხია ბავშვის მიმართ ძალადობის შემთხვევებზე რეაგირება. აუცილებელია სპეციალური წესის შემუშავება, რომელიც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 11981 მუხლისა და რეფერირების პროცედურების გათვალისწინებით, ჯგუფს, საქართველოს სახალხო დამცველსა და წარმდგენ არასამთავრობო ორგანიზაციებს მისცემს შესაძლებლობას მოპოვებული ინფორმაციის საფუძველზე დაიცვან ბავშვთა ინტერესები. ამჟამად, ჯგუფისათვის წარდგენილი ინფორმაცია კონფიდენციალურია და მისი გამოყენება დასაშვებია მხოლოდ სტატუსის განსაზღვრის პროცედურისათვის, რიგ შემთხვევებში ინფორმაცია შეიცავს არასრულწლოვნის მიმართ პირდაპირი ან ირიბი ძალადობის დამადასტურებელ ფაქტებს. ნარკომომხმარებელი ქალების უფლებრივი მდგომარეობა მსოფლიო ნარკოვითარების ანგარიშის მიხედვით, 1540 ნარკოტიკების მომხმარებელი ყოველი სამი ადამიანიდან - ერთი ქალია. აღსანიშნავია, რომ ნარკომომხმარებელი ქალებისთვის ორმაგ ბარიერს წარმოადგენს მკურნალობის ან ზიანის შემცირების პროგრამებზე ხელმისაწვდომობა. ამას ემატება მთელი რიგი სისტემური, სოციალური, კულტურული თუ სხვა ტიპის ბარიერები. სხვადასხვა კვლევა მიუთითებს, რომ ქალების გადაწყვეტილებაზე, მოიხმარონ ნარკოტიკული საშუალება, ძალიან დიდია პარტნიორის ზეგავლენა, ამასთან ხშირად უკავშირდება სიღარიბეს და კომერციულ სექსმომსახურებას. 1541 კვლევების მიხედვით, საქართველოში ნარკოტიკული საშუალებების 40 000 მომხმარებელთა შორის 10% ქალია, 1542 თუმცა პრობლემას წარმოადგენს ზუსტი სტატისტიკური მონაცემების არსებობა, რაც თავის მხრივ დაკავშირებულია საზოგადოებრივ სტიგმასთან. ქალებისთვის გადამწყვეტ როლს თამაშობს ბავშვის ფაქტორიც, რადგან ხშირია ნარკომომხმარებელი დედისთვის ბავშვზე მეურვეობის უფლების ჩამორთმევის სადამსჯელო ღონისძიებად 1540 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ–გვერდზე: < http://www.unodc.org/documents/wdr2015/World_Drug_Report_2015.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]; 1541 გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭოს უნივერსალური პერიოდული მიმოხილვა, კოალიციური ანგარიში ქალთა უფლებების შესახებ, „ნარკოტიკების მომხმარებელი ქალები“. 1542 ინექციური ნარკოტიკების მომხმარებლების სიმრავლის შეფასება საქართველოში; კონსესუსანგარიში, 2010 წელი. 1021 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გამოყენება. ეს ფაქტორი კი აიძულებს ნარკომომხმარებელ ქალებს უარი თქვან სხვადასხვა სერვისის მიღებაზე და თავი შეიკავონ სახელმწიფო პროგრამებში ჩართვისგან იმ შემთხვევაშიც, როდესაც განიცდიან ძალადობას პარტნიორის მხრიდან. საგანგაშოა მონაცემი, რომლის მიხედვითაც ნარკოტიკული საშუალებების მომხმარებელი ქალების დაახლოებით 80% ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა ჯგუფს მიეკუთვნება. 1543 აღნიშნულის გათვალისწინებით კი პრობლემას წარმოადგენს ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფარში მათი განთავსება, რადგან თავშესაფარი ვერ უზრუნველყოფს მათ საჭიროებებზე მორგებული სერვისების მიწოდებას. ამასთან, დაბრკოლებას წარმოადგენს საზოგადოებაში არსებული ორმაგი სტანდარტი ნარკოდამოკიდებული ქალებისა და კაცების შესახებ, რომლის მიხედვითაც კაცების შემთხვევაში დიდია ოჯახის მხრიდან მხარდაჭერა. ნარკომომხმარებელი ქალები კი სრულიად დაუცველნი და სტიგმატიზებულნი არიან ოჯახებისა და ზოგადად, საზოგადოებისგან. აღნიშნული გამოწვევების ფონზე, პრობლემას წარმოადგენს, რომ ნარკომანიის წინააღმდეგ ბრძოლის სახელმწიფო სტრატეგია არ ითვალისწინებს გენდერულ ასპექტებს და არსებული პროგრამები არ პასუხობს ქალთა საჭიროებებს. აქვე მნიშვნელოვანია, რომ ქალთა სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში არ მოქმედებს მეტადონით ჩანაცვლების პროგრამა. იმ შემთხვევაში, თუ პატიმარი საპატიმროში მოხვედრამდე ჩართული იყო აღნიშნულ პროგრამაში, იგი გაჰყავთ სამკურნალო დაწესებულებაში, სადაც ასრულებს ამ პროგრამას. სხვა შემთხვევაში პაციენტს ხვდება ნარკოლოგი და ადგილზე უნიშნავს მკურნალობას. გამწვავების შემთხვევაში კი ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სამკურნალო დაწესებულებაში გაჰყავთ. 2014 წელს საქართველომ ქალთა დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კომიტეტს მე– 4 და მე–5 გაერთიანებული ანგარიში წარუდგინა, რომელიც კომიტეტმა 58–ე სესიის ფარგლებში განიხილა. კომიტეტმა დასკვნით რეკომენდაციებში შეშფოთება გამოთქვა, რომ არ არსებობს გენდერულ საჭიროებებზე მორგებული სამკურნალო სერვისები, რომელიც ორიენტირებული იქნება ზიანის შემცირებაზე და მეტად ხელმისაწვდომს გახდის მას ქალებისთვის. აღსანიშნავია, რომ კომიტეტის 24-ე ზოგადი რეკომენდაცია, რომელიც ეხება მაღალი ხარისხის ჯანდაცვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობას ქალებისთვის, მოუწოდებს სახელმწიფოს ჩაატაროს ეროვნული მასშტაბის კვლევა, რათა შემდგომი სტრატეგიული 1543 კავშირი „ნაბიჯი მომავლისკენ“, საქართველოში ნარკომომხმარებელი ქალების ოჯახებში არსებული ძალადობა, 2012 წელი. 1022 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დოკუმენტების შესადგენად დადგინდეს ნარკომომხმარებელი, მათ შორის ორსული ქალების რაოდენობა. ამასთან, სახელმწიფომ უნდა შეიმუშაოს გენდერულად მგრძნობიარე მკურნალობის სერვისები, ზიანის შესამცირებლად, მათ შორის ქალთა სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში. ადამიანით ვაჭრობა (ტრეფიკინგი) ადამიანით ვაჭრობა (ტრეფიკინგი) მონობის თანამედროვე ფორმა და ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევაა. ყოველწლიურად მთელ მსოფლიოში, ტრეფიკინგის მსხვერპლი მილიონობით ადამიანი ხდება. შრომით ტრეფიკინგთან ერთად, აქტუალურია ქალებით ვაჭრობის ისეთი ფორმები, როგორიცაა სექსტრეფიკინგი. 2003 წლიდან, საქართველოში ტრეფიკინგი სისხლის სამართლის კოდექსით დასჯადი ქმედებაა; 1544 შემუშავებულია კანონი ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) შესახებ; ადამიანით ვაჭრობის წინააღმდეგ ბრძოლის, მსხვერპლთა დაცვისა და დახმარებისათვის განსახორციელებელ ღონისძიებათა სამოქმედო გეგმა და ინსტიტუციურ დონეზე მოქმედებს ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა დახმარების სახელმწიფო ფონდი, რომელიც ადამიანით ვაჭრობის მსხვერპლ და და დაზარალებულ მოსახლეობას სხვადასხვა მომსახურებას სთავაზობს. მათ შორისაა: ცხელი ხაზი, იურიდიული უზრუნველყოფა. მონაცემები 1545 კონსულტაცია, ტრეფიკინგის სამედიცინო მსხვერპლთა შესახებ მომსახურება, 2015 წლის თავშესაფრით სტატისტიკური ასე გამოიყურება: 1431და 1432 მუხლებით გათვალისწინებულ დანაშაულზე დაწყებული გამოძიება, პირთა რაოდენობის მიხედვით რაოდენობა სავარაუდო სექსუალური ექსპლუატაცია 10 სავარაუდო შრომითი ექსპლუატაცია 7 არასრულწლოვანთა სავარაუდო ყიდვა-გაყიდვის ფაქტი 1 სულ 18 1544 საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსი, მუხ. 1431 და 1432 1545 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ-გვერდზე: < http://www.atipfund.gov.ge/images/stories/pdf/statistika/2014/statistika2.pdf > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1023 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოში ფუნქციონირებს ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა ორი თავშესაფარი: თბილისსა და ბათუმში. ისინი ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო სტრუქტურული ერთეულებია და სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ფინანსდება. ფონდის თავშესაფარი არის ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა/დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების მიზნით შექმნილი მომსახურების დაწესებულება, რომელიც უზრუნველყოფს ბენეფიციართა ჯანმრთელობისა და უფლებებისა სოციალური დაცვის, და ინტერესების ფსიქოლოგიური დაცვას. კერძოდ: რეაბილიტაციისა და საზოგადოებაში ინტეგრაციის ხელშეწყობას; ამასთან, ბენეფიციართა ნიჭის, უნარისა და პოტენციალის გამოვლენისათვის შესაბამისი გარემოს შექმნას. 2015 წელს თავშესაფრით მოსარგებლეთა სტატისტიკური მონაცემები ასე გამოიყურება: მონაცემები ადამიანით ვაჭრობის ტრეფიკინგის მსხვერპლთა მომსახურების შესახებ პირი დამოკიდებული პირი მუდმივმოქმედი ჯგუფის სტატუსი საფუძველზე თავშესაფრით სარგებლობა 3 1 3 1 დაზარალებულად ცნობის საფუძველზე თავშესაფრით სარგებლობა ცხელი ხაზის კონსულტაციით მოსარგებლე პირთა რაოდენობა 189 პირთა რაოდენობა, რომლებმაც მიიღეს კომპენსაცია 18 2015 წელს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტმა ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულებების (თავშესაფარი) მონიტორინგი განახორციელა. მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, რომ თავშესაფრებში არსებული მდგომარეობა კეთილსაიმედოა. თუმცა, გამოიკვეთა რიგი პრობლემური საკითხებიც, რომელთა მოგვარებაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს სერვისის მიწოდების ხარისხს. აღსანიშნავია, რომ დაწესებულებას არ აქვს სტანდარტები, რომელთა მიხედვითაც უნდა იყოს მოწყობილი საცხოვრებელი და განსაზღვრული მომსახურების გაწევის წესები. ამასთან, აღსანიშნავია ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული პრობლემებიც. არცერთი თავშესაფარი არ არის ადაპტირებული შშმ პირთათვის და მათი განთავსება საჭიროების 1024 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წარმოშობის შემთხვევაში ფაქტობრივად შეუძლებელია. პრობლემას წარმოადგენს თავშესაფარში გადამდები ინფექციური დაავადებების მქონე პირთა განთავსებაც. ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდმა მხედველობაში მიიღო ნაწილი რეკომენდაციებისა და გვაცნობა, რომ 2015 წლის ბოლომდე დაიგეგმა პანდუსის მოწყობა მეორე დაწესებულებაშიც. თუმცა აღსანიშნავია, რომ შშმ პირთა სრული ხელმისაწვდომობისათვის მხოლოდ პანდუსი არ არის საკმარისი და მნიშვნელოვანია თუნდაც ერთი დაწესებულების სრული აღჭურვა, რათა საჭიროების წარმოშობის შემთხვევაში აღნიშნულ პირებს სრულყოფილად მოემსახურონ. მოუგვარებელი დარჩა პრობლემა პირებისათვის სერვისის გადამდები მიწოდების ინფექციური შეფერხებასთან დაავადებების დაკავშირებით. მქონე ვინაიდან დაწესებულებას არ აქვს შესაბამისი ფართი, ვერ ხერხდება ასეთი ტიპის დაავადების მქონე პირთა იზოლაცია, ამიტომ მათი მიღება შეუძლებელია. სპეციალურ ანგარიშში შევიდა შესაბამისი რეკომენდაცია, ინდივიდუალური საცხოვრისისა თუ ცალკე თავშესაფრის მოწყობის გზით, გადამდები ინფექციური დაავადების მქონე პირთათვის სერვისის მიწოდებასთან დაკავშირებით, თუმცა მისი გათვალისწინება ამ დრომდე ვერ ხერხდება. ასევე არ მოხერხდა თავშესაფრის ეზოების მოწყობასთან დაკავშირებული რეკომენდაციის გათვალისწინება, ვინაიდან დაწესებულების ადგილმდებარეობა არ იძლევა ამის შესაძლებლობას 1546. ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდის ადმინისტრაციამ, ბენეფიციართა უფლებებისა და მათი მომსახურების გაუმჯობესების მიზნით, გამოთქვა მზადყოფნა შეაფასოს და გაიზიაროს საქართველოს სახალხო დამცველის შესაბამისი რეკომენდაციები. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის გენდერული თანასწორობის დეპარტამენტი მომავალშიც გეგმავს ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულების მონიტორინგს. ლგბტ პირთა უფლებრივი მდგომარეობა ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის მიხედვით, ყველა ადამიანი იბადება თავისუფალი და თანასწორი თავისი ღირსებითა და უფლებებით. გამოხატვის თავისუფლება, შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების რეალიზაციის შესაძლებლობა ის ძირითადი ღირებულებებია, რაზეც დაფუძნებულია ქვეყნის დემოკრატიული განვითარება. 1546 ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდის წერილი #07/831, 12/08/2015. 1025 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოში განვითარებულმა მოვლენებმა ნათლად დაგვანახა, რომ ჰომოფობიური განწყობა მჭიდრო კავშირშია საზოგადოების სოციალური და კულტურული შემწყნარებლობის ზოგად დონესთან. 2012 და 2013 წლების 17 მაისს კონსტიტუციური უფლების რეალიზაციის სურვილით შეკრებილი ადამიანების მიმართ განხორციელდა სიძულვილით მოტივირებული ძალადობრივი ქმედებები. პოლიციამ კი ვერ შეძლო მშვიდობიანი აქციის მონაწილეთა ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების დაცვა. 2014 წლის 17 მაისი არ აღნიშნეს ლგბტ თემის წარმომადგენლებმა და უფლებადამცველებმა, რადგან გასული წლების გამოცდილებით მიიჩნევდნენ, რომ სახელმწიფო ვერ უზრუნველყოფდა მათ უსაფრთხოებას. სახელმწიფო ხელისუფლების საზოგადოებრივი ორგანოებისადმი ცნობიერების ამაღლებისა არაერთი და მოწოდების მიუხედავად, შემწყნარებლობის კულტურის ჩამოყალიბებისათვის ქმედითი ნაბიჯები არ გადადგმულა. კვლავ პრობლემას წარმოადგენს სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების დროული, ეფექტიანი და ანგარიშვალდებული გამოძიების წარმართვა. სამი წელი გავიდა და სამწუხაროდ, არცერთ ძალადობის ფაქტზე არ დამდგარა სამართლებრივი შედეგი. აღსანიშნავია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2015 წლის 12 მაისის გადაწყვეტილება - „იდენტობა და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ“, რომლის მიხედვით, სასამართლომ დაადგინა 2012 წლის 17 მაისს სახელმწიფოს მიერ კონვენციის მე–3 (წამების აკრძალვა) და მე–11 (შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლება) მუხლების დარღვევა მე–14 მუხლთან (დისკრიმინაციის აკრძალვა) მიმართებით. გადაწყვეტილების მიხედვით, სახელმწიფო უნდა იყოს მოქალაქეთა ფუნდამენტური უფლებებისა და თავისუფლებების პრაქტიკაში განხორციელების გარანტი. ასევე უნდა აიღოს პასუხისმგებლობა, რომ ამ უფლებების რეალიზაციის პროცესში საფრთხე არ დაემუქროს მათ სიცოცხლესა და ჯანმრთელობას. მისასალმებელია 2015 წლის 17 მაისის, ჰომოფობიასა და ტრანსფობიასთან ბრძოლის საერთაშორისო დღის, მშვიდობიან გარემოში აღნიშვნა. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ის ფაქტი, რომ დაინტერესებულ პირებს შესაძლებლობა მიეცათ მოეხდინათ კონსტიტუციური უფლების რეალიზაცია და შეკრებილიყვნენ ლგბტ ადამიანების მიმართ სოლიდარობის გამოსახატავად და ძალადობის დასაგმობად. აქციის მიმდინარეობა სამართალდამცავთა განსაკუთრებული მობილიზაციისა და დაცვის განსაკუთრებულ პირობებში წარიმართა. საქართველოს სახალხო დამცველის რწმუნებულები მთელი დღის განმავლობაში აკვირდებოდნენ ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებს. განხორციელდა ჩატარებული სამი აქციის მონიტორინგი და მთელი დღის განმავლობაში მუშაობდა ცხელი ხაზი, თუმცა ძალადობის, 1026 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქციის ხელშეშლისა თუ ადამიანის უფლებადარღვევის არცერთი შემთხვევა არ გამოვლენილა. სამოქალაქო აქტებში სქესის ჩანაწერის ცვლილების შესაძლებლობა კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს სამოქალაქო აქტებში ტრანსგენდერი ადამიანებისთვის სქესის ჩანაწერის ცვლილების შესაძლებლობა. რაც თავის მხრივ, ხელშემშლელი ფაქტორია განათლების მიღების, დასაქმებისა თუ სხვა პროცესებში. ევროკავშირში ჩატარებული კვლევის ფარგლებში გამოკითხულ ტრანსგენდერ პირთა 73% მიიჩნევს, რომ გენდერის სამართლებრივი აღიარების გამარტივებული პროცედურები მათ უფრო კომფორტულ გარემოში ცხოვრების შესაძლებლობას მისცემს 1547. გენდერული იდენტობა ეხება თითოეული ადამიანის მიერ გენდერის ღრმა, შინაგან და ინდივიდუალურ განცდას, რომელიც შესაძლოა არ ემთხვეოდეს სქესს, რომელიც დაბადებისას მიაკუთვნეს. გენდერის სამართლებრივი აღიარება არის ადამიანის გენდერული იდენტობის და სახელის ოფიციალური აღიარება სამართლებრივ დოკუმენტებში. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ არაერთხელ იმსჯელა გენდერის სამართლებრივი აღიარების მნიშვნელობის შესახებ ტრანსგენდერი ადამიანების უფლებების დაცვასთან მიმართებაში1548. გარდა აღნიშნულისა, გენდერის სამართლებრივი აღიარება მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც დოკუმენტები მოიცავენ სახელის და სქესის მაიდენტიფიცირებელ ინფორმაციას, შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, როდესაც ტრანსგენდერ ადამიანებს არ ეძლევათ სამოქალაქო დოკუმენტებში სქესის აღმნიშვნელი ჩანაწერის შეცვლის შესაძლებლობა, ამ დოკუმენტებით სარგებლობისას იზრდება მათი დისკრიმინაციის რისკი და ალბათობა იმისა, რომ შესაძლოა, გახდნენ არასათანადო მოპყრობის ან ძალადობის მსხვერპლნი. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს კანონმდებლობა ითვალისწინებს სქესის ჩანაწერის შეცვლის საკითხს, კერძოდ, „სამოქალაქო აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის 78-ე მუხლი სქესის ცვლილებას მიუთითებს სამოქალაქო აქტების ჩანაწერში ცვლილების შეტანის საფუძვლად, თუმცა არ არსებობს დოკუმენტების ჩამონათვალი, რომელიც პირმა უნდა წარადგინოს სამოქალაქო აქტებში შესაბამისი ცვლილების განხორციელებისთვის, ასევე, არ არის განსაზღვრული ამ მუხლის მიზნებისთვის რა ითვლება სქესის შეცვლად. 1547 1548 სახელმძღვანელო გენდერის სამართლებრივი აღიარება, 2013 წლის დეკემბერი, გვ.8. სახელმძღვანელო გენდერის სამართლებრივი აღიარება, 2013 წლის დეკემბერი. 1027 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო აღნიშნავს 1549, რომ უფლების განხორციელებასთან დაკავშირებული დეტალური პროცედურის არარსებობამ შესაძლოა განაპირობოს ადამიანის უფლების დარღვევა. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კანონმდებლობით სამართლებრივი სქესის შეცვლის შესაძლებლობა აღიარებულია, პრაქტიკაში ტრანსგენდერ პირთა დიდი ნაწილი აღნიშნული უფლებით სარგებლობის შესაძლებლობას მოკლებულია, შესაბამისი პროცედურული წესის არარსებობის გამო. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა შეისწავლა ა.ხ.-ს განცხადება, რომლის მოთხოვნა პირადობის დამადასტურებელ დოკუმენტში სქესის ჩანაწერის შეცვლის შესახებ არ დაკმაყოფილდა. ხსენებული საქმის ირგვლივ სახალხო დამცველმა, „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 21–ე მუხლით მონიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში, 2015 წლის 18 მაისს წინადადება (#08/3703) წარუდგინა საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს. წინადადება შეეხებოდა სამოქალაქო აქტებში სქესის ჩანაწერის ცვლილებასთან დაკავშირებული პროცედურული წესის შემუშავებას და დამტკიცებას. საქართველოს სახალხო დამცველის წინადადების მიუხედავად, არსებული პრაქტიკა არ შეცვლილა და ტრანსგენდერ პირთა სამართლებრივი მდგომარეობა ამ მხრივ არ გაუმჯობესებულა. სხვადასხვა ქვეყნის კანონმდებლობა თუ სამართლებრივი პრაქტიკა მიმართულია იმისკენ, რომ სახელმწიფოებმა შესაძლებლობა მისცენ ტრანსგენდერ ადამიანებს ოფიციალურ დოკუმენტებში სახელისა და სქესის აღმნიშვნელი ჩანაწერი სწრაფი, ადვილად ხელმისაწვდომი გზით შეცვალონ. ამასთან, ძალიან დიდი მნიშვნელობა ენიჭება გაუმართლებელი შეზღუდვების აღმოფხვრას, რომელიც თან ახლავს სქესის ჩანაწერის შეცვლის პროცედურას. 2014 წელს ქალთა დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კომიტეტმა საქართველოს მე-4 და მე-5 გაერთიანებული ანგარიშის განხილვის შედეგად მომზადებულ დასკვნით რეკომენდაციებში 1550 მოუწოდა სახელმწიფოს „მიიღოს ზომები ლესბოსელი, ბისექსუალი და ტრანსგენდერი ქალების მიერ განცდილ ძალადობასა და შევიწროებასთან დაკავშირებით, ასევე, გააუქმოს ტრანსგენდერი ადამიანებისთვის პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტის მიღების პროცესში არსებული შეზღუდვები.“ ევროპის მინისტრთა საბჭოს რეკომენდაციის, „სექსუალური ორიენტაციის და გენდერული იდენტობის საფუძველზე დისკრიმინაციასთან ბრძოლის ზომების შესახებ“ (MC/Rec (2010)5) მიხედვით, განსაზღვრულია სქესის კვლავმინიჭებისა და სამართლებრივ აღიარებასთან 1549 მალონი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, 1984 წლის 2 აგვისტო, აპლიკაციის #8691/79; § 79- 80. 1550 საქართველოს მე–4 და მე–5 გაერთიანებული ანგარიშები CEDAW კომიტეტში. 1028 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავშირებული მოთხოვნები. „წევრმა სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ შესაბამისი ზომები, რათა ცხოვრების ყველა სფეროში მოახდინონ პირის სქესის შეცვლის სრული სამართლებრივი აღიარება; კერძოდ, შესაძლებელი უნდა გახდეს სახელისა და სქესის ჩანაწერის შეცვლა სწრაფი, გამჭვირვალე და ადვილად ხელმისაწვდომი გზით.“ 1551 ამავე რეკომენდაციის მიხედვით, უნდა გადაიხედოს არაჰუმანური მოთხოვნები რომელთა შესრულება სქესის სამართლებრივი აღიარებისთვის არის სავალდებულო, მათ შორის ის ნაწილი, რომელიც ფიზიკური ხასიათის ცვლილებებს ეხება. ამასთან, სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ შესაბამისი ზომები, რათა უზრუნველყონ ტრანსგენდერი ადამინებისთვის სქესის შეცვლის მომსახურების ეფექტიანი ხელმისაწვდომობა, რომელიც თავისუფალი იქნება არაგონივრული მოთხოვნებისგან. სერვისებზე ხელმისაწვდომობა უნდა მოიცავდეს ტრანსგენდერთა ჯანდაცვის სფეროში არსებულ ფსიქოლოგიურ, ენდოკრინოლოგიურ და ქირურგიულ მომსახურებას. არცერთ ადამიანს არ უნდა ჩაუტარდეს სქესის შეცვლის პროცედურა მისივე თანხმობის გარეშე. 1552 რეკომენდაციების განმარტებით მემორანდუმში აღნიშნულია, რომ ზოგიერთ ქვეყანაში გენდერის კვლავმინიჭებას წინაპირობად უძღვის ისეთი პროცედურები, როგორიცაა შეუქცევადი სტერილიზაცია, ჰორმონული თერაპია, წინასწარი ქირურგიული პროცედურები და ზოგჯერ იმის დასტურიც, რომ ადამიანს შეუძლია თავისი გენდერის სოციალურ როლში დიდი ხნის განმავლობაში ცხოვრება. მემორანდუმში აღნიშნულია, რომ არსებობენ ადამიანები, რომელთათვის ჰორმონული ან ქირურგიული პროცედურების გავლა ჯანმრთელობის გამო შეუძლებელია. შესაბამისად, საჭიროა არათანაზომიერი მოთხოვნები გადაიხედოს და შეიცვალოს 1553. საინტერესოა ევროპის ადამიანის უფლებათა კომისრის, თომას ჰამარბერგის მოსაზრება 1554 ტრანსგენდერი ადამიანების აღნიშნავს, რომ საზოგადოება მდგომარეობასთან დაკავშირებით. თომას ჰამარბერგი ტრანსგენდერი ადამიანების რიცხვი ცოტაა, თუმცა ტრანსგენდერთა მრავალფეროვანი. არსებობენ ტრანსგენდერები, რომელთაც არ აქვთ ევროპის მინისტრთა საბჭოს კომიტეტის რეკომენდაცია წევრი სახელმწიფოებისთვის „სექსუალური ორიენტაციის და გენდერული იდენტობის საფუძველზე დისკრიმინაციასთან ბრძოლის ზომების შესახებ“ – CM/REC(2010) 5. პუნ. 21. 1552ევროპის მინისტრთა საბჭოს კომიტეტის რეკომენდაცია წევრი სახელმწიფოებისთვის „სექსუალური ორიენტაციის და გენდერული იდენტობის საფუძველზე დისკრიმინაციასთან ბრძოლის ზომების შესახებ“ – CM/REC(2010) 5. პუნ. 20, პუნ. 35. 1553 ევროპის მინისტრთა საბჭოს კომიტეტის რეკომენდაცია წევრი სახელმწიფოებისთვის 1551 „სექსუალური ორიენტაციის და გენდერული იდენტობის საფუძველზე დისკრიმინაციასთან ბრძოლის ზომების შესახებ“ – CM/REC(2010)5 განმარტებითი მემორანდუმი პუნ. 20-21. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ გვერდზე: < https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1476365 > [ბოლოს ნანახია 2016 წლის 1 მარტს]. 1554 1029 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩატარებული სქესის შეცვლის ოპერაცია, ტრანსგენდერები, რომელთაც სქესი შეცვლილი აქვთ, ტრანსგენდერები, რომელთაც არ სურთ ოპერაციის ჩატარება ან არ აქვთ ოპერაციის გაკეთების შესაძლებლობა. ამასთან, აღნიშნავს, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, სქესის შეცვლის მიზნით, ოპერაციული ჩარევა სამედიცინო თვალსაზრისით ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო გამართლებული არ არის, ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ მსგავსი პროცედურა შესაძლოა ეწინააღმდეგებოდეს ინდივიდის სურვილებს და საჭიროებებს. მოსაზრებაში აღნიშნულია, რომ ტრანსგენდერი ადამიანების ჯგუფი ერთადერთია ევროპაში, რომელიც იძულებით სტერილიზაციას ექვემდებარება. რეკომენდაციები გენდერული მეინსტრიმინგის მიმართულებით საქართველოს მთავრობას: • შეიქმნას სტრუქტურული ერთეული აღმასრულებელი ხელისუფლების დონეზე, რომელიც იმუშავებს გენდერული თანასწორობისა და ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლის საკითხებზე. განისაზღვროს მისი მანდატი, ადამიანური და ფინანსური რესურსები • სამინისტროებმა ხელი შეუწყონ გენდერული მეინსტრიმინგის განხორციელებას სპეციალური სტრუქტურული ერთეულის შექმნის ანდა გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელი პირების განსაზღვრა/დამტკიცებით • ხელი შეეწყოს გენდერული თანასწორობის საკითხებზე შიდა ინსტიტუციური პოლიტიკის დოკუმენტების (სტრატეგია, სამოქმედო გეგმა, კონცეფცია) შექმნასა და განხორციელებას ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს: • გაძლიერდეს გამგეობის დონეზე არსებული გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელი პირების უფლებამოსილება, საქმიანობის არეალი და რესურსები • საკრებულოს დონეზე ხელი შეეწყოს გენდერული თანასწორობის საკითხებზე სტრუქტურული ერთეულის შექმნასა და მდგრადობის უზრუნველყოფას გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში ქალთა მონაწილეობის მიმართულებით საქართველოს მთავრობას: • იწარმოოს და გაანალიზდეს დასაქმებულთა გენდერული ნიშნით სეგრეგირებული სტატისტიკა ქალთა თანამდებობრივი გამოსავლენად და აღმოსაფხვრელად 1030 დაწინაურების საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხელშემშლელი ბარიერების საქართველოს პარლამენტს: • გაითვალისწინოს ქალთა დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კომიტეტის რეკომენდაცია და მიიღოს სპეციალური დროებითი მექანიზმი – კვოტირების სისტემა ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს: • სოფლის განვითარების პროგრამებისა თუ თემისათვის პრიორიტეტული პროექტების დაგეგმვის, განხორციელებისა და შეფასების ყველა ეტაპზე უზრუნველყოს ქალთა ჩართულობა და მონაწილეობა • იწარმოოს და გაანალიზდეს დასაქმებულთა გენდერული ნიშნით სეგრეგირებული სტატისტიკა ქალთა თანამდებობრივი გამოსავლენად და აღმოსაფხვრელად დაწინაურების ხელშემშლელი ბარიერების საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს: • ხელი შეეწყოს ქალთა მონაწილეობას სოფლის განვითარების პროგრამების დაგეგმვისა და განხორციელების ყველა ეტაპზე • დაგეგმილი პროგრამები გაანალიზდეს და პრიორიტეტების გამოვლენისას განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს გენდერული ასპექტების გათვალისწინებას ქალები, მშვიდობა და უსაფრთხოება მიმართულებით საქართველოს პრემიერ–მინისტრის აპარატს: • ეროვნული სამოქმედო გეგმის შემუშავების პროცესში შეისწავლოს დევნილი და • კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული მოსახლეობის ხედვა და საჭიროებები ეროვნული სამოქმედო გეგმის განხორციელების ყველა ეტაპზე უზრუნველყოს დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული მოსახლეობის ინფორმირება და ჩართულობა • ზედამხედველობა გაეწიოს შესრულებაზე პასუხისმგებელი პირების ჩართულობასა და მათ მიერ ეროვნული სამოქმედო გეგმით ნაკისრი ვალდებულებების განუხრელ შესრულებას, დაიხვეწოს ანგარიშგების სისტემა საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს: • გადაიხედოს და დაიხვეწოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში სამოქალაქო თავდაცვის სწავლება საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: 1031 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • დაიგეგმოს ფსიქოლოგიური დახმარების პროგრამები დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული მოსახლეობისთვის • ხელი შეეწყოს სარეაბილიტაციო პროგრამების სექსუალური ძალადობის მსხვერპლთათვის დაგეგმვას და განხორციელებას სსიპ იურიდიული დახმარების სამსახურს: • გაძლიერდეს მართლმსაჯულებაზე ქალთა ხელმისაწვდომობის გაზრდისაკენ მიმართული ღონისძიებები, დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისთვის გაწეული სამართლებრივი დახმარებისას განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს ოჯახში ძალადობის საკითხებზე ინფორმირებას ქალთა ეკონომიკური აქტივობის და შრომითი უფლებების მიმართულებით საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს: • განახლდეს ქალთა შრომითი უფლებების გაუმჯობესებისაკენ მიმართულ ცვლილებებზე მუშაობა • განისაზღვროს დასაქმების ადგილზე სექსუალური შევიწროების დეფინიცია და შემუშავდეს ადეკვატური სანქციების სისტემა საქართველოს მთავრობას: • დაიწყოს შესაბამისი პროცედურები შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის 183-ე დედობის დაცვის კონვენციის ხელმოწერისა და შემდგომი რატიფიცირების მიზნით საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • უახლოეს პერიოდში გადაიხედოს ორსულობის, მშობიარობისა და ბავშვის მოვლის გამო შვებულებით სარგებლობისა და თანმდევი გასაცემლის მიღების წესი, რათა გამოირიცხოს სქესის ნიშნით დისკრიმინაციის შემთხვევები მარტოხელა და მრავალშვილიანი მშობლების უფლებრივი მდგომარეობის მიმართულებით საქართველოს მთავრობას: • განისაზღვროს მრავალშვილიანი მშობლის შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილება 1032 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დეფინიცია და განხორციელდეს • შემუშავდეს სპეციალური პროგრამები, სოციალური შეღავათები მრავალშვილიანი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების ხელშესაწყობად საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • დაინერგოს მარტოხელა და მრავალშვილიანი მშობლების დახმარებისაკენ მიმართული ღონისძიებები, მათ შორის მოხდეს სოციალური შეღავათების არსებულ სისტემაში გათვალისწინება ადგილობრივი თვითმმართველობების ორგანოებს: • ხელი შეეწყოს მარტოხელა და მრავალშვილიანი ოჯახების მიმართული მიზნობრივი პროგრამების განხორციელებას დახმარებისაკენ გენდერული თანასწორობის დამკვიდრების საკითხებში მედიასაშუალებების როლის მიმართულებით საზოგადოებრივ მაუწყებელს: განხორციელდეს გენდერული თანასწორობის საკითხების ინტეგრირება სარედაქციო • პოლიტიკაში, ხელი შეეწყოს ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის და გენდერული თანასწორობის მიმართულებით საინფორმაციო–საგანმანათლებლო გადაცემების მომზადებას უფლებადამცველი ქალების უფლებრივი მდგომარეობის მიმართულებით საქართველოს მთავრობას: • გენდერული თანასწორობის საკითხებზე არსებულ სამოქმედო გეგმებსა და სტრატეგიებში განისაზღვროს უფლებადამცველი ქალების უფლებრივი მდგომარეობის დაცვის ღონისძიებები, მათ შორის გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუციის განხორციელების საკითხები საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს: • უფლებადამცველი ქალების მიმართ არსებული შესაძლო უფლებადარღვევის შემთხვევაში ჩამოყალიბდეს მგრძნობიარე მიდგომა და გათვალისწინებული იქნას მათი საფრთხის რეალური აღქმა, საქმიანობიდან გამომდინარე არსებულ მომატებულ რისკთან ერთად 1033 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობისა და უფლებების მიმართულებით საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: დაიგეგმოს და განხორციელდეს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების ღონისძიებები • რეპროდუქციულ და სქესობრივ ჯანმრთელობასა და უფლებებზე ხელი შეეწყოს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებას კონტრაცეპტივების გამოყენებისა • და ოჯახის დაგეგმვის სერვისებზე, მათ შორის სოფლის ამბულატორიების აქტიური ჩართულობით დაიგეგმოს და განხორციელდეს გენდერული ნიშნით სქესის სელექციის პრევენციული • ღონისძიებები, მათ შორის საინფორმაციო–საგანმანათლებლო შეხვედრები საქართველოს რეგიონებში საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს: დაინერგოს • სკოლის მოსწავლეთათვის რეპროდუქციული და სქესობრივი ჯანმრთელობისა და უფლებების ძირითადი საკითხების სწავლება ადგილობრივ სამედიცინო დაწესებულებებთან თანამშრომლობით მოეწყოს სასემინარო • სწავლებები სკოლის მოსწავლეთათვის ჯანმრთელობის საკითხებზე რეპროდუქციული და სქესობრივი ადრეულ ასაკში ქორწინების მიმართულებით საქართველოს განათლების და მეცნიერების სამინისტროს: • უზრუნველყოს მასწავლებელთა ცნობიერების ამაღლება ადრეულ ასაკში ქორწინების საკითხებთან დაკავშირებით არსებულ ვალდებულებებზე და რეაგირების პროცედურების სავალდებულო შესრულებაზე • ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევისას განხორციელდეს ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურით გათვალისწინებული კოორდინაცია რეფერირების მონაწილე სუბიექტებთან • მონიტორინგი გაეწიოს ბავშვთა სკოლის მიტოვების მიზეზების აღრიცხვის სისტემის წარმოებას, განსაკუთრებით ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში, სადაც იკვეთება მსგავსი შემთხვევების აღრიცხვიანობის ხარვეზები საქართველოს შრომის ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს: 1034 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • სრულყოფილად შეისწავლოს ადრეულ ასაკში ქორწინების და მშობლების მხრიდან განხორციელებული უგულებელყოფის ფაქტები და ადრეულ ასაკში ქორწინების • შემთხვევებზე განხორციელდეს კანონმდებლობით გათვალისწინებული რეაგირება შემუშავდეს სტრატეგია ეთნიკური უმცირესობის წარმომადგენელი პირებისთვის საქართველოსა თუ საერთაშორისო სამართლებრივი აქტებით გათვალისწინებული ვალდებულებების განსახორციელებლად, მათ შორის, ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევებისას არსებული მომსახურებისა და სერვისების მიწოდების უზრუნველსაყოფად საქართველოს მთავარ პროკურატურას: • მოახდინოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული რეაგირება სსკ-ის 140 მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ყველა შემთხვევაზე • მიიღოს პრევენციული დანაშაულის ზომები პრევენციის სსკ–ის მიზნით, 140-ე მათ მუხლით შორის გათვალისწინებული ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს: • ხელი შეეწყოს ბავშვთა დაცვის შესახებ რეფერირების დოკუმენტით განსაზღვრული კოორდინაციის განხორციელებას სოციალური მომსახურების სააგენტოსა და საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან, მათ შორის, შეტყობინების ვალდებულების შესრულებას • უზრუნველყოს ადრეულ ასაკში სახელმძღვანელო პრინციპების ქორწინების შემუშავება და შემთხვევებზე უბნის რეაგირების ინსპექტორის როლის გაძლიერება, რათა მოახდინოს ადგილობრივი თემის (განსაკუთრებით, ეთნიკური უმცირესობის წარმომადგენელთა) ინფორმირება და შესთავაზოს კონსულტაციები ადრეულ ასაკში ქორწინების საკითხებზე. ქალის მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის მიმართულებით საქართველოს მთავრობას: • ქალთა მიმართ ძალადობის, ძალადობის მიზეზებისა და შედეგების შესახებ გაეროს სპეციალური მომხსენებლის რეკომენდაციის შესაბამისად, შექმნას გენდერული ნიშნით ქალთა მკვლელობებზე ზედამხედველობის სისტემა და სტატისტიკური მონაცემების ანალიზი გამოქვეყნდეს ყოველწლიურად საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს: 1035 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • მონიტორინგი გაეწიოს ოჯახში ძალადობის შემთხვევის დროს შინაგან საქმეთა სამინისტროს • • • თანამშრომლების მიერ კანონმდებლობით გათვალისწინებული ღონისძიებების განუხრელ შესრულებას შეიქმნას სპეციალიზებული სტრუქტურული ერთეული, რომელიც უშუალოდ იქნება პასუხისმგებელი გენდერული ნიშნით ჩადენილ და ოჯახში ძალადობის დანაშაულებზე რეაგირებაზე დაინერგოს რისკის შეფასების და ოჯახში ძალადობის ფაქტებზე რეაგირების შემდგომი მონიტორინგის მექანიზმი იწარმოოს ქალთა თვითმკვლელობამდე მიყვანის შემთხვევების სტატისტიკური მონაცემები და გაანალიზდეს ფაქტის ირგვლივ არსებული საჭირო მონაცემები • გაანალიზდეს სსიპ 112–ის სამსახურში შესაძლო ოჯახში ძალადობის და ოჯახური კონფლიქტის შესახებ მიღებული შეტყობინებები ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა მომსახურების ხელმისაწვდომობას და დახმარების სახელმწიფო ფონდს: • ხელი შეეწყოს ცხელი ხაზის ეთნიკური • უმცირესობის წარმომადგენელი პირებისთვის გადაიხედოს მედიკამენტებით უზრუნველყოფის წესი და შემუშავდეს ისეთი რეგულაციები, რომელიც შესაძლებლობას მისცემს ადმინისტრაციას დაუყოვნებლივ უზრუნველყოს ბენეფიციართა საჭირო წამლებით მომარაგება საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • თავშესაფარში სოციალურად დაუცველი პირის მოთავსების შემთხვევაში შემწეობა • იმგვარად შეუჩერდეს, რომ სერვისის დატოვების შემდეგ ის ავტომატურად აღუდგეს ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე ეფექტიანი რეაგირების მიზნით გაძლიერდეს კოორდინაცია და თანამშრომლობა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან • გაძლიერდეს სოციალური მუშაკების როლი და ჩართულობა ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე რეაგირებისთვის ნარკომომხმარებელი ქალების უფლებრივი მდგომარეობის მიმართულებით საქართველოს მთავრობას: • შემუშავდეს და დაინერგოს გენდერულ საჭიროებებზე მორგებული სამკურნალო სერვისები, რომელიც ორიენტირებული იქნება ზიანის შემცირებაზე და გაზრდის ქალთა ხელმისაწვდომობას • განხორციელდეს ეროვნული კვლევა და დადგინდეს ნარკომომხმარებელ ქალთა 1036 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რაოდენობა, მათ შორის დადგინდეს რამდენი ქალი საჭიროებს მკურნალობას, ასევე ზიანის შემცირების, სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სერვისებს • გაითვალისწინოს გენდერული ასპექტები და ქალთა საჭიროებები ნარკომანიის წინააღმდეგ ბრძოლის სახელმწიფო სტრატეგიაში საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • შეისწავლოს ოჯახში თავშესაფრით ძალადობის უზრუნველყოფის მსხვერპლი საჭიროება და ნარკომომხმარებელი ქალების განხორციელდეს შესაბამისი ცვლილებები, თავშესაფრის სპეციალური სერვისის ხელმისაწვდომობისათვის ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მიმართულებით ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) დახმარების სახელმწიფო ფონდს: • უზრუნველყოს თავშესაფრის მსხვერპლთა, სერვისის დაზარალებულთა ხელმისაწვდომობა დაცვისა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის • დაინერგოს გადამდები ინფექციური დაავადების მქონე პირთათვის სერვისის • მიწოდება, ინდივიდუალური საცხოვრისისა თუ ცალკე თავშესაფრის მოწყობის გზით მოწესრიგდეს თავშესაფრების ეზოები, განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდეს უსაფრთხოების სტანდარტების სრულ დაცვაზე • შემუშავდეს და დაინერგოს ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულების (თავშესაფრის) მომსახურების სტანდარტი, რომელიც უზრუნველყოფს თავშესაფრის ფუნქციონირების გამართვას ლგბტ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის მიმართულებით საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს: • განხორციელდეს სიძულვილის ნიადაგზე ჩადენილი დანაშაულებისა და სიძულვილით მოტივირებული სხვა შემთხვევების დროული, ეფექტიანი და ანგარიშვალდებული გამოძიება საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს: 1037 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • დაინერგოს ტრანსგენდერი პირებისთვის სახელმწიფო და არასახელმწიფო დაწესებულებების მიერ გაცემულ ყველა ძირითად დოკუმენტში მათი გენდერული იდენტობის ასახვის სწრაფი, გამჭვირვალე და ხელმისაწვდომი პროცედურა. 1038 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებები საანგარიშო პერიოდში ძირითად გამოწვევად კვლავ რჩებოდა „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს 2006 წლის 13 დეკემბრის კონვენციის იმპლემენტაცია. შეფერხებულია როგორც აღნიშნულ დოკუმენტთან კანონმდებლობის ჰარმონიზაციის, ასევე მისი დებულებების პრაქტიკაში სათანადოდ დანერგვის პროცესი. პარლამენტში ჯერ კიდევ არ მომხდარა კონვენციის ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირება, შესაძლებლობის მქონე რომელიც პირებს უფლებადარღვევის გაეროს შესაბამისი ფაქტებზე შეზღუდული კომიტეტისთვის მიმართვის შესაძლებლობას მისცემს. მიუხედავად იმისა, რომ კონვენციის იმპლემენტაციის ორგანოდ განისაზღვრა პრემიერ მინისტრთან არსებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე საკოორდინაციო საბჭო, სახელმწიფომ ვერ შექმნა ქმედითი და ეფექტური მექანიზმი, რომელიც კონვენციის განხორციელებასთან 33–ე მუხლის დაკავშირებული შესაბამისად საკითხების უზრუნველყოფდა კოორდინაციას. საბჭო, მის რომელიც ფაქტიურად არ ფუნქციონირებს, მისი სტატუსის, შემადგენლობისა და საქმიანობის ფორმატის გათვალისწინებით, თეორიულადაც ვერ მოახერხებს იმპლემენტაციის ორგანოს მთავარი ფუნქციის – კონვენციასთან დაკავშირებით თანმიმდევრული შიდა პოლიტიკის ჩამოყალიბებისა და კოორდინაციის განხორციელებას. 2015 წლის იანვრიდან საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა, როგორც კონვენციის პოპულარიზაციის, დაცვისა და იმპლემენტაციის მონიტორინგის ორგანომ, დაიწყო მექანიზმის ფორმირება, რომელიც მოიცავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დეპარტამენტს, საკონსულტაციო საბჭოს და მონიტორინგის ჯგუფს. მექანიზმის საქმიანობაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ჩართულობის უზრუნველსაყოფად საკონსულტაციო საბჭოს შემადგენლობაში შედიან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები და მათი ორგანიზაციების წარმომადგენლები. საბჭომ უკვე გამართა რამდენიმე სამუშაო შეხვედრა, სადაც განიხილეს სახალხო დამცველის მიერ განხორციელებული და დაგეგმილი ღონისძიებები კონვენციის პოპულარიზაციის, დაცვისა და იმპლემენტაციის მონიტორინგის მიზნით. წინგადადგმულ ნაბიჯად უნდა შეფასდეს კანონმდებლობაში განხორციელებული ცვლილებები, რომლებიც მიზნად ისახავს ქმედუნარიანობის ინსტიტუტის რეფორმირებას, „ქმედუუნაროდ აღიარებული პირის ჩანაცვლების“ პრინციპის შეცვლას „გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მხარდაჭერით“. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ, საკანონმდებლო ცვლილებების მომზადების პროცესში, არ მოხდა ცალკეული გარემოებების სათანადოდ განჭვრეტა და გათვალისწინება. აღნიშნული ძირითადად უკავშირდება პირის ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაურესების დროს მის მიერ გარკვეული გადაწყვეტილების 1039 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 (მაგ.: ჰოსპიტალიზაციის, მკურნალობის, ფინანსური ტრანზაქციების) მიღების შესაძლებლობის არქონისა და მისგან მომდინარე საფრთხეების მოწესრიგების საკითხს. გარდა ამისა, სახალხო დამცველისთვის ცნობილი გახდა პრაქტიკაში არსებული ისეთი ხარვეზების შესახებ, რომლებიც სასამართლოებში საქმეების განხილვასაც ახლავს თან. ქმედუნარიანობის სისტემის რეფორმის იმპლემენტაციის სიღრმისეული კვლევის შედეგებს სახალხო დამცველი საზოგადოებას ახლო მომავალში წარუდგენს. როგორც ცნობილია, საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებული „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის 2014–2016 წლების სამთავრობო სამოქმედო გეგმით“1555 და „საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმით (2014–2015 წლებისათვის)“ 1556 გათვალისწინებულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების რეალიზების მიზნით განსახორციელებელი მნიშვნელოვანი ღონისძიებები. მიუხედავად იმისა, რომ გეგმების შესრულებისთვის განსაზღვრული ვადა ფაქტობრივად იწურება, პასუხისმგებელ უწყებებს სათანადოდ არ შეუსრულებიათ მასში მოცემული ვალდებულებები, რაც ნეგატიურად აისახება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების რეალიზებისა და მათი ცხოვრების ხარისხზე. პრობლემურია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის ფიზიკური გარემოს, ინფრასტრუქტურის, ტრანსპორტისა თუ ინფორმაციის მისაწვდომობის უზრუნველყოფა. კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებებისა და 2014 წელს მთავრობის მიერ დამტკიცებული „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე არქიტექტურული და გეგმარებითი გათვალისწინებული მოთხოვნების პირებისათვის ელემენტების მიუხედავად, სივრცის ტექნიკური სახელმწიფო მოწყობისა და რეგლამენტით“ ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ სხვადასხვა ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელებისას ხშირად ხდება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებების უგულებელყოფა და არსებული ნორმების დარღვევა. საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველმა მისაწვდომობასთან დაკავშირებული რამდენიმე საქმე შეისწავლა და რეკომენდაციით მიმართა პასუხისმგებელ სახელმწიფო უწყებებს. 2015 წელს სამწუხარო პრაქტიკას წარმოადგენდა სპორტულ, კულტურულ და გასართობ ღონისძიებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა განსაკუთრებული საჭიროებების უგულებელყოფა. მათ შორის იყო სპორტის სასახლეში, პაატა ბურჭულაძის საიუბილეო საღამოსა და ევროპის ოლიმპიურ ახალგაზრდულ ფესტივალ „თბილისი 2015“– ის გახსნის ცერემონიაზე დასწრების მსურველ ეტლით მოსარგებლე ადამიანებისათვის შექმნილი დაბრკოლებები. 1555 1556 იხილეთ: http://government.ge/files/381_40157_501181_76200114.pdf იხილეთ: http://government.ge/files/382_43290_797918_4452c92c072c14.pdf 1040 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფორმაციაზე თანაბარი წვდომის უფლების რეალიზებასთან მიმართებით უნდა აღინიშნოს, რომ კვლავ პრობლემურია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის სამაუწყებლო კომპანიების მხრიდან საინფორმაციო, გასართობი და სხვა სახის სატელევიზიო პროგრამების, ფილმების მათთვის მისაწვდომი ფორმით მიწოდების საკითხი. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სახალხო დამცველის ზოგადი წინადადება საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის მიმართ ეხებოდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის ინფორმაციის მისაწვდომობის უზრუნველყოფას, მათ შორის, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების, სატელევიზიო პროგრამების და ფილმების მისაწვდომობას სხვადასხვა ფორმების, მეთოდების, საშუალებებისა და ტექნოლოგიების გამოყენებით. სახელმწიფოს წინაშე არსებულ ერთ–ერთ უმნიშვნელოვანეს გამოწვევად რჩება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სოციალური დაცვა, სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზება და დასაქმება. ბოლო თვეების განმავლობაში საგრძნობლად იმატა იმ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მოქალაქეთა მიმართვიანობის რიცხვმა სახალხო დამცველისადმი, რომლებიც თვლიან, რომ ახალი „სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის“ 1557 დამტკიცების შემდეგ არსებითად გართულებულია მათთვის საარსებო შემწეობით სარგებლობის უფლების მოპოვება, რაც, თავის მხრივ, იწვევს მათი სოციალურ– ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესებას. მნიშვნელოვანია ამ პირთა შრომის უფლების რეალიზების კუთხით არსებული გამოწვევები. სახელმწიფოს კვლავაც არ აქვს შემუშავებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანთა დასაქმების პოლიტიკა, შესაბამისი საკანონმდებლო ჩარჩო და პროგრამები, რაც ხელს უშლის მათ დამოუკიდებელ ცხოვრებასა და საზოგადოებაში ინკლუზიას. აღნიშნულს ადასტურებს ის ფაქტიც, რომ საჯარო სექტორში დასაქმებულ 53 109 ადამიანიდან მხოლოდ 112 არის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი. 1558 პრობლემა განსაკუთრებული სიმწვავით დგას ბავშვობის ასაკიდან სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი პირებისთვის, რომლებიც სრულწლოვანების ასაკის მიღწევის შემდეგ დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის სრულიად მოუმზადებელნი ტოვებენ სახელმწიფო ინსტიტუციებს და უმეტესად, საცხოვრებლის გარეშე რჩებიან. აღნიშნულთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა ზოგადი წინადადებით მიმართა საქართველოს მთავრობას, სადაც „სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 31 დეკემბრის N 758 დადგენილება, იხ. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2667586 1558 საჯარო სამსახურის ბიუროს 2015 წლის ანგარიში, გვ. 22; ხელმისაწვდომია: http://csb.gov.ge/uploads/2015_GEO_web.pdf 1557 1041 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოცემულია კონკრეტული რეკომენდაციები ამ ადამიანთა დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი ღონისძიებების უზრუნველყოფის თაობაზე. ხარვეზებით ხორციელდება ინკლუზიური საგანმანათლებლო პროცესი. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების მნიშვნელოვანი ნაწილი, განსაკუთრებით რეგიონებში, არ არის ჩართული აღნიშნულ პროცესში. ამასთან გამოწვევაა სწავლების ხარისხი და უწყვეტობა. კვლავ პრობლემად რჩება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ჯანმრთელობის უფლების სრულფასოვანი რეალიზება. ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის მოქმედების მიუხედავად, არ ხდება ამ პირთა განსაკუთრებული საჭიროებების გათვალისწინება, მწვავეა შშმ პირთა მედიკამენტებით უზრუნველყოფის საკითხი. მოქალაქეთა ნაწილს ბარიერები ექმნება შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის განსაზღვრის დროს. ხშირად საკამათო ხდება აღნიშნული პროცედურისთვის ფინანსური ანაზღაურება. მართალია ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამაში არსებობს დათქმა იმის თაობაზე, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სოციალური ექსპერტიზისათვის, კერძოდ, შშმპ-ს სტატუსის მისანიჭებლად საჭირო გამოკვლევები, გარდა მაღალტექნოლოგიური გამოკვლევებისა, ფინანსდება სახელმწიფოს მიერ, თუმცა სადავო თემაა სამედიცინო დაწესებულებაში ექსპერტიზის გავლის დროს გადასახდელი თანხის ანაზღაურება. საანგარიშო პერიოდში, არაერთგზის ადგილი ჰქონდა შშმ პირთა მიმართ სტიგმისა და შეურაცხმყოფელი დამოკიდებულების, სიძულვილის ენის შემცველი განცხადებების გამოვლენას. სახალხო დამცველი საჯარო განცხადებით გამოეხმაურა სწრაფი კვების დაწესებულების „ქეი ეფ სის“ მიერ გამოქვეყნებულ სარეკლამო ხასიათის ფოტოს, რომელიც შეიცავდა სტიგმასა და შეურაცხმყოფელ დამოკიდებულებას ფსიქიკური შეზღუდვის მქონე პირების მიმართ. 2015 წელს შემაშფოთებელი ტენდენცია დაფიქსირდა საზოგადოების ცნობილი სახეების, მათ შორის პოლიტიკოსების მხრიდან სიძულვილს ენის გამოვლენასთან დაკავშირებით. სახალხო დამცველმა მოუწოდა ყველა პირს, განსაკუთრებით მაღალი საჯარო თანამდებობის პირებს, თავი შეიკავონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანების მიმართ სტიგმისა და დისკრიმინაციის შემცველი დამოკიდებულების გამომხატველი განცხადებებისაგან. უფრო მეტიც, ყოველმხრივ უზრუნველყონ მათი უფლებების თანაბარი დაცვა და საქმიანობის გააქტიურება საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიმართულებით. 1042 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს 2006 წლის კონვენციის იმპლემენტაცია და მონიტორინგი საქართველოში საერთაშორისო საზოგადოებამ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიმართ ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომა უკვე რამდენიმე ათეული წელია დანერგა. თუმცა ყველაზე მნიშვნელოვანი სავალდებულო ძალის დოკუმენტი – შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ გაეროს კონვენცია (CRPD) – 2006 წელს იქნა მიღებული. კონვენცია წარმოადგენს უნივერსალური შეთანხმების შედეგს და ავსებს ადამიანის უფლებათა სფეროში არსებულ სხვა საერთაშორისო შეთანხმებებს. თუმცა, მის მიერ დანერგილი შშმ პირთა უფლებების რეალიზების მექანიზმები ჯერ კიდევ სიახლეა სახელმწიფოების უმრავლესობისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ CRPD მოითხოვს მისი იმპლემენტაციის და მონიტორინგის განხორციელებისთვის კონკრეტული პასუხისმგებელი უწყებების განსაზღვრას ეროვნულ დონეზე ამ მხრივ არსებული პრაქტიკა კი არაერთგვაროვანი და არც ისე მდიდარია. აღნიშნულის გამომწვევი მიზეზია ისიც, რომ კონვენციის ეროვნულ დონეზე განხორციელებისა და მონიტორინგის დეტალური რეგულირება პრაქტიკულად პირველად გაიწერა მსგავსი ტიპის დოკუმენტში. კონვენციის იმპლემენტაციისა და ამ პროცესის მონიტორინგისთვის ეროვნულ დონეზე სხვადასხვა მექანიზმების არსებობა გათვალისწინებულია მისი 33–ე მუხლით. სახელმწიფოების ეკისრებათ ვალდებულება, განსაზღვრონ ერთი ან რამდენიმე ძირითადი ორგანო მთავრობაში (საკონტაქტო უწყება), რომელთა ფუნქცია იქნება კონვენციის იმპლემენტაციასთან დაკავშირებულ საკითხებზე მუშაობა და კოორდინაცია. ასევე, სახელმწიფო ვალდებულია დაასახელოს ან გააძლიეროს ერთი ან რამდენიმე დამოუკიდებული მექანიზმი კონვენციის იმპლემენტაციის პოპულარიზაციის, დაცვისა და მონიტორინგისთვის. კონვენციის ეროვნულ დონეზე იმპლემენტაციასთან და მონიტორინგთან დაკავშირებით კონკრეტული ვალდებულების განსაზღვრა წარმოადენს მისი სრულად დანერგვისათვის აუცილებელი ინსტიტუციური წინაპირობების შექმნის მნიშვნელოვან საშუალებას. 1559 საქართველოსთვის ზემოაღნიშნული საერთაშორისო ხელშეკრულება 2014 წლის აპრილიდან არის სავალდებულო ძალის მქონე. რის შემდგომაც სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს დოკუმენტში მოცემული სტანდარტების ჰარმონიზაცია, იმპლემენტაცია და დაცვა. გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოების კონფერენცია, მე–7 სესია, ნიუ–იორკი, 2014 წლის 1 აპრილი, მრგვალი მაგიდა N2, კონვენციის იმპლემენტაციასთან დაკავშირებული საკითხები – ანგარიში, პარ. 7, [http://www.un.org/disabilities/documents/COP/COP7/CRPD.CSP.2014.3.E.pdf] 1559 1043 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014 წლის 27 ოქტომბერს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე საკოორდინაციო საბჭოს N6 სხდომაზე გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის კონვენციის იმპლემენტაციის ორგანოდ განისაზღვრა შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე სახელმწიფო საკოორდინაციო საბჭო, კოორდინაციის მექანიზმად კი მთავრობის ადმინისტრაციის პოპულარიზაციის, ადამიანის დაცვისა და უფლებათა განხორციელების დაცვის სამდივნო. მონიტორინგის კონვენციის სტრუქტურად საქართველოს სახალხო დამცველი დასახელდა. 1560 აღსანიშნავია, რომ სხდომაზე მიღებული გადაწყვეტილება ასახულია მხოლოდ საკოორდინაციო საბჭოს სხდომის ოქმში, რომელსაც ხელს აწერს საქართველოს პრემიერ მინისტრი და ამ დრომდე არ არის დადასტურებული სხვა სამართლებრივი აქტით. საქართველოში კონვენციის იმპლემენტაციასთან დაკავშირებული გამოწვევები კონვენციის 33–ე მუხლის პირველი პუნქტში აღნიშნულია, რომ მისი აღსრულება ეროვნულ დონეზე არის მთავრობის ვალდებულება. ამ უკანასკნელის არაკოორდინირებული მოქმედებისა და კონკრეტული უწყებების პასუხისმგებლობის ბუნდოვანების თავიდან აცილების მიზნით, მთავრობამ უნდა უზრუნველყოს ერთი ან რამდენიმე იმპლემენტაციის ორგანოს დასახელება და საკოორდინაციო მექანიზმის არსებობა. 1561 თავად კონვენცია არ განსაზღვრავს იმპლემენტაციის ორგანოს ფორმას და სპეციფიკურ ფუნქციებს, თუმცა წევრი სახელმწიფოები თანხმდებიან, რომ საჭიროა ადეკვატური რესურსის გამოყოფა, რათა ჯეროვნად განხორციელდეს მისი დებულებების დანერგვა და, ამ მიზნით, სხვადასხვა უწყებებს შორის კოორდინაცია. გაეროს კონფერენციაზე 1562 წევრმა სახელმწიფოებმა იმსჯელეს იმპლემენტაციისა და კოორდინაციის ორგანოს ფორმაზე, შედეგად გამოიკვეთა, რომ აუცილებელია შემდეგი ფაქტორების გათვალისწინება: იმპლემენტაციის ორგანოდ უნდა დასახელდეს შეძლებისდაგვარად უმაღლესი დონის უწყება; მისი მანდატი კონვენციასთან დაკავშირებით თანმიმდევრული შიდა პოლიტიკის ჩამოყალიბებისა და კოორდინაციის შესაძლებლობას უნდა იძლეოდეს; იმპლემენტაციის ორგანო უნდა იყოს ადეკვატურად უზრუნველყოფილი საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამდივნოს 2015 წლის 26 მარტის N24332 წერილი. 1561 გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოების კონფერენცია, მე–7 სესია, ნიუ იორკი, 2014 წლის 1 აპრილი, მრგვალი მაგიდა N2, კონვენციის იმპლემენტაციასთან დაკავშირებული საკითხები – ანგარიში, პარ. 4, [http://www.un.org/disabilities/documents/COP/COP7/CRPD.CSP.2014.3.E.pdf] 1562 წევრი სახელმწიფოების მე–7 კონფერენცია, 2014 წლის 10 – 13 ივნისი, ნიუ იორკი, აშშ. 1560 1044 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ტექნიკური პერსონალითა და რესურსებით. 1563 ხოლო კოორდინაციის მექანიზმის მთავარ ფუნქციას უნდა წარმოადგენდეს კონვენციის იმპლემენტაციასთან დაკავშირებული პროცესების ფასილიტაცია სხვადასხვა სექტორსა და დონეზე. მისი როლი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამთავრობო უწყებებს შორის აქტივობების დუბლირების პრევენციისა და მცირე რესურსების სწორად გადანაწილების მიმართულებით. 1564 როგორც ზემოთ აღინიშნა, საქართველოში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის ორგანოდ დასახელდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე სახელმწიფო საკოორდინაციო საბჭო, რომელსაც ხელმძღვანელობს პრემიერ მინისტრი, ხოლო მის შემადგენლობაში შედიან: 9 სამინისტროს (მინისტრი ან მოადგილე), საქართველოს პარლამენტის 2 და არასამთავრობო ორგანიზაციის 10 წარმომადგენელი. 1565 დებულების მიხედვით საბჭოს ძირითადი ფუნქცია შეზღუდული შესაძლებლობის სფეროში ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელების კოორდინაციაა. 1566 ხოლო მისი შეკრება უნდა მოხდეს წელიწადში არანაკლებ 4–ჯერ. 1567 საბჭოს შემადგენლობა, ფუნქციები და საქმიანობის რეჟიმი ფორმალურადაც კი ნაკლებად შეესაბამება კონვეციის 33–ე მუხლით იმპლემენტაციის ორგანოსათვის დადგენილ მოთხოვნებსა და წევრი სახელმწიფოების მე–7 კონფერენციაზე მიღწეულ შეთანხმებას. მით უფრო, პრაქტიკაში საბჭო ვერ ასრულებს მისთვის დაკისრებულ მოვალეობას და დებულებით დადგენილი ვალდებულების მიუხედავად, 2015 წლის განმავლობაში მხოლოდ ერთხელ შეიკრიბა. სიტუაციის ანალიზი ცხადყოფს, რომ საქართველოში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ გაეროს კონვენციის იმპლემენტაციის ორგანო პრაქტიკულად არ ფუნქციონირებს, შესაბამისად, კონვენციის დანერგვის პროცესი მნიშვნელოვანი შეფერხებით ხორციელდება. აუცილებელია, რომ მთავრობამ სწორად განსაზღვროს კონვენციის განხორციელებისთვის შესაბამისი ინსტიტუციური ჩარჩო, მოახდინოს იმპლემენტაციისა და კოორდინაციის ორგანოებს შორის ფუნქციების გადანაწილების რევიზია და მექანიზმების რეალურად ამოქმედება. გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოების კონფერენცია, მე–7 სესია, ნიუ იორკი, 2014 წლის 1 აპრილი, მრგვალი მაგიდა N2, კონვენციის იმპლემენტაციასთან დაკავშირებული საკითხები – ანგარიში, პარ. 11, [http://www.un.org/disabilities/documents/COP/COP7/CRPD.CSP.2014.3.E.pdf] 1564 იქვე, პარაგრაფები 13 და 16. 1565 საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 15 დეკემბერის დადგენილება №231 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე სახელმწიფო საკოორდინაციო საბჭოს შექმნისა და დებულების დამტკიცების შესახებ“, მუხლი 1. 1566 იქვე, დანართი 1, მუხლი 2. 1567 იქვე, დანართი 1, მუხლი 4, პუნქტი 3. 1563 1045 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონვენციის პოპულარიზაციის, დაცვისა და იმპლემენტაციის მონიტორინგი ეროვნულ დონეზე კონვენციის 33–ე მუხლის მე–2 პუნქტით გათვალისწინებულ პოპულარიზაციის, დაცვისა და იმპლემენტაციის მონიტორინგის ორგანოდ საქართველოში სახალხო დამცველის აპარატი დასახელდა. 1568 საქართველოს უფლებამოსილებას სახალხო განახორციელებს დამცველი შეზღუდული მისთვის შესაძლებლობის დაკისრებულ მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მოთხოვნების, „პარიზის პრინციპების“, გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის მიდგომის, წარმატებული ევროპული ქვეყნების გამოცდილების და, რა თქმა უნდა, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მოსაზრებების გათვალისწინებით. მონიტორინგის მექანიზმი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დეპარტამენტთან ერთად მოიცავს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის პოპულარიზაციის, დაცვისა და იმპლემენტაციის მონიტორინგის საკონსულტაციო საბჭოს და მონიტორინგის ჯგუფს. საკონსულტაციო საბჭო წარმოდგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის მონიტორინგის სტრატეგიის და პრიორიტეტების განმსაზღვრელ სათათბირო ორგანოს, რომელიც შედგება საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების, მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე საერთაშორისო და ადგილობრივი ორგანიზაციების წარმომადგენლებისაგან. საბჭოს შემადგენლობა და დებულება დამტკიცებულია საქართველოს სახალხო დამცველის ბრძანებით. 1569 2015 წლის ივლისის შემდგომ საბჭო 3-ჯერ შეიკრიბა. სხდომებზე განიხილეს კონვენციის პოპულარიზაციის, დაცვისა და იმპლემენტაციის მონიტორინგის მიმდინარეობა და შეჯერდნენ სამომავლოდ განსახორციელებელ აქტივობებზე, შემუშავდა 2016–2017 წლების სამოქმედო გეგმა. მონიტორინგისა და თემატური კვლევების განხორციელების მიზნით ღია კონკურსის წესით შეირჩა შშმ პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის მონიტორინგის ჯგუფი, 5 პირის შემადგენლობით, რომელიც 2016 წლის განმავლობაში განახორციელებს კვლევებსა და მონიტორინგს, საკონსულტაციო საბჭოს მიერ განსაზღვრული პრიორიტეტების შესაბამისად. კონვენციის ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირების პრობლემა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე სახელმწიფო საკოორდინაციო საბჭოს სხდომის ოქმი N2, 2014 წლის 27 ოქტომბერი. 1569 საქართველოს სახალხო დამცველის 2015 წლის 21 ივლისის N186 ბრძანება. 1568 1046 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 როგორც ცნობილია, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვეციის რატიფიცირება საქართველოს პარლამენტმა მისი ფაკულტატური ოქმის გარეშე მოახდინა, რის გამოც, ვერ ხერხდება დაინტერესებული პირების მიერ გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის კომიტეტისთვის უფლებადარღვევის ფაქტებზე ინდივიდუალური მიმართვის მექანიზმის გამოყენება. ხელისუფლების მიერ გაეროს „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის“ ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირების მიზნით კონკრეტული ღონისძიებები ამ დრომდე არ განხორციელებულა. „2013 წელს მდგომარეობის საქართველოში შესახებ“ ადამიანის საქართველოს უფლებათა სახალხო და თავისუფლებათა დამცველის ანგარიშის დაცვის თაობაზე საქართველოს პარლამენტის დადგენილების მე–7 მუხლის „ბ“ პუნქტით, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სახალხო დამცველის რეკომენდაციის საფუძველზე დაევალა უმოკლეს ვადაში წარედგინა პარლამენტისთვის ,,შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციის ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირებისათვის საჭირო ღონისძიებების ნუსხა. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, ინფორმაციის გამოთხოვის მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა 2015 წლის 12 ოქტომბერს წერილით (N09-2/8319) მიმართა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სამინისტროს საპასუხო კორესპონდენციით 1570 სოციალური მოგვეწოდა დაცვის 2014 წლის სამინისტროს. 1 აგვისტოს დადგენილებით მიღებული რეკომენდაციების შესრულების თაობაზე ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტისთვის გაგზავნილი წერილის (N01/7163– 03.02.2015) ასლი, რომელსაც უწყება საქართველოს პარლამენტისთვის ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირებისათვის საჭირო ღონისძიებების ნუსხის წარდგენად მიიჩნევს. წერილის მიხედვით, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიზანშეწონილად მიაჩნია, რომ „ოქმის რატიფიცირებამდე განხორციელდეს მონიტორინგის განმახორციელებელი ეროვნული სტრუქტურის და მექანიზმის ჩამოყალიბება; გაეროს შესაბამისი კომიტეტისთვის ქვეყნის პირველი ანგარიშის წარდგენა და რეკომენდაციების მიღება; ქვეყნის კანონმდებლობის ჰარმონიზება და ამის შემდგომ, ოქმის რატიფიცირების მიზანშეწონილობის შესახებ სახელმწიფო უწყებების მიერ დასკვნების მომზადება.“ 1571 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2015 წლის 23 ოქტომბრის N12673/15 წერილი. 1571 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2015 წლის 3 თებერვლის N01/7163 წერილი. 1570 1047 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შემდგომი პროცესების თაობაზე დამატებითი ინფორმაცია სახალხო დამცველის აპარატს სამინისტროსგან არ ეცნობა. შესაბამისად, ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირებასთან დაკავშირებით ვითარების გარკვევის მიზნით, რამდენიმე წერილი 1572 გაეგზავნა საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს. პასუხად, ადამიანის უფლებათა დაცვისა და გენდერული თანასწორობის საკითხებში საქართველოს პრემიერ–მინისტრის თანაშემწის 2015 წლის 3 თებერვლის N3673 კორესპონდენციით გვეცნობა: „ვინაიდან, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ გაეროს კონვენციის სრული ჰარმონიზაციისთვის იმპლემენტაციისა საჭიროა გარკვეული და საქართველოს დროის პერიოდი კანონმდებლობის და ამ დრომდე შესრულებული ღონისძიებები არის მხოლოდ ნაწილი იმ ვალდებულებებისა, რაც სახელმწიფომ იკისრა შესასრულებლად. ამავდროულად მნიშვნელოვანია ქვეყნის პირველი ანგარიშის განხილვის საფუძველზე მიღებული რეკომენდაციების შინაარსი და მათ შესასრულებლად დაგეგმილი აქტივობები, გაცნობებთ, რომ ამ ეტაპზე არ არის დაწყებული კონვენციის ფაკულტატურ ოქმთან მიერთების შესაბამისი პროცედურები.“ მივიჩნევთ, რომ განხორციელება საქართველოს არ შეიძლება მთავრობის მიერ დასახელებული ჩაითვალოს ფაკულტატური ოქმის პროცედურების რატიფიცირების წინაპირობად. ქვეყნების უდიდესმა უმრავლესობამ ოქმის რატიფიცირება მოახდინა კონვენციასთან ერთად. კერძოდ, ფაკულტატურ ოქმზე მიერთების სურვილის მქონე 119 ქვეყნიდან 86 სახელმწიფოს უკვე რატიფიცირებული აქვს დოკუმენტი, ხოლო 74 ქვეყანამ (მათ შორის: საფრანგეთი, გერმანია, გაერთიანებული სამეფო, ბელგია, შვედეთი, ესტონეთი, იტალია, უნგრეთი, ესპანეთი, უკრაინა) ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირება მოახდინა კონვენციასთან ერთად. 1573 ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირება კონვენციასთან ერთად 74 კონვენციის შემდგომ 12 2015 წლის 2 ნოემბრის N09–2/8979 წერილი; 205 წლის 1 დეკემბრის N09–2/9814 წერილი; 2016 წლის 13 იანვრის N09–2/362 წერილი. 1573 იხილეთ გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ოფიციალური ვებგვერდი: [https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities.html] 1572 1048 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაბამისად, ვასკვნით, რომ სახელმწიფო თავს არიდებს ოქმით გათვალისწინებული ვალდებულებების აღებას, მათ შორის, ინდივიდუალური გასაჩივრების მექანიზმის ამოქმედებას. სახალხო დამცველმა ვერცერთი სახელმწიფო უწყებიდან ვერ მიიღო დამაჯერებელი არგუმენტი თუ დასაბუთება ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირების მიმართულებით არსებული გამოწვევების თაობაზე. უფრო მეტიც, ამ დრომდე ბუნდოვანი რჩება ხელისუფლების რომელ ორგანოშია შეჩერებული ფაკულტატური ოქმის საკითხი და რატომ არ მიმდინარეობს მისი რატიფიცირებისთვის საჭირო წინარე პროცესები, რაც დამატებით კითხვის ნიშნებს ბადებს უახლოეს მომავალში საკითხის დადებითად გადაწყვეტასთან დაკავშირებით. მისაწვდომობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების რეალიზების თვალსაზრისით ერთ– ერთ არსებით საკითხს წარმოადგენს მისაწვდომობის პრაქტიკული იმპლემენტაციის უზრუნველყოფა. „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების“ შესახებ გაერთიანებული ერების 2006 წლის კონვენციით (UN CRPD) აღიარებულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის ფიზიკური, სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული გარემოს, ჯანდაცვისა და განათლების, ასევე ინფორმაციისა და კომუნიკაციის მისაწვდომობის მნიშვნელობა. კონვენციის მე–9 მუხლის თანახმად, წევრმა სახელმწიფოებმა უნდა მიმართონ ყველა შესაბამის ზომას, რათა კომუნიკაციის, ინფორმაციის, სატრანსპორტო საშუალებების, მოწყობილობებისა შეზღუდული თუ მომსახურებების შესაძლებლობის მქონე მისაწვდომობასთან პირთა ერთად მისაწვდომობა უზრუნველყონ შენობა–ნაგებობებზე, საცხოვრებლებზე და სამუშაო ადგილებზე. როგორც ქალაქის, ისე სოფლის პირობებში.1574 აღნიშნული საკითხი ასახულია ისეთ ეროვნულ სტრატეგიულ დოკუმენტებში როგორიცაა: 2014–2015 „საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმა“ 2014–2015 წლებისთვის 1575 (მე–20 თავი) და „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის“ 1576 სამოქმედო გეგმა. 1574 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2334289 1575 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2391005 http://gov.ge/files/381_40157_501181_76200114.pdf 1576 1049 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014–2016 წლების სამთავრობო საქართველოს მთავრობამ 2014 წლის 6 იანვარს მიიღო დადგენილება „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის სივრცის მოწყობისა და არქიტექტურული და გეგმარებითი ელემენტების ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“, 1577 რომლის მიზანია თანამედროვე საზოგადოებაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ადაპტაციის, ინდივიდუალური განვითარებისა და მათი საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ჩართვის ხელშეწყობა. თუმცა ეს უკანასკნელი არ ეხება მისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად კონვენციით დადგენილ სხვა კომპონენტებს (ფიზიკური გარემო მის ყველა ფორმაში, სერვისები და ინფორმაცია). ამასთან, დოკუმენტს ახასიათებს სხვა ხარვეზებიც. აღნიშნულ საკითხზე ყურადღება გამახვილდა „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიშშიც.1578 მიუხედავად ამისა, შესაბამისი უწყებების მხრიდან ამ დრომდე არ ტარდება სათანადო ღონისძიებები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სოციალური ინფრასტრუქტურის ობიექტებზე (სატრანსპორტო საშუალებები, საგანმანათლებლო და სამედიცინო დაწესებულებები, ბანკები და სხვა) მისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად. სატრანსპორტო საშუალებების და საგზაო ინფრასტრუქტურის მისაწვდომობა მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის სატრანსპორტო საშუალებების და საგზაო ინფრასტრუქტურის მისაწვდომობა. ამ კუთხით გადაწყვეტილებათა მიღების პროცესში ძირითად შემთხვევებში არ ხდება აღნიშნულ პირთა ინტერესების და მოთხოვნილებების გათვალისწინება. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები სხვების თანასწორად ვერ სარგებლობენ როგორც საზოგადოებისთვის განკუთვნილი ავტობუსებით და მიკროავტობუსებით, ისე ფინანსურად ერთ–ერთი ყველაზე ხელმისაწვდომი საშუალებით – თბილისის მეტროთი, რის გამოც დისკრიმინაციულ მდგომარეობაში გადაწყვეტაზე იმყოფებიან. – არსებული სახელმწიფო არ ზრუნავს მეტროსადგურების საკითხის კომპლექსურ ინფრასტრუქტურის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის ადაპტირებაზე. 2015 წლის ივლისის თვეში საქართველოს სახალხო დამცველისთვის ცნობილი გახდა, რომ ამავე წლის 28 ივლისიდან სსიპ მუნიციპალური განვითარების ფონდმა განაახლა მეტროსადგურ ვებგვერდზე „უნივერსიტეტის“ გამოქვეყნებული სამშენებლო ინფორმაციის 1579 სამუშაოები. ფონდის ოფიციალურ თანახმად, პროექტის ფარგლებში https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2186893 http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf 1579 http://www.mdf.org.ge/?sitelang=ka&site-path=news/&id=1173] 1577 1578 1050 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იგეგმებოდა ახალი მეტროსადგურის ამოქმედება ვაჟა–ფშაველას გამზირიდან მეტროსადგურ „უნივერსიტეტამდე“. ამასთან, მშენებლობის ფარგლებში გათვალისწინებული იყო არსებული გვირაბების რესტავრაცია, სადგურის მიწისქვეშა და მიწისზედა შენობების, მეტროდან ამოსასვლელების, სალიანდაგო ხაზების, ესკალატორების და სხვა ობიექტების მოწყობა. აღნიშნული ინფორმაციის საფუძველზე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა 2015 წლის 29 ივლისს ოფიციალურად 1580 გამოითხოვა ინფორმაცია ზემოთ დასახელებული მეტროსადგურის მშენებლობის პროექტით ობიექტის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მისაწვდომობის და „უნივერსალური დიზაინის“ პრინციპების გათვალისწინების თაობაზე. მიღებული ინფორმაციით ცნობილი გახდა, რომ მეტროსადგურ „უნივერსიტეტის“ მშენებლობის პროცესში ხელისუფლება არ გეგმავდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებების გათვალისწინებას. აღნიშნულის ძირითად მიზეზად საბჭოთა პერიოდის ნორმების შესაბამისად უკვე აშენებული გვირაბების და სხვა ნაგებობების კონსტრუქციისა და გეომეტრიული პარამეტრების შეცვლასთან დაკავშირებული პრობლემები სახელდება. ცხადია მოცემული გადაწყვეტილება ამ პირთა უფლებების დარღვევასთან ერთად, სამომავლოდ გამოიწვევს დამატებითი რესურსის ხარჯვას ახალი მეტროსადგურის ინფრასტრუქტურის ადაპტირებისთვის. „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციის ძალაში შესვლის შემდეგ, მისი დებულებების შესაბამისად, სახელმწიფო ვალდებულია უზრუნველყოს ნებისმიერი, განსაკუთრებით კი, ახალი/განახლებული შენობა–ნაგებობის, ტრანსპორტისა თუ კომუნიკაციის მისაწვდომობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის „უნივერსალური დიზაინის“ 1581 პრინციპების მაქსიმალური გამოყენებით. შესაბამისად, დასახელებული ვალდებულების შეუსრულებლობა იწვევს საერთაშორისო ხელშეკრულების პირობების დარღვევას, ადამიანის ძირითადი უფლებების უგულებელყოფას და ვერ გამართლდება ტექნიკურ ან/და ფინანსურ პრობლემებზე მითითებით. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, 2015 წლის 28 ოქტომბერს, სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით 1582 მიმართა სსიპ საქართველოს მუნიციპალური განვითარების კორესპონდენცია N09-1/6131. პროდუქტის, გარემოს, პროგრამების და მომსახურების იმგვარი დიზაინი, ფორმა, რომელიც შეიძლება გამოიყენოს ყველა პირმა მაქსიმალურად მისაწვდომ პირობებში, ადაპტაციის საჭიროების ან სპეციალური დიზაინის გარეშე. „უნივერსალური დიზაინი“ არ უნდა გამორიცხავდეს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა გარკვეული ჯგუფისთვის დამხმარე დანადგარებს, როდესაც ამის საჭიროება არსებობს. 1582 https://drive.google.com/file/d/0B9BM3M8hbgAUOVA5eFVSM0ZRcGs/view 1580 1581 1051 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ფონდს, მეტროსადგურ „უნივერსიტეტის“ მშენებლობის პროექტით შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების საჭიროებების და „უნივერსალური დიზაინის“ პრინციპის გათვალისწინების თაობაზე, რათა მეტროსადგურის ყველა კომპონენტი (მიწისქვეშა და მიწისზედა შენობები, მეტროდან ამოსასვლელები, ესკალატორები და სხვ.) მისაწვდომი იყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის სატრანსპორტო საშუალებების და საგზაო ინფრასტრუქტურის მისაწვდომობის უზრუნველყოფა მუნიციპალურ დონეზე მისაწვდომობის უფლებასთან მიმართებით მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს ის, თუ როგორ ხდება საშუალებების შეზღუდული შესაძლებლობის და ინფრასტრუქტურის საგზაო მქონე პირებისთვის მისაწვდომობის სატრანსპორტო უზრუნველყოფა თვითმმართველი ერთეულების მიერ. ,,ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის“ მე–16 მუხლის 1583 თანახმად, სწორედ მათ უფლებამოსილებას განეკუთვნება კეთილმოწყობა შესაბამისი და როგორც საინჟინრო მუნიციპალიტეტის ინფრასტრუქტურის ტერიტორიის განვითარება, ისე მოსახლეობის მუნიციპალური ტრანსპორტით მომსახურების ორგანიზება, ადგილობრივი მნიშვნელობის საავტომობილო გზების მართვა, ავტოსატრანსპორტო საშუალებების პარკირების ადგილებით უზრუნველყოფა და შესაბამისი წესების რეგულირება. ამ კუთხით მუნიციპალიტეტების ვალდებულებები გაწერილია „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის“ 2014–2016 წლების სამთავრობო სუბიექტებმა უნდა სამოქმედო გეგმით, 1584 უზრუნველყონ როგორც რომლის თანახმად, სატრანსპორტო დასახელებულმა ინფრასტრუქტურის (გაჩერებები, გადასასვლელები, გზაჯვარედინები და შუქნიშნები) ადაპტირება დადგენილი ნორმებისა და სტანდარტების შესაბამისად, ისე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებების გათვალისწინება ახალი საზოგადოებრივი სატრანსპორტო საშუალებების შეძენისას. მათვე ეკისრებათ ამ პირთათვის სპეციალური ადგილების გამოყოფა ავტოსადგომებზე და საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე მომუშავე მძღოლების ინფორმირება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მომსახურების საკითხებზე. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციით, შიდა კანონმდებლობით და სამთავრობო– სამოქმედო გეგმებით დადგენილ მოთხოვნათა შესრულებაზე მონიტორინგის მიზნით, 1583 1584 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2244429 http://gov.ge/files/381_40157_501181_76200114.pdf 1052 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის აპარატის მიერ, 2015 წლის განმავლობაში, გარკვეული პერიოდულობით გამოთხოვილი იყო ინფორმაცია ადგილობრივი თვითმართველობის იმ ორგანოებიდან, რომლებიც წარმოადგენენ როგორც რაიონულ ცენტრებს, ისე თვითმმართველ ქალაქებს (ამბროლაური, ახალციხე, გორი, ზუგდიდი, თელავი, მცხეთა, ოზურგეთი, თბილისი, ქუთაისი, ბათუმი, ფოთი, რუსთავი). მუნიციპალიტეტებიდან გამოთხოვილი იყო მონაცემები: 2015 წლის ბიუჯეტში სატრანსპორტო საშუალებათა და ინფრასტრუქტურის ადაპტირების გათვალისწინებასთან, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებებზე მორგებული სატრანსპორტო საშუალებების შეძენასთან, აღნიშნულ პირთათვის ავტოსადგომებზე სპეციალური ადგილების გამოყოფასთან, საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე მომუშავე მძღოლების ინფორმირებასთან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მომსახურების საკითხებზე, ზემოაღნიშნულ აქტივობებსა და ღონისძიებების ჩატარების გათვალისწინებასთან დაკავშირებით 2016 წლის ბიუჯეტის პრიორიტეტების განსაზღვრისას. აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ადგილობრივი მუნიციპალიტეტების მხრიდან ადგილი ჰქონდა ინფორმაციის დაგვიანებით ინფორმაცია იყო მოწოდებას. არასრული რიგ (თელავის შემთხვევებში პასუხებში მუნიციპალიტეტის მერია, მოცემული მცხეთის მუნიციპალიტეტის მერია) და არარელევანტური. ხშირ შემთხვევებში მუნიციპალიტეტები არ ფლობენ საზოგადოებრივ სატრანსპორტო საშუალებებს. მომსახურების ლიცენზია აქვთ კერძო კომპანიებს, რომლებიც მოსახლეობას ემსახურებიან თავიანთი კუთვნილი ტრანსპორტით. ახალციხის მუნიციპალიტეტის პროგრამების ფარგლებში გამგეობის 2015 გათვალისწინებული ბიუჯეტის 1585 იყო საგზაო პრიორიტეტებისა და ინფრასტრუქტურის კეთილმოწყობასთან დაკავშირებით გარკვეული ღონისძიებები. თუმცა, ბიუჯეტის ანალიზი ცხადყოფს, რომ აღნიშნული საგზაო ინფრასტრუქტურის პროგრამის ფარგლებში, მშენებლობა-რეაბილიტაციისა და ისევე როგორც მოვლა-შენახვასთან დაკავშირებული პროგრამების ფარგლებში, ცალსახად არ არის გათვალისწინებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებები და ინტერესები. ახალციხის მუნიციპალიტეტის მერიიდან მიღებული ინფორმაციის 1586 თანახმად, 2015 წელს მოეწყო პანდუსები გარკვეულ ობიექტებზე (სულ 6 ადგილი 1587). ამასთან, ქალაქის ავტოსადგომებზე 1588 სპეციალური ადგილები გამოიყო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/2615414 კორესპონდენცია N 2156/05-29.12.2015. 1587 ცენტრალური პარკი, მიქუტიშვილის, 9 აპრილის, კოსტავას ქუჩა. 1588 9 აპრილის, ნათენაძის და კოსტავას ქუჩა. 1585 1586 1053 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირებისთვის. მსგავსი ღონისძიებები განხორციელდა გორის მუნიციპალიტეტის მერიაშიც 1589 (2015 წელს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე საგზაო ინფრასტრუქტურის კეთილმოწყობა მოხდა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებების შესაბამისად მოეწყო 8 ობიექტი). მცხეთის მუნიციპალიტეტის მერიიდან მიღებული ინფორმაცია 1590 ცხადყოფს, რომ ქალაქის 2015 წლის ბიუჯეტით არ არის გათვალისწინებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ინტერესები. მცხეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობაში კი კვლავ გადაუჭრელი რჩება საზოგადოებრივი სატრანსპორტო საშუალებების შეძენისა და საგზაო ინფრასტრუქტურის ადაპტირების საკითხი, რაც გამოწვეულია სოფლებში მუნიციპალური ტრანსპორტის არარსებობით. 1591 ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის ერთეულებში, მერიაში, ინფრასტრუქტურულ ისევე ნაწილთან როგორც სხვა მიმართებით თვითმმართველ განხორციელებული აქტივობები ძირითადად მოიცავს პანდუსების განთავსებას ტროტუარებზე.1592 მუნიციპალურ დონეზე არ შესრულებულა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის სამთავრობო გეგმით გათვალისწინებული ვალდებულებები, რომლებიც უკავშირდება სატრანსპორტო საშუალებათა ადაპტირებას. ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობის მიერ მოწოდებული ინფორმაციით 1593, სამოქმედო ტერიტორიაზე (28 ადმინისტრაციულ–ტერიტორიულ ერთეულში) არსებული გაჩერებები ადაპტირებულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის. ამასთან, მუნიციპალურ სატრანსპორტო საშუალებებზე მომუშავე მძღოლები ინფორმირებულნი არიან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მომსახურების საკითხებზე, ხოლო იმ ადმინისტრაციულ–ტერიტორიულ ერთეულებში, სადაც ფუნქციონირებს კერძო ტრანსპორტი, მძღოლების გადამზადება იგეგმება 2016 წლისთვის. მუნიციპალიტეტის სამოქმედო ტერიტორიაზე, ადმინისტრაციულ–ტერიტორიულ ერთეულებში 1594, ისევე, როგორც ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ტერიტორიაზე, შეზღუდული შესაძლებლობის პირებს არ ექმნებათ დაბრკოლებები საგზაო ინფრასტრუქტურით სარგებლობის დროს. შესაბამისად, თვითმმართველი ერთეულები არ მიიჩნევენ საჭიროდ მათთვის სპეციალური ადგილების გამოყოფას. კორესპონდენციები N788–07.04.2015; №12–05.01.2016. კორესპონდენცია №943– 08.06.2015. 1591 კორესპონდენცია №2290–14.04.2015. 1592 კორესპონდენცია N 01-47-12.01.2016. 1593 კორესპონდენცია N 29–08.04.2015. 1594გამომდინარე იქიდან, რომ გამგეობის სამოქმედო ტერიტორია მოიცავს სოფლისა და დაბის ტერიტორიულ ერთეულებს, მოწოდებული ინფორმაციით სპეციალური ავტოსადგომების გამოყოფა საჭიროებას არ წარმოადგენს. 1589 1590 1054 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თბილისის მერიის ტრანსპორტის საქალაქო სამსახურის მიერ 2015 წლის აპრილის თვეში მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 1595 მიმდინარეობდა იაპონური არასაპროექტო გრანტის დამტკიცების პროცედურები, რომელიც ითვალისწინებდა თბილისის ტერიტორიაზე ჰიბრიდული ავტობუსების შემოყვანას. მერია შესაძენი ავტობუსების ტექნიკურ მონაცემებთან დაკავშირებით იტყობინებოდა, რომ ისინი მორგებული იქნებოდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებებზე. მიუხედავად აღნიშნულისა, დედაქალაქში ამ დროისთვის ჰიბრიდული ტიპის ავტობუსები შემოყვანილი არ არის. მერიის მიერ მოწოდებული ინფორმაციით 1596, ამ ეტაპზე იაპონიის მთავრობასთან მოლაპარაკებებს აწარმოებს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. ამასთან, თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია აპირებდა დედაქალაქში ახალი, თანამედროვე M3 კატეგორიის ავტობუსების შემოყვანას, რომლებიც ადაპტირებული უნდა ყოფილიყო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის. მიუხედავად ამისა, ბოლოდროინდელი მონაცემებით, დედაქალაქში დასახელებული ავტობუსების შემოყვანა არ განხორციელებულა.1597 რაც შეეხება ამჟამად მოქმედი ავტობუსის გაჩერებების შესწავლას და მათი კეთილმოწყობის მიზნით გატარებულ ღონისძიებებს, ამ ეტაპზე კონკრეტული ღონისძიებები განხორციელებული არ არის. ამასთან, ეკოლოგიისა და გამწვანების საქალაქო სამსახურის კომპეტენციის ფარგლებში მიმდინარეობდა ჭავჭავაძის გამზირის მხრიდან ვაკის პარკში ჩასასვლელი სპეციალური ლიფტის მონტაჟი და პარკის ტერიტორიაზე სპეციალური პანდუსების განთავსება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა გადაადგილების გაადვილების მიზნით. კერძოდ, სპეციალური ლიფტები დამონტაჟდა ვაკის პარკის მოპირდაპირე მხარეს და ოპერის წინ არსებულ მიწისქვეშა გადასასვლელში. თუმცა, დასახელებული ობიექტები (ლიფტი) ამ ეტაპზე (დეკემბრის თვის მდგომარეობით) არ ფუნქციონირებს. მერიიდან მიღებული წერილით 1598 ირკვევა, რომ აღნიშნული ლიფტების ექსპლუატაციისა და სრულყოფილი ფუნქციონირების უზრუნველსაყოფად, ამჟამად მიმდინარეობს მათი მოვლა–პატრონობაში გადაცემის პროცედურები. ქუთაისის მერიიდან მიღებული ინფორმაციით, 1599 მუნიციპალიტეტს არ აქვს საკუთარი მუნიციპალური საავტობუსო სისტემა და ვერ ხერხდება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებებზე მორგებული ავტობუსების შეძენა, თუმცა აღნიშნულ საკითხთან კორესპონდენციები №1–03/499– 01.04.2015; №06/15091438–17– 08.04.2015. კორესპონდენცია №12/8367–18.01.2016. 1597მოწოდებული ინფორმაციით, ამჟამად „EBRD“–ის დახმარებით მიმდინარეობს მუშაობა ახალი ავტობუსების შესყიდვაზე რა დროსაც გათვალისწინებული იქნება როგორც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებები, ისე აღნიშნულ სატრანსპორტო საშუალებებზე მომუშავე მძღოლების ინფორმირება. 1598 კორესპონდენცია №18/441–04.01.2016. 1599 კორესპონდენციები №01–1790– 06.04.2015, N 01/267–11.01.2015. 1595 1596 1055 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავშირებით მათ შემუშავებული აქვთ კონცეფცია. 1600 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარე ავტოსადგომებზე გამოყოფილია 179 ადგილი. რაც შეეხება საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე მომუშავე მძღოლების ინფორმირებას, აღნიშნული ტრენინგის სახით განხორციელდა 2015 წლის 29 დეკემბერს. 2016 წლისთვის, ადგილობრივი ბიუჯეტით, სხვა ღონისძიებებთან ერთად გათვალისწინებულია ხმოვანი შუქნიშნების მონტაჟი ქალაქის სხვადასხვა ტერიტორიაზე.1601 ბათუმის მერიაში 2015 წელს საგზაო ინფრასტრუქტურის კეთილმოწყობის მიზნით განხორციელდა სამუშაოები 1602 რამდენიმე ქუჩაზე. 1603 მერია 2016 წლისთვისაც გეგმავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებების გათვალისწინებას. 1604.მიღებული ინფორმაციის ანალიზის საფუძველზე შეიძლება ითქვას, რომ ცალკეულ ობიექტურ თუ სუბიექტურ გარემოებათა გამო სატრანსპორტო საშუალებებზე თანაბარი მისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მხრიდან არ ხდება დროული და ეფექტური ღონისძიებების გატარება. მუნიციპალიტეტთა გარკვეული ნაწილის 2015 წლის ბიუჯეტში არ იყო გათვალისწინებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებებზე მორგებული სატრანსპორტო საშუალებების შეძენა და იგი არც 2016 წლისთვისაა დაგეგმილი (თელავის მუნიციპალიტეტის გამგეობა, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობა). დასახელებული მუნიციპალიტეტებისგან განსხვავებით, ფოთის მერია აღნიშნული ღონისძიების განხორციელებას 2016 წლის ბიუჯეტის პრიორიტეტების განსაზღვრის დროს გეგმავს. ამ მხრივ, აღსანიშნავია ბათუმის მერიის მიერ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ახალი ავტობუსების შეყვანის ინიციატივა, რომლებიც იქნება ადაპტირებული და ამავდროულად ეკოლოგიური. უნდა აღინიშნოს, რომ რიგ შემთხვევებში, თვითმმართველი ერთეულების 2016 წლის ბიუჯეტით არ არის გათვალისწინებული არც ინფრასტრუქტურული სამუშაოების და არც სატრანსპორტო საშუალებების ადაპტირება/შეძენა (ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის მერია, თელავის მუნიციპალიტეტის მერია). კერძოდ, იმ შემთხვევაში თუ საავტობუსო ხაზებთან დაკავშირებით არ იქნება კერძო ინვესტორის დაინტერესება, მაშინ შეიქმნება მუნიციპალური საწარმო, ავტოპარკის განახლების მიზნით. 1601 მათ შორის ქალაქის ცენტრში, ფალიაშვილის ქუჩაზე. 1602 მათ შორის 4 ინფრასტრუქტურულ მონაკვეთზე მოხდა უსინათლო პირთათვის დეკორატიული ფილების განთავსება. 1603 კორესპონდენცია N 25/11066–08.06.2015. 1604 დაგეგმილია 21 ქუჩის კეთილმოწყობა. 1600 1056 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მისასალმებელია რუსთავის მერიის მიერ გამოთქმული მზადყოფნა, 1605 მუნიციპალური ავტოტრანსპორტის პარკის ადაპტირებული სატრანსპორტო საშუალებებით განახლებასთან დაკავშირებით. პოზიტიურად უნდა შეფასდეს გორის მუნიციპალიტეტის მერიის ტერიტორიაზე სპეციალური ადგილების გამოყოფა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის და პარკირების ადგილების მონიშვნა. რამდენიმე მუნიციპალიტეტი (გორის მუნიციპალიტეტის მერია, გორის მუნიციპალიტეტის გამგეობა) 2016 წლისთვისაც გეგმავს ავტოსადგომებზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის სპეციალური ადგილების გამოყოფას. უნდა აღინიშნოს, რომ მცირე გამონაკლისების გარდა (გორის მუნიციპალიტეტის მერია) მუნიციპალიტეტებში არ დაწყებულა ახალი სამშენებლო ნორმების განხორციელებაზე ზედამხედველობა. უარყოფითად უნდა შეფასდეს ის გარემოება, რომ გამონაკლისების გარდა (მაგ. ქუთაისის მერია) მუნიციპალიტეტების მასშტაბით ჯერ კიდევ არ განხორციელებულა საზოგადოებრივი ტრანსპორტის მძღოლების გადამზადება. დასკვნის სახით უნდა ითქვას, რომ გარკვეული პოზიტიური ნაბიჯების მიუხედავად, კვლავ გამოწვევად რჩება სატრანსპორტო საშუალებებზე და საგზაო ინფრასტრუქტურაზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი მისაწვდომობის უფლების რეალიზება. აღსრულებისა და ზედამხედველობის მექანიზმი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის ფიზიკური გარემოს მისაწვდომობაზე ზრუნვა შეუძლებელია ამ პროცესში შესაბამისი აღსრულებისა და ზედამხედველობის მექანიზმების არსებობის გარეშე. საქართველოს სახალხო დამცველმა, კანონმდებლობის საფუძველზე მისთვის მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში, ჯერ კიდევ 2013 წელს მიმართა რეკომენდაციით 1606 საქართველოს მთავრობას, რათა მას განეხორციელებინა შესაბამისი საკანონმდებლო და ადმინისტრაციული რეგულაციების რევიზია, დახვეწა და განახლება, რითაც შესაძლებელი გახდებოდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების ყველა სფეროში შესაბამისი ზომების გატარება აღნიშნულ პირთათვის ფიზიკური გარემოს, ტრანსპორტის, 1605 1606 ინფორმაციისა და კომუნიკაციის, მათ შორის კორესპონდენცია N 02/304–06.04.2015. საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაცია №452/09–30.04.2013. 1057 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფორმაციისა და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებისა და სისტემების, ასევე სხვა, საზოგადოებისათვის ღია ობიექტებისა და მომსახურების თანაბარი მისაწვდომობის კუთხით, როგორც ქალაქის, ისე სოფლის პირობებში. 1607 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის“ 1608 2014–2016 წლების სამთავრობო სამოქმედო გეგმით დადგენილი ღონისძიებათა ნუსხა სხვა საკითხებთან ერთად მოიცავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის სივრცის მოწყობისა და არქიტექტურული და გეგმარებითი ელემენტების ტექნიკური რეგლამენტის შემუშავება–მიღებას და ახალი სამშენებლო სტანდარტების აღსრულების ზედამხედველობას. როგორც ზემოთ აღინიშნა, საქართველოს მთავრობამ 2014 წელს მიიღო „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის სივრცის მოწყობისა და არქიტექტურული და გეგმარებითი ელემენტების ტექნიკური რეგლამენტი,“ რომელიც სრულად ვერ პასუხობს რეალურ გამოწვევებს და ვერ უზრუნველყოფს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის მისაწვდომი გარემოსა და სრულფასოვანი ცხოვრებისათვის შესაბამისი პირობების შექმნას. დოკუმენტის მთავარ ხარვეზს წარმოადგენს მასში მოცემული სტანდარტების აღსრულების მექანიზმის არარსებობა. ამასთან რეგლამენტი არ ადგენს შუალედურ ვადებს ადაპტაციის პროცესის კონტროლისათვის. პრობლემურია მისი დარღვევის შემთხვევაში შესაბამისი რეაგირების საკითხიც. ნაძალადევის შემთხვევა 2015 წლის 13 აგვისტოს, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისთვის ცნობილი გახდა ნაძალადევის რაიონის გამგეობის ოფიციალურ ფეისბუქის გვერდსა და ელექტრონულ მედიაში განთავსებული ინფორმაცია, რომლის თანახმად, თბილისის მუნიციპალიტეტის ნაძალადევის გამგეობის ტერიტორიაზე, რამდენიმე საცხოვრებელ კორპუსში დამონტაჟდა პანდუსები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის. მედიასივრცეში განთავსებული ფოტომასალიდან ნათლად ჩანდა, რომ ერთ–ერთ მაღალსართულიან საცხოვრებელ კორპუსში დამონტაჟებული კონსტრუქცია არ აკმაყოფილებდა უსაფრთხოების მოთხოვნებს და ვერ უზრუნველყოფდა პირის დამოუკიდებლად გადაადგილებას. ამასთან, აღნიშნული რეკომენდაცია ითვალისწინებდა შესაბამისი ორგანოების მიერ სხვადასხვა ნორმატიული აქტით დაწესებული რეგულაციების განხორციელების მონიტორინგისა და დაწესებული სანქციების ამოქმედების საჭიროებას. 1608 http://gov.ge/files/381_40157_501181_76200114.pdf 1607 1058 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ზემოთქმულ ინფორმაციასთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველმა 13 აგვისტოს გაავრცელა ოფიციალური განცხადება, 1609 რომლითაც მოუწოდა ყველა შესაბამის ორგანოს, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობის მიზნით გატარებული ნებისმიერი საქმიანობის ფარგლებში მკაცრად დაიცვან საერთაშორისო რეგულაციებით და ეროვნულ კანონმდებლობით, მათ შორის ტექნიკური რეგლამენტით დადგენილი მოთხოვნები. როგორც ცნობილია, ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის 1610 მე–16 მუხლის თანახმად, მუნიციპალიტეტის უფლებამოსილებას განეკუთვნება: ადგილობრივი მნიშვნელობის ობიექტებზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის სათანადო ინფრასტრუქტურის განვითარება, მუნიციპალიტეტის სივრცით–ტერიტორიული დაგეგმვა და შესაბამის სფეროში ნორმებისა და წესების განსაზღვრა. ამასთან, მის ტერიტორიაზე მშენებლობის ნებართვის გაცემა და ზედამხედველობის განხორციელება საქართველოს საკანონმდებლო აქტებით დადგენილი წესითა და დადგენილ ფარგლებში. აღნიშნულ ფაქტთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველის აპარატმა ,,საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის“ მე–12 მუხლის შესაბამისად, დაიწყო საქმის 1611 შესწავლა საკუთარი ინიციატივით და ოფიციალურად გამოითხოვა ინფორმაცია შემდეგი უწყებებიდან: თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია, 1612 ნაძალადევის რაიონის გამგეობა 1613 და ა(ა)იპ „თბილისის მუნიციპალური ლაბორატორია. 1614“ გამოთხოვილი ინფორმაცია ეხებოდა: მითითებულ საცხოვრებელ კორპუსებში განთავსებული კონსტრუქციების შესაბამისობას საქართველოს მთავრობის მიერ 2014 წელს დამტკიცებული სივრცის მოწყობისა და არქიტექტურული და გეგმარებითი ელემენტების ტექნიკური რეგლამენტის მოთხოვნებთან, პანდუსების დამონტაჟებამდე განხორციელებულ შესწავლას/გადაწყვეტილების მიღებას და პროექტთან დაკავშირებული დეტალების შეთანხმებას შესაბამის სამსახურთან. ამასთან, თბილისის მერიის შესაბამისი სამსახურის მიერ ტექნიკური რეგლამენტის მოთხოვნათა შესაბამისად განხორციელებულ ზედამხედველობას და საქმეზე გახორციელებულ რეაგირებას. გამოთხოვილ იქნა შესაბამისი სამართლებრივი აქტები, შიდა აუდიტისა და მონიტორინგის საქალაქო სამსახურის მიერ მომზადებული დასკვნა. http://www.ombudsman.ge/ge/specializirebuli-centrebi/shshm-pirebis-uflebata-dacvisdepartamenti/siaxleebi-ssm/saqartvelos-saxalxo-damcvelis-gancxadeba-nadzaladevis-raionshi-pandusebisdamon 1610 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2244429 1611 საქმე N9534/15. 1612 კორესპონდენცია N 09-2/6714–14.08.2015. 1613 კორესპონდენცია N 09-2/8121–06.10.2015. 1614 კორესპონდენცია N09-2/8120–06.10.2015. 1609 1059 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თბილისის მერიის დადგენილებით მიერ მოწოდებული დამტკიცებული ინფორმაცია 1615 რეგლამენტით ადასტურებს, განსაზღვრული რომ N41 მოთხოვნების გათვალისწინება უნდა მომხდარიყო სატენდერო დოკუმენტაციის მომზადების ეტაპზე (იგულისხმება ინფრასტრუქტურული ნაწილი). საქმის შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ მითითებული პანდუსების გადაწყვეტილება მონტაჟის მიღებული იყო სამუშაოების თბილისის განხორციელების მუნიციპალიტეტის შესახებ საკრებულოს დადგენილებით 1616 დამტკიცებული წესის 1617 შესაბამისად. ადმინისტრაციული წარმოების საფუძველი კი იყო ამხანაგობის თავმჯდომარეების მიერ წარდგენილი განცხადება, რომელიც რეგისტრაციის შემდგომ გადაეგზავნა თბილისის მერიის მიერ განსაზღვრულ საექსპერტო ორგანიზაციას – ა(ა)იპ „თბილისის მუნიციპალური ლაბორატორიას“. თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობის 2014 წლის 17 დეკემბრის განკარგულების და ა(ა)იპ „თბილისის მუნიციპალური ლაბორატორიის“ წესდების მე-3 პუნქტის შესაბამისად, 1618 მის კომპეტენციას ტექნიკური, განეკუთვნება ასევე შესასრულებელი განფასების კუთხით. სამუშაოების კერძოდ, ექსპერტიზა, სამუშაოების როგორც ხარჯთაღრიცხვების, დეფექტური აქტების, საპროექტო დოკუმენტაციის შემოწმება და მიმდინარე სამუშაოების ტექნიკური ზედამხედველობა. გამგეობის წერილის1619 თანახმად პროექტი არ იყო შეთანხმებული სფეროს ექსპერტებთან, რადგან აღნიშნული ორგანიზაცია ექსპერტიზას ახორციელებს ყველა სახის სამუშაოზე. გამგეობიდან მიღებული ინფორმაციით, ბინათმესაკუთრეთა ამხანაგობების განცხადებით მოთხოვნილი სამუშაოების დაფინანსების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღება განხორციელდა ზემოთ დასახელებული დაწესებულების მიერ დოკუმენტაციის შემოწმებისა და დადებითი დასკვნის გაცემის შემდეგ. უნდა აღინიშნოს, რომ გამგეობიდან და ა(ა)იპ „თბილისის მუნიციპალური ლაბორატორიიდან“ მიღებულ წერილებში მოცემული ინფორმაცია ურთიერთგამომრიცხავია. კერძოდ, ა(ა)იპ „თბილისის მუნიციპალური ლაბორატორიის“ განცხადებით, ტექნიკური რეგლამენტით დადგენილი მოთხოვნების გათვალისწინება ვერ მოხდებოდა, რადგან მათთვის პროექტი არ წარუდგენიათ. შესაბამისად, ორგანიზაციას საპროექტო დოკუმენტაციის ექსპერტიზა არ ჩაუტარებია და მხოლოდ წარდგენილი კორესპონდენცია №10–17/8946–13.10.2015. 2014 წლის 30 დეკემბერი №20–110. 1617 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2669640 მე–2, მე–5, მე–6 და მე–7 მუხლები. 1618 http://tbilisi.gov.ge/public-info-files/files/g_files/20.12.277_142287896798_tbilisi.gov.ge.pdf განკარგულება N 20.12.277. 1619 კორესპონდენცია 06/1523087–46–26.08.2015. 1615 1616 1060 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხარჯთაღრიცხვების კამერალურად შესწავლა უზრუნველყო (მათ მიერ მოხდა ერთეულ სამუშაოზე ხელფასისა და მასალის ხარჯვის კორექტირება). 1620 2015 წლის 26 აგვისტოს, თბილისის მერმა, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან გამართულ შეხვედრაზე (რომელსაც ესწრებოდა სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენელი) განაცხადა, რომ აღნიშნულ საკითხზე შიდა აუდიტის სამსახურის მიერ ხორციელდებოდა მოკვლევა და მომზადდებოდა შესაბამისი დასკვნა. გარდა ამისა, თბილისის მერია 2 კვირის ვადაში გეგმავდა შიდა აქტის მომზადებას, რომლითაც „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის სივრცის მოწყობის ტექნიკური რეგლამენტის“ ნორმების აღსრულებასთან დაკავშირებით უწყებრივად გადანაწილდებოდა პასუხისმგებლობები. მიუხედავად ამისა, თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიიდან 2015 წლის 3 დეკემბერს მიღებული ინფორმაციით, 1621 მერიის შიდა აუდიტისა და მონიტორინგის საქალაქო სამსახურში აღნიშნული საკითხის შესწავლა არ დასრულებულა და არც შესაბამისი რეგულაციები იყო შემუშავებული. ყოველივე ზემოაღნიშნული ცხადყოფს, რომ თვითმმართველ დონეზე არ არსებობს მისაწვდომობის სტანდარტების აღსრულებისა და მონიტორინგის გამართული, ეფექტური მექანიზმი. ინფორმაციის მისაწვდომობა ნებისმიერ ქვეყანაში ინფორმაციის თავისუფლების და მისაწვდომობის კუთხით არსებული კანონმდებლობა და კანონით დადგენილ ნორმათა სათანადოდ შესრულება სახელმწიფოს დემოკრატიულობის ხარისხის განმსაზღვრელ ერთ–ერთ მთავარ ფაქტორს წარმოადგენს. საქართველოში ეროვნული კანონმდებლობის დონეზე, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის ინფორმაციის და კომუნიკაციის მისაწვდომობის კუთხით მწირია მარეგულირებელი ნორმების რაოდენობა. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები კვლავ აწყდებიან დაბრკოლებებს ინფორმაციაზე თანაბარი წვდომის უფლების რეალიზების პროცესში. მათთვის არ არის მისაწვდომი საინფორმაციო, გასართობი და სხვადასხვა სახის სატელევიზიო პროგრამები, ფილმები. სამაუწყებლო კომპანიების დიდი ნაწილი არ იყენებს ადაპტირებულ საკომუნიკაციო ტერმინალურ მოწყობილობებს, სისტემებს და მეთოდებს. „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციის 21–ე მუხლის თანახმად, მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ ყველა სათანადო ზომა, რათა 1620 1621 კორესპონდენციაN03/1712–13.10.2015. კორესპონდენცია №7/69932–03.12.2015. 1061 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სხვებთან თანასწორობის საფუძველზე უზრუნველყონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიერ აზრისა და შეხედულების გამოხატვის, ინფორმაციისა და იდეების მოძიების, მიღებისა და გადაცემის თავისუფლება. აღნიშნული უფლების განხორციელება უნდა მოხდეს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებების მიხედვით შერჩეული კომუნიკაციის სხვადასხვა საშუალების, 1622 მეთოდების და კომუნიკაციის მისაწვდომი ტექნოლოგიების გამოყენებით. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ კონვენცია განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს სახელმწიფოთა მიერ ჟესტური ენის აღიარებისა და გამოყენების ხელშეწყობაზე. 1623 მისაწვდომობის უფლებასთან მიმართებით მნიშვნელოვანია კონვენციის მე–9 მუხლი, რომელიც ადგენს მისაწვდომობის ზოგად სტანდარტს. აღნიშნული მუხლის ნორმატიული შინაარსიდან გამომდინარე, მისაწვდომობა არ მოიცავს მხოლოდ ფიზიკური გარემოსა და ტრანსპორტის მისაწვდომობას, მასში ასევე იგულისხმება ინფორმაციისა და კომუნიკაციის, ტექნოლოგიური სისტემების, სხვა მოწყობილობებისა და მომსახურებების მისაწვდომობის ვალდებულების დაცვა. 1624 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ, ჯერ კიდევ 2013 წელს, ინფორმაციის თავისუფლებასა და მისაწვდომობასთან დაკავშირებით ჩატარებული კვლევის ფარგლებში ნათლად გამოიკვეთა ამ კუთხით ქვეყანაში არსებული პრობლემები. მათი მოგვარების მიზნით საქართველოს სახალხო დამცველმა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების მიერ საგანმანათლებლო, შემეცნებით, საინფორმაციო და გასართობ გადაცემებზე მისაწვდომობის უფლების უზრუნველყოფის მიზნით რეკომენდაციით 1625 მიმართა ტელე და რადიოკომპანიებს. ამასთან, ყურადღება გამახვილდა საზოგადოებისთვის ინფორმაციის მიწოდების დროს ჟესტური ენის აქტიურად გამოყენების საკითხზე. ინფორმაციის მისაწვდომობის უფლებასთან დაკავშირებით მნიშვნელოვანი დოკუმენტია საქართველოსა ხელშეკრულება და ევროკავშირს შორის ასოცირების შესახებ გაფორმებული , რომლის ხელმოწერით საქართველოს მთავრობამ სატელეკომუნიკაციო 1626 სფეროში განსაზღვრა სახელმწიფო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულება და აიღო ვალდებულება, რომ ელექტრონული კომუნიკაციებისა და მაუწყებლობის სფეროში მოქმედი მათ შორის აფიშირებული ტექსტის, ბრაილის შრიფტის, ტაქტილური კომუნიკაციის, მსხვილი შრიფტის, მისაწვდომი მულტიმედიის, გამაძლიერებელი და ალტერნატიული კომუნიკაციის საშუალებებით. 1623 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციის 21–ე მუხლის ე) პუნქტი. 1624 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციის მე–9 მუხლის ბ) პუნქტი. 1625 „ინფორმაციის თავისუფლება და ხელმისაწვდომობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის“ 2013 წ. გვერდი 38. 1626 http://www.parliament.ge/ge/ajax/downloadFile/34753/AA 1622 1062 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კანონმდებლობა ეტაპობრივად სრულ შესაბამისობაში მოვიდეს ევროკავშირის ფარგლებში არსებულ რეგულაციებთან. მათ შორის მნიშვნელოვანია 2010 წლის 10 მარტის ევროპარლამენტისა და საბჭოს №2010/13/EU16 დირექტივა 1627 აუდიოვიზუალური მედიის მომსახურების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით. საქართველოს კანონმდებლობის კონკრეტულ დირექტივებთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 26 იანვრის №59 განკარგულებით დამტკიცებული „საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმებისა და ასოცირების დღის წესრიგის განხორციელების 2015 წლის ეროვნული სამოქმედო გეგმის“ 1628 მიხედვით, საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისია, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსთან ერთად განსაზღვრულია შესაბამის პასუხისმგებელ უწყებად. 2014 წლის 20 იანვარს, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის მიზნით, საქართველოს მთავრობამ დაამტკიცა 2014– 2016 წლების სამთავრობო სამოქმედო გეგმა, 1629 რომელშიც გაწერილია სახელმწიფო უწყებების მიერ განსახორციელებელი ღონისძიებები. მათ შორის დადგენილია აზრისა და შეხედულებების გამოხატვის თავისუფლებისა და ინფორმაციის მისაწვდომობის მიზნით გასატარებელი აქტივობების ნუსხა. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ, 2015 წლის პირველ ნახევარში, სამთავრობო გეგმით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულებაზე მონიტორინგის მიზნით, გამოთხოვილი იყო ინფორმაცია შესაბამისი უწყებებიდან, მათ შორის, საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიიდან 1630 - ინფორმაცია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ელექტრონული სერვისების საჭიროებებისა და მათი განვითარების შესაძლებლობების შესწავლასთან, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებში სურდოთარგმანის, სპეციალური სუბტიტრების, საკომუნიკაციო ბრაილის საშუალებების შრიფტის, გამაძლიერებელი გამოყენების მიზნით და სხვა საკანონმდებლო ცვლილებების მომზადებასთან, ადაპტირებული საკომუნიკაციო ტერმინალური მოწყობილობებისა და სისტემების დანერგვის, წარმოებისა და გავრცელების მიზნით მარეგულირებელი ნორმების შემუშავებასთან და, ზემოთ დასახელებული საშუალებების გამოყენებით, სატელევიზიო პროგრამების, ფილმების, თეატრისა თუ სხვა კულტურულ აქტივობათა ფორმატის მისაწვდომობასთან დაკავშირებით. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX:32002L0022 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2702520 1629 http://gov.ge/files/381_40157_501181_76200114.pdf 1630 კორესპონდენციები N09–2/2587–06.04.2015; N09–2/4544–05.06.2015. 1627 1628 1063 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, 1631 საქართველოსა და ევროკავშირს შორის გაფორმებული ასოცირების ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების მიზნით, კომისიაში შექმნილია სამუშაო ჯგუფი აუდიოვიზუალური მედიის მომსახურების საკითხებზე, რაც მოიცავს აუდიოვიზუალური მომსახურების მისაწვდომობის უზრუნველყოფას მხედველობისა და სმენის შეზღუდვის მქონე პირებისთვის. შესაბამისი საკანონმდებლო შესწორებების პროექტის მომზადება იგეგმებოდა 2015 წლის პირველ დეკემბრამდე. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მოცემულ სფეროში არ განხორციელებულა ქმედითი და შედეგზე ორიენტირებული ღონისძიებები. უწყებამ ასევე გვაცნობა საკანონმდებლო ცვლილებების განხორცილებაში მონაწილეობის შესახებ, თუმცა, „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონში შესული ცვლილებების 1632 საფუძველზე საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ, საარჩევნო კამპანიის პერიოდში და არჩევნების/რეფერენდუმის/პლებისციტის გამართვის არჩევნებთან/რეფერენდუმთან/პლებისციტთან დროს დაკავშირებულ ეთერში გასულ გადაცემებში მხოლოდ სმენისა და მეტყველების შეზღუდვის მქონე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ინტერესების გათვალისწინება (სურდოთარგმანის უზრუნველყოფა), არ შეიძლება ჩაითვალოს საკმარის ღონისძიებად. კანონმდებლობით სხვადასხვა პროცესებზე თანაბარი ინფორმაციული წვდომის შესაძლებლობა უნდა იყოს დადგენილი ყველა სახის (მათ შორის მხედველობის) შეზღუდვის მქონე პირისთვის. კომისიიდან მიღებული წერილით, 1633 რომელიც შეიცავს ქართული სამაუწყებლო კომპანიების (49 მაუწყებელი, მათ შორის რეგიონული) მიერ მიწოდებულ ინფორმაციას, ირკვევა, რომ კომპანიების უმეტესობა არ იყენებს კომუნიკაციების გამაძლიერებელ სპეციალურ საშუალებებს. გადაცემები არ გადის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ყველა პირისთვის მისაწვდომი ფორმატით. აღსანიშნავია, რომ ევროკავშირის 2009 შესული ცვლილებით დირექტივაში 1634 წლის „უნივერსალური მოხდა მომსახურების მომსახურების“ მიმწოდებლის ვალდებულებებისა და მარეგულირებლის უფლებამოსილებების განსაზღვრა. კერძოდ, თუ რა უნდა იქნას გათვალისწინებული მომხმარებელსა და მომსახურების მიმწოდებელს შორის გაფორმებული ხელშეკრულებით მარეგულირებელს. 1635 და ევროპარლამენტის რა სახის მიდგომების უფლებამოსილება თანახმად, გააჩნია მომსახურების მიმწოდებელთა მიერ მხოლოდ ტრაფიკის მართვის, მომსახურების ხარისხის შესაბამისი პარამეტრებისა თუ შეზღუდვების შესახებ მომხმარებლებისთვის მართებული ინფორმაციის კორესპონდენცია N02/1100–15– 23.06.2015. „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–16 მუხლის „კ“ ქვეპუნქტი. 1633 კორესპონდენცია N04/1776-15-19.08.2015. 1634 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32002L0022 1635 „უნივერსალური მომსახურების“ დირექტივა 22–ე მუხლი. 1631 1632 1064 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიწოდება, ისევე როგორც მარეგულირებლის მიერ განხორციელებული მომსახურების ხარისხის მონიტორინგი, შესაძლებელია არ აღმოჩნდეს საკმარისი მომხმარებლების უფლებების დასაცავად, რისთვისაც ეროვნულ მარეგულირებელ ორგანოებს საჭიროების შემთხვევაში უნდა გააჩნდეთ უფლებამოსილება დაუწესონ მომსახურების მიმწოდებელს მომსახურების ხარისხის სავალდებულო მოთხოვნები, რათა საერთო სარგებლობის საკომუნიკაციო ქსელების ფარგლებში არსებული მომსახურება და აპლიკაცია მიეწოდოთ განსაზღვრული/დადგენილი ხარისხის სტანდარტით. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, 2015 წლის 26 აგვისტოს საქართველოს სახალხო დამცველმა წინადადებით 1636 მიმართა კომუნიკაციების მარეგულირებელ ეროვნულ კომისიას, რათა მას შესაბამის უწყებებთან თანამშრომლობით მიეღო სათანადო ზომები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების, სატელევიზიო პროგრამების თუ ფილმების მისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით. აღნიშნული მიზნის მისაღწევად მას უნდა შეემუშავებინა სამოქმედო გეგმა, კონკრეტულად გაწერილი გასატარებელი ღონისძიებების, შესრულების ვადების, პასუხისმგებელი უწყებების, დაფინანსების წყაროსა და შედეგის ინდიკატორების მითითებით. ზემოთ დასახელებული კორესპონდენციაში 1637 წინადადების პასუხად, კომისიიდან მიღებულ ხდება აპელირება აღნიშნულ პროცესებში სახელმწიფოს როლზე. კერძოდ, „აუდიო–ვიზუალური“ დირექტივის 1638 მე–7 მუხლის მიხედვით, (წევრი) სახელმწიფო ვალდებულია წაახალისოს აუდიო–ვიზუალური მომსახურების მიმწოდებლები, რათა მათ ეტაპობრივად საკუთარი მომსახურება მისაწვდომი გახადონ მხედველობის და სმენის შეზღუდვის მქონე პირებისთვის. მიღებული ინფორმაციით ირკვევა, რომ კომისიამ შეისწავლა ევროპის კავშირის წევრი იმ ქვეყნების პრაქტიკა და ეროვნული კანონმდებლობა, რომლებიც ამ მიმართულებით წამყვან ქვეყნებად მიიჩნევიან. მათ შორის აღსანიშნავია გაერთიანებული სამეფო, 1639 ფინეთის რესპუბლიკა, 1640 საფრანგეთის რესპუბლიკა 1641 და ირლანდია. 1642 http://www.ombudsman.ge/ge/recommendations-Proposal/winadadebebi/winadadeba-komunikaciebiserovnul-komisias-shezguduli-shesadzleblobis-mqone-pirtatvis-informaciis-misawvdomobis-taobaze.page 1637 №02/2435–15–26.10.2015 1638 http://ec.europa.eu/archives/information_society/avpolicy/reg/tvwf/access/index_en.htm 1639 კომუნიკაციების აქტი 2003 – ტელევიზიისა და რადიოს მომსახურება, თავი 4, ნაწილი 303. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ–გვერდზე: http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2003/21/pdfs/ukpga 20030021 en.pdf 1640 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: 1636 https://www.viestintavirasto.fl/en/tvradio/programmes/audiosubtitlingandsubtitlingservices.html 1065 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განხილული მაგალითებიდან ჩანს, რომ ევროპის იმ ქვეყნებში, სადაც კანონით უზრუნველყოფილია მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებში სპეციალური საკომუნიკაციო საშუალებების გამოყენება და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის აუდიოვიზუალური გადაცემების ადაპტირება, ერთის მხრივ, პროცესის მართვასა და მონიტორინგს ახორციელებს ეროვნული მარეგულირებელი ორგანო, მეორეს მხრივ კი კანონი ავალდებულებს მაუწყებლებს გადადგან კონკრეტული ნაბიჯები, რათა ხელი შეუწყონ ამ პირთა მიერ გადაცემების გაგებას და მისგან სარგებლის მიღებას. კანონით ასევე განსაზღვრულია საშუალებები 1643, რომელთა გამოყენებითაც უნდა მოხდეს გადაცემების ადაპტირება. ამასთან, ადაპტირებული გადაცემების დანერგვის ვადები და რაოდენობრივი ქვოტები 1644 იმ ქვეყნებში, სადაც ცოტაა ან სულ არ არის სახელმწიფო ენაზე შექმნილი აუდიოდესკრიფციის მექანიზმებს. მქონე კონტენტი, კანონი ითვალისწინებს მისი დაფინანსების 1645 აღნიშნულ კანონმდებლობაზე დაყრდნობით, დამოუკიდებელი მარეგულირებელი ორგანო იღებს ნორმატიულ აქტს, რომელშიც მოცემულია ჟესტური ენით, სუბტიტრებითა და აუდიოდესკრიფციით (აუდიოკომენტარი) 1646 გადაცემების დამზადების და განთავსების სახელმძღვანელო წესები. 1647 აქვე უნდა ითქვას, რომ ამგვარი საკანონმდებლო ნორმები ეყრდნობა გარკვეულ კვლევებს და საკითხის კომპლექსურობიდან გამომდინარე, მისი წარმატებით განხორციელებისთვის მხოლოდ ჩანაწერი კანონში საკმარისი არ არის. საჭიროა რიგი ტექნიკური, მხატვრული, ლოჯისტიკური და ეკონომიკური საკითხების გადაწყვეტა, რომლებიც დაკავშირებულია სატელევიზიო პროგრამების ადაპტირებასთან. კომისიის ხელთ არსებული ინფორმაციით, სმენის შეზღუდვის მქონე პირთათვის საქართველოში ადაპტირებული მედიაპროდუქტების მინიმალური რაოდენობა არსებობს. რაც შეეხება მცირემხედველ და მხედველობის არმქონე პირებს, მათთვის ადაპტირებული მედიაპროდუქტები ქართულ ტელესივრცეში საერთოდ არ ფიქსირდება. 1648 შესაბამისად, 1641 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=LEGITREXT000006068930&dateTexte=vig#L EGIARTI000028203342 http://www.irishstatutebook.ie/eli/2009/act/18/section/43/enacted/en/html#sec43 ჟესტების ენა, ტელეტექსტური მომსახურება, სუბტიტრები და აუდიოდესკრიფცია. 1644 http://www.irishstatutebook.ie/ell/2009/act/18/section/43/enacted/en/html#sec43 1642 1643 http://www.csa.fr/Etudes-et-publications/Les-autres-rapports/Rapport-au-Pariement-relatif-a-laudiodescription-et-au-sous-titrage-des-programmes-december-2 1645 ამგვარი კომენტარი უზრუნველყოფს ქმედებების, ადგილმდებარეობის, სხეულის ენის, სახის გამომეტყველების და ა.შ აღწერას და მიმდინარეობს დიალოგებს შორის არსებულ შუალედებში. 1647 http://www.bai.ie/index.php/documents/codes-standards/ 1648აუდიოდესკრიფციული მეთოდით ფილმების გახმოვანება საქართველოში პირველად განხორციელდა 2014 წლის დეკემბერში, როდესაც ფონდმა „სიცოცხლის ხე“, პარტნიორ 1646 1066 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ქვეყანაში არსებული მედიაკონტენტის რაოდენობა არ არის საკმარისი სამაუწყებლო პროგრამებში თუნდაც მიზერული კვოტის შესავსებად 1649. გარდა სხვა გამოწვევებისა, იმისათვის, რომ საბოლოო მომხმარებელმა მიიღოს ადაპტირებული აუდიოკომენტარი, აუცილებელია საკითხის ტექნოლოგიური გადაწყვეტაც. იგივე შეიძლება ითქვას სმენის სხვადასხვა სახის ადაპტირებული შეზღუდვის წვდომის მქონე თაობაზეც, პირებისთვის რადგან საინფორმაციო საშუალებებზე საჭიროებები განსხვავდება მათი ერთმანეთისგან. კომისიიდან მიღებული ინფორმაციით გამოიკვეთა მაუწყებლების ინფორმირებულობის პრობლემაც. კერძოდ, კომისიის შეკითხვას, ახორციელებენ თუ არა ტელეკომპანიები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის მისაწვდომი ფორმატით გადაცემების ეთერში განთავსებას, 5 ტელეარხი პასუხობს, რომ თავის ეთერში განთავსებული ფილმების ნაწილს უზრუნველყოფს სუბტიტრებით. როგორც ჩანს ამ შემთხვევაში ადგილი აქვს მაუწყებლების დაბალ ცნობიერებას შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის გადაცემების თაობაზე. 1650 მისაწვდომობის მისაწვდომი ფორმატით მიწოდების სტანდარტების . რაც შეეხება სურდოთარგმანს, ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია იმ პიროვნების კვალიფიკაცია, ვინც ჟესტების ენაზე წარადგენს ან თარგმნის გადაცემას1651. ზემოთ დასახელებული ღონისძიებების განსახორციელებლად და შედეგზე ორიენტირებული ღონისძიებების დასაგეგმად მნიშვნელოვანია სტატისტიკური ინფორმაციის ქონა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა რაოდენობის, მათი საჭიროებების, გეოგრაფიული განაწილების, სოციალური მდგომარეობის, ასაკობრივი კატეგორიების შესახებ. ორგანიზაციებთან ერთად, სპეციალური პროექტი განახორციელა მხედველობის არმქონე და მცირემხედველი ბავშვებისთვის. 1649 კომისიას მიჩნია, რომ მედიამომსახურების მისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით მაუწყებლებს მოუწევთ აუდიოდესკრიფციის მეთოდით გახმოვანებული მედიაკონტენტის შექმნა ან შეძენა. აღნიშნული კი, მატერიალური რესურსების მობილიზების გარდა, დაკავშირებულია აუდიოკომენტარის ლინგვისტური ნაწილის სტანდარტის შექმნასთან, კვალიფიციური პერსონალის მომზადებასთან და ამ ნაწილში საავტორო უფლებების დარეგულირებასთან. 1650 სუბტიტრების სტანდარტი ყრუ და სმენადაქვეითებული პირებისათვის განსხვავდება იმ სუბტიტრებისგან, რომლებიც სმენის მქონე ადამიანებისთვის არის განკუთვნილი და მათი საჭიროება მხოლოდ უცხო ენის არცოდნის გამო დგას. კერძოდ, საუბრის გარდა არსებობს სხვა ბგერითი ეფექტებიც ე.წ. „off-screen sounds“, რომლებიც მნიშვნელოვანია შინაარსის გასაგებად. სტანდარტები ითვალისწინებს მოთხოვნებს ტექსტის ზომასთან, ფერთან, ფონთან, სიმბოლოების რაოდენობასა და დროის მოთხოვნებთან მიმართებით. აღნიშნული სტანდარტების დაუცველად სმენის შეზღუდვის მქონე ადამიანისათვის სუბტიტრები პრაქტიკულად უსარგებლოა. 1651 ამ შემთხვევაში კანონი ან სხვა მარეგულირებელი ნორმა უნდა ავალდებულებდეს მაუწყებლებს პასუხისმგებლობა აიღონ სურდოთარგმანის ხარისხზე. 1067 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მოწოდებული მასალებიდან ირკვევა, რომ აუდიოვიზუალური მედიამომსახურების მისაწვდომობის საკითხი კომპლექსურია და პრობლემების იდენტიფიცირებასთან ერთად მოთხოვს შესაბამისი პოლიტიკის შემუშავებას. სწორედ ამიტომ, როგორც ზემოთ ითქვა, სახალხო დამცველის ერთ–ერთ რეკომენდაციას კომუნიკაციების მარეგულირებელი კომისიის მიმართ წარმოადგენდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის ინფორმაციის მისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით სამოქმედო გეგმის შემუშავება. 2015 წლის 16 დეკემბერს, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციაში გაიმართა სამუშაო ჯგუფის შეხვედრა, რომლის მიზანსაც წარმოადგენდა „შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის 2014-2016 წლების“ სამთავრობო სამოქმედო გეგმით საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნულ კომისიისთვის განსაზღვრული ვალდებულებების შესრულების დროული და ეფექტური უზრუნველყოფის საკითხზე სამთავრობო და არასამთავრობო სექტორთან კონსულტირება. შეხვედრაზე, რომლის განმავლობაშიც კომისიის მიერ წარმოდგენილ იყო შესწავლილი მასალები, კიდევ ერთხელ გამოიკვეთა სხვადასხვა უწყების ჩართულობით მულტისექტორული ჯგუფის შექმნის, მისი საქმიანობისთვის სტაბილური სახის მიცემისა და სამოქმედო გეგმის უმოკლეს ვადებში შემუშავების საჭიროება. თუმცა, კომისიის მხრიდან 2015 წლის ბოლომდე არ განხორციელდა შესაბამისი ღონისძიებები. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე უნდა ითქვას, რომ პროცესი შეფერხებულია და ამ ეტაპზე შესაბამისი უწყებების მიერ განხორციელებული საქმიანობა სათანადოდ ვერ უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის ინფორმაციის მისაწვდომი ფორმით მიწოდებას. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მონაწილეობა გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების სათანადოდ დაცვის მიზნით მნიშვნელოვანია მათთან დაკავშირებულ საკითხებზე გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ამ პირებისა და მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მონაწილეობა. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობით აღიარებულია აღნიშნული უფლება, არსებული რეგულაციები სრულად ვერ პასუხობს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა გაეროს კონვენციის მოთხოვნებს. სხვადასხვა შეზღუდვის მქონე ადამიანებისთვის ჯერ კიდევ არ არის სათანადოდ უზრუნველყოფილი ამ უფლებით სარგებლობა. 1068 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014 წლის 20 იანვარს საქართველოს მთავრობამ დაამტკიცა „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობებით უზრუნველყოფის 2014–2016 წლების სამთავრობო სამოქმედო გეგმა,“1652 რომლის ერთ–ერთი ამოცანაა გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში ამ პირების ჩართულობა. სამთავრობო გეგმით დადგენილი ღონისძიებები მოიცავს რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების შექმნა/ამოქმედებას შშმ პირების ან/და მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მონაწილეობით. ამ უკანასკნელის განხორციელებაზე სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული პასუხისმგებელი უწყებებია საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები. ფინანსურ წყაროდ დასახელებულია დონორი ორგანიზაციები, ასევე სახელმწიფო (ცენტრალური) და ადგილობრივი ბიუჯეტი. საქართველოს სახალხო დამცველის განხორციელდა აღნიშნული აპარატის ღონისძიების მიერ შესრულების 2015 წლის მონიტორინგი. განმავლობაში ამ მიზნით ადგილობრივი მუნიციპალიტეტებიდან ორ ეტაპად მოხდა ინფორმაციის გამოთხოვა. მონიტორინგის მიზნებისა და ინტერესის სფეროს გათვალისწინებით, თვითმმართველი ერთეულებისთვის გაგზავნილი წერილობითი კორესპონდენციებით, გამოვითხოვეთ ინფორმაცია საბჭოების შექმნის, საბჭოს წევრთა რაოდენობის, ჩატარებული სხდომების რაოდენობის, განხილული საკითხების შესახებ ინფორმაცია; მონაცემები საბჭოს მიერ ინიცირებული წინადადებების შესრულების შესახებ, ინფორმაცია საბჭოს დებულებისა და საბჭოს შექმნის თაობაზე მიღებული ადმინისტრაციული აქტების შესახებ. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხზე მომუშავე საბჭოების შექმნის დინამიკა ქვეყნის თვითმმართველი ერთეულებიდან პირველ ეტაპზე მიღებული ინფორმაციის თანახმად, შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოები შექმნილი იყო მხოლოდ 6 (ექვს) მუნიციპალურ ერთეულში – ჩოხატაურის, გურჯაანის, ლანჩხუთისა და ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტებში, ქალაქების – თბილისისა და ზუგდიდის მერიაში. მიღებული კორესპონდენციების დიდი ნაწილი (40) საერთოდ არ შეიცავდა ინფორმაციას სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული კონკრეტული ვალდებულების შესრულების თაობაზე. საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 20 იანვრის დადგენილება N76 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობებით უზრუნველყოფის 2014–2016 წლების სამთავრობო სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ.“ 1652 1069 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მონიტორინგის შემდგომ ეტაპზე, სახალხო დამცველის აპარატის წერილობით მოთხოვნას 75 მუნიციპალიტეტიდან უპასუხა 60 ერთეულმა. მიღებული ინფორმაციის თანახმად ცნობილი გახდა, რომ შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოები დამატებით კიდევ 16 თვითმმართველ ერთეულში შეიქმნა. კერძოდ, დმანისის, წალენჯიხის, ბაღდათის, შუახევის, ცაგერის, ხულოს, ახალქალაქის, ოზურგეთის, წყალტუბოს, ნინოწმინდის, ზუგდიდის, ასპინძის, ადიგენის, მუნიციპალიტეტის გამგეობებსა და ქალაქების თელავის, გორისა და რუსთავის მუნიციპალიტეტების მერიაში. საგარეჯოს გამგეობიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად რეგიონში შეიქმნა მობილური მულტიდისციპლინური გუნდი, რომლის შექმნის თაობაზე ადმინისტრაციული აქტი არ გამოცემულა. როგორც კორესპონდენციაშია მითითებული, გუნდი შეიქმნა გამგებლის ზეპირი ბრძანებით 1653. ქუთაისის მუნიციპალიტეტის მერიიდან გვაცნობეს 1654, რომ 2010 წელს შეიქმნა ქუთაისის მერიის შშმ პირთა უფლებების დაცვისა და ინტეგრაციის საბჭო 20 წევრის შემადგენლობით, თუმცა მიმდინარე ეტაპზე მისი საქმიანობა შეჩერებულია. უნდა ითქვას, რომ მოცემული შემთხვევა ვერ იქნება განხილული 2014–2016 წლების სამთავრობო სამოქმედო გეგმით დადგენილი ვალდებულების შესრულებად, განსაკუთრებით იმ ფონზე, როცა საბჭო არ ფუნქციონირებს. გორის მუნიციპალიტეტის გამგეობიდან მიღებული ინფორმაციის 1655 თანახმად, ადგილობრივი საბჭო შეიქმნა ა(ა)იპ „კეთილდღეობისა და განვითარების ცენტრის“ ბაზაზე. საბჭოს წევრად წარადგინეს გორის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური უზრუნველყოფის სამსახურის მოხელე. მათივე ინფორმაციით, გორის მუნიციპალიტეტის გამგეობასა და ცენტრს შორის გაფორმდა ურთიერთთანამშრომლობის მემორანდუმი. ქარელის თვითმმართველი თემის გამგეობის ინფორმაციით1656 , ზემოთ აღნიშნულ ცენტრთან გაფორმდა მემორანდუმი, რომლის ფარგლებში დაგეგმილია შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ადგილობრივი საბჭოს შექმნა. ამავე ცენტრთან ურთიერთთანამშრომლობის მემორანდუმს მოაწერა ხელი კასპის მუნიციპალიტეტის გამგეობამ. მათი ინფორმაციით 1657, 2014 წელს შეიქმნა შშმ პირთა საბჭო. კორესპონდენცია N02/2463–04.12.2015. კორესპონდენცია N01/267–11.01.2016. 1655 კორესპონდენცია N4228–01.12.2015. 1656 კორესპონდენცია N05/2238–02.12.2015. 1657 კორესპონდენცია N2/2661–30.12.2015. 1653 1654 1070 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დასახელებული რეგიონებიდან (გორი, კასპი, ქარელი) მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე ირკვევა, რომ საბჭო შეიქმნა არასამთავრობო ორგანიზაციის პროექტის ფარგლებში. ახალგორის მუნიციპალიტეტის გამგეობიდან მიღებული ინფორმაციის 1658 თანახმად, საბჭო შექმნილი არ არის. წერილში მითითებულია, რომ 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდგომ პერიოდში მუნიციპალიტეტის თვითმმართველი ორგანო განთავსებულია მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. სხვადასხვა საკითხებზე სამართლებრივი აქტების გამოცემა ხდება მცხეთის მუნიციპალიტეტის მიერ, ხოლო ახალგორის გამგეობა მათ აღსრულებაზეა პასუხისმგებელი. რაც შეეხება მცხეთის მუნიციპალიტეტს, ამ ეტაპზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭო შექმნილი არ არის 1659. მუნიციპალიტეტების ნაწილმა (მარნეული, სენაკი, აბაშა, სამტრედია, ონი, ახალციხე, გარდაბანი, ხარაგაული, დედოფლისწყარო, ქარელი, თერჯოლა, ლაგოდეხი, ტყიბული, სიღნაღი, ახმეტა, მესტია, ქურთა, ერედვი, ფოთი, ოზურგეთის მერია, თელავის გამგეობა) გვაცნობა, რომ მიმდინარეობს მუშაობა საბჭოების შექმნის მიმართულებით. 2016 წლის თებერვლის მდგომარეობით საბჭოები შექმნილია 22 მუნიციპალიტეტში. საბჭოების შექმნის საფუძველი და საქმიანობის დინამიკა რაც შეეხება შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების შექმნის საფუძვლებს, როგორც მუნიციპალიტეტებიდან მიღებული ინფორმაციიდან ჩანს, მათი შექმნა ძირითადად მოხდა ადგილობრივი თვითმმართველობის ადმინისტრაციული აქტის, კერძოდ, ბრძანების საფუძველზე. საბჭოების საქმიანობა ხორციელდება თვითმმართველი ერთეულის, როგორც მერიის/გამგეობის, ასევე საკრებულოების მიერ დამტკიცებული დებულების შესაბამისად. მიღებული ინფორმაციის ანალიზის საფუძველზე უნდა ითქვას, რომ საბჭოების ფორმირებისა და მისი დებულების დამტკიცების პროცესი ყველა მუნიციპალიტეტში ერთგვაროვანი არ არის. საკრებულოს განკარგულებით დამტკიცდა ქალაქ ადგილობრივ დონეზე მოქმედი საბჭოს დებულება ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის . ანალოგიური წესით დამტკიცდა 1660 ბაღდათის შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოს სამოქმედო დოკუმენტიც 1661. კორესპონდენცია N2–1149–11.12.2015. კორესპონდენცია N2223–30.12.2015. 1660 კორესპონდენცია N04–5427–09.12.2015. 1658 1659 1071 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გურჯაანის მუნიციპალიტეტის გამგეობამ მოგვაწოდა მხოლოდ ბრძანება საბჭოს შექმნის შესახებ. მათ აუცილებლობა აღნიშნულია, კორესპონდენციაში 1662 არ არსებობს, რადგან ყველა რომ საჭირო დებულების დეტალი შემუშავების ბრძანებით არის განსაზღვრული. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, საბჭოების შექმნა ძირითადად ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულების ადმინისტრაციული აქტის, ბრძანების საფუძველზე მოხდა. რიგ მუნიციპალიტეტებში (რუსთვის მერია, თელავის გამგეობა) ამავე ბრძანებით დამტკიცდა საბჭოს დებულება. გორის მერიასთან, ჩხოროწყუს, ლანჩხუთის, წალენჯიხის, ოზურგეთის, ხულოს, შუახევის, წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის გამგეობებში საბჭო შეიქმნა ბრძანების საფუძველზე, თუმცა მათი კორესპონდენციები არ შეიცავს ინფორმაციას საბჭოს დებულების დამტკიცების თაობაზე. საბჭოს შექმნის ფაქტთან ერთად მნიშვნელოვანია საბჭოს საქმიანობის შეფასება, რადგან საბჭოს ფორმალური არსებობა ვერ უზრუნველყოფს სამოქმედო გეგმით დასახული მიზნის მიღწევას. მუნიციპალიტეტების მიერ, საბჭოს სხდომების გამართვის დინამიკასთან დაკავშირებით მოწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე, საბჭოს შეკრების წინასწარ განსაზღვრული პერიოდულობა ერთი თვიდან ოთხ თვემდე მერყეობს. არსებული ინფორმაციით ახალქალაქის, გურჯაანის, ხულოს და შუახევის მუნიციპალიტეტების გამგეობებში, ასევე ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის მერიაში შექმნილი საბჭო თვეში ერთხელ, ბაღდათის მუნიციპალიტეტის გამგეობასა და თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიაში ორ თვეში ერთხელ, ჩოხატაურისა და თელავის მუნიციპალიტეტის გამგეობებში სამ თვეში, ხოლო რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიაში ოთხ თვეში ერთხელ იკრიბება. ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის მერია ამ კუთხით კარგი პრაქტიკის მაგალითს წარმოადგენს. საბჭო შეიქმნა 2015 წლის ივნისის თვეში და 2016 წლის იანვრამდე ჩატარდა საბჭოს ოთხი სხდომა. ბაღდათის მუნიციპალიტეტის გამგეობაში საბჭო შეიქმნა 2015 წლის ივლისში და მისი ფუნქციონირების პერიოდში გაიმართა ორი სხდომა. თბილისის მერიაში საბჭო შეიქმნა 2015 წლის თებერვლის თვეში და გაიმართა საბჭოს ორი სხდომა 1663. ბაღდათის მუნიციპალიტეტის გამგეობისა და თბილისის მერიის კორესპონდენციაში წარმოდგენილი იყო სხდომის დროს განხილული საკითხები. კორესპონდენცია N41/3651–10.12.2015. კორესპონდენცია N6436–25.11.2015. 1663 კორესპონდენცია N10/73588–08.12.2015. 1661 1662 1072 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის გამგეობის მიერ გამოგზავნილ წერილში საუბარია 2015 წლის 17 ივლისს გამართული საბჭოს სხდომის შესახებ, თუმცა კორესპონდენცია 1664 არ შეიცავს ინფორმაციას ჩატარებული სხდომების საერთო რაოდენობის შესახებ. რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიაში შექმნილი საბჭოს პირველი სხდომა ჯერ არ ჩატარებულა. 1665 ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის გამგეობის ინფორმაციით, 1666 საბჭოს სხდომა ასევე არ ჩატარებულა. წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის გამგეობის წერილში 1667 არ არის საუბარი საბჭოს მიერ ჩატარებული სხდომების რაოდენობის შესახებ, თუმცა ნათქვამია, რომ საბჭოს რეკომენდაციით აღირიცხა პანდუსების გარეშე არსებული შენობა-ნაგებობები. საბჭოებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების ან/და მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მონაწილეობა რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე შექმნილი საბჭოების საქმიანობაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ჩართულობის უზრუნველყოფა. მუნიციპალიტეტებიდან მიღებული კორესპონდენციების ნაწილი არ შეიცავს ინფორმაციას საბჭოებში შშმ პირებისა და მათი ორგანიზაციების მონაწილეობის თაობაზე. მართალია წერილებში საუბარია საბჭოს მოწვეულ წევრებზე, სამოქალაქო სექტორის წარმომადგენლებზე, თუმცა არ არის დაკონკრეტებული ეს პირები და ორგანიზაციები არიან თუ არა შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციები. ამ მხრივ, სრული ინფორმაცია მოგვაწოდა ბაღდათის მუნიციპალიტეტის გამგეობამ. მათ წერილში1668 აღნიშნულია, რომ საბჭოს 11 წევრიდან ექვსი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირია. ასევე კასპის მუნიციპალიტეტის გამგეობამ 1669, სადაც შექმნილი საბჭოს ხუთი წევრი შშმ პირია, ორი კი ორგანიზაციის წარმომადგენელი. ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიაში შექმნილი საბჭოს შემადგენლობაში შედის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე 11 არასამთავრობო ორგანიზაციის წარმომადგენელი. გურჯაანის მუნიციპალიტეტის გამგეობაში შექმნილ საბჭოში არის ერთი შშმ პირი და ორი შშმ პირთა ორგანიზაციის წერილი N2027–15.12.2015. წერილი N02/10489–30.11.2015. 1666 კორესპონდენცია N898/15–04.12.2015. 1667 კორესპონდენცია N31/5242–10.12.2015. 1668 წერილი N41/3651–10.12.2015. 1669 წერილი N2/2661–30.12.2015. 1664 1665 1073 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წარმომადგენელი. ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში ოთხი შშმ პირთა ორგანიზაციის წარმომადგენელია ამასთან, საბჭოს შემადგენლობაში არ არის არც ერთი შშმ პირი. ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტის გამგეობაში შექმნილ საბჭოში მხოლოდ ერთი შშმ პირია და არც ერთი მათი ორგანიზაციის წარმომადგენელი. ლანჩხუთისა და გორის მუნიციპალიტეტის მერიაში, ასევე ცაგერის მუნიციპალიტეტის გამგეობაში შექმნილ საბჭოებში მხოლოდ ერთი შშმ პირთა ორგანიზაციის წარმომადგენელი. რუსთავის მუნიციპალიტეტის მერიაში შექმნილი საბჭოს წევრები არიან ადგილობრივი ბიუჯეტის დაფინანსებაზე მყოფი ა(ა)იპ ხელმძღვანელები. წალენჯიხისა1670 და თელავის 1671 მუნიციპალიტეტებში შექმნილ საბჭოებში არ არიან წარმოდგენილი შშმ პირები და მათი ორგანიზაციები. უნდა ითქვას, რომ რეგიონებში შექმნილ საკონსულტაციო ორგანოში გვხვდება შშმ პირთა ნაკლები ჩართულობის შემთხვევები, რაც, ბუნებრივია, ვერ უზრუნველყოფს ადგილობრივ დონეზე გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მათ მონაწილეობას, განსაკუთრებით ამ პირთა საჭიროებებიდან გამომდინარე საკითხებთან დაკავშირებით. საბჭოების შექმნის/ამოქმედების პროცესში გამოვლენილი ხარვეზები სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საქართველოს მთავრობის დადგენილებით გათვალისწინებული ღონისძიების, რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების შექმნა/ამოქმედება, შესრულების მონიტორინგის დროს გამოიკვეთა ამ მიმართულებით არსებული რიგი ხარვეზები. პირველ რიგში უნდა აღვნიშნოთ, რომ სახალხო დამცველის აპარატს, მუნიციპალიტეტების დიდი ნაწილის მხრიდან არ მიეწოდა მონიტორინგის ფარგლებში გამოთხოვილი ინფორმაცია კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში. გარდა ამისა, წარმოდგენილი მასალა არ მოიცავდა ყველა საკითხს. ეს ფაქტორები კი აბრკოლებს არსებული სიტუაციის ობიექტური შეფასებისა და ანალიზის შესაძლებლობას. მიღებული ინფორმაციის შესწავლის საფუძველზე გაირკვა, რომ 2016 წლის იანვრის მდგომარეობით, სამოქმედო გეგმის მიღებიდან ორი წლის შემდეგ, ქვეყნის მასშტაბით საბჭოები შექმნილია მხოლოდ 22 მუნიციპალურ ერთეულში. რაც მუნიციპალიტეტების საერთო რაოდენობასთან (75) შედარებით ძალიან მცირეა. არსებული მდგომარეობა 1670 1671 წერილი N1565–15.12.2015. წერილი N1358–28.12.2015. 1074 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირდაპირ კავშირშია რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში შშმ პირთა ჩართულობის უზრუნველყოფასთან. მათი მონაწილეობის გარეშე ჯეროვნად ვერ გადაწყდება საჭირო საკითხები. შშმ პირთა ცოდნის, გამოცდილებისა და რეკომენდაციების გაზიარება სავალდებულო და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ამ პროცესში. მუნიციპალიტეტებიდან მიღებული ინფორმაცია არ იძლევა შესაძლებლობას შეფასდეს რა გავლენა იქონია საბჭოების საქმიანობამ თვითმმართველ ერთეულებში შშმ პირთა საჭიროებების გათვალისწინების კუთხით არსებულ მდგომარეობაზე, იმ პროგრამებისა და ღონისძიებების დაგეგმვის პროცესზე, რაც მნიშვნელოვანია აღნიშნული პირებისთვის. მონიტორინგმა კიდევ ერთხელ ცხადყო ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების წარმომადგენლების ნაკლები ინფორმირებულობა შშმ პირთა უფლებების შესახებ. მუნიციპალიტეტების პასუხისმგებელ პირებს არა აქვთ გაცნობიერებული სამოქმედო გეგმით მათზე დაკისრებული ვალდებულება - უზრუნველყონ საბჭოების დროული ამოქმედება მათ საქმიანობაში შშმ პირთა (მათი წარმომადგენელი ორგანიზაციების) ჩართულობისათვის. სამთავრობო გეგმის მონიტორინგის ფარგლებში საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის 1672 თანახმად, უწყება შემოიფარგლა მუნიციპალიტეტებისთვის სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ მთავრობის N76 განკარგულების გადაცემით. ამასთან, ადგილობრივ თვითმმართველობებს ეთხოვათ ვალდებულებების შესრულება განკარგულებით დადგენილ ვადებში. ამავე წერილში აღნიშნულია, რომ რამდენადაც სამოქმედო გეგმის მიხედვით შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების შექმნა და ამოქმედება უშუალოდ მუნიციპალიტეტების პასუხისმგებლობის საკითხს წარმოადგენს და მათ არ გააჩნიათ ვალდებულება ანგარიში წარუდგინონ სამინისტროს ამ მიმართულებით განხორციელებული საქმიანობის შესახებ, სამინისტრო არ ფლობს შესაბამის ინფორმაციას. ცნობიერების ამაღლება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებთან დაკავშირებით მიუხედავად დოკუმენტების და წამოწყებების სიმრავლისა, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები დღევანდელ რეალობაში კვლავ აწყდებიან დაბრკოლებებს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სრულუფლებიან წევრად მონაწილეობის პროცესში და მათი უფლებები კვლავ ირღვევა, რაც განპირობებულია მათ მიმართ არაჯანსაღი დამოკიდებულებით. 1672 კორესპონდენცია N01/335–05.02.2016. 1075 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უნდა აღინიშნოს, რომ მედიას სოციალური ცვლილებების უდიდესი პოტენციალი გააჩნია და მას შეუძლია შეაფერხოს ან დააჩქაროს სტრუქტურული ცვლილებები ამ კუთხით მდგომარეობის გაუმჯობესების მიმართულებით. ამის მიუხედავად, ხშირ შემთხვევაში სიძულვილის ენის და სხვადასხვა ნიშნით დისკრიმინაციის, სეგრეგაციის წყარო უმეტესად ხდება მედია. ხშირია უგულებელყოფის, შეზღუდული მათი შესაძლებლობის სტიგმატიზირების მქონე პირთა შემთხვევები. ინტერესების სატელევიზიო პროგრამების/გადაცემების ფორმატში შეინიშნება მკვეთრად გამოხატული ნეგატიური ტენდენციები. თავის მხრივ, აღნიშნული მეტყველებს სამაუწყებლო სფეროში დასაქმებულ პირთა ცნობიერების ამაღლების საჭიროებასა და თვითრეგულირებადი მექანიზმების ეფექტურად მუშაობის აუცილებლობაზე. „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს 2006 წლის კონვენცია (UN CRPD),1673 რომელიც ძალაშია 2014 წლის 12 აპრილიდან, სხვა მნიშვნელოვან საკითხებთან ერთად მოიცავს საგანმანათლებლო–აღმზრდელობით მუშაობასთან დაკავშირებულ საკითხებს. კონვენციის მე–8 მუხლის თანახმად, წევრი სახელმწიფოები იღებენ ვალდებულებას მიმართონ დაუყოვნებლივ ზომებს, რათა აამაღლონ საზოგადოების ცოდნა (მათ შორის ოჯახის დონეზეც) შესაძლებლობის შეზღუდვის საკითხებზე და გააღრმავონ ამ პირთა უფლებებისა და ღირსებისადმი პატივისცემა. ისინი ყველა სფეროში უნდა ებრძოლონ სტერეოტიპებს, ცრურწმენებს და მავნე ადათ–წესებს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან მიმართებით. ამასთან, უფრო ფართოდ უნდა გაავრცელონ ინფორმაცია აღნიშნულ პირთა უნარ–ჩვევებისა და საქმიანობის შესახებ.1674 დასახელებული მიზნების მისაღწევად გამოყენებული ზომები უნდა მოიცავდეს: საზოგადოების შემეცნებითი კამპანიის წამოწყებას და გატარებას, რათა ხელი შეეწყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების გაცნობიერებას, მათ მიმართ კეთილგანწყობას და, ამ საკითხში, სოციალური შეგნების ამაღლებას; შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უნარ–ჩვევების, დამსახურებებისა და შესაძლებლობის აღიარებას. მედიაპლურალიზმისა და მედიაშინაარსის მრავალფეროვნების შესახებ ევროპის საბჭოს რეკომენდაციაში CM/Rec (2007)2 1675 აღნიშნულია, რომ პლურალიზმი და მრავალფეროვნება არსებითია დემოკრატიული საზოგადოების ფუნქციონირებისთვის, საჯარო დებატების, პოლიტიკური პლურალიზმის და საზოგადოების სხვადასხვა ჯგუფის მრავალფეროვანი მოსაზრებების შესახებ ინფორმირებულობის ხელშეწყობისთვის. მედიას ცენტრალური https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2334289 მე–8 მუხლის 1–ლი პუნქტის ა, ბ, გ ქვეპუნქტები. 1675 https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1089699 1673 1674 1076 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადგილი უჭირავს საზოგადოების აღქმის, იდეების, დამოკიდებულებების და ღირებულებების ჩამოყალიბების თვალსაზრისით. დღეის მდგომარეობით, მაუწყებლის მიერ პროგრამის მომზადებისა და გადაცემის პრინციპებს, წესებსა და სახელმძღვანელო რეკომენდაციებს საქართველოში განსაზღვრავს კომუნიკაციების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის 2009 წლის 12 მარტის №2 დადგენილებით დამტკიცებული „მაუწყებელთა ქცევის კოდექსი“. 1676 კოდექსი სამაუწყებლო კომპანიებს აკისრებს სხვადასხვა სოციალური ჯგუფის ინტერესების გათვალისწინების ვალდებულებას. შესაბამისად, მათ თავი უნდა შეიკავონ ისეთი მასალის გამოქვეყნებისგან, რომელიც გააღვივებს არატოლერანტულ დამოკიდებულებას სქესის, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური თუ სხვა შეხედულების, სოციალური ჯგუფისადმი კუთვნილების, შესაძლებლობის შეზღუდვის, სექსუალური ორიენტაციის ან სხვა საფუძველზე. მაუწყებლები ჯეროვანი სამართლიანობითა და პატივისცემის დაცვით უნდა მოქმედებდნენ ყველა ფიზიკური და პროგრამების/გადაცემების იურიდიული პირის მიმართ. შემქმნელები/პროდიუსერები ამასთან, სატელევიზიო პროგრამის პოტენციურ მონაწილეებს უნდა ეპყრობოდნენ ზემოაღნიშნული პრინციპების დაცვით. კოდექსის 33–ე მუხლის მე–6 პუნქტის თანახმად, მაუწყებელმა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები უნდა აღწეროს არაშეურაცხმყოფელი ტერმინოლოგიით. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს ამ პირთა პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების დაცვას, ფიზიკურ და მორალურ კეთილდღეობას, მათგან თანხმობის მიღებას. ამავე კოდექსის 55–ე მუხლი ადგენს მაუწყებლის მიერ მავნე და შეურაცხმყოფელი მასალისგან დაცვის უზრუნველყოფისთვის დაწესებულ მოთხოვნებს, რომელთა თანახმად, მაუწყებლის მიერ პოტენციურად შეურაცხმყოფელი მასალის გადაცემა გამართლებული უნდა იყოს სარედაქციო კონტექსტით და ემსახურებოდეს საზოგადოებრივ ინტერესს. მაუწყებელმა უნდა უზრუნველყოს გონივრული ბალანსის დაცვა გამოხატვისა და ინფორმაციის თავისუფლებასა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ინტერესების დაცვას შორის. ამასთან, პოტენციური ზიანის შემცირების მიზნით მან ეკისრება შესაბამისი ინფორმაციის ან გაფრთხილების გავრცელების ვალდებულება. 1677 ტრადიციული მედიასაშუალებები ჯერ კიდევ წარმოადგენენ ინფორმაციის მიღების მთავარ წყაროს საქართველოში. 1678 შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, რომ ჟურნალისტური საქმიანობის განხორციელებისას დაცული იყოს ძირითადი ჟურნალისტური სტანდარტები, როგორებიცაა ბალანსი, ობიექტურობა და ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების პატივისცემა. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/82792 55–ე მუხლის პირველი პუნქტი. 1678 საქართველოს მედიის სიღრმისეული კვლევა: შედეგების შეჯამება. აგვისტო-ნოემბერი, 2009. კავკასიის კვლევითი რესურსების ცენტრი. პროექტი დაფინანსებულია ევროკავშირის მიერ. http://www.epfound.ge/files/geo_media_research_report_ge_4.pdf 1676 1677 1077 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „ჟურნალისტური ეთიკის ქარტიის“ 1679 მე–7 პუნქტის თანახმად, ჟურნალისტმა უნდა გააცნობიეროს მედიის მიერ დისკრიმინაციის წახალისების საფრთხე და ყველა ზომას უნდა მიმართოს ამ კუთხით ნეგატიური პროცესების/შედეგების თავიდან აცილების მიზნით. მათ შორის ნებისმიერი პირის დისკრიმინაციის თავიდან ასაცილებლად რასის, სქესის, სექსუალური ორიენტაციის, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური და სხვა შეხედულებების, ეროვნული ან სოციალური წარმოშობის საფუძველზე ან რაიმე სხვა ნიშნით. 1680 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან დაკავშირებით ცნობიერების ამაღლების კუთხით მნიშვნელოვანია ეროვნული სტრატეგიული დოკუმენტით გათვალისწინებულ ღონისძიებათა მიმოხილვა. „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის (2014–2016 წლების) სამთავრობო სამოქმედო გეგმის 1681 II თავის (ცნობიერების ამაღლება) თანახმად, კომუნიკაციების ეროვნულმა კომისიამ, საქართველოს საზოგადოებრივ მაუწყებელთან და სხვა მედიასაშუალებებთან ერთად უნდა უზრუნველყოს 1(.1) საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლების მხარდასაჭერი კამპანიების წარმოება და სოციალური რეკლამის შექმნა, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან დაკავშირებული საკითხების გაშუქება, მათ შორის: კორექტული ტერმინოლოგიის გამოყენებისა და პოზიტიური განწყობის ჩამოყალიბება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან მიმართებით, რომლებიც ორიენტირებული იქნება სტიგმატიზაციის, დისკრიმინაციის აღმოფხვრისა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებებისა ღონისძიებების და ღირსების განხორციელების პატივისცემის შედეგის საკითხებზე. ინდიკატორად აღნიშნული მითითებულია მედიასაშუალებათა პერსონალის, მათ შორის ჟურნალისტების მეირ მომზადებული რადიო და სატელევიზიო ეთერში, ბეჭდურ და ელექტრონულ მედიაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხების გაშუქების გაზრდილი რაოდენობა. დაფინანსების წყაროდ მითითებულია დონორი ორგანიზაციები და სახელმწიფო ბიუჯეტი. 1679 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/82792http://qartia.org.ge/%E1%83%9F%E1%83%A3%E1%83%A0 %E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83% A0%E1%83%98-%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A2/ 1681 http://gov.ge/files/381_40157_501181_76200114.pdf 1078 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამავე გეგმით 1682 გათვალისწინებულია მედიასაშუალებათა პერსონალის, მათ შორის ჟურნალისტების ინფორმირება და ტრენინგი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან დაკავშირებულ საკითხებზე. შედეგის ინდიკატორად განსაზღვრულია მინიმუმ 50 ჟურნალისტისთვის ტრენინგის ჩატარება. დაფინანსების წყაროდ კი მითითებულია დონორი ორგანიზაციები. უნდა აღინიშნოს, რომ დასახელებული ღონისძიების პასუხისმგებელ ორგანოდ განსაზღვრულია დაინტერესებული უწყებები, რაც ცალსახად არის ბუნდოვანი როგორც ვალდებულებათა შესრულების, ისე აღნიშნულ პროცესზე ეფექტური ინფორმაცია1683 როგორც ზედამხედველობის განხორციელების თვალსაზრისით. საქართველოს სახალხო დამცველის კომუნიკაციების ეროვნული მაუწყებლიდან 1684 ზემოთ აპარატმა კომისიიდან, დასახელებული გამოითხოვა ისე საქართველოს სამთავრობო გეგმით საზოგადოებრივი გათვალისწინებულ ვალდებულებათა შესრულების თაობაზე. მოწოდებული ინფორმაციით, 1685 კომისიას მიაჩნია, რომ სამთავრობო სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული ამოცანების სამაუწყებლო მედიაში დანერგვის მიზნით აუცილებელია გარკვეული სამართლებრივი ჩარჩოს შექმნა და „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონში შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელება, რადგან არსებული რეგულირება არ არის საკმარისი გეგმაში დასახელებული შედეგების მიღწევისათვის. აქედან გამომდინარე კომისია მუშაობს საკანონმდებლო წინადადების მომზადებაზე. საზოგადოებრივი მაუწყებლის სამეურვეო საბჭოს მიერ დამტკიცებული 2015–2016 წლების მიხედვით, გადაცემათა თემების შერჩევისას პროგრამული პრიორიტეტების 1686 სახელმძღვანელო უნდა იყოს არა სხვა მედიასაშუალებების დღის წესრიგი, არამედ ქვეყნის განვითარებისთვის მნიშვნელოვანი და აქტუალური სოციალური საკითხები. უწყებიდან მიღებული სისტემატურად ათავსებს ინფორმაციით, 1687 მაუწყებლის პირველი და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მეორე არხი საკითხებზე მომზადებულ სოციალურ რგოლებს. ამასთან, პირველი არხის საინფორმაციო გადაცემა „მოამბის“ მიერ 1688, ისევე როგორც საზოგადოებრივი რადიოს მიერ პერმანენტულად შუქდება „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის (2014–2016 წლების) სამთავრობო სამოქმედო გეგმა II თავი –ცნობიერების ამაღლება1.2 პუნქტი. 1683 კორესპონდენცია N 09-2/6434-06.08.2015. 1684 კორესპონდენცია N09-2/488. 1685 კორესპონდენცია №03/2158–15–05.10.2015. 1686 http://gpb.ge/uploads/documents/propri1516.pdf 1687 №202/1, 21.01.2016. 1688 პირველი არხის მიერ მომზადებული ტელებლოგები: „მზის შვილები“, „მე შემიძლია საუბარი“ და სხვა. სოციალური თოქ–შოუს „რეალური სივრცის“ გადაცემები: „სოციალური საწარმოები“, „ქმედუნარიანობის ინსტიტუტის რეფორმა საქართველოში“, „ბიზნესის სოციალური 1682 1079 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნულ პირთა პრობლემებთან, სფეროში არსებულ სიახლეებთან, მათ უფლებებთან დაკავშირებული ინფორმაციები. 1689 მიუხედავად საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ განხორციელებული გარკვეული პოზიტიური ქმედებებისა, კვლავ გამოწვევად რჩება საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების საკითხი და ამ პროცესში სხვა მედიასაშუალებების მონაწილეობა. უნდა აღინიშნოს, რომ „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 59 ¹მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ამავე კანონის 52–ე, 54–ე, 56 და 59–ე მუხლებით გათვალისწინებული ნორმების, აგრეთვე ქცევის კოდექსით დადგენილი ეთიკური ნორმებისა და პროფესიული სტანდარტების დარღვევაზე რეაგირება შეიძლება განხორციელდეს მხოლოდ ამ კანონის მე– 14 მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული თვითრეგულირების მექანიზმის ფარგლებში, რომელიც უნდა უზრუნველყოფდეს საჩივრების დროულად განხილვას და დასაბუთებულ რეაგირებას. შესაბამისად, კომისია მოკლებულია უფლებამოსილებას განახორციელოს რეაგირება ისეთი მასალის გავრცელების დროს, რომელიც მიმართულია პირის ან პირთა ჯგუფის შესაძლებლობის შეზღუდვის ან სხვა სტატუსის თუ თვისების გამო შეურაცხყოფის, დისკრიმინაციის თუ ზემოთ დასახელებულ გარემოებებზე განსაკუთრებული ხაზგასმის შემთხვევაში. ამასთან, მოქმედი კანონმდებლობით კომისიის კომპეტენციის ფარგლებს სცილდება ბეჭდური მედიის საქმიანობაზე ზედამხედველობა. ამ მხრივ გამონაკლისია ცენტრალური – და ადგილობრივი ბიუჯეტიდან დაფინანსებული გაზეთების საქმიანობის ზედამხედველობა საარჩევნო პროცესში წინასაარჩევნო რეკლამის განთავსებასთან დაკავშირებით. სწორედ ამიტომ, მარეგულირებელს მიაჩნია რომ ამ ნაწილში პასუხისმგებელ ორგანოდ უნდა განსაზღვრულიყო სხვა უწყება.1690 წერილში აღნიშნულია, რომ დასახელებული სამთავრობო სამოქმედო გეგმის პროექტთან დაკავშირებით კომისიამ აცნობა წერილობით 1691 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, თუმცა მათი შენიშვნები არ იქნა გაზიარებული. ყოველივე ზემოაღნიშნული ცხადყოფს, რომ საკითხის მოგვარების მიზნით საჭიროა სისტემური და კომპლექსური მიდგომა, რაც ასახული უნდა ყოფილიყო სამთავრობო– სამოქმედო გეგმაშიც. არასრულყოფილი მოწესრიგება, თავის მხრივ, აფერხებს იმპლემენტაციის პროცესს და შესაბამისი შედეგის მქონე ინდიკატორებიც არ გვაქვს. პასუხისმგებლობა“, „ადაპტირებული ავტოსკოლა“, „შეზღუდული გარემო“, „სმენის დარღვევის მქონე ბავშვებისა და მოზარდების ცხოვრება“ და სხვა. ამ კუთხით გაშუქდა თემები გადაცემებში: „კომუნიკატორი“, „ჩვენი დილა“, „დილა პირველზე“ და ა.შ. 1689 ყველაზე ხშირად, უფლებებთან დაკავშირებული თემატიკა გაშუქდა შემდეგ გადაცემებში: „უფლება და თავისუფლება“, „ღია სტუდია“ და „პიკის საათი“. http://radio1.ge/ge/home.html 1690 კორესპონდენცია №03/2158–15; 05.10.2015. 1691 კორესპონდენციები №03/2510–13–19.11.2015; №03/2824–13–25.12.2013. 1080 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვები საანგარიშო პერიოდში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა უფლებების დაცვის კუთხით გადადგმული გარკვეული პოზიტიური ნაბიჯების მიუხედავად, კვლავ რჩებოდა რიგი გამოწვევები. განსაკუთრებული სიმწვავით გამოირჩეოდა სახელმწიფო სოციალური დახმარების მიღების პრობლემა სოციალურად დაუცველი იმ ოჯახებისთვის, რომლებსაც ჰყავთ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვები. „სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის“ 1692 დამტკიცების შემდეგ ბევრი მათგანისთვის არსებითად გართულდა საარსებო შემწეობით სარგებლობის უფლების მოპოვება. ამ ფაქტმა, თავის მხრივ, კიდევ უფრო დაამძიმა მათი სოციალურ– ეკონომიკური მდგომარეობა. სახალხო დამცველის აპარატმა მოქალაქეთა მომართვის, ასევე სხვადასხვა წყაროდან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე შეისწავლა ზემოთ აღნიშნულ პრობლემასთან დაკავშირებული რამდენიმე საქმე. 1693 შემდგომი რეაგირების მიზნით, ინფორმაცია გამოითხოვეს სოციალური მომსახურების სააგენტოდან. დასახელებული უწყებიდან მიღებული საპასუხო კორესპონდენციები არ შეიცავს ცალკეული სუბიექტისთვის შემწეობის შეწყვეტის კონკრეტულ მიზეზებს. მათში ასახულია ერთი და იმავე სახის მონაცემი, კერძოდ, ნორმატიული აქტებით გაწერილი ოჯახების შეფასების პროცედურა. სააგენტოს პასუხებში არ იკვეთება ინფორმაცია მოქალაქეთა გარკვეული ჯგუფის პრობლემის მოგვარების მიზნით მათი მხრიდან გასატარებელი შესაძლო რეაგირების თაობაზე. მსგავსი დამოკიდებულებით არ იცვლება ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობა, არ ხდება რეალური შედეგის მიღწევა, რაც იწვევს მოქალაქეთა უკმაყოფილებას სახელმწიფო უწყებების მიმართ. კვლავ პრობლემას წარმოადგენდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისთვის აუცილებელი სერვისებით უზრუნველყოფის საკითხი. აღნიშნულის გამომწვევ ერთ–ერთ მიზეზად უნდა განვიხილოთ ის ფაქტი, რომ სხვადასხვა სახის მომსახურების დაგეგმვა წლების მანძილზე ხდება საჭიროებების კვლევაზე დაფუძნებული მიდგომის გარეშე. შედეგად, პირთა გარკვეული წრისთვის მისაწვდომი არ არის „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში ამა თუ იმ ქვეპროგრამით სარგებლობის უფლება. აუცილებელია შეიცვალოს მსგავსი პრაქტიკა, რათა შესაბამისი https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2667586 „სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 31 დეკემბრის N 758 დადგენილება. 1693 საქმე N9838/15; N10906/15, N12172/15; N12642/1.5. 1692 1081 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საჭიროების მქონე ყველა ბავშვი ჩართული იყოს პროგრამაში და არსებული მოთხოვნა სრულად დაიფაროს. გარდა ზემოთ აღნიშნულისა, სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს ინფორმაციის არქონა არსებული პროგრამებისა და სერვისების შესახებ, განსაკუთრებით რეგიონებში მცხოვრები პირებისთვის. ბევრი მათგანი არ ფლობს ინფორმაციას სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში ამა თუ იმ სერვისის მისაღებად(მათ შორის დამხმარე საშუალებების) წარსადგენი დოკუმენტაციისა და სხვა პროცედურების თაობაზე.1694 გამოწვევად რჩება ინკლუზიური განათლების პროცესში სწავლების ხარისხი და უწყვეტობა. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების მნიშვნელოვანი ნაწილი, განსაკუთრებით რეგიონებში, არ არის ჩართული აღნიშნულ პროცესში. პრობლემას წარმოადგენს სპეციალური პედაგოგების რაოდენობა და კვალიფიკაცია, სასწავლო დაწესებულებებისა და სასწავლო მასალის მისაწვდომობა. საჩხერის მუნიციპალიტეტში მცხოვრებ სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე რამდენიმე პირს პრობლემა ჰქონდა გადაადგილების დამხმარე საშუალების, სპეციალური სასწავლო მასალით უზრუნველყოფის, ასევე სასწავლო დაწესებულებამდე ტრანსპორტირების მოუწესრიგებლობის გამო. 1695 კახეთის რეგიონში დაფიქსირდა სპეციალური პედაგოგების გადამზადების პრობლემა, საკლასო ინვენტარით (ადაპტირებული მერხი, სკამი) უზრუნველყოფის საკითხი. 1696 ასევე სსსმ ბავშვების ჩართვა საგანმანათლებლო პროცესში. 1697 საანგარიშო პერიოდში მნიშვნელოვან პრობლემად გამოიკვეთა საზოგადოების ცნობილი სახეების, განსაკუთრებით მაღალი საჯარო თანამდებობის პირების მხრიდან ნაკლები მიმღებლობა და სტიგმის გაძლიერების მცდელობები, რაც გამოიხატა მათ საჯარო გამოსვლებში. ამ ფაქტებს მწვავე პროტესტი მოჰყვა შშმ ბავშვების მშობელთა და სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლების მხრიდან. საქართველოს სახალხო დამცველი გამოეხმაურა დისკრიმინაციის შემცველ განცხადებებს და მოუწოდა ყველა პირს საქართველოში, თავი შეიკავონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანების მიმართ სტიგმისა და უარყოფითი დამოკიდებულების გამომხატველი განცხადებებისაგან, ნაცვლად ამისა კი ყოველმხრივ უზრუნველყონ მათი უფლებების დაცვა და ღირსების პატივისცემა. საქმე N2993/15. საქმე N933/15; საქმე N18509/1. 1696 საქმე N10934/15. 1697 საქმე N896/16. 1694 1695 1082 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წლის განმავლობაში გარკვეული წინსვლა შეინიშნებოდა დიდი ზომის ბავშვთა დაწესებულებების დეინსტიტუციონალიზაციის მიმართულებით. აღნიშნულთან დაკავშირებით, 2016 წლის 18 იანვარს ურთიერთგაგების მემორანდუმი გაფორმდა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს და გაეროს ბავშვთა ფონდს შორის. მემორანდუმის ფარგლებში თანამშრომლობის ბენეფიციარებისთვის - შედეგად დიდი მზრუნველობამოკლებული, ზომის მძიმე და ბავშვთა ღრმა სახლების შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისათვის ალტერნატიული, მცირე ზომის მომსახურებები უნდა შეიქმნას. როგორც ჩვენთვის ცნობილია, მოცემულ ეტაპზე მიმდინარეობს თბილისის ჩვილ ბავშვთა სახლში მცხოვრები ბავშვების შეფასება მულტიდისციპლინური გუნდის (პედიატრები, ფსიქოლოგები, სოციალური მუშაკები, ოკუპაციური თერაპევტები) მიერ. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ მნიშვნელოვანია ამ პროცესის გაგრძელება, რაც ხელს შეუწყობს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული მომსახურების ოჯახთან მიახლოებულ პირობებში მიწოდებას. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობა საანგარიშო პერიოდში კვლავ მწვავედ იდგა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების საკითხი, რომელიც მოითხოვს კომპლექსურად გააზრებასა და მრავალ სხვა ფაქტორთან ერთად, მოიცავს შრომის უფლების რეალიზებას. მიუხედავად საერთაშორისო სტანდარტებითა და შიდა კანონმდებლობით აღებული მნიშვნელოვანი ვალდებულებებისა, სახელმწიფო ვერ ახერხებს ქმედითი და შედეგზე ორიენტირებული პოლიტიკის განხორციელებას ამ მიმართულებით. „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენცია მიზნად ისახავს უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების მიერ ადამიანის ყველა უფლებითა და ფუნდამენტური თავისუფლებით სრულყოფილი და თანასწორი სარგებლობა და მათი თანდაყოლილი ღირსების პატივისცემა. კონვენციის მე–19 მუხლი ავალდებულებს სახელმწიფოს მიიღოს ყველა ეფექტური ზომა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშესაწყობად. დამოუკიდებელი ცხოვრების გარანტირება კი გულისხმობს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის თანაბარი მისაწვდომობის პირობების შექმნას მათ ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ადეკვატური რეაგირების გზით. კონვენციის შესაბამისად, სახელმწიფოებმა უნდა შექმნან და გააძლიერონ სერვისები, რომელთა მიერ შეთავაზებული მომსახურების მიწოდება იქნება როგორც მიზანი, ასევე საშუალება ბენეფიციართა დამოუკიდებელი 1083 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ცხოვრების ხელშეწყობისათვის. აღნიშნულის უმნიშვნელოვანეს წინაპირობას წარმოადგენს მათი პროფესიული განათლება და დასაქმების ხელშეწყობა. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა შრომის უფლების რეალიზება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმების თაობაზე სახელმწიფოს ძირითადი ვალდებულებები მოცემულია გაეროს კონვენციის 27-ე მუხლში, რომლის მიხედვით მან უნდა უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის პროფესიული ორიენტაციის პროგრამების, პროფესიული და უწყვეტი განათლების მისაწვდომობა; ხელი შეუწყოს შრომით ბაზარზე ამ პირთა დასაქმებისა და სამსახურებრივი წინსვლის შესაძლებლობებს, ისევე როგორც სამუშაო ადგილის მოძიებას; შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები დაასაქმოს საჯარო სექტორში და უზრუნველყოს მათი კერძო სექტორში დასაქმება შესაბამისი პოლიტიკისა და ღონისძიებების გატარებით, რაც, შესაძლოა, მოიცავდეს პოზიტიურ სამოქმედო პროგრამებს, სტიმულირებას და სხვა ზომებს. კონვენციის საბოლოო მიზანია, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ღია ბაზარზე, სხვებთან თანასწორ პირობებში, დასაქმების შესაძლებლობის უზრუნველყოფა. თუმცა, ამ მიზნის მიღწევამდე, დოკუმენტი განიხილავს სახელმწიფოს მხრიდან დროებითი მექანიზმების, მათ შორის პოზიტიური დისკრიმინაციის, სტიმულირების, მხარდაჭერის ღონისძიებებისა და პროგრამების განხორციელების საჭიროებას, როგორც აუცილებელ და დროებით ჩარევას, დასახული მიზნის მიღწევისათვის. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმებისა და დამოუკიდებელი ცხოვრების უზრუნველყოფასთან მიმართებით ქვეყნის შიდა კანონმდებლობით და წამყვანი სტრატეგიული დოკუმენტებით გათვალისწინებული რეგულაციები საკმაოდ ზოგადი და დეკლარაციული ხასიათისაა. არასაკმარისია და არაადეკვატურია ამ მიმართულებით არსებული სახელმწიფო პროგრამები. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა შრომის უფლებას არეგულირებს საქართველოს შრომის კოდექსი, „საჯარო სამსახურის შესახებ“ და „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სოციალური დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონების გარკვეული დებულებები. სხვადასხვა ქვეყნის მიერ აპრობირებული პრაქტიკის ნაცვლად, რომელიც გულისხმობს დასაქმების წახალისების მიზნით, კომპლექსურად და თანადროულად სტიმულირების სხვადასხვა ღონისძიების გამოყენებას, მოქმედი კანონმდებლობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის საჯარო სამსახურში დასაქმებას სოციალური პაკეტის მიღების უფლების შეზღუდვას უკავშირებს. გამონაკლისი ეხება მკვეთრად გამოხატული და მხედველობის გამო მნიშვნელოვნად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის 1084 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მქონე ადამიანებს 1698. აღნიშნული რეგულაციის მოქმედების შედეგად, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების ნაწილს, დასაქმების სანაცვლოდ, ფულად გასაცემელზე უარის თქმა უხდება, რამაც არათუ დასაქმების სტიმულირება, არამედ დასაქმების შესაძლებლობის გამოყენებაზე უარის თქმაც კი შეიძლება განაპირობოს. ჯერ კიდევ 2008 წელს საქართველოს პარლამენტმა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიმართ სახელმწიფო პოლიტიკის ერთ–ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად მათი დასაქმების ხელშეწყობა განსაზღვრა. 1699 სამთავრობო სამოქმედო გეგმებით 1700 კი გათვალისწინებულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმების ხელშეწყობის საკანონმდებლო და ნორმატიული ბაზის სრულყოფა, სამუშაოს მაძიებელი პირების მონაცემთა ბაზის ფორმირება, ინფორმაციული ბაზის შექმნა იმ საწარმოთა შესახებ, სადაც შესაძლებელია მათი დასაქმება, აღნიშნულ პირთათვის დასაქმების მიზნობრივი სახელმწიფო პროგრამების შემუშავება/განხორციელება, ხელშეწყობის მათ შორის, სახელმწიფო უწყებებსა და დაწესებულებებში დასაქმების ხელშეწყობა, კერძო სექტორში დასაქმების სტიმულირება და სხვა. თუმცა, მოცემული მომენტისთვის ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი ღონისძიებები არ განხორციელებულა. კვლავ გამოწვევად რჩება აქტიური და მიზანმიმართული სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელება. ამასთან, ზემოთ ჩამოთვლილი აქტივობების პრაქტიკული იმპლემენტაციისთვის არსებითია პოლიტიკური ნების არსებობა და შესაბამისი სახელმწიფო პროგრამების დანერგვა. აღსანიშნავია, რომ სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2015 წლის სახელმწიფო პროგრამა შშმ პირთა დასაქმების ხელშეწყობის კომპონენტში ეხება მხოლოდ ერთ–ერთი ქვეპროგრამით გათვალისწინებული მომსახურების მიმწოდებლად რეგისტრირებული პირის ვალდებულებას, რომ მან საქართველოში სავარძელ–ეტლის წარმოებისას, უზრუნველყოს დასაქმებულ შშმ პირთა შესაბამისი პროცენტული წილის ჩართულობა (დასაქმებულთა რაოდენობის 50%–ზე მეტი), 1701 რაც არსებულ საჭიროებას თეორიულადაც ვერ პასუხობს. „სოციალური პაკეტის განსაზღვრის წესის“ შესახებ საქართველოს მთავრობის 2012 წლის 23 ივლისის N279 დადგენილება, მუხლი 6. 1699 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სოციალური ინტეგრაციის კონცეფციის შესახებ“ საქართველოს პარლამენტის 2008 წლის 2 დეკემბრის №604–II დადგენილება. 1700 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის სამთავრობო–სამოქმედო გეგმა (2014–2016 წლებისათვის)“, დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 20 იანვრის N76 განკარგულებით; „საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის სამთავრობო–სამოქმედო გეგმა 2014–2015“ , დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 9 ივლისის N445 დადგენილებით. 1701 საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 მარტის №138 დადგენილება „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2015 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“, 1698 1085 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ინფორმაციით, შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის განხორციელების ფარგლებში დაგეგმილია მოწყვლადი ჯგუფების დასაქმების ხელშეწყობა და დაბალ კონკურენტუნარიანი შრომითი რესურსებისთვის თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფა, რისთვისაც 2015–2018 წლებში წლიური ბიუჯეტი შეადგენს 100 000 ლარს. 1702 ამასთან, „დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა განვითარების სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში ცალკე კომპონენტადაა გათვალისწინებული მოწყვლადი და დაბალ კონკურენტუნარიანი ჯგუფებისთვის დასაქმების ხელშემწყობი მოდელების იდენტიფიცირება და დანერგვა. 1703 ამ ეტაპზე სამინისტრო, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან ერთად მუშაობს შესაბამის მოდელზე, რომელიც უმოკლეს ვადებში იქნება მიღებული მთავრობის დადგენილებით. ამასთან, მხარდაჭერითი დასაქმების სერვისის დანერგვის მიზნით, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს შორის გაფორმდა ურთიერთანამშრომლობის მემორანდუმი. ჩატარდა კონკურსი მხარადაჭერითი კონსულტანტებისა და კოორდინატორის შესარჩევად (სულ 11 პირი:1 მხარდაჭერითი დასაქმების კოორდინატორი და 10 მხარდაჭერითი დასაქმების კონსულტანტი), თუმცა საკმარისი რაოდენობით კადრების შერჩევა ამ დროისათვის ვერ მოხერხდა. კონსულტანტები შშმ და სსსმ პირებს პოტენციურ დამსაქმებლებს დააკავშირებენ და დასაქმებაში დაეხმარებიან. მათი კვალიფიკაციის ამაღლებისა და გამოცდილების გაზიარების მიზნით 2016 წლის ივნისში სამინისტროები გეგმავენ კონსულტანტების სასწავლო ვიზიტს დიდ ბრიტანეთში. გარდა ამისა, განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ შექმნა პუბლიკაცია დამსაქმებლებისათვის, სადაც განმარტებულია, თუ რას ნიშნავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმება და რატომ შეიძლება იყოს ეს მომგებიანი დამსაქმებლისათვის. 1704 მიუხედავად სახელმწიფოს დეკლარირებული ნებისა – უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმება და რიგი პროექტების არსებობისა, სათანადო სამართლებრივი გარანტიების, პრაქტიკული ხელშეწყობისა და აღსრულების ეფექტური მექანიზმების ნაკლებობის გამო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა შრომის უფლების რეალიზება სათანადოდ ვერ ხერხდება. აღნიშნულს ცხადყოფს დასაქმებულთა სტატისტიკური მაჩვენებელი და კვლევების შედეგები. დანართი 1.6.1. სავარძელ-ეტლებით უზრუნველყოფისა და შშმ პირთა დასაქმების ხელშეწყობის კომპონენტი, მუხლი 5, „ა“ ქვეპუნქტი. 1702 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2015 წლის 12 თებერვლის N01/9660 წერილი. 1703 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2015 წლის 3 აპრილის N01/23910 წერილი. 1704 საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ოფიციალური ვებ–გვერდი: [http://mes.gov.ge/content.php?id=6151&lang=geo] 1086 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ მოწოდებული მონაცემების თანახმად, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს რეგისტრაციის ერთიან ონლაინსისტემაში worknet.gov.ge დარეგისტრირებულ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმების მაჩვენებელი უკიდურესად დაბალია, კერძოდ, 2015 წლის თებერვლის მონაცემებით სამუშაოს მაძიებლად დარეგისტრირებული 1022 შშმ პირიდან დასაქმდა მხოლოდ 12 პირი, აპრილის მონაცემებით, 1170 დარეგისტრირებული შშმ პირიდან დასაქმდა – 18 შშმ პირი. 1705 ხოლო 2016 წლის თებერვლის მონაცემებით, შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაში დარეგისტრირებული 1689 შშმ პირიდან მხოლოდ 21 არის დასაქმებული.1706 1800 1600 1400 1200 1000 800 სამუშაოს მაძიებლად დარეგისტრიებული შშმ პირი 600 დასაქმებული შშმ პირი 400 200 0 თებერვალი, 2015 აპრილი, 2015 თებერვალი, 2016 სახელმწიფო ჯეროვნად ვერც საჯარო სექტორში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმების კონვენციით ნაკისრ ვალდებულებას ასრულებს. საჯარო სამსახურის ბიუროს 2015 წლის ანგარიშის მიხედვით, საჯარო სექტორში დასაქმებული 53109 ადამიანიდან მხოლოდ 112 არის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი. დასაქმებული შეზღუდული საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2015 წლის 12 თებერვლის N01/9660 წერილი და 2015 წლის 30 აპრილის N01/30293 წერილი. 1706 სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს 2015 წლის 1 თებერვლის N04/7381 წერილი. 1705 1087 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შესაძლებლობის მქონე პირთა მაჩვენებელი სახელმწიფო უწყებების მიხედვით ასე გამოიყურება: 1707 საჯარო სექტორში შშმ თანამშრომელთა რაოდენობა საქართველოს მთავრობის და პრეზიდენტის ადმინისტრაციები 1 საქართველოს პარლამენტი 0 აჭარის და აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკები 9 სახელმწიფო რწმუნებულების – გუბერნატორების ადმინისტრაციები 0 სამინისტროები და სახელმწიფო მინისტრების აპარატები 22 ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები 77 სასამართლოები 1 საჯარო სამართლის იურიდიული პირები 2 ჯამი 112 ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხების კვლევითი ცენტრის მიერ განხორციელებული კვლევა 1708 ადასტურებს, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის სამუშაოს დაწყება, განსაკუთრებით ღია კონკურსში მონაწილეობის შედეგად, თითქმის დაუძლეველ ამოცანას წარმოადგენს. აღნიშნულის მიზეზი ხშირ შემთხვევაში არის შშმ პირის დაბალი კვალიფიკაცია და/ან განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტების არქონა. დასაქმება, ძირითადად, ხდება ორგანიზაციების ცალკეული ინიციატივების შესაბამისად (მაგ. საჯარო რეესტრი, ადგილობრივი მუნიციპალიტეტები) და კამპანიური ხასიათისა. არაადაპტირებული ტრანსპორტი და სამუშაო სივრცე მნიშვნელოვანი ბარიერია სამსახურში მისვლის, სამუშაოს შესრულებისა და კოლექტივთან სოციალიზაციის პროცესში. დასაქმების შედეგად მიღებული ეკონომიკური სარგებელი შშმ პირების შემთხვევაში ძალიან დაბალია, რაც სხვა დამატებითი ბარიერების გათვალიწინებით, მის საქმიანობას არარენტაბელურს ხდის. გარდა ამისა, მუშაობის დაწყების შემთხვევაში, მათ ოჯახს შეიძლება შეუწყდეს სახელმწიფოს შემწეობა, ხოლო მათ – სოციალური პაკეტი. 1709 კვლევამ აჩვენა, რომ: საჯარო სამსახურის ბიუროს 2015 წლის ანგარიში, გვ. 22, ხელმისაწვდომია: <http://csb.gov.ge/uploads/2015_GEO_web.pdf> 1708 „შშმ პირთა სამუშაო გარემოსთან ადაპტაციის თავისებურებები: შშმ პირების, დამსაქმებლებისა და სფეროს ექსპერტების დამოკიდებულებები“, თვისებრივი კვლევის ანგარიში, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2015 წელი. 1709 იქვე, გვ. 94–95. 1707 1088 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „ქვეყნის მასშტაბით საზოგადოებრივი არსებული ტრანსპორტი არაადაპტირებული ფიზიკური შშმ მნიშვნელოვან პირებისათვის გარემო და ბარიერს წარმოადგენს როგორც დასაქმებისთვის, ისე სამუშაოს შენარჩუნებისთვის. ეს გარემოება მნიშვნელოვნად ზღუდავს შშმ პირთა განათლებას და პროფესიული უნარჩვევების განვითარებას; ასევე, არ აძლევს მათ საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და აქტიურობის საშულებას. [...] შშმ პირებისთვის განათლების ხელმიუწვდომლობა მნიშვნელოვნად განაპირობებს მათ დაბალ პროფესიულ კომპეტენციასა და სამუშაო ბაზარზე არაკონკურენტუნარიანობას. [...] არასაკმარისი პროფესიული კომპეტენციის გამო, მათთვის სამსახურის შენარჩუნება საკმაოდ რთულია. [...] სკოლებსა და პროფესიულ სასწავლებლებში დაწყებული ინკლუზიური სწავლება ჯერჯერობით ვერ იძლევა იმ განათლებას, რაც შშმ პირს დასაქმებაში დაეხმარება. [...] გამოიკვეთა თანმიმდევრული სახელმწიფო პოლიტიკის აუცილებლობა, რომელიც ეფუძნება იმ ძირითად პრინციპებს და ღირებულებებს, რომლებსაც ეყრდნობა გაეროს 2006 წლის კონვენცია, რომლის თანმიმდევრული და ეფექტური განხორციელება მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს შშმ პირთა დასაქმებას და რომლის თანახმად შშმ პირთა დასაქმება ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის ნაწილს წარმოადგენს. კვლევის მონაწილეებს ეფექტურად არ მიაჩნიათ შშმ პირების დასაქმებასა და მათი სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებაზე სახელმწიფოს მხრიდან მიმართული ცალკეული ღონისძიებები, რომლებსაც მხოლოდ ფრაგმენტული ხასიათი აქვს და არსებულ სურათს ვერ ცვლის.“1710 უკვე დასაქმებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიერ სამსახურთან დაკავშირებული ძირითადი პრობლემები კი ასე გამოიყურება 1711: იქვე, გვ. 96–97. „მიკრო და მაკრო ფაქტორების გავლენა შშმ პირთა სამუშაო გარემოსთან ადაპტაციასა და შრომით ეფექტურობაზე“, კვლევის ანგარიში, ნაწილი I, თსუ გამომცემლობა 2015, გვ. 19, დიაგრამა N4. 1710 1711 1089 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელმწიფო ზრუნვიდან გასულ შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობა დამოუკიდებელი ცხოვრების შესაძლებლობები განსაკუთრებით შეზღუდულია სახელმწიფო ზრუნვის პერიოდის ამოწურვის შემდეგ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის, რომლებიც ბავშვობის ასაკიდან იმყოფებოდნენ ინსტიტუციებში და სრულწლოვანების მიღწევის შემდეგ იძულებულნი ხდებიან დატოვონ დაწესებულება დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მოუმზადებლად. სახელმწიფო მათ არ სთავაზობს ადეკვატურ მხარდაჭერას, რის გამოც, სხვა სოციალურ–ეკონომიკურ პრობლემებთან ერთად, ისინი საცხოვრებლისა და შესაბამისი სერვისების გარეშე რჩებიან. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შემოსული განცხადებების 1712 ანალიზი ცხადყოფს, რომ სახელმწიფო ზრუნვიდან გამოსული ადამიანებისთვის დამოუკიდებელ ცხოვრებაზე გადასვლის პროცესის უმთავრესი გამოწვევა სათანადო საცხოვრებლის არქონაა, რაც მჭიდროდ არის დაკავშირებული ჯანმრთელობის, სოციალური დაცვის, განათლების, დასაქმების და სხვა ძირითადი უფლებების რეალიზებასთან. სახელმწიფო ზრუნვასა და უსახლკარობას შორის მაღალი კორელაციის გამომწვევ მიზეზებს წარმოადგენს: სახელმწიფო ზრუნვის დაწესებულებებში განთავსებულ პირთა მობილობის (დაწესებულების შეცვლის) მაღალი მაჩვენებელი, დაუგეგმავი და მოუმზადებელი ზრუნვიდან გამოსვლის პროცესი, ოჯახებში რეინტეგრაციის წარუმატებელი მცდელობები, 1712 საქმე N1314/15; N3820/15; N6066/15; N9697/15. 1090 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არსებითად მნიშვნელოვანი სოციალური უნარების არქონა. 1713 აღნიშნული განსაკუთრებული სიმწვავით თავს იჩენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების ცხოვრებაში, გარემოში მათთვის სხვა უამრავი ბარიერის არსებობის ფონზე. არაგონივრული იქნება ვივარაუდოთ, რომ ზრუნვის არმქონე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები სახელმწიფოსა და ოჯახების მხარდაჭერის გარეშე შეძლებენ დამოუკიდებლად შეუდგნენ მოწიფულ ცხოვრებას, როდესაც მათთვის ხელმისაწვდომი არ არის საცხოვრებელი, სკოლის შემდგომი განათლება, პროფესიული სწავლება და სამუშაო ადგილი. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საკითხის შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ სახელმწიფოს არ გააჩნია სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა, რომლის შესაბამისად განხორციელდებოდა ინსტიტუციებში მცხოვრები ბავშვების მომზადება დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის – მათთვის განათლების მიცემა, პროფესიული და ყოფითი უნარ–ჩვევების შეძენა და ინსტიტუციის დატოვების შემდეგ შესაბამისი მხარდაჭერის შეთავაზება. შედეგად, ასეთი ადამიანების უმრავლესობა ვერ ახერხებს საზოგადოებაში ინტეგრაციას, დასაქმებას, ხდება სოციალურად დაუცველი და, ხშირად, უსახლკაროც. საკითხს რიგ შემთხვევაში არეგულირებს ეროვნული საკანონმდებლო აქტები, თუმცა მათი უმრავლესობა პრაქტიკაში არ მუშაობს. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო სახელმწიფო ზრუნვიდან გამოსული შშმ პირების ღონისძიებებთან დაკავშირებით 1714 მიუთითებს კორესპონდენციაში დამოუკიდებელი ცხოვრების მხარდამჭერ სახალხო დამცველისთვის გამოგზავნილ „საქართველოს სახელმწიფო ახალგაზრდული პოლიტიკის დოკუმენტის“, 1715 „საქართველოს სახელმწიფო ახალგაზრდული პოლიტიკის განვითარების სამოქმედო გეგმის (2015–2020)“ 1716 და „სათემო ორგანიზაციების ქვეპროგრამის“ არსებობაზე, ამავდროულად აღნიშნავს, რომ სამინისტროსთვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გამოყოფილ ასიგნებათა ფარგლებში არ არის გათვალისწინებული საცხოვრებლით უზრუნველყოფის კომპონენტის დაფინანსება. სამინისტროს მიერ მითითებული „საქართველოს სახელმწიფო ახალგაზრდული პოლიტიკის განვითარების სამოქმედო გეგმის (2015–2020)“ მხოლოდ რამდენიმე პუნქტი მოიცავს სახელმწიფო ზრუნვიდან გამოსული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების 1713 ფილიპ მენდესი „ახალგაზრდების გასვლა სახელმწიფო ზრუნვიდან და განსახლება“ (2014), გვ. 4. ხელმისაწვდომია ვებ–გვერდზე: <http://monash.academia.edu/philipMendes> [ბოლოს ნანახია:24.03.2016]. 1714 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სოციალური დაცვის დეპარტამენტის უფროსის 2015 წლის 12 ივნისის N01/42145 წერილი 1715 დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 2 აპრილის N553 განკარგულებით 1716 დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 5 მარტის N349 განკარგულებით 1091 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მხარდამჭერ ღონისძიებებს, შემოიფარგლება მათი რომელთა ჩართვით ფარგლებში სასწავლო, სახელმწიფოს ვალდებულება არაფორმალური განათლების, პროფესიულ/სახელობო, კულტურულ, ხელოვნების და სპორტულ–რეკრეაციულ 1717 1718 პროფესიული პროგრამების დამუშავებით და სტუდენტური საერთო ღონისძიებებში, საცხოვრებლით უზრუნველყოფით. 1719 ეს უკანასკნელი, ბუნებრივია, არ გულისხმობს მათთვის საცხოვრებელის ხანგრძლივი ვადით ან საკუთრებაში გადაცემას. სახელმწიფო ვალდებულია ხელი შეუწყოს ზრუნვიდან გამოსული პირების ინკლუზიას ძირითად სოციალურ, ეკონომიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. აღნიშნულის უზრუნველსაყოფად აუცილებელია ადრეული ჩარევა მხარდამჭერი პროგრამებითა და ღონისძიებებით. სახელმწიფოს მიერ ჩარევა არ უნდა ხდებოდეს მხოლოდ პიროვნების კრიზისულ სიტუაციებში აღმოჩენის შემდგომ, როდესაც, შესაძლოა, უკვე დაგვიანებულია უარყოფითი შედეგების თავიდან აცილება. 1720 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროდან გამოთხოვილი სტატისტიკური მონაცემების 1721 ანალიზის (ბოლო 5 წლის განმავლობაში სახელმწიფო ზრუნვიდან სულ გავიდა 36 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი) საფუძველზე ვასკვნით, რომ ზრუნვიდან გამოსული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობისათვის ზემოაღნიშნული ღონისძიებების გატარება არ მოითხოვს სახელმწიფოს მხრიდან განსაკუთრებით დიდი ფინანსური რესურსის ხარჯვას და არ წარმოადგენს დაუძლეველ ტვირთს, ნების არსებობის შემთხვევაში. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, 2015 წლის 24 აგვისტოს საქართველოს სახალხო დამცველმა ზოგადი წინადადებით (N09–3/6891) მიმართა საქართველოს მთავრობას სახელმწიფო ზრუნვიდან გასულ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი ღონისძიებების უზრუნველყოფის შესახებ, თუმცა კანონმდებლობით გათვალისწინებული 20 დღიანი ვადის 1722 მიუხედავად, „საქართველოს სახელმწიფო ახალგაზრდული პოლიტიკის განვითარების სამოქმედო გეგმა (2015– 2020)“, პუნქტი 4.2.3.1. [https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2766763] 1718 იქვე, პუნქტი 4.2.2.2. 1719 იქვე, პუნქტი 4.1.2.1. 1720 ფილიპ მენდესი „ახალგაზრდების გასვლა სახელმწიფო ზრუნვიდან და განსახლება“ (2014), გვ. 3. ხელმისაწვდომია ვებ–გვერდზე: <http://monash.academia.edu/philipMendes> [ბოლოს ნანახია:24.03.2016]. 1721 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2015 წლის 14 აგვისტოს N01/60987 წერილი. 1722 „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 24. 1717 1092 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს მთავრობიდან დღემდე არ მიგვიღია აღნიშნული ზოგადი წინადადების განხილვის შედეგების შესახებ ინფორმაცია. 1723 რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს: • უზრუნველყოს უახლოეს მომავალში „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირება • მოახდინოს შრომისა და დასაქმების მარეგულირებელი კანონმდებლობის რევიზია მასში „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს 2006 წლის კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებების სრულად ასახვის მიზნით • უზრუნველყოს სახელმწიფო ზრუნვიდან გამოსული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკანონმდებლო დამოუკიდებელი რეგულირება, ცხოვრების ხელშემწყობი ღონისძიებების „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებების შესაბამისად საქართველოს მთავრობას: • უზრუნველყოს „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციის განხორციელებისთვის ინსტიტუციური ჩარჩოს სწორად განსაზღვრა, იმპლემენტაციისა და კოორდინაციის ორგანოებს შორის ფუნქციების გადანაწილების რევიზია და მექანიზმების რეალურად ამოქმედება • მისაწვდომობის სტანდარტების აღსრულებისა და მონიტორინგის ეფექტური მექანიზმის შექმნის მიზნით შეიტანოს ცვლილებები და დამატებები „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის სივრცის მოწყობისა და არქიტექტურული და გეგმარებითი ელემენტების ტექნიკური რეგლამენტში“ • კომუნიკაციების მარეგულირებელ ეროვნულ კომისიასთან და სხვა უწყებებთან თანამშრომლობით დროულად უზრუნველყოს სათანადო ზომების გატარება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების, სატელევიზიო პროგრამებისა და ფილმების მისაწვდომობის მიზნით. მათ შორის, სავალდებულო რეგულაციების შემოღების გზით • უზრუნველყოს მედიასივრცეში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებთან დაკავშირებული კომპლექსურ მიდგომათა დანერგვა და ეფექტური პოლიტიკის განხორციელება ცნობიერების ამაღლების მიზნით 2015 წლის 9 დეკემბერს საქართველოს მთავრობას ასევე გაეგზავნა N09–3/10003 წერილი, ზოგადი წინადადების განხილვის შედეგების მოწოდების ვალდებულების შეხსენების მიზნით. 1723 1093 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ დამტკიცებამდე • უზრუნველყოს არსებული მოთხოვნის კვლევა/შესწავლა გამოვლენილი საჭიროებების შესაბამისად ღონისძიებების დაგეგმვა უზრუნველყოს თანმიმდევრული სახელმწიფო პოლიტიკის და და სტრატეგიის დოკუმენტის შემუშავება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმების ხელშეწყობის თაობაზე, გაეროს 2006 წლის კონვენციის ძირითადი პრინციპების გათვალისწინებით • სახელმწიფო პოლიტიკით ხელი შეუწყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა, ღია ბაზარზე, სხვებთან თანასწორ პირობებში, დასაქმების შესაძლებლობის უზრუნველყოფას • უზრუნველყოს სტიმულირების, მხარდაჭერის ღონისძიებებისა და პროგრამების განხორციელება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ღია ბაზარზე საჯარო და კერძო სექტორში დასაქმების მიზნით • საკანონმდებლო რეგულაციებით აღმოფხვრას შშმ პირთა დასაქმების ხელშემშლელი ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა სოციალური პაკეტისა და საარსებო შემწეობის შეწყვეტის შესაძლებლობა • უზრუნველყოს შშმ პირთა დასაქმების მიზნით აღმასრულებელი ხელისუფლების შესაბამისი უწყებების მიერ სამთავრობო სამოქმედო გეგმებით ნაკისრი ვალდებულებების დროულად და ეფექტურად შესრულების ზედამხედველობა და • კოორდინაცია პასუხისმგებელი სახელმწიფო უწყებებისა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მონაწილეობით შეიქმნას სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა (კონკრეტული პროგრამებით, ნათლად და მკაფიოდ განსაზღვრული ამოცანებით, მათ შესრულებაზე პასუხისმგებელი უწყებებით, შესრულების ინდიკატორებით, შეძლებისდაგვარად მოკლე ვადებით და კონკრეტული დაფინანსების წყაროებით) ზრუნვიდან გამოსული შეზღუდული შესაძლებლობის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი ღონისძიებების შესახებ • სახელმწიფო მქონე პირთა დაუყოვნებლივ მოხდეს სახელმწიფო ზრუნვიდან გამოსულ იმ პირთა თავშესაფრით და ადეკვატური სოციალურ დაცვის გარანტიებით უზრუნველყოფა, რომლებსაც მოცემული მომენტისთვის ამის კრიტიკული საჭიროება აქვთ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • უზრუნველყოს საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებული „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში დაგეგმილი მომსახურების/სერვისის შესახებ საზოგადოების მისაწვდომი ფორმით, განსაკუთრებით, რეგიონების დონეზე 1094 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინფორმირება, • უზრუნველყოს სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის გადახედვა და მისი ფორმირება იმგვარი სახით, რაც უზრუნველყოს შესაბამისი საჭიროების მქონე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა ოჯახებს სახელმწიფო შემწეობით • უზრუნველყოს დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესში დიდი ზომის ბავშვთა სახლების ყველა ბენეფიციარის - მზრუნველობამოკლებული, მძიმე და ღრმა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის მოცვა და დაჩქარებული წესით შექმნას ალტერნატიული, მცირე ზომის მომსახურებები • უზრუნველყოს შრომით კანონმდებლობაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებებისა და „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს 2006 წლის კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებების სრულად ასახვის მიზნით შესაბამისი წინადადებების შემუშავება • უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმების ერთიანი სტრატეგიული დოკუმენტის შემუშავება, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ჩართულობით • აწარმოოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჯარო და კერძო სექტორში დასაქმების სტატისტიკური მონაცემები • უზრუნველყოს ინტეგრაციის • შეზღუდული სახელმწიფო შესაძლებლობის პროგრამებით საჭიროებების ადეკვატურად მოცვა უზრუნველყოს კერძო სექტორში შშმ ამ მქონე პირთა პირთა პირთა სოციალური დასაქმების საკითხების დასაქმების სტიმულირების ღონისძიებების ინიცირება და კომპეტენციის ფარგლებში განხორციელება საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს: • უზრუნველყოს ინკლუზიური განათლების პროცესში სწავლების ხარისხი და უწყვეტობა • გააძლიეროს საქმიანობა სპეციალური პედაგოგების კვალიფიკაციის ამაღლების მიმართულებით, განსაკუთრებით რეგიონების დონეზე • დააჩქაროს სასწავლო დაწესებულებების მისაწვდომობის კუთხით გასატარებელი ღონისძიებები • ხელი შეუწყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლებას და კონკურენტუნარიანობის ზრდას რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს: • უზრუნველყოს ადგილობრივი თვითმმართველობის საჯარო მოსამსახურეთა უწყვეტი სწავლების სისტემის განვითარების შესახებ წინადადებების შემუშავების 1095 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროცესში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან დაკავშირებული პრობლემებისა და საჭიროებების შესახებ ინფორმაციის გათვალისწინება • უზრუნველყოს ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების ჩართულობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პრობლემების მოგვარების პროცესში კომუნიკაციების მარეგულირებელ ეროვნულ კომისიას: • უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ელექტრონული სერვისების საჭიროებებისა და მათი განვითარების შესაძლებლობების შესწავლა • შესაბამის უწყებებთან თანამშრომლობით დროულად და ხარისხიანად პირთათვის მასობრივი უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ინფორმაციის საშუალებების, სატელევიზიო პროგრამების მისაწვდომობა სურდოთარგმანის, და აუდიოდესკრიფციული ფილმების მეთოდების (ტიფლოკომენტარი), აფიშირებული ტექსტის, ბრაილის შრიფტის, ტაქტილური კომუნიკაციის, მსხვილი შრიფტის, მულტიმედიის, გამაძლიერებელი თუ ალტერნატიული კომუნიკაციისა და სხვა მისაწვდომი ფორმების, მეთოდების, საშუალებებისა და ტექნოლოგიების გამოყენებით • შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის ინფორმაციის მისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით შეიმუშავოს სამოქმედო გეგმა, რომელშიც კონკრეტულად იქნება გაწერილი გასატარებელი ღონისძიებები/აქტივობები, მათი შესრულების ვადები, ინფორმაცია შესრულებაზე პასუხისმგებელი უწყებების შესახებ, დაფინანსების წყარო და შედეგის გაზომვადი ინდიკატორები საზოგადოებრივ მაუწყებელს და სხვა მედიასაშუალებებს: • ხელი შეუწყონ საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლების მხარდასაჭერი კამპანიების და სოციალური რეკლამების წარმოებას, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან დაკავშირებული საკითხების იმ კუთხით გაშუქებას, რომლებიც ორიენტირებული იქნება სტიგმატიზაციის, დისკრიმინაციის აღმოფხვრასა და ამ პირთა უფლებებისა და ღირსების პატივისცემის დაცვაზე • ნებისმიერი პროგრამების/გადაცემების მომზადებისა და იხელმძღვანელონ მრავალფეროვნების, თანასწორობისა გაშუქების პროცესში და ტოლერანტობის პრინციპებით. არ შეუწყონ ხელი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ღირსების შემლახავ მდგომარეობაში ჩაყენებას და მკაცრად დაიცვან საერთაშორისო სტანდარტებითა თუ ეროვნული კანონმდებლობით დადგენილი მოთხოვნები თბილისის მერიას: 1096 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • შეიმუშავოს მისაწვდომობის სტანდარტების აღსრულებისა და ზედამხედველობის ეფექტური პოლიტიკა • უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის სივრცის მოწყობის პროცესში ეფექტური ზედამხედველობის მექანიზმის დანერგვა. ამასთან, ისეთი სამსახურის განსაზღვრა, რომელიც აღჭურვილი იქნება მისაწვდომობის სტანდარტების აღსრულებისა და მონიტორინგის ეფექტური ბერკეტებით (რეპრესიული, პრევენციული ღონისძიებები, რომლებიც მოიცავს ნებართვაზე უარს, ინსპექტირებას, დაჯარიმებას და სხვა ღონისძიებების გამოყენებას) ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს: • უზრუნველყონ სატრანსპორტო საშუალებათა და საგზაო ინფრასტრუქტურის ადაპტირება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის • ახალი მუნიციპალური სატრანსპორტო საშუალებების შეძენისას გაითვალისწინონ • შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებები უზრუნველყონ ამ პირთათვის სპეციალური ადგილების გამოყოფა ავტოსადგომებზე • უზრუნველყონ საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე მომუშავე მძღოლების ინფორმირება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მომსახურების საკითხებზე • უზრუნველყონ შშმ პირთათვის სივრცის მოწყობის მარეგულირებელი სამშენებლო • სტანდარტების პრაქტიკაში დანერგვა და მათ აღსრულებაზე ზედამხედველობა უზრუნველყოს „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა თანაბარი შესაძლებლობებით უზრუნველყოფის 2014–2016 წლების სამთავრობო სამოქმედო გეგმით“ დადგენილი ვალდებულების დროული შესრულება • უზრუნველყოს რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების შექმნისა და ამოქმედების პროცესში შშმ პირებისა ან/და მათი • წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების მონაწილეობა უზრუნველყოს საბჭოს შემადგენლობაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისა და მათი ორგანიზაციების წარმომადგენლების თანაბარი მონაწილეობა. 1097 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხანდაზმულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობა საანგარიშო პერიოდში არაერთი პრობლემა გამოიკვეთა ხანდაზმულ პირთა უფლებების რეალიზებასთან მიმართებით. სახალხო დამცველის სახელზე შემოსული განცხადებების ანალიზის საფუძველზე ვასკვნით, რომ ასაკოვანი ადამიანების უმრავლესობას არ მიუწვდება ხელი ადეკვატურ საცხოვრებელზე, სოციალურ სერვისებსა და დაცვის მექანიზმებზე, რის გამოც, ისინი სიღარიბის, უსახლკარობისა და იზოლაციის საფრთხის ქვეშ იმყოფებიან. ხშირია მათ მიმართ ძალადობის ფაქტები. ამასთან, არ არსებობს ძალადობის იდენტიფიცირების, მსხვერპლის დაცვისა და პრევენციის ქმედითი მექანიზმი. სახელმწიფოს კვლავ არ გააჩნია ხანდაზმულთა მიმართ ეფექტური პოლიტიკა და მათი უფლებებისა და სოციალური კეთილდღეობის უზრუნველყოფის სტრატეგია. არსებული პროგრამები და სერვისები არ არის ორიენტირებული აღნიშნულ პირთა სპეციფიკურ საჭიროებებზე. ხანდაზმულ პირთა დიდი ნაწილი სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ იმყოფება, სახელმწიფო კი მათ მხოლოდ მინიმალურ საარსებო შემწეობას ან პანსიონატის მომსახურებას სთავაზობს. პრობლემურია რეალურად არსებულ მოთხოვნასთან, შეთავაზებული სადღეღამისო სპეციალიზებული მომსახურების შესაბამისობის საკითხი. აღნიშნულს ადასტურებს ასეთ დაწესებულებაში ჩარიცხვის მსურველ პირთა და მომლოდინეთა რიგების არსებობა. სახელმწიფო პროგრამებით არ არის გათვალისწინებული ასაკოვან ადამიანებზე ალტერნატიული ზრუნვის სერვისები, როგორიცაა, მაგალითად, შინ მოვლა. სახალხო დამცველმა მიმდინარე წლის ოქტომბერში საზოგადოებას წარუდგინა ხანდაზმულთა სადღეღამისო სპეციალიზებული დაწესებულებების მონიტორინგის შედეგები. ანგარიში ასახავს თბილისისა და ქუთაისის ხანდაზმულთა პანსიონატებში, ასევე, ხანდაზმულთათვის სადღეღამისო სპეციალიზებული მომსახურების მიმწოდებელ 5 სათემო ორგანიზაციაში განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად გამოვლენილ მნიშვნელოვან დარღვევებს, რომელიც იძლევა საფუძველს, პანსიონებში არსებული მდგომარეობა ადამიანის ღირსების შემლახველად შეფასდეს. ომბუდსმენმა შესაბამისი რეკომენდაციებით მიმართა პასუხისმგებელ უწყებებს, რათა მათ სათანადოდ განახორციელონ სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი ხანდაზმული პირების უფლებების რეალიზაცია, უზრუნველყონ არსებული ხარვეზების აღმოფხვრა და აღნიშნული დაწესებულებების საქმიანობის მუდმივი ზედამხედველობა. წინ გადადგმულ ნაბიჯად შეიძლება ჩაითვალოს, საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის კოორდინაციით, დაბერების საკითხთან დაკავშირებული სამოქმედო გეგმის შემუშავების მრავალსექტორული სამუშაო ჯგუფის 1098 შექმნა. მასში გაერთიანებულნი არიან საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამინისტროების პასუხისმგებელი თანამდებობის პირები, პარლამენტისა და სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლები. ჯგუფის პირველი სამუშაო შეხვედრა 2015 წლის ნოემბერში გაიმართა, სადაც შეთანხმდნენ, რომ ჯგუფი ერთი წლის ვადაში შეიმუშავებს დაბერებასთან დაკავშირებულ სამწლიან სამოქმედო გეგმას. სამუშაო ჯგუფის საქმიანობა თემატური ქვეჯგუფების შეხვედრების ფარგლებში გაგრძელდა და2015 წლის 14–15 დეკემბერს სამოქმედო გეგმის პირველადი პროექტი მომზადდა. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ სახელმწიფოს პოლიტიკის დოკუმენტებისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავების პროცესი საჭიროებს დაჩქარებას, ხოლო ჯგუფის საქმიანობის ეფექტურობაზე საუბარი კი, ჯერ ნაადრევია. ხანდაზმულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობა სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში განთავსებულ ხანდაზმულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის შესწავლის მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის საქმიანობის ფარგლებში, განახორციელა მონიტორინგი, რომლის დროს გაანალიზდა ხანდაზმულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის მარეგულირებელი საერთაშორისო და ეროვნული აქტები, ასევე გამოთხოვილ იქნა ინფორმაცია სახელმწიფო უწყებებიდან, ხოლო, 2015 წლის 1 – 5 აპრილს კი, საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრების და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დეპარტამენტის წარმომადგენლების მიერ შემოწმდა ხანდაზმულთა რეზიდენტულ დაწესებულებებში განთავსებული ბენეფიციარების უფლებათა დაცვის ხარისხი, მისი შესაბამისობა საერთაშორისო დოკუმენტებითა და ეროვნული კანონმდებლობით დადგენილ სტანდარტებთან. მონიტორინგის ჯგუფმა განახორციელა ვიზიტები: სსიპ ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდის ორ ტერიტორიულ ერთეულში (ფილიალში)1724 და „2014 წლის სოციალური რეაბილიტაციის და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ სათემო ორგანიზაციების ქვეპროგრამის ფარგლებში მომსახურების მიმწოდებელ 5 დაწესებულებაში.2 1724 თბილისის ხანდაზმულთა პანსიონატი; ქუთაისის ხანდაზმულთა პანსიონატი. ა(ა)იპ „დიოდორა“, ა(ა)იპ მოხუცებულთა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პანსიონატი „ ჩემი ა(ა)იპ ოჯახი“, „ახალგაზრდა პედაგოგთა კავშირი“, ა(ა)იპ „უზრუნველი სიბერე“, ა(ა)იპ „ “. ბეთელი 2 1099 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა მთელი რიგი დარღვევები, როგორც ინსტიტუციური მოწყობის, ასევე ხარვეზიანი რეგულაციების და მავნე პრაქტიკის არსებობის კუთხით. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი ხანდაზმული პირების უფლებები სათანადოდ არ რეალიზდება, მათი ცხოვრების დონე არ არის ადეკვატური, ზოგიერთ შემთხვევაში კი, ისინი არასათანადო მოპყრობის მსხვერპლნი ხდებიან. სახელმწიფოს მიერ არ სრულდება საერთაშორისო დოკუმენტებით, მათ შორის, „დაბერების შესახებ პოლიტიკური დეკლარაციითა და მადრიდის საერთაშორისო სამოქმედო გეგმით“ განსაზღვრული დახვეწას. ვალდებულებები. იმავდროულად შიდა საკანონმდებლო მნიშვნელოვანი პრობლემაა რეგულაციები არსებული საჭიროებს რეგულაციების აღსრულების და ზედამხედველობის მექანიზმის გაუმართაობა. შემოწმებულ ხანდაზმულთა სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებათა უმრავლესობაში საერთაშორისო და ეროვნული რეგულაციებით განსაზღვრული მოთხოვნები, მათ შორის, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის, 2014 წლის 23 ივლისის N01–54ნ ბრძანებით დამტკიცებული მინიმალური სტანდარტები, არასათანადოდ ან საერთოდ არ სრულდება. ზოგიერთი დაწესებულების ხელმძღვანელებმა მონიტორინგის ჯგუფის წევრებთან საუბრისას განაცხადეს, რომ ხანდაზმულთა მომსახურების სტანდარტების არსებობის შესახებ გადმოცემით იციან, მაგრამ თავად არ გაცნობიან და არ არიან სათანადოდ ინფორმირებულნი თუმცა არსებული დაფინანსების პირობებში მომსახურების სტანდარტების დაცვა არარეალურად მიაჩნიათ. შიდა საკანონმდებლო რეგულაციების არსებობის მიუხედავად, სახელმწიფოს არ გააჩნია მათი აღსრულების ზედამხედველობის გამართული, სისტემატიზებული მექანიზმი. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო არ ახორციელებს ხანდაზმულთა სპეციალიზებული დაწესებულებების მიერ მინიმალური სტანდარტების შესრულების სისტემურ მონიტორინგს და არ ახდენს არსებულ დარღვევებზე ადეკვატურ რეაგირებას, რის გამოც დაბალია ხანდაზმულთათვის მომსახურების მიწოდების ხარისხი, ხშირად ისინი დისკრიმინაციულ და ღირსების შემლახველ მდგომარეობაში იმყოფებიან. შემოწმებული 7 სპეციალიზებული დაწესებულებიდან დადებით შეფასებას იმსახურებს პანსიონატ „ახალგაზრდა პედაგოგთა კავშირში“ არსებული მდგომარეობა, სადაც ხანდაზმულთა საჭიროებების შესახებ რეგიონული სოციალური სამსახურებიდან მიღებული ინფორმაციის სიმწირის, მეურვეობის და მზრუნველობის ორგანოს, ხანდაზმულთა მომსახურების პროცესში ჩართულობის დაბალი ხარისხის და ზედამხედველობის დეფიციტის მიუხედავად, ამ პირთა მომსახურება საერთაშორისო და ეროვნული სტანდარტების დაცვითა და მათი უფლებების რეალიზებაზე ზრუნვით ხორციელდება. 1100 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხანდაზმულთა სხვა სადღეღამისო ორგანიზაციებში ბენეფიციართა უსაფრთხოებაზე, მათ ემოციურ, ფსიქოლოგიურ კეთილდღეობასა და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ზრუნვა, ასევე სერვისის მიმწოდებელთა ცოდნის დონე, ძალადობის სამართლებრივი რეგულაციებისა და სტანდარტების შესახებ, უკიდურესად დაბალია. ბენეფიციარები არ არიან ინფორმირებული საკუთარი უფლებების შესახებ. დაწესებულებების ხელმძღვანელები აღნიშნული საკითხების გათვალისწინებას არ მიიჩნევენ ზრუნვის მნიშვნელოვან სეგმენტად და მათივე განმარტებით, არც მისი უზრუნველყოფის ფინანსური შესაძლებლობა გააჩნიათ. მონიტორინგის პროცესში გამოვლინდა, რომ ხანდაზმულთა სახლების დაფინანსების სიმცირე, არსებული პრობლემების გამომწვევი ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია. აღნიშნულთან დაკავშირებით საუბრობს მომსახურების ყველა მიმწოდებელი. „სპეციალიზებულ დაწესებულებაში პირის მოთავსების დაფინანსების (თანადაფინანსების) წესისა და პირობების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 27 იანვრის, N22 დადგენილების 1725, მე–4 მუხლის მიხედვით კონკრეტულად არის გაწერილი დაფინანსების წესი და პირობები სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფისთვის. სახელმწიფო ბიუჯეტის დაფინანსებაზე მყოფ ხანდაზმულთა პანსიონატში გაწეული მომსახურების დაფინანსება შეადგენს დღეში 16 ლარს. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა შემდეგი ძირითადი პრობლემები: 1. ბენეფიციართა მიმართ არასათანადო მოპყრობის ფაქტები, 2. სტანდარტების შესრულებაზე ზედამხედველობის მექანიზმის არარსებობა, 3. დოკუმენტაციის წარმოებასთან დაკავშირებული ხარვეზები, 4. პერსონალის ნაკლებობა და მათი დაბალი კვალიფიკაცია, 5. უკუკავშირის მექანიზმის გაუმართაობა და ბენეფიციართა ინფორმირებულობის დაბალი დონე, 6. არაადაპტირებული ფიზიკური გარემო და ინფრასტრუქტურის გაუმართაობა, 7. ბენეფიციართა სოციალური პასიურობა და საზოგადოებისგან იზოლაციის საფრთხე, 8. დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული პრობლემები, 9. მედიკამენტების მისაწვდომობის პრობლემა. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, არსებული პრობლემების მოგვარების მიზნით, სახალხო დამცველის მიერ, შესაბამისი უწყებების მიმართ, შემუშავდა რეკომენდაციები. 1725 იხილეთ: <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4780 > 1101 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხანდაზმულ პირთა სოციალური კეთილდღეობის უზრუნველყოფა ადგილობრივი თვითმმართველობების დონეზე საქართველოში ხანდაზმული მოსახლეობა განსაკუთრებით მოწყვლად ჯგუფს განეკუთვნება. სწორედ ამიტომ, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის საქმიანობის ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულებაა ხანდაზმულთა უფლებრივი მდგომარეობის მონიტორინგი. საქართველოს სახალხო დამცველის 2015 წლის საპარლამენტო ანგარიშში – „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ 1726, ყურადღება გამახვილდა ხანდაზმულთა მძიმე სოციალურ–ეკონომიკურ პირობებზე და იმ გამოწვევებზე, რომლის წინაშეც ისინი დღეს დგანან. განსაკუთრებით კი, მათ მძიმე სოციალურ–ეკონომიკურ პირობებზე. 2015 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამაგისტრო პროგრამის „ჯანდაცვის პოლიტიკა და მენეჯმენტი“ ფარგლებში ჩატარდა კვლევა, 1727 რომლის მიზანს წარმოადგენდა არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ მიწოდებული შინ მოვლის სერვისების, მოვლაზე დამოკიდებულ ხანდაზმულთა საყოფაცხოვრებო პირობების, მათი რეალური საჭიროებებისა და მათ მიერ შინ მოვლის სერვისებზე გაწეული დანახარჯების შესწავლა. ექსპერტთა აზრით, საქართველოს მოსახლეობის 2.1% ანუ 80 000–ზე მეტი ადამიანი საჭიროებს ხანგრძლივ ზრუნვას. პრობლემურია ის გარემოება, რომ ხანდაზმულთა შინ მოვლის სერვისები არ არის გათვალისწინებული ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამაში (გარდა პალიატიური ზრუნვის პროგრამისა), ხოლო მუნიციპალურ დონეზე მათი გათვალისწინება ხდება ერთეულ შემთხვევებში. შესაბამისად, მათი დაფინანსება უმეტესწილად ხორცილდება არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ, უცხოური დონორი ორგანიზაციების ხელშეწყობით. მოქმედი კანონმდებლობით, ძირითადი სახელმწიფო პროგრამების პარალელურად, ადგილობრივ ხელისუფლებას აქვს სოციალური დახმარების სისტემის შემუშავებისა და ადმინისტრირების უფლებამოსილება ადგილობრივ დონეზე. აღნიშნული კი თვითმმართველ ერთეულებს აძლევს სოციალური დაცვის სისტემის ადგილობრივ გარემოსთან მისადაგებისა და რეგიონისთვის დამახასიათებელი საჭიროებების დაკმაყოფილების შესაძლებლობას. ამ კუთხით არსებულ მდგომარეობაზე მონიტორინგის მიზნით, სახალხო დამცველის აპარატმა, 2015 წლის მაისის და სექტემბრის თვეში, ოფიციალურად გამოითხოვა ინფორმაცია ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებიდან, რათა გაანალიზებულიყო მიმდინარე წლის ადგილობრივ ბიუჯეტში 1726 <http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf> <https://burusi.files.wordpress.com/2015/01/e18397e18394e1839ce18392e18398e18396e18395e18394e183a0e183a3e1839ae18390e18395e18390-e18398e18390e18390e18393e18394e18398e183a8.pdf> 1727 1102 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხანდაზმულ პირთა სამედიცინო, სოციალური კეთილდღეობის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული საკითხების გათვალისწინების თავისებურებები და 2016 წლისთვის დაგეგმილი აქტივობები და ღონისძიებები. ინფორმაცია გამოითხოვეს შემდეგი ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებიდან: ამბროლაური, ახალციხე, ბათუმი, გორი, ზუგდიდი, თბილისი, თელავი, მცხეთა, ოზურგეთი, რუსთავი, ფოთი, ქუთაისი. დასახელებული მუნიციპალიტეტები, გარდა იმისა რომ წარმოადგენენ რაიონულ ცენტრებს, მათ ასევე მინიჭებული აქვთ თვითმმართველი ქალაქების სტატუსი. გვინდა აღვნიშნოთ, რომ ადგილობრივი მუნიციპალიტეტების მხრიდან ადგილი ჰქონდა ინფორმაციის დაგვიანებით და ხარვეზებით (არასაკმარისი, არარელევანტური) მოწოდებას. შესაბამისად, სახალხო დამცველის აპარატმა, 2015 წლის სექტემბრის თვეში განმეორებით მიმართა ბათუმის მერიას 1728 და ქუთაისის მერიას1729. ქუთაისის მერიიდან სახალხო დამცველის აპარატს დღემდე არ მიუღია ოფიციალური პასუხი. ადგილობრივ თვითმმართველობებში არსებული მდგომარეობის მოკლე მიმოხილვა მუნიციპალიტეტებიდან მიღებული ინფორმაციით ირკვევა, რომ მუნიციპალურ დონეზე გათვალისწინებული ბენეფიტები მწირია. ხანდაზმულებზე ზრუნვა, ძირითად შემთხვევებში, შემოიფარგლება ერთჯერადი ფულადი დახმარებით და არა აქვს სისტემური ხასიათი. ამასთან, არ არის დანერგილი სერვისებზე ფოკუსირებული მიდგომები. უმეტეს შემთხვევაში (ახალციხის მუნიციპალიტეტის მერია, ახალციხის მუნიციპალიტეტის გამგეობა, თელავის მუნიციპალიტეტის მერია, თელავის მუნიციპალიტეტის გამგეობა, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის უზრუნველყოფის კუთხით გამგეობა ბიუჯეტში და სხვა) სამედიცინო განსაზღვრული და სოციალური გარკვეული პროგრამების მოსარგებლენი არიან თვითმმართველობის ტერიტორიაზე რეგისტრირებული სხვა პირები, ხანდაზმულები კი მხოლოდ ცალკეულ შემთხვევებში. აღნიშნული, თავის მხრივ, მეტყველებს იმაზე, რომ სერვისები არ არის თვისობრივად მიზანმიმართული ხანდაზმულთა განსაკუთრებულ საჭიროებებზე. 1728 1729 კორესპონდენციები, N 09-2/3466-07.05.2015; N 09-2/7162-04.09.(2015). კორესპონდენციები, N 09-2/3524-11.05.2015; N 09-2/7164-04.09.(2015). 1103 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თელავის მუნიციპალიტეტის მერიიდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, 1730 მერიაში 2015 წლის ბიუჯეტის ფარგლებში ფუნქციონირებდა ა(ა)იპ უმწეოთა და უპოვართა სამსახური, რომლის ფარგლებშიც ბენეფიციარები უფასოდ იკვებებოდნენ. აღნიშნულ პროგრამაზე კი განსაკუთრებით მაღალი იყო ხანდაზმულ პირთა მიმართვიანობა, რაც ცალსახად ამ პირთა მძიმე სოციალურ–ეკონომიკურ მდგომარეობაზე მიუთითებს. გორის მუნიციპალიტეტის მერიას გაფორმებული აქვს მემორანდუმი და 2015 წლის ადგილობრივი ბიუჯეტით თანადაფინანსებას უწევს პროექტებს 1731, რომელთა ფარგლებშიც ხორციელდება ხანდაზმულთა ზრუნვა ოჯახებში. გორის მუნიციპალიტეტის გამგეობაშიც და თბილისის მერიაშიც, 2015 წლის ბიუჯეტის ფარგლებში, ხორციელდებოდა მსგავსი სახის ღონისძიებები1732, რომლებიც ითვალისწინებდა შინ მოვლას და მის თანადაფინანსებას. უნდა ითქვას, რომ უმჯობესი იქნება, თუ ასეთი სახის სერვისები განხორციელდება არა მხოლოდ პროექტის ფარგლებში, არამედ ბიუჯეტით იქნება გათვალისწინებული მიზნობრივი პროგრამის (ღონისძიების) სახით, ხანდაზმულთა საჭიროებების შესაბამისად. გორის მუნიციპალიტეტის მერიაში, განსხვავებით სხვა თვითმმართველი ერთეულებისგან, თვისობრივ ღონისძიებად შეიძლება შეფასდეს გორის მუნიციპალიტეტის, 2015 წლის ადგილობრივ ბიუჯეტში გათვალისწინებული, სოციალური დახმარების გაცემის წესი 1733, რომელიც საკრებულოს მიერ იყო დამტკიცებული და რომელიც ითვალისწინებდა „კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი მარტოხელა პენსიონრების დახმარებას“. ამ პროგრამის ფარგლებში ხდებოდა დახმარების აღმოჩენა პირველად საჭიროებებთან მიმართებით. თუმცა, ნეგატიურად უნდა შეფასდეს ის გარემოება, რომ მომსახურების მიღება დაკავშირებული იყო სოციალურ სტატუსთან (სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ ყოფნა). გარკვეულ წინაპირობებზე იყო დამოკიდებული ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის გამგეობის 2015 წლის ბიუჯეტში1734 გათვალისწინებული, გამგეობის ტერიტორიაზე მცხოვრებ შეჭირვებულ მოქალაქეთა სამედიცინო მომსახურების პროგრამით, (ითვალისწინებს აღნიშნულ მოქალაქეთა ერთჯერად ფულად დახმარებას და მკურნალობის ხარჯების დაფინანსებას) ხანდაზმულ პირთა სარგებლობის საკითხიც, რადგან მოცემული სერვისით სარგებლობა ამ პირთათვის მხოლოდ იმ შემთხვევაში იყო შესაძლებელი, თუ მათი ოჯახები რეგისტრირებულნი იქნებოდნენ სოციალურად დაუცველთა ერთიან მონაცემთა ბაზაში, 57001–დან 150001–მდე სარეიტინგო ქულით, რაც ვერ პასუხობს დღეს არსებულ მოთხოვნებს. ამ მხრივ გამონაკლისს არ წარმოადგენდა ქალაქ ბათუმის მერიაში მოქმედი ჯანმრთელობისა 1730 კორესპონდენცია, N 786-18.05.(2015). „საქართველოს სამარიტელთა კავშირის“ პროექტი „მობილური ზრუნვა“, „საქართველოს კარიტასის“ პროექტი, კოალიცია „შინ მოვლა საქართველოში“. 1732 არასამთავრობო ორგანიზაცია „კარიტასის“ პროექტი. 1733 <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2672500> მუხლი 15. 1734 <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2655168> 1731 1104 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და სოციალური დაცვის პროგრამებიც 1735, რადგან ხანდაზმულთათვის, არსებული სერვისებით სარგებლობის უფლება დამოკიდებული იყო სოციალური თუ სხვა სახის სტატუსის ქონაზე (სოციალურად დაუცველი, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი, ომისა და სამხედრო ძალების ვეტერანი). მხოლოდ ამ შემთხვევაში იყო მათთვის შესაძლებელი ისეთი ბენეფიტებით სარგებლობა, როგორებიცაა: უფასო მგზავრობა მუნიციპალური ტრანსპორტით, უფასო სასადილოს მომსახურება, შეღავათი კომუნალურ გადასახადებზე და ერთჯერადი მატერიალური დახმარებით სარგებლობა ბუნებრივი აირის შეყვანისას საცხოვრებელ ფართში. თვითმმართველი ერთეულის ბიუჯეტით 1736 ხანდაზმულთა საჭიროებებზე გათვლილ მიზნობრივ პროგრამად შეიძლება მივიჩნიოთ „უპოვართა და მზრუნველობას მოკლებულ მოხუცთა მოვლა–პატრონობა“1737, რომელიც ითვალისწინებს სხვა ხანდაზმულთა მოვლას, მათ სამედიცინო მომსახურებას და კვებას. ქალაქ ფოთის მერიის 2015 წლის ადგილობრივი ბიუჯეტით 1738 ხანდაზმულ პირთა საჭიროებებზე გათვლილი იყო რამდენიმე პროგრამა. მათ შორის: უსინათლო პენსიონერთა უზრუნველყოფა კომუნალური გადასახადების დასაფინანსებლად, ყოველთვიური 30 ლარის შეღავათიანი პაკეტით; ქალაქის წინაშე განსაკუთრებული დამსახურების მქონე პენსიონერებისათვის მატერიალური დახმარება წელიწადში 2–ჯერ, 100 ლარის ოდენობით; მეორე მსოფლიო ომის მონაწილეთა ერთჯერადი მატერიალური დახმარება, თითოეულზე 350 ლარის ოდენობით. მიღებული ინფორმაციის1739 თანახმად, მერია 2016 წლისთვის გეგმავდა „შინ მოვლის პროგრამის“ განხორციელებას და „ხანდაზმულთა კლუბის“ პროგრამის დანერგვას, თუმცა, ფოთის საკრებულოს 2015 წლის 25 დეკემბრის, №28/34 დადგენილებაში, რომელიც ფოთის მუნიციპალიტეტის 2016 წლის ბიუჯეტის დამტკიცებას ეხება, 1740 აღნიშნული პროგრამები გათვალისწინებული არ არის. საგულისხმოა, რომ ძირითად შემთხვევებში, 2016 წლისთვის ბიუჯეტის პრიორიტეტების განსაზღვრის დროს დაგეგმილი აქტივობები და ღონისძიებებიც არ ატარებს ხანდაზმულთა საჭიროებებზე ორიენტირებულ ხასიათს. ამ კუთხით, გარკვეულწილად, პოზიტიურად უნდა შეფასდეს ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის მერიის 2016 წლის ბიუჯეტში, 1741 დამატებით, უმწეო კატეგორიის პენსიონერთა ტრანსპორტით შეღავათიანი მგზავრობის პროგრამისა 1742 1735 <https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/2660088> <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2660088> 1737 პროგრამული კოდი 06 06 05 1738 < https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2658245> 1739 კორესპონდენცია, №1–03/1067; 20.05.(2015). 1740 < https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3129025> 1741 <https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3117627> 1736 1742 პროგრამული კოდი 06 03 08 1105 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და პენსიის ასაკის ღვაწლმოსილი მოქალაქეების ყოველთვიური 100 ლარიანი დანამატის გათვალისწინება 1743, თუმცა, ეს უკანასკნელი, გათვლილია მხოლოდ ათ ბენეფიციარზე. დასკვნა დასკვნის სახით თვითმმართველობების შეიძლება ითქვას, რომ მხრიდან ხანდაზმულ პრობლემურია პირთა სოციალური ადგილობრივი კეთილდღეობის უზრუნველყოფის საკითხი. მუნიციპალურ დონეზე არ ხდება მიზნობრივი პროგრამების შემუშავება, ბიუჯეტებით გათვალისწინებული პროგრამები კი ერთგვაროვანია. ძირითად შემთხვევებში მიიჩნევენ მუნიციპალიტეტები ერთჯერად ფულად ხანდაზმულებზე დახმარებას, ორიენტირებულ უფასო სასადილოს პროგრამებად მომსახურებით სარგებლობას, ვეტერანთათვის დადგენილ ერთჯერად დახმარებას და კომუნალური გადასახადების დაფინანსებას (ზუგდიდის მერია, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის მერია, თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია, ფოთის მუნიციპალიტეტის მერია და სხვა). ცალსახაა, რომ ადგილობრივი პროგრამებით განსაზღვრული ბენეფიტები არ არის თვისობრივად მიმართული ხანდაზმულთა განსაკუთრებულ საჭიროებებზე. მეტიც, არსებული საყოფაცხოვრებო პირობებისა და იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ სახელმწიფო პენსიის მიმღებთა დიდი ნაწილი სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ იმყოფება, სოციალური პროგრამებით მოსარგებლეთათვის ძირითად შემთხვევებში დადგენილი ზღვრული ასაკი (100 წელი) საკმაოდ მაღალია. მდგომარეობას ამძიმებს ის ფაქტიც, რომ, უმეტესად, შესაბამისი სერვისით სარგებლობა დამოკიდებულია გარკვეულ წინაპირობებზე (საარსებო შემწეობით სარგებლობა, სამედიცინო მომსახურების საჭიროება და სხვა). ხანდაზმულთა უმეტესობა გაუსაძლისი საყოფაცხოვრებო პირობების გამო, ვერ ახერხებს საკუთარი თავის დამოუკიდებლად მოვლას. საყურადღებოა ისიც, რომ ხანგრძლივი მოვლის საჭიროების რისკი იზრდება ასაკის მატებასთან ერთად. როგორც ზემოთ აღინიშნა, ადგილობრივი თვითმმართველობები ცალკეულ შემთხვევებში თანადაფინანსებას უწევენ წარდგენილ პროექტებს, ზოგიერთ შემთხვევაში კი ბიუჯეტით ხდება შინ მოვლის თანადაფინანსების პროგრამის, მზრუნველობამოკლებულ ხანდაზმულთა მოვლის სერვისის გათვალისწინება, თუმცა ამას არა აქვს სისტემური ხასიათი. ამასთან, ორგანიზაციების მიერ ბენეფიციართა აღრიცხვაზე აყვანის ძირითად კრიტერიუმად განიხილება ამ პირთა მიერ სოციალურად დაუცველი პირის სტატუსის ქონა, რაც, თავის მხრივ, ხანდაზმულთა გარკვეულ ნაწილს მომსახურების გარეშე ტოვებს. ყოველივე ზემოაღნიშნული კი ვერ უზრუნველყოფს არსებული საჭიროებების გათვალისწინებით ხანდაზმული მოსახლეობის მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებას. 1743 პროგრამული კოდი 06 03 06 1106 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეკომენდაციები საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • უზრუნველყოს სადღეღამისო სპეციალიზებული დაწესებულებების მიერ ხანდაზმულთათვის მომსახურების მიწოდების რეგულარული მონიტორინგი და დარღვევების აღმოჩენის შემთხვევაში მოახდინოს ადეკვატური რეაგირება • ორგანიზაციის მომსახურების მიმწოდებლად დარეგისტრირებამდე მოითხოვოს სრულყოფილი დოკუმენტაციის წარდგენა, რაც შესაძლებელს გახდის შეთავაზებული სერვისის ხარისხის და ადეკვატურობის წინასწარ შეფასებას • უზრუნველყოს აღნიშნული დაწესებულებებისთვის კვების მინიმალური სტანდარტის შემუშავება და შესაბამისი ნორმატიული აქტით ამის დამტკიცება • სტანდარტის მიხედვით დადგინდეს დაწესებულებების უზრუნველყოფა საჭირო რაოდენობის სამედიცინო პერსონალით (ექიმი, ექთანი), ამასთან, განისაზღვროს მათი უფლება–მოვალეობები • უზრუნველყოს ხანდაზმულთა სახლებში ბენეფიციართა ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესწავლა და სამედიცინო მომსახურების ობიექტური საჭიროებების განსაზღვრა, როგორც ჩარიცხვისას, ასევე ეტაპობრივად • უზრუნველყოს ხანდაზმულთა სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში ბენეფიციართა მიმართ არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის, ასევე, ძალადობის ფაქტების იდენტიფიცირება, • ადეკვატური რეაგირება და მომხდარზე ეფექტური ზედამხედველობის სისტემის შექმნა მოახდინოს დაწესებულებებში ძალადობის და არასათანადო მოპყრობის რისკფაქტორების შეფასება, მსგავსი ფაქტების პრევენციის მიზნით • უზრუნველყოს ხანდაზმულთა რეზინდენტული დაწესებულებების პერსონალის კვალიფიკაციის ასამაღლებელი ღონისძიებების დაგეგმვა და მათი განხორციელება რეგულარულად. სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს: • უზრუნველყოს ხანდაზმულთა სადღეღამისო სპეციალიზებულ მომსახურებაში სოციალური სამსახურის ადეკვატური მონაწილეობა და კომპეტენციის ფარგლებში, მომსახურების ზედამხედველობა • უზრუნველყოს ზრუნვის პროცესში სოციალური სამსახურების აქტიური მონაწილეობის, ზედამხედველობისა და კონტროლის მექანიზმების დანერგვა. სსიპ ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდს: 1107 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • უზრუნველყოს ხანდაზმულთა რეზიდენტული დაწესებულებების ადმინისტრაციის წარმომადგენლების ცნობიერების ამაღლება, კონფიდენციალობის მოთხოვნების დაცვა. მათ შორის, ბენეფიციარისგან და კანონიერი წარმომადგენლისგან, შესაბამისი ინფორმაციის გამჟღავნებამდე, წერილობითი თანხმობის მიღების პრაქტიკის დანერგვა. • უზრუნველყოს ფონდის ფილიალებში უკუკავშირისა და გასაჩივრების მექანიზმის გამართულად ფუნქციონირება და ანონიმური უკუკავშირის მიწოდების შესაძლებლობა. ხანდაზმულთა სადღეღამისო სპეციალიზებული დაწესებულებების ადმინისტრაციას: • უზრუნველყოს დოკუმენტაციის წარმოებასთან დაკავშირებული მოთხოვნების დაცვა სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალური სტანდარტებით დადგენილი წესის შესაბამისად • უზრუნველყოს ბენეფიციარების თავისუფალი ორიენტაციისა და • გადაადგილებისთვის უსაფრთხო გარემოს შექმნა უზრუნველყოს შენობებში სეზონის შესაბამისი ტემპერატურის არსებობა და შენობის ყველა ნაწილში, მათ შორის სველ წერტილებში, სანიტარული ნორმების მკაცრად დაცვა • ხელი შეუწყოს • ადაპტირებული გარემოს შექმნას უზრუნველყოს სოციალური მუშაკის შეფასების საფუძველზე, ასევე, ბენეფიციარის საჭიროებების შეზღუდული შესაძლებლობის გათვალისწინებით, მომსახურების მქონე ბენეფიციარებისთვის ინდივიდუალური გეგმის შემუშავება • უზრუნველყოს პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით გასატარებელი ღონისძიებების დაგეგმვა • უზრუნველყოს ბენეფიციართა უნარების განვითარებაზე, კულტურული, სპორტული და შრომითი აქტივობების ორგანიზებაზე პასუხისმგებელი შესაბამისი პროფესიონალების დასაქმება დაწესებულებებში და ასეთი ღონისძიებების რეგულარულად ორგანიზება • უზრუნველყოს დაწესებულებებში სამედიცინო დოკუმენტაციის ფორმების, მათი • წარმოებისა და შევსების წესის დაცვა უზრუნველყოს ბენეფიციარებისთვის პირველადი სამედიცინო მომსახურების დროული მიწოდება • უზრუნველყოს უკუკავშირისა და გაპროტესტების პროცედურების მოთხოვნათა დაცვა, მათ შორის, ანონიმური უკუკავშირის მიწოდების შესაძლებლობა და 1108 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნულ საკითხებთან მიმართებით, ბენეფიციართა ინფორმირებულობის დონის ზრდა • განახორციელოს მომსახურების მიწოდების დროს ბენეფიციართა დაცვა, როგორც დისკრიმინაციისგან, ასევე, მიკერძოებული ან უარყოფითი დამოკიდებულებისა თუ ქმედებისაგან • უზრუნველყოს ძალადობის შემთხვევათა მართვა. სპეციალურ წერილობით აღრიცხოს ძალადობის ყველა ფაქტი და საპასუხოდ გატარებული ყველა ღონისძიება. • უზრუნველყოს მომსახურების ხარისხიანად მიწოდებისათვის საჭირო პერსონალის (ექიმი, ფსიქოლოგი, მომვლელი, კულტურული, სპორტული და შრომითი აქტივობების ორგანიზებაზე პასუხისმგებელი თანამშრომლები და სხვა) სათანადო რაოდენობით დასაქმება. ქალაქ თბილისის მერიას: • უზრუნველყოს ა(ა)იპ მოხუცებულთა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პანსიონატამდე „ჩემი ოჯახი“ მისასვლელი გზის კეთილმოწყობა, რათა ხანდაზმულ პირებს მიეცეთ თემში გადაადგილების შესაძლებლობა და საჭიროების შემთხვევაში მიეწოდოთ გადაუდებელი დახმარება. ადგილობრივი თვითმმართველობების წარმომადგენლობით და აღმასრულებელ ორგანოებს: • განხორციელდეს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხანდაზმულ პირთა • საჭიროებების შესწავლა მოხდეს მიზნობრივი პროგრამების შემუშავება ხანდაზმულთა ინტერესების გათვალისწინებით და მათი მუნიციპალურ ბიუჯეტში ასახვა • ადგილობრივი პროგრამებით გათვალისწინებული სერვისები გახდეს თვისობრივად ორიენტირებული ხანდაზმულ პირთა განსაკუთრებულ საჭიროებებზე. 1109 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სათანადო საცხოვრებლის უფლება საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში ყოველწლიურად მაღალია თავშესაფრის ან სათანადო საცხოვრებელ პირობებთან დაკავშირებით მიღებული განცხადებების რაოდენობა, რაც ადასტურებს საკითხის აქტუალურობას. სათანადო საცხოვრებლის უფლებით სარგებლობის თაობაზე მოქალაქეთა მაღალი მომართვიანობა 2015 წლის განმავლობაშიც შენარჩუნდა. განცხადებების შესწავლის შედეგები აჩვენებს, რომ ამ სფეროში ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტები არ ატარებს ინდივიდუალურ ხასიათს და სისტემურ პრობლემებს უკავშირდება. მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სტრატეგიის (2014-2020 წლებისთვის) ერთ-ერთ მიზანს სათანადო საცხოვრებლის უფლებიდან გამომდინარე სახელმწიფო ვალდებულებების შესრულება და უსახლკარობასთან დაკავშირებული პრობლემების გადაჭრა წარმოადგენს, 1744 საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებულ ადამიანის უფლებათა დაცვის სამოქმედო გეგმაში (20142015 წლებისთვის) არ გაუთვალისწინებიათ არცერთი კონკრეტული ღონისძიება და მათ შესრულებაზე პასუხისმგებელი უწყებები, რომლებიც ამ მიმართულებით დასახული ამოცანების შესრულებას უზრუნველყოფდნენ. 1745 აქვე საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვის სამოქმედო გეგმის (2016-2017 წლებისთვის) პროექტში კვლავ არ იყო წარმოდგენილი სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზებასთან დაკავშირებული საქმიანობები. ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოებს, როგორც წესი, არ გააჩნიათ დოკუმენტი, რომელშიც გაწერილი იქნებოდა უსახლკარო პირად რეგისტრაციის წესი. გამონაკლისია თბილისის მუნიციპალიტეტი, სამართლებრივი აქტი. სადაც სახელმწიფოში 2015 წლის დღემდე არ ბოლოს დამტკიცდა არსებობს ხსენებული უსახლკარო პირების მუნიციპალური და ცენტრალიზებული მონაცემთა ბაზა. მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება სხვადასხვა ობიექტებში შეჭრილი პირების უსაფრთხო საცხოვრებელი პირობებითა და სოციალურად დაუცველი ოჯახების სახელმწიფო პროგრამით სარგებლობის საკითხი. დამატებით პრობლემას წარმოადგენს უსახლკარო პირთა მიზნობრივი დახმარებისთვის სახელმწიფო თუ ადგილობრივ ბიუჯეტებში გამოყოფილი ფინანსების ნაკლებობა. ვინაიდან, ზემოთ ნახსენები პრობლემები დეტალურადაა განხილული სახალხო დამცველის „საქართველოს ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნული სტრატეგიის (2014-2020 წლებისთვის) დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 30 აპრილის #2315 დადგენილება. 1745 „საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2014-2015 წლებისთვის) დამტკიცებისა და საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2014-2015 წლებისთვის) საკოორდინაციო უწყებათაშორისი საბჭოს შექმნისა და მისი დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთვარობის 2014 წლის 9 ივლისის #445 დადგენილება. 1744 1110 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სპეციალურ ანგარიშში, წინამდებარე თავში მათ აღარ შევეხებით. 1746 ამასთან, უცვლელი დარჩება მოცემულ საკითხებზე გაცემული რეკომენდაციები. 1747 წინამდებარე თავში ყურადღებას გავამახვილებთ იმ სიახლეებსა და აქტუალურ საკითხებზე, რომლებმაც 2015 წლის საანგარიშო პერიოდში იჩინა თავი. უსახლკაროდ დარჩენილი პირების სათანადო საცხოვრებლით უზრუნველყოფის ვალდებულება სახელმწიფოს დელეგირებული აქვს ადგილობრივ ხელისუფლებაზე. ამდენად, უსახლკარო ოჯახების მიმართ ადგილობრივ ხელისუფლებას განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა ეკისრება. თუ შესაბამისი სახელმწიფო ორგანო ეფექტიანად ვერ უზრუნველყოფს უსახლკარო პირებს სათანადო საცხოვრებლით, აღნიშნული წარმოადგენს როგორც ეროვნული კანონმდებლობის 1748, დარღვევას. 1749 ისე საერთაშორისო ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების საანგარიშო პერიოდში თბილისის ხელისუფლებამ დაამტკიცა დოკუმენტი, რომელშიც გაწერილია უსახლკაროდ რეგისტრაციისა და თავშესაფრით დაკმაყოფილების პროცედურა. ამავდროულად, თბილისში ფუნქციონირება დაიწყო ლილოს მიუსაფართა თავშესაფარმა. თბილისის გარდა, სათანადო საცხოვრებლის უფლებასთან დაკავშირებული მდგომარეობის შესწავლის მიზნით, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ქვეყნის მასშტაბით 44 მუნიციპალიტეტიდან გამოითხოვა ინფორმაცია. მოწოდებული ინფორმაციით დგინდება, რომ გასულ წელს ამ მიმართულებით ცალკეულ ძვრებს ჰქონდა ადგილი. მაგალითად, ხელვაჩაურში აშენდა 50 ოჯახზე გათვლილი სოციალური საცხოვრისი, რომლის მობინადრეთა კრიტერიუმების განსაზღვრა დაგეგმილია 2016 წლის დასაწყისში. გარდა ამისა, წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის 2016 წლის ბიუჯეტში გამოყოფილია თანხა (250 000 ლარი), რომლის ფარგლებშიც განსაზღვრულია სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ძველი იხ. „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში, 2015წ. <http://www.ombudsman.ge/ge/reports/specialuri-angarishebi/ufleba-satanado-sacxovrisze-specialuriangarishi.page> 1747 2015 წელს საპოლიციო გამოსახლების საკანონმდებლო მექანიზმის გაუქმების შედეგად, უქმდება საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიშში ამ მიმართულებით გაცემული რეკომენდაცია. 1748 ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის მე-16 მუხლის მე-2 ნაწილის „ფ“ ქვეპუნტქის თანახმად, მუნიციპალიტეტის საკუთარ უფლებამოსილებას წარმოადგენს „უსახლკაროთა თავშესაფრით უზრუნველყოფა და რეგისტრაცია“. საქართველოს ორგანული კანონის, „სოციალური დახმარების შესახებ“ მე-18 მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ადგილობრივი თითმმართველობის ორგანოები „უსახლკარო პირებს უზრუნველყოფენ თავშესაფრით“. 1749 „ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ“ საერთაშორისო პაქტის (ძალაშია 1994 წლის 25 იანვრიდან) მე-11 მუხლის თანახმად, „სახელმწიფოები აღიარებენ თითოეულის უფლებას ჰქონდეს სათანადო კვება, ტანსაცმელი და ბინა, აგრეთვე უფლებას განუწყვეტლივ იუმჯობესებდეს ცხოვრების პირობებს“. ამავე პაქტის მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „სახელმწიფო კისრულობს ვალდებულებას, არსებული რესურსების მაქსიმალურ ფარგლებში მიიღოს ზომები, რათა თანდათან უზრუნველყოს ამ პაქტით აღიარებული უფლებების სრული განხორციელება“. 1746 1111 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შენობის რეაბილიტაცია და თავშესაფრის მოწყობა. თავშესაფრის (გათვლილია 50 ოჯახზე) მოსაწყობად ფინანსური სახსრებია (1 მილიონი ლარი) მობილიზებული ქუთაისის ბიუჯეტშიც, რაც დადებითად უნდა შეფასდეს. აღსანიშნავია, რომ ქუთაისის მუნიციპალიტეტის 2015 წლის ბიუჯეტში სოციალური საცხოვრისის მოსაწყობად 300 000 ლარი იყო გათვალისწინებული, რაც ვერ უზრუნველყოფდა პროექტის წარმატებით განხორციელებას. ასევე, არ ყოფილა ეფექტიანი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ გატარებული ღონისძიებები სოციალური სახლის მშენებლობისთვის, რადგან არ შეიძლება პროცესი მუდმივად „დაგეგმვის“ ეტაპზე იმყოფებოდეს და რეალური ქმედითი ნაბიჯები არ გადაიდგას, რაზეც მეტყველებს ის ფაქტი, რომ საბიუჯეტო წლის განმავლობაში აღნიშნული თანხა არ გახარჯულა. იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც არ ფუნქციონირებს თავშესაფრის სერვისი, გამოიყენება ბინის ქირით დაკმაყოფილების პროგრამა, თუმცა გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც ცალკეულ გამგეობებში არ არსებობს უსახლკარო პირთა საჭიროებებზე მორგებული რაიმე დახმარება. საყურადღებო ფაქტია, რომ 2015 წელს გაუქმდა საპოლიციო გამოსახლების მექანიზმი, 1750 რამაც გააუარესა სხვადასხვა ობიექტებში შეჭრილი პირების უფლებრივი მდგომარეობა. 1751 1. თბილისში უსახლკაროდ რეგისტრაციისა და თავშესაფრით უზრუნველყოფის წესი რადგან უსახლკარო პირებთან დაკავშირებით დედაქალაქის ხელისუფლების მიერ დამტკიცებული ადმინისტრაციული აქტი წარმოადგენს ამ საკითხზე მიღებულ პირველ დოკუმენტს და სხვა მუნიციპალიტეტებისთვის იგი შესაძლებელია სახელმძღვანელო გახდეს, საქართველოს სახალხო დამცველი მიზანშეწონილად მიიჩნევს მოცემულ ანგარიშში განიხილოს ის ძირითადი ხარვეზები, რაც დოკუმენტზე მუშაობის შედეგად გამოვლინდა. 2015 წელს თბილისის საკრებულომ დაამტკიცა თბილისის მერიის მიერ ინიცირებული დადგენილების პროექტი, რომლის საფუძველზეც დადგინდა თბილისის ტერიტორიაზე უსახლკაროდ რეგისტრაციის წესი და განისაზღვრა უსახლკარო პირის თავშესაფრით ამოღებულ იქნა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172–ე მუხლის მე–3 ნაწილი. შესაბამისად, გაუქმდა „საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთის ხელყოფის ან სხვაგვარად ხელშეშლის აღკვეთის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2007 წლის 24 მაისის #747 ბრძანება. 1751 აღნიშნული საკითხი დეტალურადაა განხილული წინამდებარე საპარლამენტო ანგარიშის ქვეთავში „უძრავი ქონებიდან საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტის გაუქმება“. 1750 1112 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკმაყოფილების პროცედურები. 1752 საყურადღებოა, რომ სპეციალურ ანგარიშში „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველმა უფლების განხორციელების ერთ-ერთ უმთავრეს შემაფერხებელ მიზეზად სწორედ უსახლკარო პირად რეგისტრაციის პროცედურის არარსებობა განსაზღვრა და ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოებს პრობლემის გადასაჭრელად რეკომენდაციით მიმართა. 1753 ამრიგად, კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტის მოსახლეობისთვის, მიღება რადგან იგი პოზიტიურ ქმნის სიახლეს პირველად წარმოადგენს თბილისის სამართლებრივ გარანტიებს უსახლკარობისგან დაცვის და ღირსეული ცხოვრებისათვის საჭირო მინიმალური პირობების უზრუნველსაყოფად. დამტკიცებული სამართლებრივი აქტის თანახმად, უსახლკაროდ რეგისტრაციის და თავშესაფრით უზრუნველყოფის საკითხებზე განცხადებებს განიხილავს უსახლკაროდ რეგისტრაციის და თავშესაფარი ფართით უზრუნველყოფის კომისია, რომელიც თბილისის ხელისუფლების და სამთავრობო უწყებების წარმომადგენლებითაა დაკომპლექტებული 1754. კომისია უსახლკაროდ რეგისტრაციის საკითხზე განცხადებების განხილვის შედეგების შესაბამისად, რეკომენდაციას წარუდგენს თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის ჯანდაცვისა და სოციალური გადაწყვეტილებას მომსახურების პირის რეგისტრირებული პირის საქალაქო უსახლკაროდ სამსახურს, რეგისტრაციაზე. რომელიც რაც იღებს შეეხება საბოლოო უსახლკაროდ თავშესაფრით უზრუნველყოფას, ასეთ შემთხვევაში კომისიის რეკომენდაცია მერიის საქალაქო სამსახურის მიერ წარედგინება თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობას, რომელიც უფლებამოსილია მოცემულ საკითხზე მიიღოს გადაწყვეტილება. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი ჩართული იყო თბილისის საკრებულოში ზემოთ ხსენებული დადგენილების ინიცირებული ვერსიის საკომიტეტო განხილვის პროცესში. შეხვედრაზე ადგილობრივ ხელისუფლებას მიეწოდა ინფორმაცია იმ შენიშვნებთან დაკავშირებით, რომელთა გათვალისწინებაც, საქართველოს სახალხო დამცველის პოზიციით, მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებდა არსებულ საკანონმდებლო პროექტს. საყურადღებოა, რომ შენიშვნების ნაწილი თბილისის მერიამ გაიზიარა, თუმცა საკანონმდებლო პროექტის დაჩქარებული ტემპით განხილვის შედეგად ვერ იქნა „ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე უსახლკაროდ რეგისტრაციისა და თავშესაფარი ფართით უზრუნველყოფის წესის დამტკიცების შესახებ“ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2015 წლის 27 ნოემბრის #28-116 დადგენილება. 1753 იხ. „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიში, გვ. 912. 1754 „ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის „უსახლკაროდ რეგისტრაციისა და თავშესაფარი ფართით უზრუნველყოფის კომისიის შექმნისა“ და დებულების დამტკიცების შესახებ თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობის 2015 წლის 9 დეკემბრის #49.03.1384 განკარგულება. 1752 1113 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უზრუნველყოფილი მხარეებს შორის მსჯელობისთვის საკმარისი სივრცე და საბოლოოდ დამტკიცდა დოკუმენტი, სადაც გარკვეული მუხლები ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო სტანდარტებს ეწინააღმდეგება. ქვემოთ განვიხილავთ რამდენიმე ძირითად შენიშვნას, რაზეც ადგილობრივი ხელისუფლება ინფორმირებული იყო, თუმცა ისინი არ გაუთვალისწინებიათ. პირველი პრინციპული საკითხი დადგენილების იმ დებულებას (მე–4 მუხლი) ეხება, რომლის მიხედვითაც თავშესაფრით უზრუნველყოფის პროცესში პრიორიტეტი ენიჭებათ თბილისის მთავრობის 2015 წლის 13 მაისის 19.18.560 განკარგულების დანართში მითითებულ პირებს, რომლებიც სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ კონკრეტულ ობიექტში შეიჭრნენ. აღნიშნული ჩანაწერი იმთავითვე დისკრიმინაციულია. დადგენილება, პრიორიტეტებზე საუბრისას (შშმ პირებზე, მარჩენალდაკარგულებზე და სხვა), უთითებს ზოგად გარემოებებს, რომლებსაც შესაძლოა სხვადასხვა პირები აკმაყოფილებდნენ. მოცემული დებულებით წარმოდგენილი პრიორიტეტი კი გულისხმობს კონკრეტული ადამიანებისათვის უპირატესობის მინიჭებას, რაც არახელსაყრელ მდგომარეობაში აყენებს არსებითად თანასწორ მდგომარეობაში მყოფ პირებს. ამრიგად, ადამიანის უფლებათა დაცვის თვალსაზრისით დებულება პრობლემური ხასიათის ჩანაწერია. მოცემულ შემთხვევაში, უმჯობესი იქნება განკარგულებით განსაზღვრულ პირებს თავშესაფრით დაკმაყოფილების დროს ნორმატიული აქტის ზოგადი კრიტერიუმები მიესადაგოთ. მეორე პრინციპული საკითხი საკრებულოს დადგენილებაში იმის აღქმასთან არის დაკავშირებული, უსახლკარო პირთა თავშესაფრით უზრუნველყოფა პოლიტიკურ ნებაზეა დამოკიდებული თუ თვითმმართველი ორგანოების ვალდებულებას წარმოადგენს. კერძოდ, ნორმატიული აქტის მე–2 მუხლის მე–4 პუნქტი ტოვებს ასეთ შთაბეჭდილებას, როდესაც უთითებს, რომ „უსახლკაროდ რეგისტრირებული პირის თავშესაფარი ფართით დაკმაყოფილება მოხდება ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის შესაძლებლობებისა და უსახლკარო პირთა თავშესაფარი ფართების არსებული რესურსების შესაბამისად“. მიუღებელია მიდგომა, რომლის დროსაც უფლება აღიარებულია და ამავდროულად იქვე კეთდება დათქმა მის შესრულებაზე რაიმე ვადის დაწესების შესახებ. უსახლკარო პირს უნდა გააჩნდეს რეალური/გაზომვადი/ხელშესახები მოლოდინი, რომ სახელმწიფო იყენებს ყველა კანონიერ საშუალებას/მიმართავს ძალისხმევას მისი თავშესაფრით უზრუნველსაყოფად. მნიშვნელოვანია ჩანდეს, რომ სახელმწიფოს გააჩნია ხედვა/სტრატეგია და დგამს ნაბიჯებს აღნიშნული პრობლემის დასაძლევად. ხსენებული ხედვა/სტრატეგია უსახლკარო პირს უნდა უჩენდეს რეალურ მოლოდინს, რომ გარკვეულ ეტაპზე მიიღწევა მისი თავშესაფრით დაკმაყოფილება. განსახილველი დებულება უსახლკარო პირს გაურკვეველ მდგომარეობაში აყენებს, ვინაიდან უცნობია, სახელმწიფო როდის გამოიმუშავებს შესაძლებლობებს და 1114 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შექმნის საბინაო ფართებს მისი თავშესაფრით დასაკმაყოფილებლად, რითაც უკარგავს მას უფლების შესრულებაზე რეალურ მოლოდინს და უჩენს დაუცველობის განცდას. დადგენილების მიხედვით (მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტი), უსახლკარო პირად რეგისტრაციისათვის განმცხადებელს ეკისრება ვალდებულება დაასაბუთოს, რომ მის საკუთრებაში ან სარგებლობაში/მფლობელობაში არსებული ქონება სხვა შემოსავლებთან ერთად, არ არის საკმარისი საცხოვრებლითა და საარსებო მინიმუმით უზრუნველყოფისათვის. იგივე წესი მოქმედებს იმ შემთხვევაში, როდესაც განმცხადებელს გარკვეული შემოსავალი გააჩნია. თუმცა, ასეთ დროს საჭიროა ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულების გათვალისწინებაც, ადმინისტრაციული წარმოებისას შეაგროვოს მტკიცებულებები და დაათვალიეროს მოვლენის ადგილი. 1755 აღნიშნულ საკითხს კარგად არეგულირებს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრო. კერძოდ, დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესი ადგენს არა მარტო ბენეფიციარის ვალდებულებას, სამინისტროს მიაწოდოს ინფორმაცია საცხოვრებლისა და ქონებრივ მდგომარეობასთან დაკავშირებით, არამედ სამინისტროსაც აკისრებს მოვალეობას, გადაამოწმოს მიწოდებული ფაქტობრივი გარემოებების სისწორე და მონაცემების ორმხრივად გამოკვლევის შედეგად, მიიღოს დასაბუთებული გადაწყვეტილება. 1756 ქალაქ თბილისის გათვალისწინებული ალტერნატიული მუნიციპალიტეტის საკრებულოს დადგენილებაში არ არის უსახლკარო პირების თავშესაფრით უზრუნველყოფის ისეთი საშუალება, როგორიცაა დროებითი საცხოვრებელი ფართის დასაქირავებლად მიზნობრივი ფულადი დახმარების გაცემის საკითხი. დღევანდელი მდგომარეობით, თბილისში პირის უსახლკარობისგან დაცვის უმთავრესი ბერკეტი სწორედ ბინის ქირის გადასახადით უზრუნველყოფაა და თუ გავითვალისწინებთ მაღალ მოთხოვნას და თავშესაფარში საკმარისი ადგილების არარსებობას, სავარაუდოა, რომ მოცემული პრაქტიკა მომავალშიც გაგრძელდება. ამრიგად, საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ხსენებული მიზნობრივი დახმარება უმჯობესია ინტეგრირებული იყოს საკრებულოს დადგენილებაში, სადაც თავმოყრილი იქნება პირის უსახლკარობისგან დაცვის ადგილობრივ დონეზე არსებული სოციალური გარანტიები. ასეთ შემთხვევაში, ყველა დაინტერესებულ პირს ადვილად შეეძლება მიიღოს ინფორმაცია და ისარგებლოს მისთვის შესაბამისი სოციალური სერვისით, გარდა ამისა, უზრუნველყოფილი იქნება განჭვრეტადი რეგულაციები, თანაბარი მიდგომა და ნათელი კრიტერიუმები. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 97-ე მუხლი. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს #320 ბრძანების მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ და „დ“ ქვეპუნქტები. 1755 1756 1115 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამ დროისათვის, მითითებულ საკითხზე ძალზე მწირი და არასაკმარისი რეგულირება მოცემულია ქალაქ თბილისის მთავრობის დადგენილებაში, რომელიც თბილისში დანგრეული და საცხოვრებლად გამოუსადეგარი სახლების მაცხოვრებელთა კომპენსაციის პროგრამის განხორციელების ინსტრუქციას განსაზღვრავს. 1757 კერძოდ, აღნიშნულ დადგენილებაში გარდამავალი დებულების სახით მითითებულია გამონაკლისი, როდესაც გამგეობას შეუძლია შესაბამისი თანხების გაცემა ამავე დადგენილებაში მითითებული მოთხოვნების გაუთვალისწინებლად იმ „უსახლკაროდ დარჩენილ პირებზე“, რომლებიც „რეგისტრირებულია თბილისში, ამასთან, საკუთრებაში გააჩნდა საცხოვრებელი სადგომი, რომელიც დაკარგა მძიმე სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობიდან გამომდინარე და არა აქვს ქ. თბილისში სხვა საცხოვრებელი ფართი“. 1758 აღსანიშნავია, რომ განცხადების განსახილველად და გადაწყვეტილების მისაღებად არ არის გაწერილი კრიტერიუმები, შესაბამისად, იმის გადასაწყვეტად, ვისზე გასცეს ბინის ქირის კომპენსაცია, ამ დადგენილებით გამგეობას ძალიან ფართო დისკრეცია ეძლევა. სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს იმ ფაქტს, რომ თბილისის საკრებულოს 2015 წლის 27 ნოემბრის დადგენილების მიღება დადებითი ნაბიჯია სათანადო საცხოვრებლის უფლებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების თვალსაზრისით. თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ მან სრულყოფილად და სამართლიანად მოაწესრიგოს აღნიშნული საკითხები, უსახლკარო პირები უზრუნველყოს მყარი სამართლებრივი გარანტიებითა და დაცვით, არ დაუშვას მათი ინტერესების იგნორირება ან რაიმე უთანასწორო მიდგომა აღნიშნული მოწყვლადი ჯგუფის წევრთა მიმართ. გარდა ამისა, იმ ადგილობრივ მუნიციპალიტეტებში, სადაც დგას უსახლკარობის პრობლემა ან/და უკვე არსებობს თავშესაფარი, აუცილებელია დედაქალაქის მსგავსად სათანადო ადმინისტრაციული რესურსის მობილიზება და უსახლკაროდ რეგისტრაციასთან ერთად, თავშესაფრით დაკმაყოფილების ინსტრუქციის დამტკიცება. საქართველოს სახალხო დამცველი თვალყურს ადევნებს თბილისის საკრებულოს დადგენილების პრაქტიკაში რეალიზაციას და პროცესზე დაკვირვების შედეგების მიხედვით, განახორციელებს შემდგომ სამართლებრივ რეაგირებას. 2. უსახლკარო პირების სოციალურ პროგრამებში ჩართულობა საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიშში, „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“, ყურადღება გავამახვილეთ სახელმწიფო ობიექტებში შეჭრილი პირებისთვის, სოციალურად დაუცველი ოჯახებისათვის სოციალური დახმარების – საარსებო შემწეობის 1757 1758 თბილისის მთავრობის 2012 წლის 26 დეკემბრის #35.50.1312 დადგენილება. იქვე, მე-10 მუხლი. 1116 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეზღუდვის საკითხზე. 1759 კერძოდ, იმ პირებს, რომლებსაც სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული ფართი თვითნებურად აქვთ დაკავებული, საქართველოს მთავრობის დადგენილების მიხედვით, შესაძლოა აეკრძალოთ სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრაცია და პროგრამით განსაზღვრულ და მასზე მიბმულ სოციალურ ბენეფიტებზე ხელმისაწვდომობა. 1760 რეგისტრაციის აკრძალვის შედეგები გაუმართლებელ ტვირთად აწვება სახელმწიფო ფართებში შეჭრილ პირებს, რომლებსაც მინიმალური საარსებო პირობების დასაკმაყოფილებლად სახელმწიფოს დახმარება ესაჭიროებათ. სპეციალურ ანგარიშში შემზღუდველი ნორმის სამართლებრივი შეფასების საფუძველზე, მისი გაუქმების მოთხოვნით სახალხო დამცველმა გასცა რეკომენდაცია. 2015 წელს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ წარმოებაში მიიღო სარჩელი ზემოთ ხსენებული შემზღუდველი ნორმის კონსტიტუციურობასთან დაკავშირებით. 1761 საქართველოს სახალხო დამცველმა სასამართლო მეგობრის (Amicus Curiae) უფლებამოსილებით ისარგებლა და საკონსტიტუციო სასამართლოში წინამდებარე საქმეზე წერილობითი მოსაზრება წარადგინა. დოკუმენტში სადავო ნორმის კონსტიტუციურობა საქართველოს კონსტიტუციის მე-14, მე-17 და 39-ე მუხლებთან მიმართებაშია შეფასებული. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ განსახილველი მუხლი ბლანკეტურად უკრძალავს სახელმწიფო საკუთრებაში მცხოვრებ პირებს მონაცემთა ბაზაში რეგისტრაციასა და სოციალური დახმარებების მიღებას. ეს უკანასკნელი, პირთა უფლებაში ჩარევის იმდენად ინტენსიურ ფორმას წარმოადგენს, რომ თანასწორობის იდეას აზრს უკარგავს. მოცემულ შემთხვევაში, სახელმწიფოს მიერ აკრძალვის დაწესების იდენტიფიცირებადი ლეგიტიმური მიზანი შესაძლოა იყოს სახელმწიფო საკუთრების დაცვა და გამოყენება. აღსანიშნავია, რომ ლეგიტიმური მიზანი ლოგიკურად მჭიდროდ დაკავშირებული უნდა იყოს დაწესებულ აკრძალვასთან. მოცემულ შემთხვევაში, ნაკლებად სავარაუდოა არსებობდეს ლოგიკური მიმართება სოციალურ დახმარებასთან წვდომის აკრძალვასა და თვითნებური შეჭრისგან სახელმწიფო საკუთრების დაცვას შორის. ამგვარი კავშირის არსებობის შემთხვევაშიც კი, საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ სადავო ნორმა არ არის დასახელებული მიზნის მიღწევის აუცილებელი საშუალება. იხ. „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიში, გვ. 24-27. 1760 „ქვეყანაში სიღატაკის დონის შემცირებისა და მოსახლეობის სოციალური დაცვის სრულყოფის ღონისძიებათა შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის #126 დადგენილების მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი. 1761 „თამარ თანდაშვილი საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, საკონსტიტუციო სარჩელი #663, 02.08.2015წ. 1759 1117 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დისკრიმინაციის აკრძალვის უფლებასთან თავსებადობის გარდა საჭიროა შეფასდეს, რამდენად აკმაყოფილებს პიროვნებისთვის სოციალურ დახმარებასთან წვდომის ბლანკეტური აკრძალვა ადამიანის ღირსეული ყოფის მოთხოვნებს. მართალია, სახელმწიფოს გააჩნია გარკვეული დისკრეცია სოციალური პოლიტიკის განხორციელების ეტაპზე, თუმცა, ინდივიდისთვის ელემენტარული საარსებო (სასიცოცხლო) საშუალებებით უზრუნველყოფასთან წვდომის აკრძალვა, სახელმწიფო საკუთრების დაცვის მიზნით, უთუოდ იწვევს ადამიანის დამცირებას, მისი ღირსების შელახვას, ინდივიდის, როგორც მიზნის მიღწევის საშუალებად გამოყენებას. დამატებით მნიშვნელოვანია იმის განხილვაც, თუ რამდენად პასუხობს სადავო ნორმა სოციალური სახელმწიფოს პრინციპს, რომელიც საქართველოს მიერ კონსტიტუციით აღიარებული ფუნდამენტური ღირებულებაა. საქართველოს კონსტიტუციის 39-ე მუხლი, თავის მხრივ, უზრუნველყოფს იმ უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვას, რაც საქართველოს კონსტიტუციით უშუალოდ შესაძლოა არ იყოს გათვალისწინებული, თუმცა გამომდინარეობს კონსტიტუციური პრინციპების, მისი ზოგადი სულისკვეთებისა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სტანდარტებიდან. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, სოციალური შეღავათები წარმოადგენს კონსტიტუციის 39-ე მუხლის შინაარსით გათვალისწინებულ და სახელმწიფოს მიერ აღიარებულ იმ უფლებას, „რომელთა დაცვის მძლავრი მექანიზმების შესაქმნელად სახელმწიფო ვალდებულია გამოიყენოს მის ხელთ არსებული ყველა მართებული საშუალება“. 1762 ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ სადავო ნორმა არა მარტო ერევა სოციალური უზრუნველყოფის მიღების უფლებაში, არამედ ამგვარ შესაძლებლობას სრულიად უსპობს ინდივიდთა კონკრეტულ ჯგუფს, სახელმწიფო საკუთრებაში შეჭრილ პირებს. უფლებაში ჩარევის ამგვარი ინტენსივობა არ შეიძლება ლოგიკურად უკავშირდებოდეს რომელიმე ლეგიტიმურ მიზანს. მართალია, სახელმწიფოს გააჩნია საკუთრების დაცვის ინტერესი, თუმცა, ეს უკანასკნელი არ უნდა იწვევდეს იმგვარი ღონისძიების გამოყენების შესაძლებლობას, რომელიც საერთოდ უფლებრივი გარანტიის მიღმა დატოვებს ინდივიდთა ჯგუფს. 3. გამოსახლების საპოლიციო მექანიზმის გაუქმება 2015 წელს საქართვ სასამართლო გადაწყვეტილების გარეშე პირის გამოსახლების შესაძლებლობის გაუქმება, საქართველოს საკონსტიტუციო გადაწყვეტილება, პ. III. 1762 1118 სასამართლოს საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2002 წლის 18 აპრილის #1/1/126,129,158 შესაბამისად, გაუქმდა უძრავი ქონებიდან საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტი. 1763 საკანონმდებლო ცვლილების დამტკიცებამდე სახალხო დამცველმა საქართველოს პარლამენტს წარუდგინა საკანონდებლო წინადადება, სადაც უარყოფითად აფასებდა საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტის გაუქმებას. 1764 დოკუმენტში ხაზგასმით აღინიშნა, რომ საკანონმდებლო ცვლილება ამძიმებს იმ პირთა უფლებრივ მდგომარეობას, რომლებსაც თვითნებურად აქვთ დაკავებული სხვის საკუთრებაში რეგისტრირებული უძრავი ქონება. კერძოდ, საპოლიციო გამოსახლების მექანიზმის გაუქმებამ შესაძლოა წაახალისოს განსახილველი სამართალ ურთიერთობის საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 160-ე მუხლით დარეგულირება და სისხლისსამართლებრივი დევნა, რაც მნიშვნელოვნად გააუარესებს იმ ადამიანების (დევნილები, სოციალურად დაუცველები და სხვა მოწყვლადი პირები) უფლებრივ მდგომარეობას, რომლებიც უსახლკარობისა და უკიდურესად მძიმე სოციალურ–ეკონომიკური პირობების გამო, კერძო ან სახელმწიფო ობიექტებში არიან შეჭრილები და დღემდე ყოველგვარი საფუძვლის გარეშე განაგრძობენ იქ ცხოვრებას. 1765 ჩვენს ხელთ არსებული ინფორმაციით, სსსკ 160–ე მუხლი ასეთ შემთხვევებში არ გამოიყენებოდა ( ან გამოიყენებოდა ძალზე მცირე შემთხვევებში). აღსანიშნავია, რომ საპოლიციო გამოსახლების ინსტიტუტის გაუქმებისთვის დამტკიცებული კანონპროექტი არ ითვალისწინებს უსახლკარობისგან დაცვის ზომებს და ამ თვალსაზრისით, გამოსახლებისას ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების რაიმე ვალდებულებას. სპეციალურ ანგარიშში, „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“, საქართველოს სახალხო დამცველმა მიმოიხილა გამოსახლებისგან დაცვის საერთაშორისო გარანტიები და ამ საკითხზე ეროვნული სამართლებრივი მექანიზმების არსებობა უფლების ეფექტიანი დაცვის უმნიშვნელოვანეს წინაპირობად განსაზღვრა. 1766 ამრიგად, უსახლკარობისგან დაცვის ეფექტიანი სოციალური სისტემის არარსებობის ფონზე, კერძო საკუთრებაში შეჭრილი პირების მიმართ სსსკ-ის 160-ე მუხლის მისადაგება და მისი საქართველოს პარლამენტის 2015 წლის 11 დეკემბრის #4625 საკანონმდებლო ცვლილებით გაუქმდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის მე-3 ნაწილი და საქართველოს პარლამენტის 2015 წლის 11 დეკემბრის #4627 საკანონმდებლო ცვლილებით განახლდა „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-17 მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის რედაქცია. 1764 იხ. http://www.ombudsman.ge/ge/recommendations-Proposal/winadadebebi/saxalxo-damcveli-sapoliciogamosaxlebis-meqanizmis-gauqmebis-iniciativas-uaryofitad-afasebs.page 1765 „პოლიციის შესახებ“ კანონში შეტანილი ცვლილების, კერძოდ კი ამავე კანონის მე–17 მუხლის მე–2 პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, პოლიცია „საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 160-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენის შესახებ დასაბუთებული ვარაუდის არსებობის შემთხვევაში უზრუნველყოფს საცხოვრებელი სახლიდან/ბინიდან ან/და სხვა მფლობელობიდან უკანონო მფლობელისა და მასთან მყოფი პირის/პირების გამოსახლებას/გამოყვანას სასამართლო გადაწყვეტილების გარეშე, მინისტრის ბრძანებით დადგენილი წესით“. 1766 იხ. „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიში, გვ. 19-24. 1763 1119 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქტიური გამოყენების პრაქტიკის წახალისება რეგრესულ ღონისძიებად უნდა შეფასდეს, ვინაიდან იგი ერთმნიშვნელოვნად აუარესებს ისედაც მძიმე პირობებში მყოფი ადამიანების უფლებრივ მდგომარეობას. ამ ვითარებაში, პრინციპულად მნიშვნელოვანი იქნება მყარი სამართლებრივი გარანტიების შექმნა, რომელიც სათანადო საჭიროების მქონე პირს უზრუნველყოფს სათანადო საცხოვრებლით, ხოლო გამოსასახლებელ პირს უსახლკარობისგან დაიცავს. 4. ბათუმში ყოფილი 25-ე და 53-ე ბატალიონების ტერიტორიებზე მცხოვრები მოქალაქეების უფლებრივი მდგომარეობა მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე, კერძოდ, ბათუმში ყოფილი 25-ე და 53-ე ბატალიონების ტერიტორიაზე თვითნებურად მცხოვრები პირების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შესწავლისა და მათ საჭიროებებზე მორგებული დახმარებების შეთავაზების საკითხი. ამ თემაზე სახალხო დამცველმა იმსჯელა „სათანადო საცხოვრებლის უფლებაზე“ სპეციალურ ანგარიშში და ავტონომიური რესპუბლიკის ხელისუფლებას და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს პრობლემის გადასაჭრელად აუცილებელი ღონისძიებების გატარებისკენ მოუწოდა. 1767 ამ პროცესში სახალხო დამცველმა პრინციპულად მნიშვნელოვან ფაქტორად თითოეულ ოჯახზე/პირზე სრულყოფილი ინფორმაციის მოპოვება და მათი სრულყოფილი/ობიექტური შესწავლა მიიჩნია, რის შემდეგაც შესაძლებელი იქნებოდა გამოვლენილ პრობლემებზე ეფექტიანი რეაგირების გეგმის განსაზღვრა. 1768 წინამდებარე თავში განვიხილავთ ადგილობრივი ხელისუფლების მხრიდან საანგარიშო პერიოდში გადადგმულ ნაბიჯებს. ბათუმში, ყოფილი 25-ე და 53-ე ბატალიონების ტერიტორიაზე თვითნებურად მცხოვრები პირების საკითხს ამჟამად აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შერეული კომისია 1769 შეისწავლის. კომისია ტერიტორიაზე ფართების თვითნებურად დაკავების შესწავლის შედეგების მიხედვით, რეაგირების თაობაზე ამზადებს წინადადებებს, დასკვნებს და რეკომენდაციებს. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობისგან გამოითხოვა სრულყოფილი ინფორმაცია ხსენებული კომისიის მიერ გაწეული იხ. „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიში, გვ. 19-24. 1768 იხ. „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიში, გვ. 19-24. 1769 „სახელმწიფოს, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკისა და მუნიციპალიტეტის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების მოქალაქეთა მიერ თვითნებურად დაკავების ფაქტების შემსწავლელი შერეული სამთავრობო კომისიის შექმნის შესახებ“ საქართველოს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარის 2014 წლის 5 დეკემბრის #407 ბრძანება. 1767 1120 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამუშაოების შესახებ. მოწოდებული მონაცემებით დგინდება, რომ 2014 წლის 5 დეკემბრიდან 2015 წლის 25 დეკემბრამდე კომისიამ ექვსი შეხვედრა გამართა. 1770 აღნიშნული შეხვედრების საფუძველზე, პირველ რიგში ყოფილი ბატალიონების ტერიტორიაზე თვითნებურად დასახლებული ოჯახების საცხოვრისების ნუმერაცია განხორციელდა. ოჯახების აღრიცხვის მიზნით კომისიის შემადგენლობიდან შეიქმნა 5 სამუშაო ჯგუფი და დამტკიცდა აღრიცხვის აქტის ფორმა. 2014 წლის 14 იანვარს დასრულდა 25-ე ბატალიონის ტერიტორიაზე თვითნებურად დასახლებული ოჯახების აღრიცხვა, რაც შეეხება 53-ე ბატალიონის ტერიტორიას, მოწოდებული მონაცემებით არ ირკვევა ხსენებული სამუშაოების დასრულების ფაქტი. აღრიცხული ოჯახების სიები გადაეგზავნა შესაბამის მუნიციპალიტეტებს (შუახევი, ქედა, ხულო, ქობულეთი, ხელვაჩაური და ბათუმის მერია), რათა მისამართზე გასვლით შეესწავლათ საცხოვრებელი სახლის მდგომარეობა და მოპოვებული მონაცემები მიეწოდებინათ კომისიისთვის. ამ მიზნით კომისიამ დაამტკიცა მუნიციპალიტეტების წარმომადგენლების მიერ მისამართზე ვიზიტისას შესავსები აქტის ფორმა. მოპოვებული მონაცემების საფუძველზე, ოჯახები დაიყო შემდეგ კატეგორიებად: 1) სტიქიის შედეგად დაზარალებული ოჯახები; 2) მარტოხელა დედები; 3) სოციალურად დაუცველი ოჯახები (57 001 სარეიტინგო ქ 5) ოჯახები, რომ კომისიის ბოლო შეხვედრაზე შესაბამის გამგეობებს/მერიას 25-ე ბატალიონის ტერიტორიაზე დასახლებული პირველი კატეგორიის ოჯახებისთვის შესაბამისი დახმარების გაწევის საკითხის განხილვა დაევალათ. გარდა ამისა, აღნიშნულ უწყებებს დაევალა სხვა კატეგორიის ოჯახებისთვის შესაძლო დახმარების იდენტიფიცირების შესახებ წინადადების წარმოდგენა. არსებული მონაცემების გათვალისწინებით, შესაძლებელია ითქვას, რომ ავტონომიური რესპუბლიკის ხელისუფლების მხრიდან ბათუმში ყოფილი 25-ე და 53-ე ბატალიონების ტერიტორიებზე თვითნებურად მცხოვრები პირების საკითხზე განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ინფორმაციის მოპოვებას და შესწავლას. ამ მიდგომის მართებულობას იზიარებს სახალხო დამცველი, თუმცა მოცემულ შემთხვევაში პრობლემას წარმოადგენს პროცესის გაჭიანურება, რის შედეგადაც მოქალაქეები უკვე წლებია, უკიდურესად მძიმე სოციალურ-ეკონომიკურ პირობებში განაგრძობენ ცხოვრებას. 2012 წლიდან დღემდე ადგილობრივი ხელისუფლების მხრიდან ვერ მოხერხდა კონკრეტული სამოქმედო გეგმის ფორმირება და სხვადასხვა კატეგორიის პირებისთვის მათ საჭიროებებზე მორგებული დახმარებების შეთავაზება. პრობლემის გადაუდებელი ხასიათიდან გამომდინარე, საქართველოს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის 2015 წლის 25 დეკემბრის #2093/02 წერილი. 1770 1121 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უფლებამოსილმა ორგანოებმა აუცილებელია გონივრულ ვადებში მიიღონ ზომები და გადადგან რეალური/ქმედითი ნაბიჯები საკითხის დასარეგულირებლად. 5. ლილოს მიუსაფართა თავშესაფარი 2015 წლის დეკემბერში თბილისში, ლილოს ტერიტორიაზე ფუნქციონირება დაიწყო მიუსაფარი პირებისთვის აშენებულმა თავშესაფარმა, რომელსაც 240 ადამიანის მომსახურება შეუძლია. 1771 მნიშვნელოვანია, რომ დაწესებულებამ სრულად ჩაანაცვლა მისი წინამორბედის, კერძოდ, თბილისში მოსკოვის გამზირზე 2013-2014 წლების ზამთარში მოწყობილი კარვების სერვისი. ლილოს მიუსაფართა თავშესაფრის პირველი ბენეფიციარები სწორედ კარვის ყოფილი მობინადრეები გახდნენ. თავშესაფრის ექსპლოატაციაში მიღებამდე თბილისის ხელისუფლებამ დაამტკიცა ნორმატიული აქტი, სადაც განისაზღვრა დაწესებულების ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმა, საქმიანობის მიზნები და ამოცანები, ადმინისტრაციული სტრუქტურა, მისი მართვის და ფინანსური უზრუნველყოფის წესები. 1772 გარდა ამისა, დამტკიცდა დოკუმენტი, რომლის საფუძველზეც გაიწერა თავშესაფარში მიღებისა და რეგისტრაციის პროცედურა. 1773 ლილოს თავშესაფარი წარმოადგენს ინსტიტუციას, სადაც თბილისში რეგისტრირებული პირები უზრუნველყოფილნი არიან ცხოვრებისათვის საჭირო მინიმალური/საბაზისო პირობებით. 1774 ამრიგად, იგი არსებითად განსხვავდება უსახლკარო პირებისთვის განკუთვნილი სოციალური საცხოვრისისგან, სადაც ბენეფიციარები იზოლირებული დროებითი საცხოვრებელი ფართით არიან დაკმაყოფილებულნი და დამოუკიდებლად ეწევიან შინასამეურნეო საქმიანობას. თავშესაფარში ცალ-ცალკე ოთახებია გამოყოფილი ქალებისთვის და მამაკაცებისთვის. თითო ოთახში ათი ბენეფიციარია განთავსებული, სადაც მათთვის ხუთი ორ–სართულიანი საწოლი იხ. http://www.tbilisi.gov.ge/news/1948 „ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის „ლილოს მიუსაფართა თავშესაფრის“ დაფუძნებისა და დირექტორის დანიშვნის შესახებ“ თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობის 2015 წლის 5 აგვისტოს #31.13.933 განკარგულება. 1773 „ა(ა)იპ „ლილოს მიუსაფართა თავშესაფრის“ სამოქმედო ინსტრუქციის, მიუსაფარ პირთა თავშესაფარში რეგისტრაციის განცხადებისა და მიუსაფარი პირის ხელწერილის ფორმების დამტკიცების თაობაზე“ თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობის 2015 წლის 13 ოქტომბრის #41.16.1192 განკარგულება. 1774 საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 7 თებერვლის #131 დადგენილების („ტექნიკური რეგლამენტი მიუსაფართა დროებითი თავშესაფრის ფუნქციონირების მინიმალური სტანდარტების დამტკიცების შესახებ“) მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, თავშესაფარი არის: „დროებითი განთავსების ადგილი, სადაც მიუსაფარი პირი უზრუნველყოფილია დროებითი საცხოვრებლით, საკვებით, სეზონის შესაფერისი ტანსაცმლითა და პირადი ჰიგიენის საშუალებებით“. რაც შეეხება მიუსაფარი პირის ცნებას, ზემოთ ნახსენები მთავრობის დადგენილების მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტის მიხედვით, ასეთად ითვლება: „პირი, რომელიც ცხოვრობს ღია ცის ქვეშ, არ გააჩნია მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი, ლეგალური შემოსავალი და მის სახელზე არ არის რეგისტრირებული უძრავი ქონება, ან პირი, რომელიც, მოცემულ მომენტში იმყოფება ქუჩაში და მისი სიცოცხლე არის რისკის ქვეშ“. 1771 1772 1122 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დგას. დაწესებულებაში განთავსებული პირებისთვის გათვალისწინებულია პირადი მოხმარების ნივთები და ჰიგიენური საშუალებები. თავშესაფარი აღჭურვილია სასადილო, სააბაზანო, სამრეცხაო და საშრობი ბლოკებით. საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრული „კვების ორგანიზების ნორმების“ შესაბამისად ბენეფიციარები უზრუნველყოფილნი არიან ორჯერადი კვებით. 1775 საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენლებმა 2016 წლის იანვარში დაწესებულების მონიტორინგი განახორციელეს. მოპოვებული მონაცემებით დგინდება, რომ თავშესაფარში რეგისტრირებულია 149 პირი (79 მამაკაცი და 46 ქალი). თავშესაფარში გათვალისწინებულია სოციალური მუშაკების მომსახურება, რომლებიც ბენეფიციარებს დაეხმარება შესაძლებლობების/უნარების გაუმჯობესებაში და თვითრეალიზაციის პოტენციალის გაზრდით მათ საზოგადოებაში ინტეგრაციას შეუწყობს ხელს. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ამ ეტაპზე არ არის შემუშავებული და გაწერილი კონკრეტული ღონისძიებები, რომელთა განხორციელებაც დასახული მიზნის მიღწევის წინაპირობა იქნება. აუცილებელია, თავშესაფრის სერვისში ინტეგრირებული იყოს ზემოთ ნახსენები მომსახურება, ხელისუფლება სათანადო ღონისძიებების დაგეგმვის საშუალებით უნდა დაეხმაროს ბენეფიციარს უსახლკარობის საბოლოოდ დაძლევაში. კარვების სტაციონარული ტიპის დაწესებულებებით ჩანაცვლების საჭიროებაზე სახალხო დამცველმა ყურადღება გაამახვილა სპეციალურ ანგარიშში, „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“. 1776 ამდენად, ლილოს მიუსაფართა თავშესაფრის აშენება ხელისუფლების მხრიდან სათანადო საცხოვრებლის უფლების იმპლემენტაციის თვალსაზრისით წინ გადადგმული ნაბიჯია, თუმცა საჭიროა სათანადო ყურადღების და ძალისხმევის მიმართვა ბენეფიციარების საზოგადოებაში ინტეგრაციისთვის საჭირო მექანიზმების შექმნისკენ. სახელმწიფომ ხელი არ უნდა შეუწყოს საზოგადოებაში იმ აზრის დამკვიდრებას, რომლის მიხედვითაც თავშესაფარი ხანგრძლივ პერსპექტივაში მათ საცხოვრებელ ადგილად მიიჩნევა. უსახლკარო პირებისთვის განკუთვნილი თავშესაფარი წარმოადგენს დროებით განთავსების ადგილს მანამდე, ვიდრე პირის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა არ გაუმჯობესდება, რის შედეგადაც შესაძლებელი გახდება მის მიერ ცხოვრების დამოუკიდებლად წარმართვა. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს: „ტექნიკური რეგლამენტი - მიუსაფართა დროებითი თავშესაფრის ფუნქციონირების მინიმალური სტანდარტების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 7 თებერვლის #131 დადგენილება. 1776 იხ. „უფლება სათანადო საცხოვრისზე“ საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალურ ანგარიში, გვ. 27-28. 1775 1123 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • „ სოციალური უსახლკარო პირის არსებული დეფინიციის კორექტირება და სრულყოფა, რათა მან მოიცვას უსახლკაროების სხვადასხვა ფორმები, რომლებიც საერთაშორისო სტანდარტების მიხედვით, სათანადო საცხოვრებლის უფლების სუბიექტებს წარმოადგენენ • უსახლკარო პირებთან მიმართებაში, საკანონმდებლო დონეზე გაიზარდოს ცენტრალური ხელისუფლების ვალდებულებები, დაზუსტდეს არსებული ვალდებულებების მიზანი, გაიწეროს ცენტრალურ ხელისუფლებასა და ადგილობრივ თვითმმართველობებს შორის ურთიერთთანამშრომლობის მექანიზმები საქართველოს მთავრობას: • გაუქმდეს ჩანაწერი, რომელიც სახელმწიფო ობიექტებში შეჭრილ პირს ბლანკეტურად უკრძალავს სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრაციის უფლებას 1777 • ადამიანის უფლებათა დაცვის ეროვნულ სტრატეგიაში (2014-2020 წლებისთვის) სათანადო საცხოვრებლის უფლებიდან გამომდინარე ამოცანების შესასრულებლად, შემუშავდეს სამოქმედო გეგმა და საბინაო სტრატეგია, სადაც გაიწერება კონკრეტული ღონისძიებები, პასუხისმგებელი ორგანოები და ვადები, რომლებიც უზრუნველყოფს დასახული მიზნების განხორციელებას თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიას და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, აგრეთვე აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობასა და ადგილობრივ თვითმმართველ ერთეულებს • სახელმწიფო და მუნიციპალურ ობიექტებში შეჭრილი, სოციალურად დაუცველი, უსახლკარო ოჯახების საცხოვრებელთან დაკავშირებული პრობლემების ინდივიდუალური შესწავლისა და პრობლემის ზუსტი მასშტაბის გამოვლენის შედეგად, მის გადასაჭრელად აუცილებელი გეგმის/სტრატეგიის ფორმირება თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიას და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს „ქვეყანაში სიღატაკის დონის შემცირებისა და მოსახლეობის სოციალური დაცვის სრულყოფის ღონისძიებათა შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 24 აპრილის #126 დადგენილების მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი. 1777 1124 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • იმ სახელმწიფო ან მუნიციპალურ საკუთრებაში არსებულ ობიექტებში, სადაც უსახლკარო/სოციალურად დაუცველი ადამიანები ცხოვრობენ და უკიდურესად მძიმე საცხოვრებელი პირობებია, არ არსებობს საბაზისო ინფრასტრუქტურა, მათ შორის, კერძოდ, ხელმისაწვდომობა მაქსიმალურად აღნიშნული ელექტროენერგიაზე, მოკლე პროცესი, სასმელ ვადაში გაუმჯობესდეს რათა შეესაბამებოდეს წყალზე, კანალიზაციის მდგომარეობა სათანადო და არ სისტემაზე, დაბრკოლდეს საცხოვრებლის უფლების მინიმალურ/ძირითად სტანდარტებს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს: • ქვეყანაში უსახლკარობის მასშტაბის გამოსავლენად, სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზაციის მონიტორინგის ჩატარება და უსახლკარო პირების ერთიანი მონაცემთა ბაზის შექმნა. მიღებული მონაცემების გამოყენება უსახლკარობის დასაძლევად საჭირო სამოქმედო გეგმაზე მუშაობის პროცესში • ქვეყანაში უსახლკარობის გამომწვევი მიზეზების შესწავლის მიზნით სათანადო კვლევის ჩატარება ადგილობრივ თვითმმართველობებს: • იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც არსებობს უსახლკარო პირების თავშესაფრით უზრუნველყოფის საჭიროება, დედაქალაქის ხელისუფლების მსგავსად, განხორციელდეს უსახლკარო პირების მონაცემთა ბაზაში რეგისტრაციის და თავშესაფრით უზრუნველყოფის პროცედურის რეგლამენტირება • უსახლკარობის აღნიშნული მონიტორინგის ინფორმაციის სსიპ მიზნით, მონაცემთა სოციალური ბაზების მომსახურების წარმოება და სააგენტოსთვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა • „სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლით დაკისრებული ვალდებულებების შესრულების მიზნით, იმ რეგიონებში, სადაც პრობლემას წარმოადგენს უსახლკარო პირების საცხოვრებლით დაკმაყოფილება, ადგილობრივმა ხელისუფლებამ მიმართოს ძალისხმევა ინფრასტრუქტურული რესურსის შესაქმნელად, რომელიც შესაძლებელს გახდის მიუსაფარი პირების უსახლკარობისგან დაცვას 1125 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • დაიწყოს მუშაობა თავშესაფრებში განთავსებული ბენეფიციარების სოციალურ- ეკონომიკური რეაბილიტაციის პროგრამების დასანერგად, რომლებიც ხელს შეუწყობს მიუსაფარ პირთა საზოგადოებაში ინტეგრაციას თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს: • თბილისში უსახლკაროდ რეგისტრაციის და თავშესაფრით უზრუნველყოფის წესის სრულყოფის მიზნით მასში შევიდეს სათანადო ცვლილებები აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობასა და ადგილობრივ თვითმმართველ ერთეულებს: • ე კოორდინირებულად და სრულყოფილად შეისწავლონ ბათუმში, ყოფილი 25-ე და 53– ბატალიონების ტერიტორიაზე მცხოვრები ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა და გონივრულ ვადებში გაატარონ ადეკვატური ღონისძიებები მათთვის სათანადო დახმარების აღმოსაჩენად. 1126 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოციალური უზრუნველყოფის უფლება მოცემულ თავში განვიხილავთ და შევაფასებთ სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების ახალ მეთოდოლოგიას და პრაქტიკაში მისი განხორციელებისას გამოვლენილ პრობლემებს. ასევე, ვისაუბრებთ სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებისას საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ გამოვლენილ პროცედურულ ხარვეზებზე. ამავე თავში მიმოვიხილავთ მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ კანონის იმპლემენტაციასთან დაკავშირებულ საკითხებს და გამოწვევებს. წინამდებარე თავი ასევე მოიცავს ტყის რესურსზე მოსახლეობის ხელმისაწვდომობის საკითხს, სადაც შეფასდება სოციალური ჭრისათვის დადგენილი პროცედურების ეფექტიანობა. საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში დადებითად შეფასდა1778 სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების არსებული მეთოდოლოგიის შეცვლა და ახალი მეთოდოლოგიით გათვალისწინებული სავარაუდო ცვლილებები. თუმცა, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში სოციალურად დაუცველი მოქალაქეების მიერ წარმოდგენილი განცხადებების სიმრავლე და მათი შესწავლის შედეგები მეთოდოლოგიაში არსებულ გარკვეული სახის პრობლემების არსებობაზე მიუთითებს, რაზეც ქვემოთ ვისაუბრებთ. 1. სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ– ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების ახალი მეთოდოლოგია გასული წლების მსგავსად, 2015 წლის განმავლობაშიც მაღალი იყო სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ მყოფი ოჯახების სოციალური დაცვის პროგრამაში ჩართვის მოთხოვნა, ვინაიდან აღნიშნული პროგრამა ქვეყნის მასშტაბით ავლენს საზოგადოების ყველაზე შეჭირვებულ პირთა წრეს და უზრუნველყოფს მათ საბაზისო სოციალური ბენეფიტებით. საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 31 დეკემბრის #758–ე დადგენილებით დამტკიცდა სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგია. 2015 წლის 1 მაისიდან ხორციელდება აღნიშნული მეთოდოლოგიის გამოყენებით ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შესწავლა, მონაცემების „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში“ ასახვა და ახალი სარეიტინგო ქულის მინიჭება. 1778 სახალხო დამცველის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის შესახებ, 2014 წელი, გვ. 777. 1127 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ახალი მეთოდოლოგიის ფარგლებში, განხორციელდა სარეიტინგო ქულების გრადაცია და განისაზღვრა შესაბამისი საარსებო შემწეობის ოდენობა. კერძოდ, ოჯახის ნებისმიერ წევრზე, რომლის სარეიტინგო ქულაც 30 000-ს არ აღემატება, საარსებო შემწეობა განისაზღვრა 60 ლარით, 30 000-დან 57 000-მდე სარეიტინგო ქულის მქონე ოჯახის წევრებზე 50 ლარის ოდენობით, 57 000-დან 60 000-მდე – 40 ლარის, ხოლო 60 000-დან 65 000-მდე 30 ლარის ოდენობით. ამასთან, ნებისმიერი სოციალურად დაუცველი ოჯახი, რომლის სარეიტინგო ქულაც 100 ათასს არ აღემატება, სარგებლობს თითოეულ ბავშვზე 10 ლარიანი დანამატით 1779. მიზნობრივი სოციალური დახმარების აქამდე არსებულ მეთოდოლოგიაში 1780 ბავშვზე დანამატი გათვალისწინებული არ ყოფილა. ახალი ფორმულით, 10 ლარიან დანამატს 260 ათასი ბავშვი მიიღებს. UNICEF-ის მიერ ჩატარებული საქართველოს მოსახლეობის კეთილდღეობის კვლევის 1781 მიხედვით, საქართველოში 50 000 ბავშვი უკიდურეს სიღარიბეში, 225 000 ბავშვი კი სიღარიბის ზღვარს მიღმა ცხოვრობს. სწორედ აღნიშნული პრობლემიდან გამომდინარე, UNICEF-ის რეკომენდაციით განისაზღვრა მეთოდოლოგიაში ბავშვებისთვის დამატებითი ფულადი სოციალური დახმარება. თუმცა, უნდა ითქვას, რომ ბავშვთა სიღარიბის დასაძლევად ოჯახში თითოეულ ბავშვზე 10 ლარის დანამატის დაწესება აღნიშნული მიზნის მისაღწევად საკმარის ღონისძიებად ვერ მიიჩნევა. ზემოაღნიშნული დადგენილების საფუძველზე განხორციელდა სოციალურად დაუცველი ოჯახების ახალი მეთოდოლოგიით შეფასება ტესტირების რეჟიმში. 1782 შედეგად გამოვლინდა, რომ მარტოხელა პენსიონერების დიდი ნაწილი ვეღარ მიიღებდა საარსებო შემწეობას. ტესტირების რეჟიმში ახალი მთავრობის ზემოაღნიშნულ მეთოდოლოგიის დადგენილებაში შეფასების შეტანილი შემდგომ, საქართველოს ცვლილებებით, შეიცვალა სარეიტინგო ქულის დათვლის კრიტერიუმები, კერძოდ შეიცვალა პარამეტრები – გაიზარდა პენსიონერთა საჭიროების ინდექსი. შესაბამისად, იმ მარტოხელა პენსიონერებს, რომლებსაც მაღალი სარეიტინგო ქულის გამო შეუჩერდათ საარსებო შემწეობა, დაუკორექტირდათ მონაცემები ახალი ცვლილების შესაბამისად. თუმცა, მიუხედავად აღნიშნულისა, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი განცხადებების დიდი ნაწილი მარტოხელა პენსიონერებისათვის მინიჭებული სარეიტინგო ქულის კანონიერების შესწავლას ეხება. აპარატში განხილული საქმეებიდან ჩანს, რომ ბენეფიციარებს, პენსიის გარდა სხვა რაიმე შემოსავალი არ უფიქსირდებათ, აქვთ დაბალი კომუნალური დანახარჯები 1779 „სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2006 წლის 28 ივლისის N145 დადგენილება, მუხ. 6, ცვლილება N215, 18.05.2015. 1780 „სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 30 მარტის №93 დადგენილება. 1781 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://unicef.ge/uploads/WMS_2013_geo.pdf> [ბოლოს ნანახია 28.03.16წ.] 1782 სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს წერილი N04/76795, 08.10.2015 წ. 1128 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და მინიჭებული სარეიტინგო ქულა მათი სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობისათვის შეუსაბამოდ მიაჩნიათ. ახალი მეთოდოლოგია უფლებამოსილი პირის არ ითვალისწინებს მხრიდან ოჯახის ოჯახის დეკლარაციაში სააგენტოს ვიზუალური დათვალიერების შედეგების მითითებას, რაც წინა მეთოდოლოგიის სერიოზულ ხარვეზად იყო მიჩნეული, ვინაიდან სოციალური აგენტის სუბიექტურ შეფასებებზე დაყრდნობით ბენეფიციარის ქონებრივი მდგომარეობის ასახვა და მოპოვებული ინფორმაცია ვერ ასახავდა ობიექტურ რეალობას. თუმცა, ახალი მეთოდოლოგიის მიხედვით, ვიზუალური დათვალიერებისას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება დეკლარაციაში ოჯახის საცხოვრისის ძირითადი საცხოვრებელი ნაწილის იატაკის მასალის აღნიშვნას. კერძოდ, ძირითადი საცხოვრებელი ადგილის მდგომარეობის ინდექსის გამოთვლისას საცხოვრებელ ნაწილში იატაკის მასალას – პარკეტს აქვს მაღალი კოეფიციენტი1783, რაც საბოლოოდ აისახება სარეიტინგო ქულის ცვლილებაზე. უნდა აღინიშნოს, რომ მეთოდოლოგიის ეს ჩანაწერი და ის ფაქტი, რომ იატაკის მასალად პარკეტის მითითება სარეიტინგო ქულის ცვლილებასთან პირდაპირ და არსებითად არის დაკავშირებული, შეგვიძლია მივიჩნიოთ ახალი მეთოდოლოგიის ხარვეზად, რადგან არ იძლევა მოწყვლადი ჯგუფის სწორად გამოვლენის შესაძლებლობას და არაგონივრულად ზრდის სარეიტინგო ქულათა რაოდენობას. სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის ხარვეზებზე საუბრისას, აუცილებლად უნდა მიექცეს ყურადღება ფორმულაში მინიმალური სამომხმარებლო კალათის ღირებულების მითითებისა და მისი უცვლელობის საკითხს. კერძოდ, სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიაში აღნიშნულია, რომ მინიმალური სამომხმარებლო კალათის ღირებულება ფორმულის შექმნის მომენტში იყო 149,6 ლარი. საარსებო მინიმუმი არის საქართველოს მოქალაქეთა სოციალური დაცვისა და სოციალური გარანტიების საფუძველი და მომართულია მოსახლეობის ნაკლებად უზრუნველყოფილი ნაწილის მხარდასაჭერად. საარსებო მინიმუმი საფუძვლად ედება სახელმწიფოს მიერ მიზნობრივი სოციალური პოლიტიკის გატარებას. 1784 საარსებო მინიმუმი უზრუნველყოფს ადამიანის მინიმალური მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებას და მისი ფიზიოლოგიური მთავარი და დანიშნულებაა სოციალური ნაკლებად უზრუნველყოფილი მოსახლეობის ნაწილის გამოვლენა და სოციალური გასაცემლის მინიმალური ოდენობის განსაზღვრა. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური გაიანგარიშებს საარსებო მინიმუმის ღირებულებას, რომლის საფუძველზედაც უნდა დადგინდეს თანაფარდობა საარსებო მინიმუმსა და მინიმალურ შემოსავალს შორის. მინიმალური სამომხმარებლო კალათის ღირებულება გათვალისწინებულია შინამეურნეობის 1783 1784 აღნიშნული კოეფიციენტი ენიჭება მხოლოდ დედაქალაქში შეფასებულ ოჯახებს. „საარსებო მინიმუმის გაანგარიშების წესის შესახებ“ საქართველოს კანონი. 1129 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საჭიროების ინდექსის გამოთვლის ფორმულაში. შინამეურნეობის საჭიროების ინდექსის სწორად გამოთვლა მნიშვნელოვანია მიზნობრივი ჯგუფის საჭიროების გამოსავლენად, ვინაიდან რაც უფრო ნაკლებია სამომხმარებლო ინდექსი და მაღალია საჭიროების ინდექსი (სადაც მინიმალური სამომხმარებლო კალათის ღირებულებაა გათვალისწინებული), მით უფრო დაბალია შინამეურნეობის კეთილდღეობის დონე (შესაბამისად, მაღალია სოციალური მოწყვლადობა). საარსებო მინიმუმი იცვლება მინიმალური სამომხმარებლო კალათის ცვლილებასთან ერთად, გადაანგარიშებისას შესაბამისად, გაიზრდება, იმ შემთხვევაში, მეთოდოლოგიის თუ ფორმულაში საარსებო მინიმუმი ფიქსირებული სახით მოცემული მინიმალური სამომხმარებლო კალათის ღირებულება მაინც ვერ შეიცვლება. ერთ–ერთ მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს სოციალურად დაუცველი ოჯახებისათვის თვითმმართველობების მიერ შეთავაზებული სოციალური პროგრამები და ამ ბენეფიტების მიმაგრება გარკვეული ოდენობის სარეიტინგო ქულებზე. კერძოდ, საუბარია საჭიროებებზე დაფუძნებული სოციალური გარანტიების შესაბამისი ბენეფიციარებისათვის შეთავაზებასა და ამ მიზნით განხორციელებულ სოციალური დაცვის სხვადასხვა პროგრამებზე. მოცემულ პროგრამებს წარმოადგენს – სასწრაფო სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფა, სოციალურად დაუცველ და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა რეაბილიტაცია, საქალაქო სამგზავრო ტრანსპორტით უფასოდ ან შეღავათით მოსარგებლე პირთა მომსახურების ანაზღაურება, მრავალშვილიანი ოჯახებისათვის სხვადასხვა სახის სოციალურად დახმარებები, დაუცველი კომუნალურ გადასახადებზე დახმარება და ა.შ. ამასთან, თბილისის რაიონული გამგეობებიდან ხორციელდება მოსახლეობის სოციალური დაცვის სხვადასხვა ღონისძიებები. აღნიშნული ბენეფიტები მორგებულია მხოლოდ დაბალი სარეიტინგო ქულის მქონე ოჯახებზე და არ არის გადანაწილებული უფრო მაღალი ოდენობის ქულების მქონე შინამეურნეობებზე. იმის გათვალისწინებით, რომ საარსებო შემწეობის ზღვრული ქულა 2015 წლის პირველი მარტიდან შესწავლილი ოჯახებისათვის არის 100 001 (ასი ათას ერთი), სასურველია სოციალური პროგრამები დამოკიდებული არ იყოს მხოლოდ ძალიან დაბალი ქულების ქონაზე, ვინაიდან შედარებით მაღალი ქულის მქონე ოჯახებსაც შესაძლოა ჰქონდეთ გარკვეული საჭიროებები და სახელმწიფო მხარდაჭერის მიღების აუცილებლობა. მით უფრო, რომ ოჯახების ეს უკანასკნელი ჯგუფი საარსებო შემწეობის მიღმაა დარჩენილი. 2. სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების პროცედურული ხარვეზები საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილმა განცხადებებმა სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს უფლებამოსილი წარმომადგენლის მიერ სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებისას რიგი პროცედურული დარღვევები გამოავლინა. უნდა აღინიშნოს, რომ მსგავს საკითხებზე 1130 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსადმი მიმართვის შემდეგ, გარკვეულ შემთხვევებში, სოციალურად დაუცველი ოჯახების სასარგებლოდ დაკორექტირდა მონაცემები, გადაანგარიშდა სარეიტინგო ქულები და ოჯახებს დაენიშნათ საარსებო შემწეობა. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში განხილული განცხადებებიდან გამოიკვეთა ისეთი სახის ფაქტები, როდესაც სააგენტოს უფლებამოსილი წარმომადგენლების მიერ „ოჯახის დეკლარაციაში“ მონაცემების არაზუსტად მითითებამ გამოიწვია სარეიტინგო ქულის გაზრდა და საარსებო შემწეობის მოხსნა. ასევე აგენტის მიერ შეცდომით შეყვანილი მონაცემების C4 ბლოკის მე–7 გრაფაში და E ბლოკში კორექტირების შედეგად, რომელიც მოიცავს ოჯახის არარეგულარულ ფულად შემოსავლებს და კომუნალურ დანახარჯებს, ოჯახისათვის მინიჭებულმა სარეიტინგო ქულამ საგრძნობლად დაიწია და ფულადი საარსებო შემწეობა დაენიშნა. შესწავლილი განცხადებების საფუძველზე გამოვლინდა სააგენტოს უფლებამოსილი წარმომადგენლის მიერ ბენეფიციარ ოჯახში ვიზიტის პერიოდის დარღვევის შემთხვევები. კერძოდ, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს დირექტორის N02–150 ბრძანებით დამტკიცებული ფორმირების „სოციალურად საქმისწარმოების დაუცველი წესის“ ოჯახების (დანართი N3) მონაცემთა მე–11 ერთიანი მუხლის ბაზის“ შესაბამისად, სოციალურმა აგენტმა ტერიტორიულ ერთეულში შეტანილ განცხადებაზე რეაგირება („ოჯახის დეკლარაციის“ ან „ოქმი დეკლარაციის შევსების შეწყვეტის შესახებ“ შევსება) უნდა მოახდინოს მაქსიმალურად მოკლე ვადაში, არაუგვიანეს განაცხადის ბაზაში განთავსებიდან 20 დღეში. აღნიშნული ვადის დაცვას განსაკუთრებული ყურადღება უნდა ენიჭებოდეს, ვინაიდან სოციალურად დაუცველი ოჯახის მძიმე სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობიდან გამომდინარე, ოჯახისათვის საარსებო შემწეობის დანიშვნა შესაძლებელია სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი იყოს. პროცედურულ ხარვეზად შეიძლება ჩაითვალოს ასევე „ოჯახის დეკლარაციის“ „F“ ბლოკის ბენეფიციარი ოჯახისათვის მიუწოდებლობის პრობლემა. კერძოდ, პრაქტიკაზე დაკვირვებით, შევსებული გრაფები ბენეფიციარ ოჯახს მხოლოდ განცხადებაში სპეციალურად მითითების შემთხვევაში გადაეცემა. „F“ ბლოკი სააგენტოს უფლებამოსილი პირის შეფასებაა, რომელიც ივსება სააგენტოს უფლებამოსილი პირის ვიზუალური დაკვირვების საფუძველზე. 1785 მართალია ახალი მეთოდოლოგიის მიხედვით, სააგენტოს უფლებამოსილი პირის სუბიექტურ შეფასებას არ ექცევა ყურადღება ოჯახისათვის 1785 აღნიშნული გრაფა მოიცავს ოჯახის ეკონომიკური მდგომარეობის და ოჯახის მიერ სააგენტოს უფლებამოსილი პირისათვის მიწოდებული ინფორმაციის სანდოობის ზოგად შეფასებას. 1131 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სარეიტინგო ქულის მინიჭებისას, თუმცა აღნიშნული ბლოკი „ოჯახის დეკლარაციის“ განუყოფელი ნაწილია და ბუნდოვანია, რატომ არ გაიცემა ძირითად დოკუმენტთან ერთად. 450000 400000 350000 300000 250000 200000 150000 100000 50000 0 საარსებო შემწეობის მიმღები მოსახლეობა საარსებო შემწეობის მიმღები ოჯახები 2014 წელი 2014 წელი 2015 წელი 2015 წელი წინამდებარე დიაგრამა ასახავს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ვებგვერდიდან მოპოვებულ 2014 და 2015 წლების სტატისტიკურ ინფორმაციას საარსებო შემწეობის მიმღები ოჯახებისა და მოსახლეობის რაოდენობის შესახებ. კერძოდ, 2014 წლის დეკემბრის მონაცემებით, 1786 საარსებო შემწეობას იღებდა 141 776 ოჯახი, ხოლო შემწეობის მიმღები მოსახლეობის საერთო რაოდენობა იყო – 421 387. 2015 წლის დეკემბრის მონაცემებით 1787 კი – 125 301 ოჯახი, ხოლო მოსახლეობის საერთო რაოდენობა შეადგენდა – 389 650–ს. მოცემული სტატისტიკური ინფორმაციის მიხედვით, საარსებო შემწეობის მიმღები ოჯახებისა და ზოგადად, მოსახლეობის რაოდენობა შემცირდა, შესაბამისად, ოჯახების ის ნაწილი, რომელიც ადრე საარსებო შემწეობის მიმღები იყო, დღეს აღნიშნულ შემწეობას ვეღარ იღებს. სახალხო დამცველის აპარატში შემოსულ განცხადებებში განმცხადებლები არაერთ შემთხვევაში მიუთითებდნენ, რომ მათი სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის უცვლელობის მიუხედავად, უფრო მეტი ქულით შეფასდნენ და საარსებო შემწეობები შეუწყდათ. ზემოაღნიშნული სტატისტიკაც მეთოდოლოგიის ცვლილებასთან უნდა იყოს დაკავშირებული და არა ქვეყანაში სიღარიბის დონის შემცირებასთან. შესაბამისად, დღის 1786 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://ssa.gov.ge/index.php?lang_id=&sec_id=769> [ბოლოს ნანახია 28.03.16წ.]. 1787 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://ssa.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=770> [ბოლოს ნანახია 28.03.16წ.]. 1132 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წესრიგში დგას აღნიშნული მონაცემების მხედველობაში მიღებით ახალი მეთოდოლოგიის გაუმჯობესების საჭიროება. 3. მაღალმთიანი რეგიონებისთვის კანონით გათვალისწინებული შეღავათები როგორც სახალხო დამცველის 2013-2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშებშია აღნიშნული, განსაკუთრებით მძიმეა მაღალმთიან რეგიონებში მცხოვრებთა სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა, ჯანდაცვაზე ხელმისაწვდომობა და საცხოვრებელი გარემო-პირობები. შესაბამისად, ბოლო რეკომენდაციით ორი წელია, მოითხოვდა სახალხო დამცველი საქართველოს საპარლამენტო მთავრობისგან, ანგარიშში სახელმწიფო დონეზე შეემუშავებინა სათანადო სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა, საქართველოს მაღალმთიან რეგიონებში შექმნილი სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემების და ადამიანის სასიცოცხლოდ აუცილებელი უფლებების დასაცავად, ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე თანაბარი სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების უზრუნველსაყოფად, მაქსიმალურად მოკლე ვადაში მიეღო ზომები ე.წ. „მთის კანონის“ შესამუშავებლად. კანონი, რომლითაც მაღალმთიან რეგიონებში მცხოვრებ მოსახლეობას შეღავათები უნდა დაუწესდეს, 2016 წლის პირველი იანვრიდან ამოქმედდა. მთავრობის მიერ საკანონმდებლო ინიციატივით წარდგენილი კანონპროექტი „მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ“ საქართველოს პარლამენტმა 2015 წელს მიიღო. 14 დეკემბერს გამართულ მთის განვითარების ეროვნული საბჭოს სხდომაზე, მაღალმთიანი დასახლების სტატუსის მქონე დასახლებათა ნუსხა დამტკიცდა. სია საქართველოში მდებარე 1600 დასახლებულ პუნქტს აერთიანებს. დამტკიცდა ასევე ის შეღავათები, სახელფასო თუ საპენსიო დანამატები, რომელსაც მაღალმთიანი სტატუსის მქონე დასახლებების მკვიდრნი მიიღებენ. კანონის მთავარ მისიას წარმოადგენს მთის დაცლის პროცესის შეჩერება, ეკონომიკის განვითარება და სამუშაო ადგილების შექმნა. სტატუსის მინიჭება განისაზღვრა როგორც ჰიფსომეტრიული პარამეტრების, ისე ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეების გათვალისწინების პრინციპით, ანუ ზღვის დონიდან 1500 მეტრზე ზემოთ დასახლებულ ტერიტორიებს ავტომატურად მიენიჭა მაღალმთიანი დასახლების სტატუსი. ასევე ავტომატურად მიენიჭა ეს სტატუსი ისეთ ისტორიულ-გეოგრაფიულ მხარეებს, როგორიცაა: სვანეთი, მაღალმთიანი რაჭა, გურია, მთიულეთი, ხევსურეთი, თუშეთი, ფშავი, პანკისი. ახალი კანონი „მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ“ მიმართულია მაღალმთიანი რეგიონების მოსახლეობის კეთილდღეობის უზრუნველყოფისკენ, ცხოვრების დონის ამაღლებისკენ, მდგომარეობის 1133 დასაქმების გაუმჯობესებისკენ. ხელშეწყობის, კერძოდ, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეკონომიკური გათვალისწინებულია და სოციალური საგადასახადო, სოციალური შეღავათები, მთის ეროვნული საბჭოს, ასევე მაღალმთიანი მოსახლეობის განვითარების ფონდის შექმნა. კანონის შესაბამისად, ისარგებლებენ მაღალმთიან დასახლებაში მუდმივად მცხოვრები პირები სოციალური შეღავათებით. 2016 წლის 1 სექტემბრიდან - საპენსიო ასაკს მიღწეულ პირებს, რომლებიც ყოველთვიურად იღებენ სახელმწიფო პენსიას, სოციალური დახმარების სახით მიეცემათ ყოველთვიური დანამატი - სახელმწიფო პენსიის არანაკლებ 20%-ის ოდენობით. 2016 წლის 1 სექტემბრიდან - მაღალმთიან დასახლებაში მდებარე, სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით დაფუძნებულ და მის მართვაში არსებულ სამედიცინო დაწესებულებაში საქართველოს სახელმწიფო დასაქმებულ სამედიცინო ბიუჯეტიდან პერსონალს, რომლის ანაზღაურდება, საქართველოს შრომა მთავრობის დადგენილებით განსაზღვრული წესით ყოველთვიურად მიეცემა დანამატი. 2016 წლის 1 იანვრიდან - მაღალმთიან დასახლებაში მდებარე საჯარო სკოლის, მრავალსექტორიანი საჯარო სკოლის მოსწავლეებს და პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების სტუდენტებს, მიეცემათ ვაუჩერის გაზრდილი ოდენობა, რომლის შესაბამისადაც სახელმწიფოს მიერ ფინანსდება საგანმანათლებლო დაწესებულებები 2016 წლის 1 სექტემბრიდან - საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს და მის სისტემაში შემავალი სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის შესაბამისი პროგრამების მონაწილე მასწავლებლებს, რომლებიც პროგრამის ფარგლებში მაღალმთიან დასახლებაში მდებარე ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაში არიან დასაქმებული, მიეცემათ დანამატი - შრომის ანაზღაურების არანაკლებ 50%-ის ოდენობით. აღსანიშნავია, რომ კანონის თანახმად, აღნიშნული სოციალური შეღავათების მიღება არ არის საარსებო შემწეობის გაუქმების საფუძველი და არ ჩაითვლება შეფასების სისტემით იდენტიფიცირებული ღატაკი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებად. მნიშვნელოვანია, რომ კანონის ამოქმედების შემდეგ, 2016 წლის 1 იანვრიდან, მაღალმთიან დასახლებაში მუდმივად მცხოვრები პირები და მაღალმთიანი დასახლების საწარმოს სტატუსის მქონე მეწარმე სუბიექტები ისარგებლებენ საქართველოს საგადასახადო კოდექსით დადგენილი საგადასახადო შეღავათებით. კანონის ქონების გადასახადისაგან გათავისუფლდა მაღალმთიან დასახლებაში მუდმივად მცხოვრები პირის თანახმად, სტატუსის მქონე პირის საკუთრებაში არსებული, ამავე მაღალმთიანი დასახლების ტერიტორიაზე მდებარე მიწის ნაკვეთი, ასევე მაღალმთიანი დასახლების საწარმოს საკუთრებაში არსებული, ამავე მაღალმთიანი დასახლების ტერიტორიაზე მდებარე ქონება შესაბამისი სტატუსის მინიჭებიდან 10 კალენდარული წლის განმავლობაში. „ რეგიონების განვითარების შესახებ“ კანონის მიღებასთან ერთად საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 19 ნოემბრის №591 დადგენილებით დამტკიცდა „მაღალმთიან დასახლებაში 1134 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მაღალმთიანი მუდმივად მცხოვრები პირის სტატუსის მინიჭების, შეწყვეტის, შეჩერებისა და აღდგენის წესი.“ სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ მაღალმთიანი რეგიონებისთვის ზრუნვა სახელმწიფოს უმნიშვნელოვანესი ფუნქცია უნდა იყოს. სახელმწიფოს განსაკუთრებულ დამოკიდებულებას მაღალმთიანი რეგიონებისადმი განაპირობებს ერთი მხრივ, რთული გეოგრაფიული მდებარეობა და მეორე მხრივ, მწვავე დემოგრაფიული საკითხები, რომელიც მაღალმთიანი რეგიონების მუდმივი და მთავარი პრობლემაა. სახალხო დამცველი წლების განმავლობაში ითხოვდა, საქართველოს მთავრობას სახელმწიფო დონეზე შეემუშავებინა სათანადო სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა საქართველოს მაღალმთიან რეგიონებში სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემების და შექმნილი ადამიანის სასიცოცხლოდ აუცილებელი უფლებების დასაცავად, ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე თანაბარი სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების უზრუნველსაყოფად. სახალხო დამცველი მიესალმება მაღალმთიან რეგიონებში მცხოვრებთათვის შეღავათების დაწესებას და მიიჩნევს, რომ ამ კანონის მიღება წინ გადადგმული პროგრესული ნაბიჯია, თუმცა, პრაქტიკაში, შესაძლებელია, კანონის მუშაობა არ იყოს ისეთივე ეფექტიანი, როგორიც მისი მიღების მთავარი დანიშნულებაა. კანონის ხარვეზი შეგვიძლია თუშეთის მხარის მაგალითზე განვიხილოთ. თუშეთი „საქართველოს კანონი მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ“, საქართველოს კანონის მეორე მუხლის მეორე ქვეპუნქტის თანახმად, მაღალმთიანი რეგიონის სტატუსი ენიჭება თუშეთს, სადაც სოფლები განლაგებულია ზღვის დონიდან 1900 მ-დან 2400 მ-მდე. კანონის მე-3 მუხლის მე-5 პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, მაღალმთიან რეგიონში მცხოვრები პირის სტატუსი ენიჭება პირს, რომელიც ყოველი კალენდარული წლის განმავლობაში, ჯამში 9 თვე ან მეტი ვადით ფაქტობრივად ცხოვრობს მაღალმთიან დასახლებაში. თუშეთში, თოვლის საფარის ხანგრძლივობა წელიწადში 5-6 თვეს გასტანს და ამ დროს იკეტება მისასვლელი გზა და წყდება კომუნიკაცია ადმინისტრაციულ ცენტრთან. შესაბამისად, მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი, ძირითად საცხოვრებელ ადგილზე, წლის განმავლობაში 6–7 თვეზე მეტ ხანს ობიექტური გარემოებების გამო ვერ დარჩება. შესაბამისად, სტატუსის მინიჭება შეუძლებელი იქნება იმ პირებისთვის, რომლებიც იძულებულნი არიან დატოვონ რეგიონი. მიმდინარე წელს, ზამთრის განმავლობაში, თუშეთში მხოლოდ 26 მაცხოვრებელი იმყოფებოდა. თუშეთში, ადგილობრივი მოსახლეობის სეზონური მიგრაცია ძირითადად განპირობებულია მკაცრი კლიმატურ-გეოგრაფიული პირობებითა და შეზღუდული საარსებო სივრცით. (ინფრასტრუქტურის 1135 დაბალი ხარისხით, წყალმომარაგების, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ელექტროენერგიისა და საკომუნიკაციო კავშირის პრობლემით, ასევე მძიმე სოციალური ფონითა და ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობის პრობლემით). თუშების ძირითადმა საცხოვრისმა თუშეთიდან გადაინაცვლა ბარის სოფლებში — ზემო ალვანში, ქვემო ალვანსა და ლალისყურში, ხოლო თუშეთმა და შირაქმა საზაფხულო და საზამთრო საძოვრებისა და სეზონური საცხოვრისის ფუნქცია შეიძინა. მთის კანონის მე-3 მუხლის მეშვიდე პუნქტი ითვალისწინებს გამონაკლისებს, რომელთა დროსაც პირი ინარჩუნებს მაღალმთიან დასახლებაში მუდმივად მცხოვრები პირის სტატუსს. თუმცა საგამონაკლისო წესში არ არის მითითებული მიგრაცია სტიქიურ შემთხვევებში, რომლის დროსაც, პირი იძულებულია დატოვოს სიცოცხლისთვის საშიში რეგიონი და დროებით გადაინაცვლოს უსაფრთხო ტერიტორიაზე. კერძოდ, თუშეთის სოფლებში, მუდმივად ცხოვრება, შესაბამის პირობებში, შესაძლებელია საშუალოდ 6 თვის განმავლობაში. იმისათვის, რომ თუშეთის რეგიონის მაცხოვრებლებმა შეძლონ კანონით გათვალისწინებული სუბსიდიებით სარგებლობა, აუცილებელია, გამონაკლისის სახით, სტატუსის მინიჭებისთვის მაღალმთიან რეგიონში მუდმივად ცხოვრების 9 თვის ნაცვლად მიეთითოს 6 თვე, ან/და მე-3 მუხლის მეშვიდე პუნქტს სტატუსის შენარჩუნების საგამონაკლისო პირობად დაემატოს დროებითი მიგრაცია და სტიქიური მდგომარეობა. მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ საქართველოს კანონის ამოქმედებისას, დასახლებებს, რომლებიც მდებარეობს 800 მეტრზე დაბლა და კანონის ამოქმედებამდე სარგებლობდნენ მაღალმთიანი რეგიონებისთვის განკუთვნილი შეღავათებით, არ მიენიჭათ შესაბამისი დასახლების სტატუსი. მაღალმთიანი რეგიონის სტატუსი ვერ მიიღო ტყიბულის მუნიციპალიტეტმა, რამაც გამოიწვია ადგილობრივი მაცხოვრებლებისა და მაღაროელებისთვის საგადასახადო შეღავათების გაუქმება. საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით, მაღაროელებს საგადასახადო შეღავათები შეუნარჩუნდათ 2016 წლის 1 იანვრამდე. საქართველოს მთავრობამ მოამზადა კანონის პროექტი, რომლითაც, მაღაროელები კვლავ ისარგებლებენ აღნიშნული შეღავათით. გორის მუნიციპალიტეტის სოფლების ნიქოზის, ზემო ხვითის და ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ კნოლევის საკითხზე მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ საქართველოს კანონთან დაკავშირებით იხილეთ ანგარიშის თავი „კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა“. 1788 1788 იხ. ქვეთავი გამყოფი ხაზის სიახლოვეს მცხოვრები მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა ნაწილი – მდგომარეობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნიქოზში და ზემო ხვითში და ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ კნოლევში. 1136 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 4. მოსახლეობის ხელმისაწვდომობა ტყის რესურსზე იმერეთის, რაჭა–ლეჩხუმის, ქვემო სვანეთის, ფშავის და გურიის მოსახლეობამ, საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველთან შეხვედრის დროს განაცხადა, რომ ხეტყით სარგებლობა ადგილობრივი მოსახლეობისათვის პრობლემურია რამდენიმე მიმართულებით. მათი განცხადებით, სათბობი და სამასალე მერქნის მოპოვებისთვის ნებართვის მიღება გართულებული და გაჭიანურებულია, რაც ისედაც მძიმე სოციალურ-ეკონომიკურ განსაკუთრებულ მდგომარეობაში ტვირთად აწვება. მყოფი დროულად შესაბამისად, მკაცრი ზამთრის პირობებში რეგიონების არ გამოიყოფა მოსახლეობას ტყეკაფი და პრობლემა კიდევ უფრო მწვავდება, რადგან არ არსებობს ტყეკაფამდე მისასვლელი სატყეო-სამეურნეო გზა. მოსახლეობამ აღნიშნა, რომ კომერციული მიზნებისთვის ხე-ტყის მოპოვების და დამუშავებისთვის საჭირო ნებართვების მიღებაც გაუგებარი მიზეზებით არის გაჭიანურებული, ხოლო ცალკეულ შემთხვევებში, შეუძლებელიც. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კანონში „საქართველოს ტყის კოდექსის შესახებ“ ბოლო წლებში შევიდა გარკვეული ცვლილებები, იგი მაინც მოძველებულია და ვერ პასუხობს ქვეყნისა და მოსახლეობის წინაშე არსებულ გამოწვევებს. კოდექსი პრაქტიკულად ვერ ქმნის ტყის მდგრადი მართვის და გამოყენების ისეთ სისტემას, რომელიც უზრუნველყოფს სოციალური ( სოფლად მცხოვრებ მოსახლეობას არა აქვს საშუალება ჩაერთოს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. ასევე, მიიღოს აქტიური მონაწილეობა სატყეო საქმიანობაში და დასაქმდეს სატყეო მეურნეობაში), ეკონომიკური ( მერქნის კოდექსი არ ანიჭებს საქართველოში მოპოვებული პრიორიტეტს ადგილზე გადამუშავებას და საბოლოო პროდუქტის შექმნის მიმართულებას, რამაც უნდა წაახალისოს ეკონომიკა, შექმნას სამუშაო ადგილი მოსახლეობისთვის ეკოლოგიური ( და დადებითად აისახოს ადგილობრივ წარმოებაზე) და არითვალისწინებს ჭრას შემატების პროპორციულად. არ უნდა მოიჭრას იმაზე მეტი, ვიდრე ბუნებრივი შემატება გვაქვს. ბალანსი აუცილებლად უნდა იყოს დაცული, თუმცა პრინციპების მოქმედი დაცვას კოდექსი მას ვერ ი და შენარჩუნებას. საქართველოს კანონი „საქართველოს ტყის კოდექსის შესახებ“ და საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს N242 დადგენილება „ტყით სარგებლობის წესის დამტკიცების შესახებ“ დებულებებიდან გამომდინარე, მოსახლეობის I (სამასალე) და II ( საშეშე) უზრუნველსაყოფად –ტყით ხარისხის ხე დაშვებულია სოციალური ჭრა, 1137 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რომლისთვისაც დადგენილი პროცედურები მოსახლეობას ხელს უშლის ტყით ეფექტიანად სარგებლობაში, მით უფრო მაღალმთიან რეგიონებში, სადაც ზამთარი უფრო გახანგრძლივებულია და ტყეკაფამდე მისვლაც გართულებულია უგზოობის გამო. მოსახლეობას II (საშეშე) ხარისხის ხე–ტყით უზრუნველყოფისთვის მუნიციპალიტეტი მათ კომლთა სიებს უგზავნის სსიპ ეროვნულ სატყეო სააგენტოს. თითოეულ მოქალაქეს 7 კუბური მიღების მერქნის მეტრი საშუალება აქვს, ხოლო მაღალმთიანი რეგიონების მოსახლეობას 15 კუბური მეტრის. მოსარგებლე ბანკში ( ლიბერთი იხდის მოსაკრებელს ბანკი) - 6 ლარი - ერთ კუბურ მეტრზე, რის შემდეგაც ეძლევა ხე–ტყის დამზადების ბილეთი 30 დღის ვადით, რომლის წარდგენის შემდეგ სააგენტო წინასწარ გამოყოფილი ტყეკაფიდან (სადაც მონიშნულია სოციალური სარგებლობისთვის ხეები) გასცემს ბილეთების მიხედვით განკუთვნილ მერქნულ რესურსს. სატყეო სააგენტო ამზადებს სპეციალურ საბუთს, სადაც აღნიშნულია, რომ მერქანი ლეგალურადაა მოპოვებული და მფლობელს მისი ტრანსპორტირებისა და გამოყენების უფლება აქვს. საანგარიშო პერიოდში მოსახლეობა მიუთითებდა ტყეკაფის დროულად გამოყოფასთან დაკავშირებულ პრობლემაზე, რასაც საფუძველს უქმნის ის გარემოება, რომ საკანონმდებლო თუ კანონქვემდებარე დონეზე არ არის განსაზღვრული ტყეკაფის გამოყოფის პერიოდი. პრაქტიკული პრობლემები მოსახლეობას ექმნება იმ მხრივაც, რომ ხე-ტყე შესაძლოა გამოიყოს საცხოვრებლიდან საკმაოდ შორს და რიგ შემთხვევაში - მიუვალ ადგილას. სპეციალური ნებართვაა სარგებლობისთვის, რაც საჭირო ასევე I დროში ზედმეტად ( სამასალე) –ტყით გაჭიანურებულ პროცედურას წარმოდგენს და ვერ უზრუნველყოფს დროულ და ეფექტიან სარგებლობას. სახელმწიფო რწმუნებული–გუბერნატორი ეროვნულ სატყეო სააგენტოს ხის სახეობისა და მოცულობის მითითებით, ყოველი წლის პირველ მაისამდე წარუდგენს მოსახლეობის შუამდგომლობებს. მართვის ორგანო განსაზღვრავს პირველი ხარისხის ხის სახეობის და მოცულობის მოჭრის შესაძლებლობას და 1 სექტემბრამდე აცნობებს მოთხოვნის წარმდგენ სუბიექტს, რის შემდეგაც ეტაპობრივად ან ერთიანად ხდება გუბერნატორის მიერ დოკუმენტების წარმოდგენა. შუამდგომლობას თან უნდა ახლდეს კომისიის შესაბამისი დასკვნა ფაქტობრივი დოკუმენტების ამსახველი ფოტოსურათი, რომლის საფუძველზეც გაიცემა მართვის ორგანოს მიერ ინდივიდუალური–ადმინისტრაციული აქტი, აღნიშნული პროცედურის გავლის შემდეგ ეროვნული სატყეო სააგენტოს უფროსის ბრძანების საფუძველზე დარეგისტრირდება მოქალაქე ელექტრონულ სისტემაში, რის შემდეგაც იგი იხდის გარკვეულ მოსაკრებელს, იღებს ქვითარს, რომელსაც წარადგენს სააგენტოში და 1138 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ხარისხი რომლის საფუძველზეც გაიცემა ბრძანებით განსაზღვრული ხე–ტყის დამზადების ბილეთი. მოსახლეობის მიერ I (სამასალე) ხარისხის ხის მოპოვების მიზნით ხე–ტყით დამზადების ბილეთის აღების პროცედურა დროში ხანგრძლივად გაწელილია, საჭიროებს შემჭიდროვებას და პროცედურის გამარტივებას. გამონაკლისს წარმოადგენს ხანძრით, სტიქიით ან სხვა ფორსმაჟორული გარემოებით გამოწვეული შემთხვევები, რომლის დროსაც მერქნული რესურსი გაიცემა იგივე პროცედურების დაცვით, გარდა დადგენილი ვადებისა. პირადი და კომერციული დამუშავებისთვის განაპირობებს სარგებლობისთვის ხე-ტყის მოპოვების და გაჭიანურებას მოუქნელ საკანონმდებლო ბაზასთან ერთად, არასაკმარისი რესურსი, ტყის თითოეულ მცველს ზოგიერთ შემთხვევაში ათეულობით ჰექტარი ტყე აბარია დასაცავად, რაც მოვალეობის ეფექტიანად შესრულებას შეუძლებელს ხდის. მისასალმებელია ის ფაქტი, რომ საქართველოს პარლამენტის მიერ 2013 წლის 11 დეკემბრის #1742 დადგენილებით დამტკიცდა „საქართველოს ეროვნული სატყეო კონცეფცია“, რომელიც ითვალისწინებს ტყის მდგრადი მართვით მოსახლების ინტერესების გატარებას. კონცეფციის მიზნების მიღწევა შესაძლებელია მხოლოდ ეფექტიანი სატყეო პოლიტიკის გატარებით, რომელიც ვერ განხორციელდება ეფექტიანი და მოქნილი საკანონმდებლო რეგულაციების გარეშე. რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს: • „მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის ამოქმედების ფონზე, გამოვლენილი ხარვეზების შესაბამისად, გადაიხედოს კანონი, კერძოდ, სტატუსის მინიჭებისთვის მაღალმთიან რეგიონში მუდმივად ცხოვრების ვადა შემცირდეს ან/და კანონის მე-3 მუხლის მეშვიდე პუნქტში დროებითი მიგრაცია და სტიქიური მდგომარეობა დაემატოს სტატუსის შენარჩუნების საგამონაკლისო პირობად • შემუშავდეს ტყის ახალი კოდექსი, რომელიც უზრუნველყოფს ტყის მდგრადი მართვის სისტემის შემოღებას, მოსახლეობის ლეგიტიმური ინტერესების გატარებას, სოციალური და ეკონომიკური პრობლემის გადაჭრას ეკოლოგიური წონასწორობის დაცვითა და შენარჩუნებით 1139 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს მთავრობას: • პრაქტიკაში გამოვლენილი ხარვეზების გათვალისწინებით, გადაიხედოს საქართველოს მთავრობის N758 დადგენილებით დამტკიცებული სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ–ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების ახალი მეთოდოლოგია • მომზადდეს შესაბამისი ცვლილებები, რომლებიც უზრუნველყოფს იმ საგადასახადო შეღავათებს, რომლითაც „მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის ამოქმედებამდე სარგებლობდნენ მაღალმთიანი რეგიონის სტატუსის გარეშე დარჩენილი ერთეულები საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინიტროს: • შეიმუშავოს საპილოტე პროექტები, რომლებიც ხელს შეუწყობს მთიანი რეგიონის მოსახლეობის მიერ ტყის კომერციულ გამოყენებას, ხე-ტყის მოპოვების და დამუშავებისთვის საჭირო ნებართვების გამარტივებას, ახალი სამუშაო ადგილებისა და შემოსავლის წყაროების შექმნას და სიღარიბის დონის შემცირებას • უზრუნველყოს მთიანი რეგიონის სატყეო-სამეურნეო გზის მოწესრიგება/გამავლობა • უზრუნველყოს ტყის მდგრადი მართვის პროცესში მთიანი რეგიონის მოსახლეობის მონაწილეობა • სატყეო მეურნეობებში უზრუნველყოს კვალიფიციური და საკმარისი კადრების მობილიზება ადგილობრივ თვითმმართველობებს • თვითმმართველობებმა უზრუნველყონ სოციალურად დაუცველი ოჯახებისათვის სოციალური პროგრამების იმ სახით შეთავაზება, რომ ბენეფიტები არ იყოს მორგებული მხოლოდ დაბალი სარეიტინგო ქულის მქონე ოჯახებზე გაითვალისწინოს შედარებით მაღალი ქულის მქონე ოჯახების საჭიროებებიც. 1140 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და იძულებით გადაადგილებულ პირთა-დევნილთა უფლებრივი მდგომარეობა შესავალი იძულებით გადაადგილებულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის შესწავლა და დაცვა საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის ერთ-ერთი პრიორიტეტია. ისევე როგორც 2014 წელს, 2015 წელსაც იძულებით გადაადგილებულ პირთა მომართვის სიხშირის მაჩვენებელი სახალხო დამცველის აპარატში საკმაოდ მაღალი იყო. მიმდინარე წლის განმავლობაში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი და მასთან არსებული პროექტი 1789 აქტიურად ახორციელებდნენ იძულებით გადაადგილებულ პირთა მდგომარეობის მონიტორინგს მთელი საქართველოს მასშტაბით. განხორციელდა 700-ზე მეტი ვიზიტი დევნილთა ყოფილ კომპაქტურად განსახლების ობიექტებში და სამართლებრივი კონსულტაცია გაეწია 900-ზე მეტ დევნილ პირს. მოცემული ანგარიში მონიტორინგის შედეგად გამოვლენილ ფაქტებს, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში კონკრეტული განცხადებების შესწავლასა და ზოგადი სიტუაციის ანალიზს ეყრდნობა. მონიტორინგის და განცხადებების შესწავლის შედეგად ცხადი ხდება, რომ მიუხედავად გარკვეული პროგრესის და წინ გადადგმული ნაბიჯისა, იძულებით გადაადგილებულ პირთა უდიდესი ნაწილისთვის მძიმე საცხოვრებელი პირობები და საცხოვრებელი ფართის არქონა კვლავ უმთავრესი პრობლემაა. მიუხედავად იმისა, რომ 2015 წლის განმავლობაში არაერთი კომპაქტურად განსახლების ობიექტის პრივატიზაცია განხორციელდა და არაერთი ნგრევადი ობიექტიდან მოხდა დევნილთა განსახლება, მათ დიდ ნაწილს კვლავ პრობლემად რჩება დევნილთა უმძიმეს პირობებში უწევს ცხოვრება. ინფორმირებულობის დაბალი ხარისხი იძულებით გადაადგილებულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის სფეროში მიმდინარე მოვლენებზე. აუცილებელია, უზრუნველყოფილ იქნას დევნილთა ჩართულობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესებში, რაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს სხვადასხვა საკითხზე იძულებით გადაადგილებული მოსახლეობის ინფორმირებულობას. 2014 წლის მსგავსად, 2015 წლის განმავლობაში წარმომადგენლები აქტიურად იყვნენ საქართველოს სახალხო დამცველის ჩართულნი საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის მუშაობაში. გარდა ამისა, სახალხო დამცველი არის დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიის განხორციელების სამოქმედო გეგმის სამეთვალყურეო საბჭოს წევრი. პროექტი „საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის შესაძლებლობების გაძლიერება, იძულებით გადაადგილებულ პირთა პრობლემების გადასაჭრელად“ დაფინანსებულია ბრიტანეთის საელჩოსა და გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის მიერ. 1789 1141 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საანგარიშო წლის 18 დეკემბერს საქართველოს მთავრობის №2721 განკარგულებით დამტკიცდა „იძულებით გადაადგილებულ პირთათვის-დევნილთათვის საარსებო წყაროებზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის სტრატეგიის განხორციელების 2016-2017 წლების სამოქმედო გეგმა“. ცვლილებები შევიდა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს №320 ბრძანებაში, რომელიც აწესებს დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების გადაადგილებულ კრიტერიუმებს. პირთა-დევნილთა 2015 წელი გრძელვადიანი გამოირჩეოდა განსახლების იძულებით უზრუნველყოფის მიზნით საქართველოში მასშტაბური პროექტების განხორციელებით. 1. დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების პროცესი და გამოვლენილი ხარვეზები დევნილთა მუდმივ საცხოვრებელ ადგილებზე დაბრუნებამდე, სახელმწიფოს პრიორიტეტებად კვლავ მათი გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფა და სოციალურ-ეკონომიკური ინტეგრაციის ხელშეწყობა რჩება. დღეს დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების 4 ძირითადი პროგრამა არსებობს:  რეაბილიტირებულ და ახალაშენებულ შენობებში დევნილთა განსახლება  დევნილი ოჯახებისთვის ინდივიდუალური სახლებისა და ბინების შეძენა („სოფლად სახლის“ პროექტის ფარგლებში)  კერძო საკუთრებაში არსებული დევნილთა ჩასახლებების დევნილთათვის საკუთრებაში გადაცემა (პრივატიზების პროცესის გზით)  იპოთეკური სესხის დაფარვის პროგრამა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლების და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს №320 ბრძანების საფუძველზე დამტკიცდა „დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის წესის, კრიტერიუმებისა და დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის დებულება“. აღნიშნული ბრძანებით დამტკიცდა „დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის“ წესი. დევნილის განცხადების განხილვასა და გადაწყვეტილების მიღებაზე პასუხისმგებელია დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისია. 1790 საქართველოს სახალხო დამცველი აღნიშნული კომისიის საქმიანობაზე ახორციელებს მონიტორინგს დამკვირვებლის სტატუსით განსახლების ნაწილში. 1790 1142 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დღეს საქართველოში რეგისტრირებულია 268 034 დევნილი. დევნილთა საერთო რაოდენობიდან ე.წ. „კერძო სექტორში“ 142 659 დევნილი პირი ცხოვრობს, ხოლო ყოფილი კომპაქტური განსახლების ობიექტებში 125 375 დევნილი პირია რეგისტრირებული. 1791 დევნილთა რაოდენობა 1% 3% 5% 0% აჭარა - 6732 გურია - 499 6% თბილისი - 103168 38% იმერეთი - 25671 კახეთი - 1493 32% მცხეთა მთიანეთი - 11034 4% რაჭა-ლეჩხუმ ქვემო სვანეთი - 825 10% სამეგრელო-ზემო სვანეთი - 86211 სამცხე-ჯავახეთი - 2365 0% 1% ქვემო ქართლი - 12914 შიდა ქართლი - 17122 2015 წლის განმავლობაში გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფილია 1 855 დევნილი ოჯახი, 1792 აქედან, საცხოვრებელი სახლის შესყიდვა („სოფლად სახლი“) განხორციელდა 479 ოჯახისათვის, იპოთეკური სესხის დაფარვის პროგრამის ფარგლებში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 15 დეკემბრის N01-02/08/31549 წერილი. 1792 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 10 დეკემბრის N01-02/08/31048 წერილი. 1791 1143 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკმაყოფილდა - 49 ოჯახი, რეაბილიტირებულ და ახალაშენებულ შენობებში განსახლდა 1327 ოჯახი. 55 450 დევნილი ოჯახი კვლავ საჭიროებს თავშესაფრით უზრუნველყოფას.1793 ამავე ბრძანებით გათვალისწინებული კრიტერიუმების საფუძველზე, დროებითი განსახლების პროგრამის ფარგლებში 660 ოჯახს გაეწია საცხოვრებლის დაქირავების მიზნით ფულადი დახმარება. 2015 წლის განმავლობაში გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფილია 1855 დევნილი ოჯახი სოფლად სახლი - 479 26% იპოთეკა - 49 3% 71% გამოსყიდული, რეაბილიტირებული და ახალაშენებული ობიექტები 1327 2015 წლის 6 მარტს მინისტრის N320 ბრძანებაში განხორციელებული ცვლილებებით განისაზღვრა დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების მიზნებისათვის საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის ალტერნატიული შესაძლებლობა – დევნილთათვის იპოთეკური სესხის დაფარვა ერთჯერადი ფულადი დახმარებით.1794 ცვლილებებით დამტკიცდა იპოთეკური სესხის დაფარვის თაობაზე განაცხადის ფორმა 1795 და განისაზღვრა პირთა წრე. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 15 დეკემბრის N01-02/08/31549 წერილი. 1794 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 06/03/2015 ბრძანება N309. 1795დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფ ის წესის, კრიტერიუმებისა და დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს N320 ბრძანება, დანართი 22. 1793 1144 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განაცხადით მიმართვის უფლება მიენიჭათ იმ დევნილ ოჯახებს, რომლებმაც 2015 წლის 1 იანვრამდე იპოთეკური სესხით შეიძინეს საცხოვრებელი სახლები/ბინები და აღნიშნული საცხოვრებელი სახლები/ბინები არის მათი ერთადერთი ფაქტობრივი საცხოვრებელი. დევნილი ოჯახების იპოთეკური სესხის დაფარვის თაობაზე მიღებულ განაცხადს განიხილავს და გადაწყვეტილებას იღებს დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისია. დადებითი გადაწყვეტილების შემთხვევაში ოჯახი იღებს ერთჯერად ფულად დახმარებას დევნილი ოჯახის მიერ დასაფარი იპოთეკური სესხის ოდენობით, არაუმეტეს 20 000 ლარისა. განაცხადების მიღების ვადად განისაზღვრა ერთი თვე.1796 საქართველოს სახალხო დამცველმა, დევნილი ოჯახების მიერ იპოთეკური სესხის დაფარვის თაობაზე განცხადების წარმოდგენისათვის დადგენილი არაგონივრულად მცირე ვადების გადახედვის შესახებ სამინისტროს რეკომენდაციით მიმართა. 1797 ვინაიდან იპოთეკური სესხის დაფარვა განსახლების ისეთივე ალტერნატივას წარმოადგენს, როგორიც არის დევნილი ოჯახებისთვის ინდივიდუალური საცხოვრებლით უზრუნველყოფის პროგრამა, სახალხო დამცველმა მიზანშეუწონლად მიიჩნია იპოთეკური სესხის დაფარვის პროგრამის ვადებში შეზღუდვა. ორივე პროგრამა შინაარსობრივად მსგავსია, რადგან სახელმწიფოს მხრიდან არ ხდება დევნილთათვის საცხოვრებელი ფართების მოძიება. ორივე შემთხვევაში, დევნილებს სახელმწიფო უწევს ერთჯერად ფულად დახმარებას მათი გრძელვადიანი განსახლების პრობლემის გადაწყვეტის მიზნით. სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ უმჯობესი იქნებოდა, გაგრძელებულიყო განაცხადების მიღების ვადა ან დევნილი ოჯახებისთვის ინდივიდუალური საცხოვრებლით უზრუნველყოფის პროგრამის მსგავსად, იპოთეკური სესხის დაფარვის პროგრამით სარგებლობისას დევნილ ოჯახებს მისცემოდათ სამინისტროსთვის დროში შეუზღუდავად მიმართვის შესაძლებლობა. სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციით, 1798 დევნილთა საკითხების შემსწავლელმა კომისიამ იმსჯელა ვადების გახანგრძლივების თაობაზე და მიღებული გადაწყვეტილებით არ დადგინდა იპოთეკური სესხის დაფარვის შესახებ განაცხადების მიღების ვადის გაგრძელების საჭიროება. მინისტრის N320 ბრძანებაში დეტალურად არის გაწერილი პროცედურები, რომლებიც წინ უსწრებს დევნილისთვის საცხოვრებელი ფართის საკუთრებაში გადაცემას. ასეთი წესების არსებობა მნიშვნელოვანი ნაბიჯია დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის პროცესის რეგულაციისა და საცხოვრებელი ფართების განაწილების ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ-გვერდზე: < http://mra.gov.ge/geo/news/show/189/8032 > [ბოლოს ნანახია 2015 წლის 26 აპრილს]; ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ-გვერდზე: < http://mra.gov.ge/geo/news/show/189/7523 > [ბოლოს ნანახია 2015 წლის 26 აპრილს]. 1797 საქართველოს სახალხო დამცველის 28.04.2015წ. რეკომენდაცია N04-9/3200. 1798 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს წერილი N01-02/08/12942, 18.05.2015. 1796 1145 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დროს, სამართლიანობის პრინციპის დაცვის თვალსაზრისით. ზემოაღნიშნული ბრძანება, საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მიზნით, მოიცავს რამდენიმე პროცედურას. კერძოდ, პირველ ეტაპზე სამინისტრო დევნილ ოჯახებს აწვდის ინფორმაციას გასანაწილებელი საცხოვრებელი ფართების შესახებ. შესაბამისად, დევნილებს ეძლევათ შესაძლებლობა, წარადგინონ განაცხადი და შეავსონ ბრძანებით გათვალისწინებული კითხვარი სამინისტროს მიერ შეთავაზებულ ობიექტში საცხოვრებელი ფართის მიღების თაობაზე. სამინისტროს შესაბამისი სამსახური ამუშავებს განაცხადებს ბრძანებით განსაზღვრული კრიტერიუმებისა და საცხოვრებელი ფართის სტანდარტების შესაბამისად. შემდეგ დამუშავებულ მასალას უგზავნის კომისიას, განაცხადის დაკმაყოფილების ან დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ გადაწყვეტილების მისაღებად. დადებით შეფასებას იმსახურებს ის ფაქტი, რომ №320 ბრძანების მიხედვით, დევნილთა განსახლების პროცესში პრიორიტეტი ენიჭებათ იმ დევნილ ოჯახებს, რომლებიც ცხოვრობდნენ ნგრევად და სიცოცხლის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველ, მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემულ საცხოვრებელ ფართებში. აღნიშნული უნდა დასტურდებოდეს სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ დასკვნით. სახალხო დამცველი 2014 წლის ანგარიშში საუბრობდა იმ ობიექტებზე, რომელთა შესახებ სამინისტრომ შენობების მდგრადობის თაობაზე სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროდან“ ინფორმაცია მოითხოვა. სახალხო დამცველმა ასევე რეკომენდაციით მიმართა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს, დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების პროცესში პრიორიტეტი მიანიჭოს იმ ობიექტებიდან დევნილთა განსახლებას, რომლებზეც არსებობს საექსპერტო დასკვნა ავარიულობის შესახებ. სახალხო დამცველი 2015 წლის განმავლობაში აქტიურად აკვირდებოდა ავარიული შენობებიდან დევნილების გამოყვანის პროცესს. თბილისი 2015 წელს განსახლების პროცესი ყველაზე მასშტაბურად თბილისში წარიმართა. საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენლები აკვირდებოდნენ, როგორც კომისიის მიერ ბინების განაწილების, ასევე კენჭისყრის პროცესს. 2015 წლის დეკემბერში სამინისტრომ 561 დევნილ ოჯახს საცხოვრებელი ფართი გადასცა თბილისის 1146 ზღვაზე, ე.წ. „ოლიმპიურ სოფელში“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და მენაშენეებისგან გამოსყიდულ თანამედროვე სტანდარტებით აშენებულ კორპუსებში. საცხოვრებელი ფართის მიღების მოთხოვნით სამინისტროს 10 010-მდე დევნილმა მიმართა. 1799 დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის გადაწყვეტილებით, მინიჭებული ქულების საფუძველზე, შეირჩა ყველაზე მაღალი ქულების მქონე ის დევნილი ოჯახები, რომლებიც მონიტორინგის ჯგუფებმა ადგილზე შეისწავლეს. მონიტორინგის სამსახური 18 აგვისტოდან 15 სექტემბრამდე მუშაობდა, რის შემდეგაც მოკვლეული მასალები განსახილველად დევნილთა საკითხების შემსწავლელ კომისიას გადაეცა. ამ კომისიამ კი მუშაობა 21 სექტემბერს დაიწყო. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის პროცესის გამჭვირვალობის გაზრდის მიზნით, კომისიის მუშაობაში ნებისმიერი ორგანიზაციის წარმომადგენლებს შეეძლოთ დამკვირვებლის სტატუსით ჩართვა. კომისიის წევრები ინდივიდუალურად განიხილავდნენ თითოეული დევნილი ოჯახის მონაცემებსა და მონიტორინგის შედეგებს. გადასაცემი ბინის ოთახების რაოდენობა სულადობის მიხედვით განისაზღვრა. 1800 ბინების განაწილების პროცესი სამი ძირითადი მიმართულებით მიმდინარეობდა: 1. ნგრევად და სიცოცხლისათვის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილი ოჯახების გაყვანა; 2. სასამართლოს ან ზემდგომი ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილებისა და სამინისტროს მიერ გაცემული ადმინისტრაციული დაპირების საფუძველზე დევნილი ოჯახების უზრუნველყოფა საცხოვრებელი ფართით; 3. კრიტერიუმების შესაბამისად, დევნილთა გრძელვადიანი განსახლება. დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ სამინისტროს ინიციატივით, საქართველოს სახალხო დამცველის ყოველწლიურ საპარლამენტო ანგარიშში ასახულ განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაში მყოფი ობიექტების შესახებ მომზადდა საექსპერტო დასკვნები. აღნიშნული დოკუმენტების მიხედვით, თბილისში მდებარე დევნილთა განსახლების 14 ობიექტის ტექნიკური მდგომარეობა არ არის დამაკმაყოფილებელი (ამათგან, სამინისტროს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს განცხადება თბილისის ბინების განაწილებასთან დაკავშირებით < http://mra.gov.ge/geo/news/show/189/10096 > 1799 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს განცხადება <http://www.mra.gov.ge/geo/news/show/189/9827> 1800 1147 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, 2 ობიექტიდან დევნილები უკვე გადაყვანილნი და განსახლებულნი არიან). 2015 წელს თბილისში 178 დევნილი ოჯახი დაკმაყოფილდა საცხოვრებელი ფართით ნგრევისად და სიცოცხლისთვის ან ჯანმრთელობისთვის მომეტებული საფრთხის შემცველ დევნილთა განსახლების ობიექტებიდან (სასტუმრო „აეროპორტიდან“ – 85 ოჯახი; სასტუმრო „კოლხეთიდან“ – 80 ოჯახი და 13 დევნილი ოჯახი ნგრევადი ობიექტიდან). 1801 საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში იძულებით გადაადგილებული პირების განცხადებების შესწავლამ გამოავლინა განსახლების პროცესში დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის მიერ მათი განსახლების საკითხის განხილვის ამსახველი ოქმის დასაბუთების პრობლემა. კერძოდ, კომისიის მიერ დევნილების განსახლების შესახებ მიღებული უარყოფითი შეფასების შემთხვევაში არ ხდება უარის, როგორც სამართლებრივი, ასევე ფაქტობრივი საფუძვლების შესახებ მითითება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, იძულებით გადაადგილებულ პირს არ აქვს ინფორმაცია მის მიმართ მიღებული უარყოფითი გადაწყვეტილების საფუძვლების თაობაზე. სასტუმრო „კოლხეთიდან“ განსახლების პროცესში ასევე გამოიკვეთა დევნილი ოჯახების აღწერისას რეგისტრაციის მისამართზე ოჯახების ფაქტობრივად არცხოვრების დამადასტურებელი აქტების არარსებობა. კერძოდ, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი განცხადებებიდან ირკვევა, რომ სასტუმრო „კოლხეთში“ მცხოვრები დევნილი ოჯახების აღწერის მიზნით სამინისტროს წარმომადგენლების მიერ განხორციელდა რამდენიმე ვიზიტი, რომლებიც მიზნად ისახავდა მისამართზე ფაქტობრივად მცხოვრები დევნილი ოჯახების იდენტიფიცირებას მათი შემდგომი გრძელვადიანი განსახლების უზრუნველსაყოფად. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში განცხადებების შესწავლისა და გაანალიზების შედეგად დადგინდა, რომ იმ დევნილ ოჯახების შესახებ, რომლებიც აღწერის დროს არ იმყოფებოდნენ სასტუმრო „კოლხეთში“ რეგისტრაციის მისამართზე, სამინისტროს წარმომადგენლების მიერ არ ივსებოდა მისამართზე მისვლისა და ოჯახის ფაქტობრივად ცხოვრების შეფასების დამადასტურებელი დოკუმენტი. შესაბამისად, უწყების მიერ არ ხდებოდა ოჯახის მისამართზე არყოფნის მიზეზის გამოკვლევა და შემდგომ გრძელვადიანი განსახლების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში დევნილთა მიერ დასახელებული მიზეზების საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2016 წლის 29 იანვრის N01-02/08/3150 წერილი. 1801 1148 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გათვალისწინება. 1802 აღნიშნულის გამო, სასტუმრო „კოლხეთში“ მცხოვრები დევნილი ოჯახების ნაწილი გრძელვადიანი განსახლების პროცესის მიღმა დარჩა. უნდა აღინიშნოს, რომ სამინისტრომ, როგორც ადმინისტრაციულმა ორგანომ, მის კომპეტენციას მიკუთვნებული საკითხის გადაწყვეტისას უნდა გამოიკვლიოს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოება და გადაწყვეტილება მიიღოს ამ გარემოებათა შეფასებისა და ურთიერთ შეჯერების საფუძველზე. სასტუმრო „კოლხეთიდან“ დევნილთა კრიტერიუმების გათვალისწინების გარეშე განსახლების პროცესში სამინისტროს მიერ არ იქნა შესწავლილი განსახლების ობიექტში აღწერისას დევნილთა არყოფნის მიზეზები. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ზოგიერთი ოჯახი მისამართზე ვერ ცხოვრობდა სასტუმროში არსებული მძიმე საყოფაცხოვრებო პირობების გამო და დროებით თავს აფარებდნენ ახლობლების ოჯახებს. ამასთან, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ სამინისტროს არ აქვს შემუშავებული პირის/ოჯახის კონკრეტულ მისამართზე ფაქტობრივად ცხოვრების ფაქტის დადგენის კრიტერიუმები. სამინისტროს პოზიციით, იძულებით გადაადგილებული პირის მიერ შევსებულ განაცხადში მითითებულ მისამართზე ფაქტობრივი საცხოვრებლის დადგენა ხდება მონიტორინგის განყოფილების მიერ არაერთი მონიტორინგის/აღწერის შედეგად. მათ შორის, საჭიროების შემთხვევაში შესაძლებელია განხორციელდეს ღამის ვიზიტი. 1803 შესაბამისად შეიძლება ითქვას, რომ ფაქტობრივად ცხოვრების დადგენის პროცედურები და შესაბამისი კრიტერიუმები არ არის გაწერილი სამართლებრივი აქტით, რაც უარყოფით გავლენას ახდენს დევნილი ოჯახის განსახლების საკითხის შესახებ მიღებულ გადაწყვეტილებაზე. საქართველოს უზენაესი სასამართლო ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში განმარტავს დევნილი ოჯახის მუდმივად ცხოვრების ადგილის დეფინიციას. 1804 განმარტების თანახმად, მუდმივი ცხოვრების ფაქტი გამოხატული უნდა იყოს აღნიშნულ ადგილზე ჩვეულებრივი ყოველდღიური ცხოვრებით, რაც შეიძლება დადასტურდეს, მაგ: გადასახადის გადახდის დამადასტურებელი ქვითრით. რაც შეეხება ბინების განაწილების კენჭისყრის პროცესს, მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ წინა წლებისგან განსხვავებით, 2015 წელს კენჭისყრის პროცესი მშვიდ და საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ განხილულ საქმეებში განმცხადებლები რეგისტრაციის ადგილზე არყოფნის სხვადასხვა მიზეზებზე მიუთითებდნენ: საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წერილები: N04-9/10712, 29.12.2015წ.; N04-10/206, 11.01.2016წ., 04-9/10328, 18.12.2015წ. 1803 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს წერილი 01–02/08/30622, 4.12.2015წ. 1804 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2011 წლის 09 ივნისის 1802 გადაწყვეტილება, საქმე Nბს–1896-1849(კ-10), გვ.1 file/pdf/ganmarteba51.pdf > . 1149 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 < http://www.supremecourt.ge/files/upload- გამჭვირვალე გარემოში მიმდინარეობდა. აღნიშნულ პროცესზე დამკვირვებლად ნებისმიერ ორგანიზაციას შეეძლო ჩართულიყო. დევნილები ინფორმირებულები იყვნენ იმის თაობაზე, რომ ადგილზე უნდა გამოცხადებულიყო ოჯახის ყველა სრულწლოვანი წევრი ხელშეკრულებაზე ხელმოსაწერად. ასევე, უნდა აღინიშნოს ის გარემოება, რომ კენჭისყრის პროცესში გათვალისწინებული იქნა შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა საჭიროებები და მათ ბინები პირველ სართულზე კენჭისყრის გარეშე გადაეცათ. მისასალმებელია, რომ თბილისში გრძელდება დევნილთა განსახლების პროცესი, თუმცა მათ კვლავ უწევთ ისეთ ობიექტებში ცხოვრება, რომლებიც ნგრევადი ან სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველია. სამინისტრომ პრიორიტეტულად უნდა განიხილოს ზემოაღნიშნულ ობიექტებში მცხოვრები დევნილების საკითხი. აღნიშნულის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველმა განცხადებით მიმართა დევნილთა სამინისტროს. 1805 იმერეთი 2015 წელს სამინის დადიანის ქ. N5-ში მდებარე რეაბილიტირებულ შენობაში, საცხოვრებელი ფართი გადასცა 65 დევნილ ოჯახს. დადიანის ქუჩაზე მდებარე რეაბილიტირებულ შენობაში საცხოვრებელი ფართის მიღების მოთხოვნით განაცხადი 2 587-მა დევნილმა ოჯახმა შეავსო. შენობაში სულ 65 ბინაა, აქედან 15 ერთოთახიანია, 40 – ოროთახიანი და 10 – სამოთახიანი. 109 იძულებით გადაადგილებულ ოჯახს ახალი საცხოვრებელი სახლი გადაეცა (აქედან 45 ოჯახი ნგრევადი ობიექტებიდანაა), ქუთაისში, ოცხელის ქუჩაზე მდებარე ყოფილი საავადმყოფოს შენობაში. ობიექტის რეაბილიტაცია ამერიკის საქართველოს მუნიციპალური განვითარების ფონდმა, შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) დაფინანსებით განახორციელა. ამ განსახლებით ქუთაისში ნგრევადი ობიექტი დაიხურა. ერთ-ერთ ასეთ ობიექტს წარმოადგენს „ტურბაზა რიონი“, რომლის შესახებ რთ წლიურ ანგარიშში საუბრობდა. საქართველოს სახალხო დამცველის 2015 წლის 6 ოქტომბრის განცხადება, ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: < http://www.ombudsman.ge/ge/news/saqartvelos-saxalxo-damcvelis-gancxadeba-ngrevadobieqtebshi-mcxovreb-idzulebit-gadaadgilebul-pirta-gansaxlebastan-dakavshirebit.page > 1805 1150 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ოცხელის ქუჩაზე საცხოვრებელი ფართის მიღების მოთხოვნით განაცხადი 1850-მა დევნილმა ოჯახმა შეავსო. 109 ბინიდან 44 ერთოთახიანია, 53 – ოროთახიანი, 12 ბინა კი - სამოთახიანი. აღსანიშნავია, რომ 6 ბინა შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებისთვის არის განკუთვნილი. ამასთან, საცხოვრებელი კორპუსი და გარე ინფრასტრუქტურაც სრულად არის ადაპტირებული შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირების საჭიროებებზე. ყველა საცხოვრებელ ბინას ინდივიდუალური სააბაზანო და სველი წერტილი აქვს. N320 ბრძანების ფ გათვალისწინებით დევნილ ოჯახებს საცხოვრებელი ფართები გადაეცათ ქუთაისში შმიდტის ქ. N2-ში. 2015 რუსთაველის ქ. N6-ში წლის განმავლობაში, ზესტაფონში უზნაძის ქ. N142-ში და რეაბილიტირებულ შენობებში განხორციელდა დევნილთა გრძელვადიანი განსახლება. სამეგრელო 2015 წელს სამეგრ გამოირჩეოდა. ზუგდიდში, 10 ახალაშენებულ კორპუსში 320 დევნილმა ოჯახმა მიიღო ბინა. კორპუსების აშენების შედეგად, ნგრევადი ობიექტი დაიხურა, რომლებიც შენობის მძიმე მდგომარეობის გამო, საფრთხეს უქმნიდა იქ მცხოვრები 104 დევნილი ოჯახის სიცოცხლესა და ჯანმრთელობას. სახალხო დამცველი 2014 წლის ანგარიშშიც საუბრობდა. 1806 დევნილი ოჯახების შესახლება ახალაშენებულ კორპუსებში ეტაპობრივად მოხდა. 320 ბინიდან 40 ერთოთახიანია, 160 – ოროთახიანი, 120 – სამოთახიანი. საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა მდგომარეობის შესახებ, გვ. 809, < http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf > 1806 1151 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მისასალმებელ ზუგდიდი, ახალსოფელი 2015 წლის 16 ივნისს ზუგდიდის რაიონის სოფელ ახალსოფელში ახლად რეაბილიტირებულ ობიექტში 42-მა დევნილმა ოჯახმა მიიღო ბინა კენჭისყრის პრინციპით. დევნილი ოჯახების შერჩევა გრძელვადიანი განსახლების კრიტერიუმების შესაბამისად მოხდა. შენობაში სულ 42 ბინაა, აქედან 14 ერთოთახიანი, 23 ოროთახიანი, 5 სამოთახიანი. 1152 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წლის ფოთში, 8 აპრილს მალთაყვის ჩასახლებაში და ფიროსმანის ქუჩაზე მდებარე კორპუსებში 15 დევნილი ოჯახისთვის ბინები ფარული კენჭისყრით განაწილდა. კენჭისყრის პროცესი მშვიდ ვითარებაში წარიმართა. განაწილებული 15 ბინიდან 7 ერთოთახიანი და 8 ოროთახიანია. ბინის მისაღებად განაცხადი 40-მა დევნილმა ოჯახმა შეავსო, საიდანაც გრძელვადიანი განსახლების კრიტერიუმების შესაბამისად 15 ოჯახი შეირჩა. ახალციხეში რუსთაველის ქუჩა N113-ში ყოფილი სკოლა-ინტერნატის თანამედროვე სტანდარტებით გარემონტებულ კორპუსში 26 შენობაში დევნილ ოჯახს გადაეცა საცხოვრებელი ფართი. მისასალმებელია, რომ საქართველოს მასშტაბით დევნილთა განსახლების პროცესი გრძელდება. საქართველოს სახალხო დამცველის ინფორმაციით, 2016 წელს დევნილთა გრძელვადიანი განსახლება იგეგმება თბილისში, იმერეთში, ზუგდიდში, მარნეულში, ბორჯომში, ხაშურსა და გორში. 1807 საქართველოს სახალხო დამცველი, მსგავსად, დააკვირდება აღნიშნულ ობიექტებში განსახლების პროცესს. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 10 დეკემბრის N01/02/08/31048 წერილი. 1807 1153 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გასული წლი მიუხედავად გარკვეული პოზიტიური სიახლეებისა, საქართველოს მასშტაბით დევნილთა განსახლების ნგრევადი და სიცოცხლისა ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი არაერთი ობიექტია, რომელთა შესახებაც არსებობს შესაბამისი საექსპერტო დასკვნა. სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, 2013-2015 წლებში 90 -მდე ობიექტზე მომზადდა ექსპერტიზის დასკვნა და ამ ეტაპზე მხოლოდ 38 ობიექტი დაიხურა. 1808 2. საცხოვრებელი ფართების პრივატიზაციის პროცესი, როგორც დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების ფორმა როგორც ცნობილია, იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიის განხორციელების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად, გრძელვადიანი განსახლების ერთ-ერთ ფორმას კომპაქტურად განსახლების ობიექტებში დევნილთა სარგებლობაში არსებული საცხოვრებელი ფართების მათთვის საკუთრებაში გადაცემა წარმოადგენს. ზემოაღნიშნული პროცესი 2009 წელს დაიწყო (საქართველოს პრეზიდენტის 2009 წლის №62 განკარგულების საფუძველზე) და სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული კოლექტიური ცენტრების დევნილი ოჯახებისათვის საკუთრებაში გადაცემას გულისხმობს. აღნიშნული პროცესი არ არის რეგულირებული მინისტრის N320 ბრძანებით და დამოუკიდებელ პროცესს წარმოადგენს. ყოფილი კომპაქტური განსახლების ობიექტებში 125 375 დევნილია რეგისტრირებული. 1809 დადებით შეფასებას იმსახურებს ის ფაქტი, რომ 2015 წელს დევნილთათვის საცხოვრებელი ფართების კერძო საკუთრებაში გადაცემის პროცესი, საქართველოს მასშტაბით, 210 ობიექტზე დაიწყო და ეს პროცესი გრძელდება. 2016 წელს 75 ობიექტის პრივატიზება იგეგმება. 1810 ზოგადად პრივატიზების პროცესის დადებითად შეფასების მიუხედავად, 2015 წელს პრივატიზების პროცესთან დაკავშირებით განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად გარკვეული ხარვეზები გამოიკვეთა. მრავლად გვხვდება ისეთი ობიექტები, რომლებიც სათანადო საცხოვრებლის 1811 მინიმალურ სტანდარტებსაც ვერ აკმაყოფილებს, თუმცა დევნილებს უკვე კერძო საკუთრებაში აქვთ გადაცემული. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2016 წლის 29 იანვრის N01-02/08/3150 წერილი. 1809 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 15 დეკემბრის N01-02/08/31549 წერილი. 1810 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 28 დეკემბრის N01-02/08/32332 წერილი. 1811 „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „ნ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, სათანადო საცხოვრებელი გულისხმობს დევნილისათვის საკუთრებაში ან მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემულ საცხოვრებელს, სადაც უზრუნველყოფილია ღირსეული ცხოვრებისათვის აუცილებელი 1808 1154 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ერთ-ერთ ასეთ მძიმე ობიექტს წარმოადგენს თბილისში, ოქროყანის დასახლებაში მდებარე კოტეჯები, რომელთა პრივატიზაციის პროცესი ფაქტობრივად დასრულებულია. მძიმე მდგომარეობაშია თბილისში, პაატა სააკაძის ქ.N19-ში (ყოფილი წინამძღვრიშვილის ქუჩა) მდებარე ყოფილი კოლექტიური ცენტრი (მე-5 კლინიკური საავადმყოფოს შენობა, სადაც 113 დევნილი ოჯახი ცხოვრობს). აღნიშნული შენობა პრივატიზებულია 2009 წლის შემდეგ, მიუხედავად იმისა, რომ ობიექტის შესახებ არის სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ დასკვნა, რომლის მიხედვით, თბილისში, პაატა სააკაძის ქ.N19-ში მდებარე ობიექტი იმყოფება მწვავე ავარიულ მდგომარეობაში. შენობის მობინადრეების ყოფნა მასშტაბური სახიფათოა ნგრევის მათი საფრთხე რეალურია. სიცოცხლისათვის. შენობა შენობაში დემონტაჟს ექვემდებარება. უმძიმეს მდგომარეობაშია წნორში, დავით აღმაშენებლის ქუჩაზე მდებარე ე.წ. პურკომბინატის ბინები. მიუხედავად ამისა, დევნილები მაინც დათანხმდნენ სამინისტროს შეთავაზებას მათ მიერ დაკავებული საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის შესახებ, რადგან არ ფლობდნენ ინფორმაციას ფართის პრივატიზებაზე უარის თქმის შემთხვევაში არსებული ალტერნატივების შესახებ. პირობები, მათ შორის, უსაფრთხოებისა და სანიტარული თვალსაზრისით დამაკმაყოფილებელი პირობები. 1155 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წნორი, პურკომბინატის ბინები სახალხო დამცველთან არსებული დევნილთა საკითხების პროექტის 1812 ფარგლებში მომზადდა კითხვარი, რომლის მიხედვითაც გამოკითხეს დევნილები, პრივატიზაციის პროცესთან დაკავშირებულ საკითხებზე. პროექტი „საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის შესაძლებლობების გაძლიერება იძულებით გადაადგილებულ პირთა პრობლემების გადასაჭრელად“ დაფინანსებულია ბრიტანეთის საელჩოსა და გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის მიერ. 1812 1156 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 Series1, დიახ, სამუშაოებს 7. იყავით თუ არა წინასწარ ინფორმირებულები რა სახის სარემონტო 24, 20% მოიცავდა რეაბილიტაცია? დიახ /არა Series1, /არა, 98, 80% გამოკითხული დევნილების უმრავლესობა არ ფლობს ინფორმაციას საცხოვრებელი ფართის სტანდარტების შესახებ. 1813 კერძოდ, დევნილთა უმრავლესობა არ არის ინფორმირებული დევნილთა ოჯახების წევრთა რაოდენობის გათვალისწინებით საცხოვრებელი ფართის საორიენტაციო სტანდარტების შესახებ. გამოკითხული დევნილების უმრავლესობა ისე აწერდა ხელს საპრივატიზაციო ხელშეკრულებას, რომ ფართის რაოდენობას არ ამოწმებდა. კვლავ პრობლემას წარმოადგენს ფართების არათანაბარი განაწილება და ე.წ. „ნახევრად დაკანონებული“ ობიექტები, რომლებშიც არაერთხელ ჩატარდა აზომვითი სამუშაოები, თუმცა ამ დრომდე არ განხორციელებულა მათი სრული პრივატიზაცია. აღნიშნული პრობლემის გამო, დევნილები ვერ ახერხებენ ბინათმესაკუთრეთა ამხანაგობის შექმნას, ქონების საკუთარი შეხედულებისამებრ განკარგვას და სხვა სამოქალაქო უფლებების რეალიზაციას, ვინაიდან შენობის მხოლოდ გარკვეული ნაწილია დაკანონებული. ზემოაღნიშნული საკითხები 2014 წლის ანგარიშშიც იყო განხილული. კვლავ აქტუალურ პრობლემად რჩება ყოფილი კოლექტიური ცენტრების რეაბილიტაციის პროცესი. გამოკითხვის შედეგად დადგინდა, რომ პრივატიზირებული ობიექტების უმეტესობაში სარეაბილიტაციო სამუშაოები არ ჩატარებულა. თუმცა, იმ ობიექტებში, რომლებშიც სარემონტო სამუშაოები ჩატარდა, 2015 წლის განმავლობაში განხორციელებულმა მონიტორინგმა ცხადყო, რომ დევნილები უკმაყოფილებას გამოთქვამდნენ გადაცემულ ფართებში ჩატარებული სარემონტო სამუშაოების თაობაზე. სარემონტო სამუშაოების უხარისხობაზე საქართველოს სახალხო დამცველი 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშშიც საუბრობდა. დადებითად უნდა შეფასდეს საანგარიშო პერიოდში პრივატიზაციის პროცესის დაჩქარებული ტემპებით მიმდინარეობა, ასევე, დევნილთა ინფორმირებულობის გაზრდა პრივატიზაციის საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს N320 ბრძანების დანართი N6. 1813 1157 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პროცესის ნებაყოფლობითობისა და პრივატიზებაზე უარის თქმის შემთხვევაში განსახლების ალტერნატივაზე. 1814 პრივატიზაციის პროცესის მიმდინარეობას საქართველოს სახალხო დამცველი 2016 წელსაც დააკვირდება და მომდევნო წლის ანგარიშში წარმოადგენს. 3. განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაში მყოფი ობიექტები დევნილთა უფლებების განსაზღვრისათვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დოკუმენტს წარმოადგენს „გაეროს სახელმძღვანელო პრინციპები იძულებით გადაადგილების შესახებ“ (შემდგომში – პრინციპები). პრინციპების თანახმად, „ეროვნულ ხელისუფლებებს ეკისრებათ უპირატესი ვალდებულება და პასუხისმგებლობა, რათა თავიანთი იურისდიქციის ფარგლებში იძულებით გადაადგილებული პირები უზრუნველყონ შესაბამისი დაცვითა და ჰუმანიტარული დახმარებით“.1815 დევნილთა უფლება სათანადო საცხოვრებელზე მოცემულია მე-18 პრინციპში, რომლის თანახმად, იძულებით გადაადგილებულ პირებს შეუფერხებლად უნდა მიუწვდებოდეთ ხელი „აუცილებელ საკვებსა და სასმელ წყალზე, თავშესაფარსა და საცხოვრებელზე, შესაფერის ტანისამოსზე, გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებასა და სანიტარულ მომსახურებაზე“. სათანადო საცხოვრებლის უფლების შესახებ ძირითად დოკუმენტად მიჩნეულია „სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული უფლებების შესახებ“ საერთაშორისო პაქტი (შემდეგში – პაქტი). პაქტის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტი ეხება საცხოვრებლის უფლებას. და 1816 აღნიშნული მუხლის კომენტირების მომზადებისას, ეკონომიკური, სოციალური კულტურული უფლებების კომიტეტმა (შემდეგში – კომიტეტი) აღნიშნა, რომ საცხოვრებლის უფლება არ შეიძლება განხილული იქნეს მხოლოდ ვიწრო ან შეზღუდული გაგებით, რაც მარტო ჭერის ფლობას ნიშნავს. კომიტეტი აღნიშნულ უფლებას უფრო ფართო მნიშვნელობას ანიჭებს და ბინის ფლობის უფლებას სათანადო ბინის კონტექსტში განიხილავს. 1817 „სათანადო საცხოვრებლის“ კონცეფცია კი, თავის მხრივ, რამდენიმე გამოკითხვის შედეგებით, 2014 წლის მონაცემებისგან განსხვავებით, დევნილთა უმრავლესობამ კითხვას ინფორმირებულობის შესახებ დადებითად უპასუხა. 1815 „გაეროს სახელმძღვანელო პრინციპები იძულებით გადაადგილების შესახებ“, მე-3 პრინციპი. 1816 „...პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ თითოეულის უფლებას, ჰქონდეს სათანადო კვება, ტანსაცმელი და ბინა, აგრეთვე უფლებას განუწყვეტლივ იუმჯობესებდეს ცხოვრების პირობებს. პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები, რომლებიც აღიარებენ, რომ დიდი მნიშვნელობა აქვს თავისუფალ თანხმობაზე დაფუძნებულ საერთაშორისო თანამშრომლობას, მიიღებენ სათანადო ზომებს ამ უფლების განხორციელების უზრუნველყოფისათვის“. 1817 ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტის მე-4 ზოგადი კომენტარი, მე-7 პუნქტი. 1814 1158 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კომპონენტს მოიცავს, რომელთა შორისაა „საცხოვრებლად ვარგისობა“. აღნიშნული გულისხმობს მობინადრის უფლებას, ჰქონდეს სათანადო ფართი და იყოს დაცული სიცივისაგან, ნესტისაგან, ფაქტორებისაგან. ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედებისა და სხვა საშიში 1818 რაც შეეხება ეროვნულ კანონმდებლობას, „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონი დევნილს ანიჭებს უფლებას, უზრუნველყოფილი იყოს სათანადო საცხოვრებლით საქართველოს ფარგლებში.1819 აღნიშნული კანონის მიზნებისათვის კი სათანადო საცხოვრებელი არის დევნილისათვის საკუთრებაში ან მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემული საცხოვრებელი, სადაც უზრუნველყოფილია ღირსეული ცხოვრებისათვის აუცილებელი პირობები, მათ შორის, უსაფრთხოებისა და სანიტარული თვალსაზრისით და ინფრასტრუქტურის ხელმისაწვდომობა. სახალხო დამცველის წარმომადგენლების მიერ განხორცილებული მონიტორინგის შედეგად დგინდება, რომ გარკვეულ ობიექტებში საცხოვრებელი პირობები ძალიან მძიმეა. განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაში მყოფ ობიექტებზე საქართველოს სახალხო დამცველი 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშშიც საუბრობდა დეტალურად. 1820 მიუხედავად იმისა, რომ 2015 წლის განმავლობაში თბილისში არერთი ნგრევადი ობიექტიდან განხორციელდა დევნილთა განსახლება, რომლებზეც სახალხო დამცველი 2014 წლის ანგარიშშიც საუბრობდა, 1821 კვლავ მწვავე პრობლემად რჩება ავარიულ შენობებში იძულებით გადაადგილებულ პირთა ცხოვრების საკითხი. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს თბილისში მდებარე რამდენიმე ობიექტი, მათ შორის, ნადარეიშვილის ქუჩა N6-ში მდებარე შენობა. ობიექტში დაზიანებულია სახურავი, წყალგაყვანილობის სისტემა, მოუწესრიგებელია საკანალიზაციო მილები. გარდა ამისა, შენობის შესახებ არსებობს სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ დასკვნა, რომელშიც აღნიშნულია, რომ შენობის არსებული სახით ექსპლუატაცია საფრთხის შემცვლელია იქ მცხოვრებთათვის. მიუხედავად ამისა, 5 დევნილი ოჯახი მრავალი წელია, ამ მისამართზე ცხოვრობს. ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტის მე-4 ზოგადი კომენტარი, მე-8 პუნქტი. 1819 „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „ნ“ ქვეპუნქტი. 1820 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ, გვ. 616. 1821 სასტუმრო „აეროპორტიდან“, სასტუმრო „კოლხეთიდან“, ყაზბეგის ქ.N34-დან, ჭავჭავაძის N49-დან და კახეთის გზატკეცილი N25-დან. 1818 1159 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ასევე უმძიმეს მდგომარეობაშია თბილისში, იუმაშევის ქ.N21-ში „დუზანის“ და ჟორესის ქ.N7-ში მდებარე შენობები. 1822 სახალხო დამცველი 2014 წლის ანგარიშშიც საუბრობდა ამ ობიექტების უმძიმეს მდგომარეობაზე. დევნილებს კვლავ მძიმე საცხოვრებელ პირობებში უწევთ ცხოვრება თბილისში, ჭავჭავაძის გამზირის N37-ში, დადიანის ქ.N2-ში და ჩანტლაძის ქ.N4/2-ში მდებარე შენობებში1823. 2015 რეკომენდაციით 1824 წლის 16 დე მიმართა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს, ჩანტლაძის ქ. N4/2ში მცხოვრები დევნილების სათანადო საცხოვრებლით უზრუნველყოფის თაობაზე, კერძოდ, განხორციელებულიყო შენობის სათანადო საცხოვრებლის სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანა. მსგავსი სამუშაოების ჩატარების შეუძლებლობის შემთხვევაში, დევნილები განსახლებულიყვნენ გრძელვადიანი/მოკლევადიანი 1825 განსახლების პროგრამის ფარგლებში. უმძიმესი ვითარებაა ქუთაისში, „გუმათის სკოლა-ინტერნატის“, „წყალწითელას“ პანსიონატის, სასტუმრო „ზესხოს“, „მთის ბროლისა“ და სანატორიუმ „ხვამლის“ შენობებში. გუმათის სკოლა-ინტერნატის შენობა მონიტორინგის შედეგად, მძიმე საცხოვრებელი პირობები გამოიკვეთა წყალტუბოს რაიონში მდებარე ყოფილ კოლექტიურ ცენტრებში (სანატორიუმი „ფილიალი“, სანატორიუმი აღნიშნული ობიექტების შესახებ არსებობს სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ დასკვნა, შენობის არამდგრადობისა და ავარიულობის თაობაზე. 1823 ამ ობიექტების შესახებ სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიშშიც იყო საუბარი. 1824 საქართველოს სახალხო დამცველის 2015 წლის 16 დეკემბრის რეკომენდაცია N04-9/10226 1825 ქირის საკომპენსაციო თანხით უზრუნველყოფა. 1822 1160 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 „იმერეთი“, „ინტურისტი“). მათი უმეტესო სარეაბილიტაციო სამუშაოები არ ჩატარებია. შესაბამისად, შენობების დიდი ნაწილი ამორტიზებულია, დაბზარულია კედლები, სახურავიდან ჩამოდის წყალი და არ არის დაცული სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები. წყალტუბო, სანატორიუმი „ფილიალი“ დევნილებს კვლავ გაუსაძლის პირობებში უწევთ ცხოვრება დაბა სურამში მდებარე სანატორიუმ „სურამში“, გორში ტურბაზა „ხის კოტეჯებში“, სასტუმრო „ქართლში“ და ყოფილი ნარკოლოგიურის შენობებში. 1826 უცვლელია მდგომარეობა გორში ვერხვების დევნილთა დასახლებაში. დევნილებს არ აქვთ საკუთარი სახსრებით სარემონტო სამუშაოების ჩატარების საშუალება. სასურველია ჩატარდეს აღნიშნული დასახლების ექსპერტიზა, რომელიც დაადგენს დაექვემდებარება თუ არა ეს ობიექტი სარეაბილიტაციო სამუშაოებს. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ დევნილთა რიგ დასახლებებში, როგორიცაა ბერბუკი, სკრა, ხურვალეთი და საქაშეთი მთავარ პრობლემას წარმოადგენს სასმელი და სარწყავი წყლის ხელმისაწვდომობა, შიდა გზები, მოუწესრიგებელია საკანალიზაციო მილები, კოტეჯური ტიპის დასახლებები, რომლებიც ჭაობიან ადგილებში აშენდა, დღემდე უქმნის მოსახლეობას მთელ რიგ პრობლემებს. 1826 ამ ობიექტების შესახებ სახალხო დამცველი 2014 წლის ანგარიშშიც საუბრობდა, გვ. 811 1161 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაზიანებული შენობების მხრივ მძიმე მდგომარეობაა სამეგრელო-ზემო-სვანეთის რეგიონში. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს რამდენიმე ყოფილი კოლექტიური ცენტრი – ზუგდიდში, სოფელ ცაისში „კურორტის სამრეცხაოს“, სოფელ ინგირში „მეურნეობის სასტუმროს“ და „შეკეოს“ შენობები. მიმდინარე წლის განმავლობაში მონიტორინგი განხორციელდა აღმოსავლეთ საქართველოში (კახეთში) მდებარე დევნილთა ყოფილ კომპაქტურად განსახლების ობიექტებში. 1827 მონიტორინგის შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ მიუხედავად გარკვეული პოზიტიური სიახლეებისა, კახეთის რეგიონში იძულებით გადაადგილებულ პირთა დიდი ნაწილისათვის საცხოვრებელი პირობები კვლავ ძალიან მძიმეა. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს რამდენიმე ობიექტი. კერძოდ, წნორში მდებარე ყოფილი სასტუმრო „ქიზიყის“ შენობა. სახურავიდან წვიმის დროს ჩამოდის წყალი, დაზიანებულია შენობის საძირკველი, მზიდი კედლები, წყალგაყვანილობის სისტემა, შენობაში არ არის საკანალიზაციო მილები. წნორი, სასტუმრო „ქიზიყი“ აღნიშნულ შენობაში მცხოვრებმა დევნილებმა არაერთხელ მიმართეს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და 1827 მონიტორინგი განხორციელდა შემდეგ ობიექტებში: საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში მდებარე ყოფილი ტექნიკუმის შენობა, სოფელ ზემო ბოდბეში სკოლა-ინტერნატის შენობა, ქალაქ წნორში, აღმაშენებლის ქუჩაზე, ყოფილი პურკომბინატის და სასტუმრო „ქიზიყის“ შენობა, სოფელ ხირსაში ხირსის მეურნეობის შენობა, ყოფილი პროფ.სასწავლებლისა და გვარდიის შენობები. 1162 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ლტოლვილთა სამინისტროს მათი საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესების თხოვნით, თუმცა მათ დღემდე ძალიან მძიმე პირობებში უწევთ ცხოვრება. წნორი, სასტუმრო „ქიზიყი“ ერთ-ერთ განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაში მყოფ ობიექტს წარმოადგენს ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, დაბა კაზრეთში მდებარე „მადნეულის საერთო საცხოვრებლის“ შენობა. აღნიშნულ ობიექტში, სამინისტროს მონაცემთა ბაზის მიხედვით, 39 დევნილია რეგისტრირებული. 1828 განხორციელებულმა მონიტორინგმა ცხადყო, რომ 2016 წლის ერთ-ერთი პრიორიტეტი სამინისტროსთვის ასეთი შენობებიდან დევნილთა განსახლება, ან შენობების რეაბილიტაცია უნდა იყოს. დანგრევის პირას მყოფი ობიექტების პრობლემის გადაჭრის გადავადებამ შეიძლება უმძიმეს შედეგებამდე მიგვიყვანოს. იქ მცხოვრები დევნილების ჯანმრთელობა და სიცოცხლე ყოველდღიურად საფრთხის ქვეშ არის. 4. განსახლებულ დევნილთა ინტეგრაცია 2010-2012 წლის საპარლამენტო ანგარიშებში საქართველოს სახალხო დამცველი დეტალურად განიხილავდა იძულებით გადაადგილებულ პირთა გამოსახლება/განსახლების პროცესს. არაერთი განცხადება გაკეთდა პროცესის არასწორ დაგეგმვასა და განხორციელებაზეც, განსაკუთრებით კი პროცედურულ დარღვევებზე დევნილთა სხვადასხვა ობიექტიდან გამოსახლებისას. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლების მიერ ჩატარდა ალტერნატიული საცხოვრებლების მონიტორინგი, რომლის შედეგებიც ასახულია საპარლამენტო ანგარიშებში. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 11 ივნისის N01-01/07/16328 წერილი. 1828 1163 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ერთ-ერთი სერიოზული პრობლემა ალტერნატიული საცხოვრებლის შესახებ ინფორმაციის არარსებობა იყო. კერძოდ, დევნილებს, რომლებიც ალტერნატიულ განსახლებას ექვემდებარებოდნენ, არ ჰქონდათ ინფორმაცია ალტერნატიული საცხოვრებლის შესახებ. აღნიშნული ინფორმაცია მათ მხოლოდ გამოსახლების დღეს მიაწოდეს. შესაბამისად, მათ გაცნობიერებული არჩევანის გაკეთების შესაძლებლობა ალტერნატიულ საცხოვრებლებში განსახლებული გრძელვადიანი საცხოვრებლით დაკმაყოფილებულად სახელმწიფომ უზრუნველყოს დევნილი არ დევნილები ჰქონდათ. ვინაიდან, სახელმწიფოს მხრიდან ითვლებიან, მოსახლეობის მნიშვნელოვანია სოციალურ-ეკონომიკური ინტეგრაციის ხელშეწყობის მიზნით საარსებო წყაროებზე ხელმისაწვდომობა. 2015 წელს პროექტის 1829 ფარგლებში განმეორებითი მონიტორინგი განხორციელდა, რომლის მთავარი მიზანი დევნილთა განსახლების ადგილებში არსებული მდგომარეობისა და საცხოვრებელი პირობების გადამოწმება იყო. ასევე, იმის დადგენა, გამოსწორდა თუ არა ის პრობლემები, რომლებიც პირველადი მონიტორინგისას გამოვლინდა, შესრულდა თუ არა საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციები, არის თუ არა რეგიონებში პოზიტიური ძვრები ან გამოვლინდა თუ არა ახალი ტიპის პრობლემატიკა, რომელიც პირველადი მონიტორინგისას არ დაფიქსირებულა. მონიტორინგი განხორციელდა შემდეგ ობიექტებში: მარნეულის მუნიციპალიტეტის დაბა შაუმიანში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბაკურციხეში, თეთრიწყაროს რაიონის სოფელ წინწყაროში, ჩხოროწყუს რაიონის სოფელ ფოცხო-ეწერში. მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ დევნილთა მდგომარეობა საარსებო წყაროებსა და დასაქმებაზე ხელმისაწვდომობის მხრივ არ გაუმჯობესებულა. სახელმწიფოს მიერ კვლავ არ ხორციელდება დასაქმების ხელშემწყობი პროგრამები. ადგილობრივი ინფრასტრუქტურა კი არ იძლევა დევნილთა ძირითადი სოციალურ-ეკონომიკური საჭიროებების დაკმაყოფილების შესაძლებლობას. რეგიონებში განსახლებული დევნილების უმრავლესობის შემოსავლის მთავარ წყაროს კვლავ სოციალური შემწეობა წარმოადგენს. საერთაშორისო სტანდარტების გათვალისწინებით, გამოსახლების შედეგად პირი არ უნდა დარჩეს უსახლკაროდ და არ უნდა დაირღვეს მისი სხვა უფლებები. იმ შემთხვევაში, თუ გამოსახლებულ პირებს არ შეუძლიათ თავად მოიპოვონ საარსებო სახსრები, მონაწილე სახელმწიფოებმა, ხელმისაწვდომი რესურსების ფარგლებში ყველა სათანადო საშუალება უნდა გამოიყენონ მათთვის სათანადო ალტერნატიული საცხოვრებლის უზრუნველსაყოფად, „სახალხო დამცველის აპარატის შესაძლებლობების გაძლიერება იძულებით გადაადგილებულ პირთა პრობლემების გადასაჭრელად“, პროექტი დაფინანსებულია ბრიტანეთის საელჩოსა და გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის მიერ. 1829 1164 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დასასახლებლად ან ნაყოფიერი მიწების გამოსაყოფად, არსებული გარემოებების გათვალისწინებით. 1830 მიუხედავად ამისა, კვლავ პრობლემად რჩება სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთების დევნილებისთვის გადაცემის საკითხი. ბაკურციხეში მცხოვრები დევნილი ოჯახები პირველადი მონიტორინგის ჩატარების დროს უთითებდნენ სასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთების არქონის შესახებ. განმეორებითი მონიტორინგის განხორციელებისას ცხადი გახდა, რომ აღნიშნული საკითხი ამ დრომდე მოუგვარებელია. დევნილთა განმარტებით, მათ ადგილობრივ მუნიციპალიტეტს მიმართეს, თუმცა მათგან რაიმე კონკრეტული პასუხი, თუნდაც მიწის დროებით სარგებლობაში გადაცემის შესახებ, ვერ მიიღეს. ყოფილი ტექნიკუმის საერთო საცხოვრებლის შენობაში 35 დევნილი ოჯახია რეგისტრირებული, აქედან მხოლოდ 16 დევნილ ოჯახს გადაეცა საცხოვრებელი ფართი კერძო საკუთრებაში. რაც შეეხება მიწის ნაკვეთებს, მათი დევნილთათვის საკუთრებაში გადაცემა არ იგეგმება. 1831 დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ დაბა შაუმიანში „ყოფილი სამხედრო ბაზის შენობაში“, სადაც დარეგისტრირებულია 186 დევნილი ოჯახი, საკუთრებაში გადაეცათ სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი. თუმცა, აღნიშნულ მისამართზე მცხოვრები დევნილებისთვის ამ დრომდე არ გადაუციათ საცხოვრებელი ფართები კერძო საკუთრებაში. 1832 საერთაშორისო სტანდარტების თანახმად, სახელმწიფოს ძირითად მიზანს უღარიბესი ფენის და იმ პირთა მიწით უზრუნველყოფა უნდა წარმოადგენდეს, რომლებსაც ის არ გააჩნიათ. უნდა განისაზღვროს მთავრობის მკაფიო ვალდებულებები, რომლებიც კონკრეტულ შინაარსს შესძენს პირის უსაფრთხო და მშვიდობიან გარემოში ცხოვრების უფლებას, მათ შორის კანონით უნდა დადგინდეს მიწაზე ხელმისაწვდომობა.1833 მონიტორინგისას ასევე ვეცადეთ, გაგვერკვია ზოგადად რა სახის პრობლემები აწუხებთ რეგიონებში მცხოვრებ იძულებით გადაადგილებულ პირებს – დევნილებს. Right to adequate Housing (art11.1): forced evictions, CESCR General Comment 7, 05.20.1997, para. 17 უფლება სათანადო საცხოვრისზე 1831 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 15 აპრილის N01/0/07/10355 წერილი. 1832 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2015 წლის 15 აპრილის N01/01/07/10356 წერილი. 1833 The Right to adequate housing (art.11(1)):13/12/91, CESCR General Comment 4, para.8(e). 1830 1165 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გთხოვთ, დაასახელოთ ძირითადი პრობლემა რაც ამ ეტაპზე განსახლების ადგილას გაქვთ? უმუშევრობა 20% 12% 75% 43% 8% დასამუშავებელი მიწის ნაკვეთის არ არსებობა სარწყავი წყალი მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა 10% სამედიცინო მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობა საცხოვრებელი ფართის უხარისხო რეაბილიტაცია ცხადი ხდება, რომ უმუშევრობა კვლავ ყველაზე მწვავე პრობლემად რჩება. იძულებით გადაადგილებულ თანახმად, პირთათვის გრძელვადიანი გადაწყვეტილების ჩარჩო-პრინციპების განსახლების პროცესის დროს სახელმწიფომ ისეთი ტიპის ადგილები უნდა შეარჩიოს, სადაც დასაქმების მეტი შესაძლებლობა არსებობს, რაც, თავის მხრივ, დევნილთა სოციალურ- ეკონომიკური საჭიროებების დაკმაყოფილებას შესაძლებელს გახდის . 1834 სოფელ წინწყაროში განხორციელებული მონიტორინგის შედეგებზე დაყრდნობით შეიძლება ითქვას, რომ დევნილებისთვის უცვლელ პრობლემად რჩება გადაცემული საცხოვრებელი ფართების სარეაბილიტაციო სამუშაოები. საქართველოს სახალხო დამცველი ყოველწლიურ ანგარიშებში ხაზს უსვამს ფოცხო-ეწერში ჩასახლებული დევნილების პრობლემებს. სამწუხაროდ, აღნიშნულ ობიექტში მცხოვრები დევნილებისათვის პრობლემები კვლავ უცვლელი რჩება. ამ დრომდე ფოცხო-ეწერში არ ფუნქციონირებს აფთიაქი, იქ მცხოვრებ დევნილ ოჯახებს მედიკამენტების შესაძენად დაბა ჯვარში უწევთ ჩასვლა; გარდა ამისა, ფოცხო-ეწერში არ არის სამედიცინო პუნქტი; დევნილების განმარტებით, სამედიცინო მომსახურების მისაღებად იძულებულები არიან, ზუგდიდში ჩავიდნენ, რაც ხარჯებს საჭიროებს. უწყებათაშორისი მუდმივმოქმედი კომიტეტის სქემა იძულებით გადაადგილებულ პირთა პრობლემების გრძელვადიანი გადაწყვეტის შესახებ. 1834 1166 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მიუხედავად პოზიტიური ნაბიჯებისა, რომლებიც დევნილთა გრძელვადიანი დაკმაყოფილების მიზნით იდგმება, დღემდე არაერთი პრობლემა რჩება მოუგვარებელი, აღნიშნული კი სახელმწიფოს შესაბამისი უწყებების მხრიდან დიდ ძალისხმევას და აქტიურ მუშაობას მოითხოვს. 5. ერთჯერადი ფულადი დახმარება დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის დებულების თანახმად, 1835 კომისიას 1836 უფლება აქვს, შეისწავლოს დევნილთა სხვა საჭიროებები შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღების მიზნით. ხოლო იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა მიმართ 20152016 წლებში სახელმწიფო სტრატეგიის განხორციელების სამოქმედო გეგმის მიხედვით, 1837 გადაუდებელი საჭიროების შემთხვევაში დევნილს სახელმწიფო უზრუნველყოფს ერთჯერადი ფულადი დახმარებით, შემუშავებული კრიტერიუმების შესაბამისად. სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციით, 1838 ერთჯერადი ფულადი დახმარება 2013 წელს გაიცა 2193 დევნილზე, 2014 წელს – 4 791 დევნილზე, ხოლო 2015 წელს – 2 563 დევნილზე. ფინანსური დახმარების მიზნით, 2013 წელს დაიხარჯა 264 682 ლარი, 2014 წელს – 850 160 ლარი, ხოლო 2015 წელს – 750 185 ლარი. ამავე ინფორმაციით, ერთჯერადი ფულადი დახმარების მინიმალური თანხის ოდენობა შეადგენს 100 ლარს, ხოლო მაქსიმალური თანხა არ არის განსაზღვრული. წარმოდგენილი სტატისტიკა ცხადყოფს, რომ დევნილი ოჯახები ერთჯერადი ფულადი დახმარებებით აქტიურად სარგებლობენ. უნდა აღინიშნოს, რომ არ არსებობს განსაზღვრული კრიტერიუმები, რომლის ფარგლებშიც შეფასდება დევნილი ოჯახის დახმარების გადაუდებელი აუცილებლობა. ამასთან, არ არის განსაზღვრული გასაცემი თანხის მაქსიმალური ოდენობა, რაც დევნილთა საკითხების შემსწავლელ კომისიას თითოეული განცხადების განხილვის დროს ფართო დისკრეციას ანიჭებს. „დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის წესის, კრიტერიუმებისა და დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს N320 ბრძანება, დანართი N7. 1836 დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის სხდომას ერთჯერადი ფულადი დახმარების გაცემის საკითხის განხილვისას სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლები არ ესწრებიან. 1837 დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 4 თებერვლის N127 განკარგულებით, მუხლი 2.2.4. 1838 წერილი N01-02/08/31139 10.12.2015წ. 1835 1167 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დასკვნა დევნილთა უფლებრივი მდგომარეობის ზოგადი ანალიზის შედეგად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ საზოგადოების აღნიშნული ჯგუფის ძირითადი პრობლემები წლების განმავლობაში უცვლელია. მიუხედავად იმისა, რომ 2015 წელი გამოირჩეოდა საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების მასშტაბური პროცესებით, ჩვენი საქმიანობის შედეგად გამოიკვეთა ძირითადი მიმართულებები, რომლებზე მუშაობაც უნდა გაგრძელდეს, რათა იძულებით გადაადგილებულ პირთა პრობლემების დიდი ნაწილი გადაიჭრას. გარდა გრძელვადიანი განსახლებისა, აუცილებელია დევნილთა ინტეგრაცია მათი განსახლების ადგილებში. დევნილთა პრობლემების გრძელვადიანი გადაჭრის მიზნით, აუცილებელია მათ საჭიროებებზე მორგებული მიდგომა. საჭიროა სახელმწიფომ დროულად დაიწყოს ამ საკითხზე მუშაობა, ხელი შეუწყოს დევნილთათვის საარსებო წყაროების ხელმისაწვდომობის მხარდაჭერის სტრატეგიით გათვალისწინებული ღონისძიებების შესრულებას. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის N320 ბრძანება რამდენჯერმე შეიცვალა, პრაქტიკამ ცხადყო, რომ ის კვლავ საჭიროებს დახვეწას. 2016 წლის ერთ-ერთი პრიორიტეტი სამინისტროსთვის ნგრევადი და სიცოცხლისათვის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველ ყოფილ დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტში მცხოვრები ოჯახების განსახლება, ან შენობების რეაბილიტაცია უნდა იყოს. დანგრევის პირას მყოფი ობიექტების პრობლემის გადაჭრის გადავადებამ შეიძლება უმძიმეს შედეგებამდე მიგვიყვანოს. იქ მცხოვრები დევნილების ჯანმრთელობა და სიცოცხლე ყოველდღიურად საფრთხის ქვეშაა. რეკომენდაციები საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს: • დევნილების განსახლებაზე მიღებული უარყოფითი შეფასებისას, დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისიის სხდომის ოქმში გაიწეროს გადაწყვეტილების როგორც ფაქტობრივი, ასევე სამართლებრივი საფუძვლები • შემუშავდეს რეგისტრაციის მისამართზე დევნილი ოჯახის არყოფნის ფაქტის დამადასტურებელი დოკუმენტის ფორმა, რომლითაც დადასტურდება სამინისტროს წარმომადგენლის მიერ განხორციელებული ვიზიტისა მისამართზე არცხოვრების ფაქტი 1168 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და დევნილი ოჯახის • სამართლებრივი აქტით დარეგულირდეს დევნილი ოჯახის კონკრეტულ მისამართზე ფაქტობრივად ცხოვრების დადგენის პროცედურები და განისაზღვროს შესაბამისი • კრიტერიუმები შემუშავდეს ერთჯერადი ფულადი დახმარების გაცემის კრიტერიუმები, რომლებიც გამოავლენს აუცილებელი ფინანსური დახმარების მიმღებ ჯგუფს • 2016 წელს,გრძელვადიანი თა დევნილ განსახლების პროცესში, პრიორიტეტი მიენიჭოს ნგრევად და სიცოცხლისათვის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველ ყოფილ დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტებს • უზრუნველყოფილ იქნას დევნილთა განსახლება ისეთ ადგილებში, სადაც მათ ხელი მიუწვდებათ საარსებო წყაროებსა და დასაქმებაზე • რეგიონებში განსახლებულ დანიშნულების მიწა, დევნილებს გადაეცეთ სასოფლო-სამეურნეო ახალი განსახლების ადგილებზე განხორციელდეს ხოლო დევნილთა დასაქმების ხელშემწყობი პროგრამები • მიღებული იქნას კონკრეტული ზომები დევნილთა ინფორმირებულობის ხარისხის გაზრდის კუთხით, როგორც საპრივატიზაციო და სარეაბილიტაციო პროცესების ფარგლებში ჩასატარებელი სამუშაოების, ისე დევნილთა უფლებების თაობაზე ინფორმირებულობის გაზრდის მხრივ • ყოფილ კომპაქტურად პრივატიზაციის განსახლების პროცესის ობიექტებში დაწყებამდე საცხოვრებელი განხორციელდეს ფართების სარეაბილიტაციო სამუშაოები და დევნილებს საკუთრებაში მხოლოდ რეაბილიტირებული შენობა გადაეცეთ. 1169 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა შესავალი 2008 წლის აგვისტოს ომის დასრულების შემდეგ შვიდი წელი გავიდა. მიუხედავად იმისა, რომ აქტიური შეიარაღებული მოქმედებები აღარ მიმდინარეობს, კონფლიქტის ზონაში მცხოვრები, როგორც ქართველი, ისე ოსი და აფხაზი მოსახლეობა დღემდე მწვავედ განიცდის ომის დამანგრეველ შედეგებს. ეს გამოიხატება სიცოცხლის ხელყოფაში, საარსებო საშუალებების მოსპობასა და გამყოფ ხაზზე გახშირებულ უკანონო დაკავებებში. 2008 წლიდან დღემდე, ათასობით ადამიანი კვლავ ვერ ახერხებს საკუთარ სახლში დაბრუნებას, ასეულობით ოჯახს შეეზღუდა საკუთარი ქონებით სარგებლობის შესაძლებლობა, მავთულხლართების გავლების გამო გაწყდა ოჯახური და ნათესაური კავშირები. 2015 აკვირდებოდა წლის საანგარ კონფლიქტით საოკუპაციო ხაზის სიახლოვეს, დაზარალებული მოსახლეობის უფლებებს, როგორც ისე ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრებ თემებში; გაიმართა არაერთი შეხვედრა ადგილობრივ მოსახლეობასთან, სამოქალაქო საზოგადოების, ადგილობრივი და ცენტრალური ხელისუფლების წარმომადგენლებთან, რომლის საფუძველზეც მომზადდა წინამდებარე თავი. ამ თავში მოყვანილი გვარწმუნებს, რომ ადამიანის უფლებათა დარღვევის სამშვიდობო პოლიტიკასა და ფაქტები კონფლიქტის კიდევ ერთხელ ტრანსფორმაციას ალტერნატივა არ გააჩნია. ადამიანის უფლებების ჯეროვანი დაცვა კი კონფლიქტებისა და ძალადობის პრევენციის საუკეთესო მექანიზმია, რადგან უფლებების უგულებელყოფა ზრდის რადიკალურ განწყობებს, რაც დაძაბულობის ესკალაციისა და დესტაბილიზაციის ერთ-ერთი მიზეზი შეიძლება გახდეს. სამწუხაროა, რომ საერთაშორისო უფლებადაცვითი რეგიონებში კვლავ ვერ შეღწევას. ახერხებენ ორგანიზაციები საერთაშორისო კონფლიქტურ საზოგადოებამ უნდა გაააქტიუროს ძალისხმევა, მათ შორის რუსეთის დარწმუნების გზით, კონფლიქტურ რეგიონებში საერთაშორისო წარმომადგენლობების არსებობის უზრუნველსაყოფად. საქართველოს ხელისუფლებამ მაქსიმალური მოქნილობა უნდა გამოიჩინოს კონფლიქტურ რეგიონებში ადამიანის უფლებების მონიტორინგისა და დაცვის მექანიზმების შესაქმნელად. სახალხო დამცველი და მისი აპარატი აქტიურადაა ჩართული ნდობის აღდგენის პროცესში და იმ საგანმანათლებლო პროექტებში, რომლებშიც მონაწილეობას იღებენ ქართული, აფხაზური და ოსური უფლებადაცვითი ორგანიზაციები, 1170 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლები. ასევე, მივესალმებით სხვადასხვა ფორმატებს, რომლებიც კონფლიქტით დაშორიშორებულ საზოგადოებებს შორის ურთიერთობების აღდგენისკენაა მიმართული. გამყოფი ხაზის სიახლოვეს მცხოვრები მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა საქართველოს კონსტიტუციითა და საერთაშორისო ხელშეკრულებებით საქართველოს ხელისუფლებას აღებული აქვს ვალდებულება დაიცვას სათანადო რესურსების არმქონე პირთა სოციალურ-ეკონომიკური უფლებები და მიმართოს შესაბამისი ძალისხმევა ამ უფლებების პრაქტიკული რეალიზაციისაკენ, რაც მნიშვნელოვნად განაპირობებს სახელმწიფოში სოციალურ თანასწორობას. მოწყვლადი ჯგუფებისათვის სოციალურეკონომიკური დახმარება განხილული უნდა იქნეს, როგორც უფლება და არა როგორც სახელმწიფოს მიერ თავისუფალი ნების გამოვლენა ან „ქველმოქმედება“. ამ უფლების რეალიზებისათვის, გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მნიშვნელოვანი პროექტები განხორციელდა: 2013-2015 წლებში ინფრასტრუქტურული სამუშაოები 50 სოფელში; მოეწყო სარწყავი წყლის ჭაბურღილები და და სასმელი წყლის რეზერვუარები; რეაბილიტირებულ იქნა 29 საჯარო სკოლა და აშენდა ერთი ახალი სკოლა; 2015-2016 სასწავლო -ზე მეტ სტუდენტს წლისთვის დაუფინანსდა 700 უმაღლესი განათლება; განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ 30 საჯარო სკოლ პირველკლასელებს გადასცა 345 ნეტ-ბუკი, ხოლო პირველი კლასის დამრიგებლებს - 34 პორტატული კომპიუტერი. 1839 საოკუპაციო გამყოფ ხაზთან მდებარე სოფლებში ასევე გაიცა 200-ლარიანი დახმარება ზამთრის სეზონისათვის; მოეწყო 23 ამ ხოლო გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტყვიავში შენდება გადაუდებელი დახმარების ცენტრი. 1840 ახალი, 220 კლინიკა კი შენდება ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ რუხში. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწოფო მინისტრის 2016 წლის 1 თებერვლის N198 წერილი საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის თავმჯდომარეს. 1840 სოფელ ტყვიავში გადაუდებელი დახმარების სამედიცინო კლინიკა შენდება, „ინტერპრესნიუსი“, 08.02.2016, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.interpressnews.ge/ge/sazogadoeba/365288-sofel-tyviavshi-gadaudebeli-dakhmarebis-samedicinoklinika-shendeba.html?ar=A> [ბოლოს ნანახია 26.02.2016]. 1839 1171 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საწოლზე გათ მიუხედავად ამ უაღრესად მნიშვნელოვანი სოციალური პროექტებისა, 2015 წელს კვლავ მძიმე რჩება კონფლიქტით დაზარალებული შიდა ქართლისა და სამეგრელოს გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა. მოსახლეობა უჩივის სარწყავი და სასმელი წყლის, საბავშვო ბაღების, გზების, სკოლებისა და სამედიცინო პუნქტების უქონლობას. თუმცა, ადგილობრივებისათვის ყველაზე დიდ პრობლემად მაინც შემოსავლის წყაროს მოძიება რჩება, რადგან მავთულხლართების გავლებისა და სარწყავი წყლის გადაკეტვის გამო, მოსახლეობა ვეღარ მისდევს მისთვის ტრადიციულ სასოფლოსამეურნეო საქმიანობას. საარსებო წყაროების შექმნის პროექტებს კონფლიქტით დაზარალებულ თემებში დღეისათვის მხოლოდ რამდენიმე არასამთავრობო ორგანიზაცია ახორციელებს, რაც არასაკმარისია და სახელმწიფოს მხრიდან მეტ ყურადღებას საჭიროებს. კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობისათვის, რა თქმა უნდა, არ არსებობს ფორმალური ბარიერები იმ სხვადასხვა სახელმწიფო პროგრამებში ჩასართავად, რომლებსაც საქართველოს ეკონომიკისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროები სთავაზობენ მეწარმეებს. თუმცა, პრაქტიკაში, გამყოფი ხაზის სოფლის მოსახლეობა ამ შესაძლებლობას ვერ იყენებს რამდენიმე მიზეზის გამო: უპირველეს ყოვლისა, პროგრამები ცენტრალიზებულია და ინფორმაცია ადგილობრივებამდე რთულად აღწევს; ამასთან, ისეთ პროექტებში, სადაც თანადაფინანსებაა საჭირო, ადგილობრივ ფერმერებს და მეწარმეებს არ აქვთ შესაბამისი რესურსები, ხოლო საბანკო კრედიტები კი მათთვის ხელმიუწვდომელია იმის გამო, რომ უსაფრთხოების მაღალი რისკის რეგიონში ცხოვრობენ. გარდა ამისა, მოსახლეობის დიდ ნაწილს სასოფლოსამეურნეო დანიშნულების მიწები საკუთრებაში რეგისტრირებული არ აქვს, რაც დამატებითი დამაბრკოლებელი ფაქტორია სამეწარმეო საქმიანობის განსახორციელებლად. შესაბამისად, შესამუშავებელია ისეთი აგრარული პროექტები, რომლებიც კონკრეტულად კონფლიქტით დაზარალებული თემების სპეციფიკურ საჭიროებებზე და შესაძლებლობებზე იქნება მორგებული. ამ კონტექსტში ასევე აღსანიშნავია ის, რომ შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის მიერ ერთი წლის წინ შემუშავებული „კონფლიქტით დაზარალებული რეგიონების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების სახელმწიფო სტრატეგიის“ პროექტი ჯერ ისევ არ დამტკიცებულა მთავრობის მიერ. სახელმწიფო მინისტრის აპარატს შესამუშავებელი აქვს აღნიშნული სტრატეგიის სამოქმედო გეგმაც. ამ პროცესის დროში გაწელვა აფერხებს სახელმწიფო პოლიტიკისა და რესურსების მობილიზებას ამ მიმართულებით. 2008 წლის ომის ებული სახლების დროს აღდგენითი დაზიან სამუშაოები თუ დაკარგული ქონებისათვის მიმდინარეობდა. 1172 კომპენსაციის გაცემა ომის შემდგომ პერიოდში ინტენსიურად თუმცა, შიდა ქართლში 2015 წელსაც რჩება მოსახლეობა, რომელსაც საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელმწიფოსაგან დახმარება არ მიუღია. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელი ზარდიაანთკარი, რომელიც 2012 წლამდე ოკუპირებული იყო. საქართველოს ხელისუფლების მიერ კონტროლის აღდგენის მიუხედავად, მოსახლეობა საკუთარ სახლებში კვლავაც არ დაბრუნებულა და სხვადასხვა რეგიონებში ნათესავებთან აფარებს თავს ან ქალაქ გორის N1 საბავშვო ბაღში, მძიმე პირობებში აგრძელებს ცხოვრებას. წლებში 2013-2015 გაზიფიცირება, სასმელი და სარწყავი წყლის აღდგენა და ა.შ. თუმცა, მოსახლეობა კვლავ უარს ამბობს დაბრუნებაზე მანამ, სანამ სხვა დაზარალებულთა მსგავსად არ მოხდება მათი საცხოვრებლების რეაბილიტაცია. აღნიშნულთან დაკავშირებით სახალხო დამცველმა 2015 წლის 17 ივლისს წინადადებით მიმართა გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული მოსახლეობის საჭიროებებზე რეაგირების დროებითი სამთავრობო კომისიის (შემდგომში სამთავრობო კომისია) თანათავმჯდომარეებს. წინადადებაში ნათქვამია, რომ ეს სოფელი დღემდე რჩება შიდა ქართლის კონფლიქტით დაზარალებულ სოფლებს შორის, ერთ-ერთ ყველაზე სავალალო მდგომარეობაში მყოფ სოფლად და პრობლემების დროულად მოუგვარებლობის შემთხვევაში, მის ეკონომიკურ სიცოცხლისუნარიანობას საფრთხე ემუქრება. სახალხო დამცველის შეფასებით, იკვეთება საცხოვრებლისა და საკუთრების უფლებათა დარღვევები. სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი და მისი მე-11 მუხლი უფლებას, იცავს უზრუნველყოფილი „თითოეულის იყოს სათანადო კვებით, ტანსაცმლითა და ბინით, აგრეთვე უფლებას, განუწყვეტლივ იუმჯობესებდეს ცხოვრების პირობებს“. სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული უფლებების კომიტეტი განმარტავს მუხლის შინაარსს, რომლის თანახმადაც: „საცხოვრებლის უფლება არ უნდა იქნეს განხილული ვიწრო ან შეზღუდული გაგებით, რომელიც მას, მაგალითად, თავშესაფრით უზრუნველყოფასთან გაათანაბრებდა, რაც მხოლოდ ჭერის ქონას ნიშნავს. იგი განხილული უნდა იქნეს, როგორც ნებისმიერ ადგილას უსაფრთხო, მშვიდობიან და ღირსეულ პირობებში ცხოვრების უფლება“. იმისათვის, რომ საცხოვრებელი სათანადოდ ჩაითვალოს, იგი შემდეგ მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს: შესაბამისი ინფრასტრუქტურით უზრუნველყოფა, საცხოვრებელი ფართის ფლობის სამართლებრივი უზრუნველყოფა, საცხოვრებლად ვარგისობა და სათანადო ადგილმდებარეობა - შრომისა და ძირითადი მომსახურების მისაღებად. 1841 მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ შესაბამისი რესურსების უქონლობა სახელმწიფოს არ ათავისუფლებს „ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ“ საერთაშორისო პაქტით აღიარებული უფლებების, მათ შორის სათანადო საცხოვრებლის გაეროს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N4, პარ. 8. 1841 1173 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სოფ უფლების, ზემოხსენებული მინიმალური ძირითადი ვალდებულებების შესრულებისაგან. პაქტის მიზნებიდან გამომდინარე, საზოგადოების განსაკუთრებით დაუცველი ფენების უზრუნველყოფა სახელმწიფო რესურსების მწვავე ნაკლებობის პირობებშიც კი უნდა მოხდეს. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით გადაწყვეტილება ჯერ ისევ არ არის მიღებული, ხოლო, გაცემული წინადადების საპასუხოდ, სახალხო დამცველს ამომწურავი განმარტება კომისიის თანათავმჯდომარეებისაგან არ მიუღია. მოქალაქე ტ.თ.-ს საქმე სახალხო დამცველს განცხადებით მიმართა მოქალაქე ტ.თ.-მ, რომელიც ვერ ახერხებს სოფელ ზარდიაანთკარში მდებარე სახლში დაბრუნებას. სოფელი 2012 წლამდე ოკუპირებული იყო; საქართველოს სახელმწიფოს მხრიდან სოფელზე კონტროლის აღდგენის შემდეგ კი განმცხადებლის სახლს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო ქირაობდა. მოქალაქე ტ.თ.-ის თქმით, მისი სახლი, როგორც ომისა და ოკუპაციის, ასევე ქირავნობის პერიოდში საგრძნობლად დაზიანდა და ამჟამად საცხოვრებლად უვარგისია. ამასთან, იგი საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალური და საგანგებო ღონისძიებების ცენტრის საგუშაგო სახლის მომიჯნავედ მდებარეობს და იქმნება შთაბეჭდილება, რომ სახლი საგუშაგოს ინფრასტრუქტურის ნაწილია. ეს კიდევ უფრო ზრდის უსაფრთხოების რისკებს განმცხადებლისა და მისი ოჯახისათვის ამ სახლში დასაბრუნებლად. მიუხედავად ამ ყველაფრისა, მოქალაქე ტ.თ.-ს სახელმწიფოსაგან არ მიუღია რაიმე სახის კომპენსაცია. სახალხო დამცველმა აღნიშნული საქმის შესწავლის შემდეგ, შინაგან საქმეთა მინისტრს მიმართა რეკომენდაციით, რომელშიც აღნიშნული იყო, რომ სათანადო საცხოვრებლის უფლება, რიგი საერთაშორისო ხელშეკრულებებით გარანტირებული უფლებაა. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ამ შემთხვევაში ადგილი აქვს მოქალაქე ტ.თ.-ს სათანადო საცხოვრებლის უფლების დარღვევას. დარღვეული უფლების აღსადგენად, სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით ალტერნატიული მიმართა საცხოვრებელი სამინისტროს; ფართით ან მომხდარიყო შესაბამისი მოქალაქე ფულადი ტ.თ.-ს ანაზღაურებით უზრუნველყოფა მანამ, სანამ პოლიციის პოსტი განმცხადებლის სახლთან იქნებოდა განთავსებული. რეკომენდაციაზე პასუხად, სახალხო დამცველს შინაგან საქმეთა სამინისტროსაგან ეცნობა, რომ სამინისტროს ბრალი არ მიუძღვის ტ. თ.-ს სახლის დაზიანებაში და რეკომენდაციაში მითითებული 1174 ეკონომიკური და ინფრასტრუქტურული საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საკითხები სცილდება მის კომპეტენციას. 1842 შესაბამისად, სახალხო დამცველის რეკომენდაცია შინაგან საქმეთა სამინისტრომ არ შეასრულა. როგორც 2014, ისე 2015 წელს, ადგილობრივი მოსახლეობა კვლავ მწვავედ აყენებს სუფთა მოსახლეობის სასმელი წყლის პრობლემას. ჭაბურღილებიდან მიეწოდებათ, მაღალი მინერალიზაციით გამოირჩევა, თუმცა არ იფილტრება, რის გამოც გაზრდილია მოსახლეობაში თირკმელების დაავადების მქონეთა რაოდენობა. 1843 ამავე წელს, სახალხო დამცველის აპარატმა რეკომენდაციით მიმართა გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული რეაგირების დროებით მოსახლეობის საჭიროებებზე სამთავრობო კომისიას: ჩატარდეს სასმელი წყლის სისტემების რეგულარული მოვლა-პატრონობა და ეს ღონისძიებები დაევალოს შესაბამის პასუხისმგებელ ორგანოებს; მოხდეს წყლის ეფექტური გაუსნებოვნება და მოსახლეობის ინფორმირება წყლის ხარისხთან დაკავშირებით. უფლება სუფთა სასმელ წყალზე ჯანმრთელობის უფლების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია, რომელიც ასევე პირდაპირ კავშირშია ცხოვრების ადეკვატურ სტანდარტთან. საერთაშორისო ნორმების მიხედვით, სასმელი წყალი უნდა იყოს უსაფრთხო, მისაღები, საკმარისი და ფიზიკურად ხელმისაწვდომი. 1844 სახელმწიფო ვალდებულია მოსახლეობას მიაწოდოს უსაფრთხო სასმელი წყალი და ამ მხრივ განახორციელოს რიგი ღონისძიებები, მათ შორის, წყლის რეზერვუარების უსაფრთხოების პერიოდული შემოწმება, პრობლემებისა და პოტენციური საფრთხეების დროული იდენტიფიცირება და აღმოფხვრა. 1845 შერიგებისა და თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატის ინფორმაციით, გამყოფი ხაზის მიმდებარე ცხრა სოფელში (კოშკა, ზარდიაანთკარი, გუგუტიაანთკარი, დიდი ხურვალეთი, ქვეში, დიცი, კნოლევი, ატოცი და წაღვლი) 2015 წლის ბოლოს დასრულდა საქლორატოროების მოწყობა ჭაბურღილებზე, რაც გააუმჯობესებს წყლის ხარისხს. 1846 დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტიც, რომ 2015 წლის ბოლოდან მოსახლეობას უკვე მიეწოდება ბუნებრივი აირი, თუმცა პრობლემებია ქვითრებთან დაკავშირებით. ადგილობრივების განცხადებით, ყოველთვე ხდება ინდივიდუალური მრიცხველებიდან საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს 2016 წლის 2 თებერვლის N314942 წერილი საქართველოს სახალხო დამცველს. 1843 2014 წელს სსიპ სურსათის ეროვნული სააგენტოს მიერ ჩატარებული ლაბორატორიული კვლევებიც ადასტურებს, რომ შიდა ქართლში, მათ შორის გამყოფი ხაზის სოფლებსა და დევნილთა ჩასახლებებში, სასმელი წყალი დაბინძურებულია; სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში, გვ.820. 1844 გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი N15 (2002), პარ.3. 1845 ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია 14 ,(2001), პრინციპი 8-10. 1846 შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწოფო მინისტრის 2016 წლის 1 თებერვლის N198 წერილი საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის თავმჯდომარეს. 1842 1175 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩვენების აღება, თუმცა შემდეგ მოხმარებული ბუნებრივი აირის საფასურის გადასახდელი ქვითარი მოსახლეობამდე არ მიდის. ადგილობრივი მოსახლეობა შიშობს, რომ გადაუხდელობის შემთხვევაში დავალიანება დაგროვდება, რასაც ბუნებრივი აირის მიწოდების შეწყვეტა მოჰყვება. გადახდასთან დაკავშირებით პრობლემას წარმოადგენს ისიც, რომ სოფელში არ დგას გადახდის აპარატი და თანხის გადასახდელად ადმინისტრაციულ ცენტრში ჩასვლა არის საჭირო. მდგომარეობა ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლში სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლებთან შეხვედრისას სოფელ წაღვლის მოსახლეობამ დააყენა სოფელში არსებული ალტერნატიული საბავშვო ბაღის საკითხი, რომელიც მათი განცხადებით, სოფლის მაცხოვრებელთა მოთხოვნებს ვერ პასუხობს. კერძოდ, ჩვეულებრივი საბავშვო ბაღებისგან განსხვავებით, ალტერნატიულ საბავშვო ბაღში, სკოლამდელი ასაკის სოფლის ბავშვები დაახლოებით 4 საათს ატარებენ, რაც მშობლებისათვის მოუხერხებელია. ამის გამო, ბევრს ამ ბაღში ბავშვები არ დაჰყავს. მოსახლეობისათვის მნიშვნელოვანია სოფელს ჰქონდეს საბავშვო ბაღი, რომელიც უზრუნველყოფს აღსაზრდელებისათვის სრული სკოლამდელი განათლების მიცემას. მათი განმარტებით, თუ ამჟამად ალტერნატიულ საბავშვო ბაღს მხოლოდ 9 აღსაზრდელი ჰყავს, საბავშვო ბაღის გახსნის შემთხვევაში, აღსაზრდელთა რაოდენობა დაახლოებით 40-მდე გაიზრდება. აღსანიშნავია, წაღვლის თემში, რომ რომელიც რვა სოფელს აერთიანებს, არსად არ არის სხვა საბავშვო ბაღი, გარდა წაღვლის ალტერნატიული საბავშვო ბაღისა. აღნიშნულ საკითხზე სახალხო დამცველის აპარატმა წერილით მიმართა ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობას, რის პასუხადაც აპარატს მუნიციპალიტეტი ვერ შეძლებდა ეცნობა, რომ სოფელში სრულფასოვანი ბაღის გახსნას.1847 სოფლებში საბავშვო ბაღის არსებობას დიდი მნიშვნელობა აქვს, როგორც სკოლამდელი ასაკის ბავშვებისათვის, რომლებსაც სჭირდებათ განათლების მიღება, ასევე მშობლებისათვის. მოსახლეობა აცხადებს, რომ სოფელში შესაბამისი პირობების არარსებობა მიგრაციის მაჩვენებელს საგრძნობლად ზრდის. მდგომარეობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნიქოზში და ზემო ხვითში და ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ კნოლევში 2015 წლის ივლისშ შესახებ“, რომელიც მიზნად ისახავს მაღალმთიან რეგიონებში მცხოვრებ პირთა სოციალურ და ეკონომიკურ მხარდაჭერას. კანონი ითვალისწინებს რიგ შეღავათებსა და დახმარებებს. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2015 წლის 13 ოქტომბრის N1587 წერილი ხაშურის მუნიციპალიტეტის გამგეობას. 1847 1176 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მაღალმთიანი დასახლების სტატუსი, კანონის მიხედვით, მიენიჭება დასახლებას, რომელიც ზღვის დონიდან 1500 მეტრზე ან უფრო მაღლა მდებარეობს. თუმცა, საქართველოს მთავრობას შეუძლია, სხვა გარემოებების გათვალისწინებით, ასეთი დასახლების სტატუსი მიანიჭოს 800 მეტრზე ზემოთ მდებარე დასახლებებსაც. 1848 რომელშიც 2015 წლის ბოლოს დამტკიცდა გათვალისწინებულია 800 მ-ზე მაღლა მდებარე რამდენიმე დასახლება შიდა ქართლში, რომელიც ემიჯნება გამყოფ ხაზს. თუმცა, ამ სიაში ვერ მოხვდა გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები: ზემო ნიქოზი, ზემო ხვითი და ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელი კნოლევი. ამ სოფლების მოსახლეობა ითხოვს, რომ მოხდეს სიის გადახედვა და მათი შეყვანა მაღალმთიანი დასახლებების ნუსხაში. 1849 მოსახლეობის განცხადებით, ამ სოფლებში მდგომარეობა მძიმეა, მიგრაციის მაჩვენებელი კი საკმაოდ მაღალი, შესაბამისად, საჭიროა კანონის გავრცელება ამ სოფლებზეც. კანონის თანახმად, მაღალმთიან დასახლებათა ნუსხაში ამა თუ იმ დასახლების შეტანის საკითხზე შუამდგომლობა შეუძლია წარადგინოს საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს, შესაბამის მუნიციპალიტეტს, შესაბამის სახელმწიფო რწმუნებულს – გუბერნატორს და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობას. მთის განვითარების ეროვნული საბჭოს კომისიის დეკემბრის სხდომაზე შუამდგომლობების წარდგენის ვადა 2016 წლის 1 აპრილით განისაზღვრა. 1850 მთის განვითარების ეროვნული საბჭო აპრილში გასამართ სხდომაზე განიხილავს წარდგენილ შუამდგომლობებს და დასახლების ნუსხაში შეტანის მიზანშეწონილობის დადგენის შემთხვევაში, შესაბამისი წინადადებით მიმართავს საქართველოს მთავრობას. სახალხო დამცველისათვის ცნობილი ინფორმაციით, ქარელის მუნიციპალიტეტის გამგეობამ უკვე მიმართა შუამდგომლობით საბჭოს სოფელ კნოლევის თაობაზე, ხოლო გორის მუნიციპალიტეტის გამგეობამ უარი თქვა მსგავს შუამდგომლობაზე, ზემო ნიქოზის, ნიქოზისა და ზემო ხვითის შემთხვევაში, იმ მოტივით, რომ ეს სოფლები არ აკმაყოფილებენ კანონით და კომისიის სხდომის ოქმით განსაზღვრულ კრიტერიუმებს. 1851 საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 დეკემბრის დადგენილება №671, მაღალმთიან დასახლებათა ნუსხის დამტკიცების შესახებ. 1849 ნიქოზში მცხოვრებლები მაღალმთიანი სტატუსით სარგებლობას ითხოვენ, „თრიალეთი“, 17.02.2016, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://trialeti.ge/?menuid=2&lang=1&id=4264> [ბოლოს ნანახია 09.03.16]; სოფელი, რომელიც მაღალმთიანი დასახლებების სიაში ვერ მოხვდა, „იბერიანიუსი“, 7.02.2016, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://iberianewss.blogspot.com/2016/02/blog-post_7.html> [ბოლოს ნანახია 09.03.16]. 1850 მთის განვითარების ეროვნული საბჭოს 2015 წლის 14 დეკემბრის სხდომის N2 ოქმი. 1851 მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ კანონის მუხლი 2(1); მთის განვითარების ეროვნული საბჭოს 2015 წლის 14 დეკემბრის სხდომის N2 ოქმის დანართი N1. 1848 1177 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აღნიშნული კანონი და მასთან დაკავშირებული სხვა პრობლემატური საკითხები ვრცლად არის განხილული სოციალური უზრუნველყოფის უფლების თავში. 1852 საყოფაცხოვრებო ნარჩენების პრობლემა გამყოფი ხაზის სოფლებში სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა, რომ შიდა ქართლის გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში არ ხდება საყოფაცხოვრებო ნარჩენების გატანა, რაც მოსახლეობისთვის სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს. ნაგვის დაგროვება სოფლის ტერიტორიაზე ხდება და იწვევს ანტისანიტარიას. სახალხო დამცველისთვის ცნობილი გახდა, რომ ამგვარ პრობლემას ადგილი აქვს გორის მუნიციპალიტეტის სოფლებში: წითელუბანი და ქორდი, ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ კნოლევში. ნაგვის ურნები მხოლოდ ერთეულ სოფლებში დგას. აღნიშნული პრობლემის თაობაზე სახალხო დამცველის აპარატმა გორის მუნიციპალიტეტის გამგებელს 2014 წელს აცნობა (წერილი N 01-6/14561 22.10.2014). საპასუხოდ გ მუნიციპალიტეტის გამგებელმა განმარტა, რომ 2015 წლის ბიუჯეტში გათვალისწინებული იყო ურნების შეძენა, რის შემდეგაც მოხდებოდა მუნიციპალიტეტის თითქმის ყველა სოფლიდან საყოფაცხოვრებო ნარჩენების გატანა (წერილი N 530/15 12.02.2015). წითელუბანში წელს მართლ 2015 ფარგლებში, ურნები დაიდგა ასევე გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვეშში. თუმცა, პრობლემა რჩება შიდა ქართლის გამყოფი ხაზის არაერთ სოფელში. უსაფრთხოების პრობლემები გამყოფი ხაზის სოფლების მკვიდრთათვის უსაფრთხოების სერიოზულ პრობლემას კვლავ წარმოადგენს სამხედრო წვრთნები ოკუპირებულ ტერიტორიებზე და უკანონო დაკავებები გამოყოფ ხაზზე. 1853 2015 განსაკუთრებით უჩიოდა გახშირებულ სამხედრო წვრთნებს და გამუდმებული სროლის ხმას გამყოფი ხაზის სიახლოვეს, განსაკუთრებით კი ე.წ. სამხრეთ ოსეთის მიმართულებით. მათი განცხადებით, მათ მუდმივად უწევთ შიშში, აფეთქებებისა და სროლის ხმებში ცხოვრება, რაც აახლებს 2008 წლის ომის ტრავმებს. ამას ადასტურებს ევროკავშირის სადამკვირვებლო მისიის ხელმძღვანელიც, რომლის განცხადებითაც: იხ. წინამდებარე დოკუმენტში ქვეთავი „მაღალმთიანი რეგიონებისთვის კანონით გათვალისწინებული შეღავათები“. 1853 სახალხო დამცველის წარმომადგენლები შეხვდნენ და ინფორმაცია მიიღეს შემდეგი სოფლების მცხოვრებლებისგან: ფლავი, ქვეში, კირბალი, ახალსოფელი, წითელუბანი, ხურვალეთი, ზემო სობისი, ბერშუეთი, საკორინთლო, დვანი, მეჯვრისხევი, ჯარიაშენი, დიცი, ქვემო არცევი. 1852 1178 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წლის საანგარ „განვლილი წლების განმავლობაში [...] მისიამ შენიშნა, რომ გაიზარდა სამხედრო წვრთნების ინტენსიურობა [...] არა მხოლოდ რაოდენობის თვალსაზრისით, არამედ გამოყენებული თანამედროვე ტექნოლოგიებისა და შეიარაღების მხრივ. ზოგიერთი სამხედრო ბაზა აფხაზეთსა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთში ადმინისტრაციული სასაზღვრო ზოლის უშუალო სიახლოვეს მდებარეობს და ადგილობრივ მოსახლეობას გამუდმებით ესმის ხმაური.“ 1854 რაც შეეხება დაკავებებს, ოფიციალური სტატისტიკით, 2015 ე.წ. სამხრეთ ოსეთის წელს, გამყოფ ხაზზე, 163 ადამიანი იყო დაკავებული (ეს რიცხვი 2014 წელს 142-ს შეადგენდა), ამათგან 18 ქალი, ხოლო 7 არასრულწლოვანი იყო. აფხაზეთის მიმართულებით დაკავების 341 შემთხვევა გამოვლინდა (2014 წლის მონაცემით ეს რიცხვი 380-ს შეადგენდა), დაკავებულთაგან 39 ქალი, ხოლო 15 არასრულწლოვანი იყო. 1855 თუმცა, აფხაზეთის გამყოფ ხაზზე დაკავებების რაოდენობა გაცილებით მაღალია გალის მოსახლეობის ხარჯზე, რის აღრიცხვასაც საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური ვერ ახერხებს. აფხაზური და რუსული წყაროების მიხედვით კი 2015 წელს 2400 ადამიანი იყო დაკავებული. 1856 ადგილობრივების განცხადებით, ხშირია შემთხვევები, როდესაც რუსი მესაზღვრეები გადმოდიან და მოსახლეობას საკუთარ ბაღებში, სოფლის გზებსა და სასაფლაოებზე აკავებენ .შიდა დაკავებების ქართლის სოფლები: ( ტენდენცია იზრდება რელიგიური დღესასწაულების პერიოდში, როდესაც ადგილობრივი მოსახლეობა, ტრადიციულად, სოფლის განაპირას მდებარე ეკლესია-სალოცავების მოსალოცად ან საფლავების მოსანახულებლად გადის; მაგალითისათვის, 2016 წლის 4 იანვარს, გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბერშუეთის სამების სალოცავთან ახლოს, რუსმა მესაზღვრეებმა ორი ახალგაზრდა დააკავეს, რომლებიც, ოჯახის გადმოცემით, ეკლესიაში სანთლების დასანთებად იყვნენ მისულები. აღსანიშნავია, რომ ეკლესია საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე მდებარეობს და შესაბამისად, ახალგაზრდები გამყოფ ხაზს ვერ გადაკვეთდნენ. სამეთვალყურეო მისია საქართველოში არსებულ ვითარებაზე, „რადიო თავისუფლება“, 17.02.2016, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.radiotavisupleba.ge/content/eumm-state-of-playand-future-perspectives/27558020.html> [ბოლოს ნანახია 26.02.2016]. 1855 საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის 2016 წლის 16 თებერვლის N383603 წერილი საქართველოს სახალხო დამცველს. 1854 1856 აფხაზურ–ქართული საზღვრის გადაკვეთის რაოდენობა უნდა შემცირდეს, საინფორმაციო სააგენტო „სპუტნიკ აბხაზია“, 17.03.2016. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე ვებგვერდზე: <http://sputnik-abkhazia.ru/Abkhazia/20160317/1017555465.html#ixzz439N4TnYk> [ბოლოს ნანახია 18.03.2016]. 1179 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაკავებულებს ჯარიმის გადახდის შემდგომ ათავისუფლებენ, რომელიც ე.წ. სამხრეთ ოსეთის გამყოფ ხაზზე 2000 რუბლს (დაახლოებით 70 ლარი) შეადგენს, ხოლო აფხაზეთის 1857 თუმცა, არც მიმართულებით 1000 რუბლიდან 30000 რუბლამდე მერყეობს (25-500 ლარი). ერთ მათგანს, რომელსაც სახალხო დამცველის თანამშრომლები ესაუბრნენ, არანაირი ქვითარი ან დე ფაქტო სასამართლოს მიერ მიღებული არავითარი გადაწყვეტილება არ მიუღია. ჯარიმის გადახდასთან დაკავშირებით შიდა ქართლის მოსახლეობა დახმარებას ითხოვს, რადგან დაკავებულთა გარკვეული ნაწილი სოციალურად დაუცველია და მათი მცირე შემოსავლიდან ჯარიმის გადახდა ოჯახს დიდ სირთულეებს უქმნის, მითუმეტეს, რომ არის შემთხვევები, როდესაც ოჯახიდან ორ წევრს აკავებენ. სახალხო დამცველის აპარატის მონიტორინგის დროს დაფიქსირდა ერთეული შემთხვევები, როდესაც დაკავებულ პირებს, რომლებიც სოციალურად დაუცველთა კატეგორიას მიეკუთვნებოდნენ, ადგილობრივი მუნიციპალიტეტისაგან დაერიცხათ განკუთვნილი ერთჯერადი დახმარება. სოციალურად დაუცველი ოჯახებისათვის 1858 მოქალაქე ი.ტ.-ს საქმე 2014 წლის 23 ივლისს მოქალაქე ი. ტ. საკუთარი ბაღიდან, ქარელის რაიონის ერთ-ერთი გამყოფი ხაზის სოფლიდან, წაიყვანეს და საზღვრის უკანონოდ გადაკვეთის ბრალდებით ერთი წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს. იგი 2015 წლის მაისში გაათავისუფლეს. მოქალაქის განცხადებით, თითქმის ერთი წლის განმავლობაში იყო წამებისა და არაადამიანური მოპყრობის მსხვერპლი, კონკრეტულად, ციხის ბადრაგების მხრიდან, მის მიმართ, ადგილი ჰქონდა წამებას: მას სცემდნენ, აცლიდნენ ფრჩხილებს, აყოლებდნენ კარში ხელის თითებს, ცემის დროს კბილებს ამტვრევდნენ, ჯაშუშობას აბრალებდნენ და 10-დან 25 წლამდე პატიმრობით ემუქრებოდნენ. წარმომადგენელთან საუბარში პირობებზე აღნიშნავდა, რომ იგი საკანში მყოფი პატიმრების ახლობლების და პატიმარი გარდა ჰყვებოდა ციხეში არსებულ არასათანადო გზავნილებით იკვებებოდა; ცუდად ყოფნის დროს კი მას ყურადღებას საერთოდ არ აქცევდნენ. სახალხო დამცველის აპარატის შუამდგომლობით, მოქალაქეს გაეწია ფსიქოსოციალური დახმარება საქართველოს წამების მსხვერპლთა ფსიქო-სოციალური და სამედიცინო რეაბილიტაციის ცენტრის (GCRT) მიერ. ინციდენტი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხურვალეთში საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიში, გვ.839. ქალაქ გორის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2015 წლის 5 იანვრის დადგენილება №5, ქალაქ გორის მუნიციპალიტეტის 2015 წლის ადგილობრივი ბიუჯეტიდან სოციალური დახმარების გაცემის წესის დამტკიცების შესახებ. 1857 1858 1180 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამის 2015 წლის 11 ივლისს, რუსმ უკვე თითქმის ნახევარი კილომეტრით დაუახლოვდნენ ცენტრალურ მაგისტრალს, რომელიც აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს აკავშირებს. ასეთმა ქმედებამ კიდევ უფრო გააუარესა ისედაც მყიფე უსაფრთხოების მდგომარეობა და დაამძიმა საქართველოს მოქალაქეების სოციალურ-ეკონომიკური პრობლემები. აღნიშნულის თაობაზე ინფორმაციის გავრცელების შემდეგ, სოფელში ჟურნალისტებისა და საზოგადოებრივი ორგანიზაციების საპროტესტო აქცია მოეწყო, რასაც მწვავე რეაქცია მოჰ ოსახლეობის მხრიდან. სახალხო დამცველის თანამშრომლებთან საუბარში ისინი აცხადებენ, რომ აქციების შემდგომ მათი მდგომარეობა, უსაფრთხოების თვალსაზრისით, უფრო მძიმდება და, რომ მათ არათუ გამყოფ ხაზთან, არამედ მიმდებარე სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთებშიც უჭირთ-ხოლმე უსაფრთხოდ გადაადგილება. მიუთითებს, გაუსაძლისია გამყოფი თუ რამდენად ხაზის მსგავსი სოფლების მცხოვრებთა ყოველდღიური ყოფა, როგორც დაუცველობის, ისე მძიმე სოციალური მდგომარეობის თვალსაზრისით. ევროკავშირის სადამკვირვებლო მისიის ხელმძღვანელის შეფასებით, მსგავსი ტიპის ინციდენტებმა შესაძლოა „ახალი ცხელი წერტილები“ გააჩინოს. 1859 ერგნეთში კვლავ რეგულარულად იმართება შეხვედრები ინციდენტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების მექანიზმის ფარგლებში, სადაც ადგილობრივი უსაფრთხოების საკითხები ყველა მხარის ჩართულობით განიხილება. ეს ფორმატი ჟენევის საერთაშორისო დისკუსიების ფარგლებში შეიქმნა და უკვე წლებია ქმნის მოლაპარაკების სივრცეს გამყოფი ხაზის მიმდებარედ მცხოვრები, კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის უსაფრთხოების საკითხებზე. თუმცა, ამ ფორმატშიც ხდება ჰუმანიტარული საკითხების პოლიტიზირება, რაც საბოლოოდ ხელს უშლის ისეთი მნიშვნელოვანი ჰუმანიტარული საკითხების გადაჭრას, როგორიცაა სასმელი და სარწყავი წყლის მიწოდება, პატიმართა გათავისუფლება, გადაადგილების თავისუფლება, და ა.შ. გამყოფი ხაზის სოფლებში განხორციელებული პროგრამები და სახალხო დამცველის რეკომენდაციების შესრულების ანალიზი 2014 მათ საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველი აღნიშნავდა არაერთ პრობლემას, წლის შორის, გამყოფი ხაზის სოფლებში სასოფლო-სამეურნეო მიწის ნაკვეთების რეგისტრაციისა და საკუთრების უფლების აღიარების საკითხს. წლების განმავლობაში მოუწესრიგებელი საკომლო წიგნების, შესაბამისი დოკუმენტაციის არარსებობისა თუ არაფორმალური შეთანხმებების გამო დღემდე ვერ ხერხდება გამყოფი ხაზის სოფლებში სამეთვალყურეო მისია საქართველოში არსებულ ვითარებაზე, „რადიო თავისუფლება“, 17.02.2016, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.radiotavisupleba.ge/content/eumm-state-of-playand-future-perspectives/27558020.html > [ბოლოს ნანახია 26.02.2016]. 1859 1181 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ინც მიწების რეგისტრაცია ან საკუთრების აღიარება. ისინიც კი, ვისაც დოკუმენტაცია, მძიმე ფინანსური მდგომარეობის გამო, ვერ აქვთ გარკვეული იხდიან დაკანონებისათვის აუცილებელ თანხას, რომელიც, სულ მცირე, 150 ლარს შეადგენს. დაურეგისტრირებელია არა მხოლოდ მიწები, არამედ მიწაზე არსებული სახლები და სხვა შენობა-ნაგებობებიც. აღნიშნულის თაობაზე სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მიმართა იუსტიციის სამინისტროს, რომ დაჩქარდეს გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მიწისა და ქონების რეგისტრაციის საკითხი, რათა მავთულხლართების გავლების შედეგად დაზარალებულ მოსახლეობას საშუალება ჰქონდეს გამოიყენოს სამართლებრივი მექანიზმები თავისი უფლებების დასაცავად. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, სააგენტო 2013 წლიდან იკვლევს საოკუპაციო ზოლის მიმდებარე მიწის ნაკვეთების მდგომარეობას. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ ჩატარდა კვლევა, რომელიც მოიცავდა საოკუპაციო ზოლის მიმდებარე 600-დან 900 მეტრამდე სიგანის მონაკვეთს. კვლევის ფარგლებში დამუშავდა სატელიტური ფოტოები და არქივებში დაცული დოკუმენტაცია; მოხდა ამ მასალის და საჯარო რეესტრში დაცული შესაბამისი დოკუმენტაციის დიგიტალიზება; ამასთან, განხორციელდა საპილოტე პროექტი, რომლის ფარგლებშიც დიცის საკრებულოს ერთ-ერთ უბანზე შესწავლილ იქნა 62 მიწის ნაკვეთი. შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ ნახევარზე მეტის (36 მიწის ნაკვეთი) დოკუმენტაცია წესრიგში იყო, ხოლო ნაწილს კი (26) ა არ აღმოაჩნდა იურიდიულად გამართული ის დოკუმენტები, რომლებიც მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლებას დაადასტურებდა გამოვლენილი პრობლემების შესაბამისად, ამ კვლევის ფარგლებში, საჯარო რეესტრის ეროვნულმა სააგენტომ შეიმუშავა რეკომენდაციები, რომლებიც რიგ შემთხვევაში ითვალისწინებდა საოკუპაციო ზოლის მიმდებარედ მცხოვრებ პირთა გათავისუფლებას მიწის რეგისტრაციის საფასურისაგან. გაცემული პირის აუცილებლობა. ჩატარებული საკუთრების ასევე, გამოიკვეთა კანონმდებლობის დარღვევით დამადასტურებელი დოკუმენტების ლეგალიზების 1860 მნიშვნელოვანი სამუშაოების მიუხედავად, სახალხო დამცველის ინფორმაციით, ეს პროცესი საპილოტე პროექტის შემდეგ წინ არ წასულა, რასაც ასევე ადასტურებენ ამ სფეროში მომუშავე არასამთავრობო ორგანიზაციები და ადგილობრივი მოსახლეობა. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ინფორმაციით, პროცესი მიმდინარეობს და მისი დაჩქარება ამაზე მეტად ვერ მოხერხდება. 1861 საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს 2015 წლის 27 მაისის წერილი N128615. 1861 იქვე. 1860 1182 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თუმცა, მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო მთავრობის მიერ დამტკიცებული საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტი, რომლის მიზანიცაა გაამარტივოს მიწის რეგისტრაციის პროცესი ქვეყანაში და უფრო ხელმისაწვდომი გახადოს იგი მოქალაქეებისათვის. იუსტიციის მინისტრის განცხადებით, ინიციატივა, სხვა საკითხებთან ერთად, მოიცავს გარკვეული სერვისების უფასოდ მიწოდებასაც. 1862 გარდა ამისა, სახალხო დამ მნიშვნელოვანი სამთავრობო ინიციატივის თაობაზე, რომელიც იმდენად დაგვიანებით განხორციელდა, რომ მან ხელი შეუშალა მოსახლეობის უფლებების რეალიზებას. სასწავლო წლ მაგალითად, 2014-2015 უმაღლესი განათლების დაფინანსების შესახებ გადაწყვეტილება სამთავრობო კომისიამ 2014 წლის ოქტომბერში მიიღო, ხოლო გადასახადი მხოლოდ სასწავლო წლის ბოლოს ჩაირიცხა. ამის გამო, რამდენიმე სტუდენტი სტატუსის შეჩერების საფრთხის წინაშე დადგა. სახალხო დამცველმა რეკომენდაციით მინისტრს, რათა მას მიმართა სამთავრობო სასწავლებლების ინფორმირება საქართველოს კომისიასთან განათლებისა ერთად და მეცნიერების უზრუნველეყო უმაღლესი ოკუპირებულ ტერიტორიასა და მის მიმდებარედ მცხოვრები სტუდენტების დაფინანსების პროგრამის თაობაზე, რომელიც სახელმწიფო სოციალური პროგრამის ფარგლებში ხორციელდებოდა, რათა ამით თავიდან ყოფილიყო აცილებული სტუდენტებისათვის რეკომენდაციით, დროულად სტატუსის უნდა შეჩერება. მომხდარიყო სახალხო დამცველის ბიუროკრატიული ბარიერების სასწავლო წლ გაანალიზება და აღმოფხვრა. თუმცა, იგივე განმეორდა 2015-2016 რადგან სამთავრობო კომისიაზე დაფინანსების შესახებ გადაწყვეტილება მხოლოდ ნოემბერში იქნა მიღებული და 2016 წლის იანვრის ბოლოს უნივერსიტეტებისათვის თანხა ჯერ ისევ არ იყო ჩარიცხული. დადებით ნაბიჯად უნდა შეფასდეს 2015 წელს ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცში საჯარო სკოლის მშენებლობის დაწყება. საქართველოს სახალხო დამცველი 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში წერდა სკოლაში არსებული მძიმე მდგომარეობის შესახებ. კერძოდ, სკოლის შენობა, რომელშიც 51 მოსწავლე სწავლობს, ავარიული იყო, მასთან მისასვლელი გზის 3 კმ-იანი მონაკვეთი კი სრულად ამორტიზებული. სოფელ ატოცის საჯარო სკოლის ახალი შენობის აშენების წინადადებით სახალხო დამცველმა გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული მოსახლეობის საჭიროებებზე რეაგირების დროებით ინიციატივის შესახებ იხილეთ იუსტიციის მინისტრის განცხადება: <https://www.youtube.com/watch?v=nqkrgCLkMVw>; მიწის კერძო საკუთრებაში რეგისტრაციისთვის ბარიერები იხსნება, იუსტიციის სამინისტრო, 15.03.2016. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://justice.gov.ge/News/Detail?newsId=5133 > [ბოლოს ნანახია 26.02.2016]. 1862 1183 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამთავრობო კომისიასაც მიმართა. 1863 2015 წლის ოქტომბ დემონტაჟი და სამშენებლო სამუშაოები დაიწყო. სკოლის მოსწავლეები თავიანთ სოფელთან ახლოს მდებარე სოფელ ბრეძის საჯარო სკოლაში დადიან და უზრუნველყოფილნი არიან ტრანსპორტის მომსახურებით. პედაგოგების განმარტებით სასწავლო პროცესი არ შეფერხებულა. ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა ადამიანის უფლებების საერთაშორისო და ევროპული სტანდარტების გათვალისწინებით, აფხაზეთში და ე.წ. სამხრეთ ოსეთში ადამიანის უფლებების დაცვის ვალდებულება აკისრია, როგორც საქართველოს, ისე რუსეთის ფედერაციასა და დე ფაქტო ხელისუფლებებს. რუსეთის ფედერაცია, რომელიც ახორციელებს აფხაზეთისა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიების ეფექტურ კონტროლს და ოკუპაციას, პირდაპირ პასუხისმგებელია იქ ჩადენილ ადამიანის უფლებათა დარღვევებზე. საქართველოს კი, როგორც სახელმწიფოს, რომლის ტერიტორიაზეც ადგილი აქვს უფლების დარღვევას, მიუხედავად იმისა, რომ ვერ ახორციელებს მის ეფექტურ კონტროლს, აკისრია პოზიტიური ვალდებულება აღადგინოს იურისდიქცია და მიიღოს ყველა შესაძლო ზომა, მათ შორის სამართლებრივი და დიპლომატიური გზების გამოყენებით, რათა გავლენა მოახდინოს ამ რეგიონებში უფლებათა დარღვევის აღკვეთაზე. 1864 მიუხედავად იმისა, რომ დე ფაქტო ხელისუფლება არ ითვლება საერთაშორისო სამართლის სუბიექტად, მას აქვს ვალდებულება პატივი სცეს საყოველთაოდ აღიარებულ ადამიანის უფლებებსა და თავისუფლებებს. ეს ვალდებულება გამომდინარეობს ორი ძირითადი გარემოებიდან: ა) ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის მნიშვნელოვანი ნაწილი აღიარებულია, როგორც ჩვეულებითი სამართალი, რაც გულისხმობს, აღნიშნული ნორმების ნაწილის უნივერსალურ აღიარებას; ბ) დე ფაქტო ხელისუფლება, როგორც გარკვეული ტერიტორიისა და მოსახლეობის მაკონტროლებელი არასახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი, ვალდებულია პატივი სცეს მისი კონტროლის ქვეშ არსებული მოსახლეობის უფლებებს. აფხაზეთში და ე.წ. სამხრეთ ოსეთში გრძელდება სიცოცხლის, ჯანმრთელობის დაცვის, განათლებისა და გადაადგილების უფლებების დარღვევის ფაქტები; რეგულარული ხასიათი სახალხო დამცველის 2015 წლის 17 ივლისის წინადადება ( N 01-6/5821) კონფლიქტებით დაზარალებული მოსახლეობის სოციალური უფლებების რეალიზაციისთვის ეფექტური ღონისძიებების გატარების აუცილებლობის შესახებ. 1864 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2012 წლის 19 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე კატანი და სხვები მოლდოვისა და რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ (Catan and Others v. Moldova and Russia) პარ.109, 145. 1863 1184 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 აქვს ეთნიკური ნიშნით დისკრიმინაციას, თავისუფლების უკანონო აღკვეთას და სხვა. საანგარიშო პერიოდში კვლავ მძიმე იყო სამოქალაქო და სოციალური უფლებების მდგომარეობაც. განათლების უფლება განათლების უფლება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლით გარანტირებული უფლებაა. ის განმტკიცებულია როგორც გაეროს, ასევე ევროსაბჭოს შესასრულებლად სავალდებულო ხელშეკრულებებში. საერთაშორისო სამართლის მიხედვით, განათლება უნდა იყოს ფიზიკურად და ეკონომიკურად ხელმისაწვდომი ყველასათვის, ყოველგვარი დისკრიმინაციის გარეშე და ამასთან ერთად, მისაღები, რაც გულისხმობს იმას, რომ განათლების ფორმა და არსი, მათ შორის სასწავლო გეგმა და სწავლების მეთოდები უნდა იყოს შესაბამისი, კულტურულად რელევანტური და ხარისხიანი მოსწავლეებისთვის და მშობლებისთვის.1865 ამასთან, ბავშვის უფლებათა კონვენციის მიხედვით, განათლება მიმართული უნდა იყოს ბავშვისა და მისი მშობლების ღირებულებებისადმი პატივისცემის განვითარებისკენ. მშობლიურ ენაზე განათლების უფლებისა და კულტურის, ენისა და 1866 მისი ხელმისაწვდომობის პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას გალის რაიონში, სადაც 2015-2016 სასწავლო წელ უფრო დამძიმდა ქართულ ენაზე სასკოლო განათლების მიღების პრობლემა. გალის რაიონის 1867 2015 31 სკოლიდან, ინარჩუნებდა, თუმცა, დე ფაქტო ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებით, 2015-2016 წლამდე, ე.წ. სასწავლო წლიდან ამ სკოლების 1- 4 კლასებმა სწა კლასებში კი შემცირდა ქართული ენისათვის დათმობილი საათები. ამასთანავე, ყოველი მომდევნო პირველი კლასი ასევე რუსულ ენაზე დაიწყებს სწავლას. 1868 შესაბამისად, ახლო მომავალში გალის რაიონის სკოლებში ქართულ ენაზე სწავლა საერთოდ შეწყდება და ამით გაეროს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N13, პარ.6. 1866 გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენცია, მუხ. 28 და მუხ. 29(1)(გ). 1867 იგულისხმება გალის რაიონის ძველი საზღვრები, დე ფაქტო ხელისუფლების მიერ ტყვარჩელის რაიონს მიკუთვნებული 10 სკოლისა და ოჩამჩირეს რაიონს მიკუთვნებული 1 სკოლის ჩათვლით. ასევე, გალის რაიონი გაყოფილია „ზედა“ და „ქვედა“ ზონებად. 1868 გალის რაიონის ყველა სკოლაში სწავლა აფხაზეთის განათლების სამინისტროს სტანდარტებით წარიმართება, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე ვებგვერდზე: <http://www.apsnypress.info/news/vo-vsekh-shkolakh-galskogo-rayona-obuchenie-budetvestis-po-standartamminobrazovaniya-abkhazii/> [ბოლოს ნანახია 15.01.2016]; ინტერვიუები საკონტაქტო პირებთან, სექტემბერი-ოქტომბერი (2015). 1865 1185 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დასრულდება კიდეც 1995 წელს დაწყებული პროცესი, რომელიც მიზნად ისახავს გალის რაიონში ქართულენოვანი სწავლების რუსული ენით ჩანაცვლებას. 1869 1995-2015 ეწლებში გადავიდა რუსულენოვან ოჩამჩირეს და სწავლებაზ ტყვარჩელს მიკუთვნებული სკოლები (ჯამში 11 სკოლა), ხოლო გალის ე.წ. „ზედა ზონის“ სკოლებში „სულ 9 სკოლა) რუსულ პირველი ენაზე კლა სწ ( პრინციპით“, რაც ნიშნავდა, რომ ყოველი მომდევნო პირველი კლასი რუსულ ენაზე დაიწყებდა სასწავლო პროცესს. შესაბამისად, 2005 წლიდან გალის „ქვედა ზონის“ გარდა, მთელს რაიონში სწავლება რუსულ ენაზე მიმდინარეობს. ამასთანავე, ყოველწლიურად მცირდება ქართული ენისა და ლიტერატურის საათები. 1870 ეს ცვლილება, როგორც სკოლების ადმინისტრაციამ, ისე მშობლებმა არაერთხელ გააპროტესტეს და თხოვნით მიმართეს დე ფაქტო ადგილობრივ მთავრობას, თუმცა, უშედეგოდ. სახალხო დამცველის ინფორმაციით, რამდენიმე ოჯახი იძულებული გახდა დაეტოვებინა საცხოვრებელი ადგილი და ბავშვები საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე გადმოეყვანა, რათა მათ შესაძლებლობა ჰქონოდათ მშობლიურ ენაზე გაეგრძელებინათ სწავლა. 2015 წლის სექტემბერ-დეკემბერში, აფხაზეთის ა/რ განათლებისა და კულტურის სამინისტროს განათლების აღიარების კომისიამ, მშობელთა განცხადების საფუძველზე, იმ 54 მოსწავლის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მიღებული განათლება აღიარა, რომელთაც სწავლის გაგრძელება ენგურს გამოღმა სურდათ. 1871 სახალხო დამცველისათვის მიწოდებულ დოკუმენტაციაში, რამდენიმე მშობელი განცხადებაში ღიად აფიქსირებდა, რომ სკოლის შეცვლის მიზეზი სწორედ რუსულენოვან სწავლებაზე გადასვლა ოყო. ასევე აღსანიშნავია ისიც, რომ აფხაზეთში სხვა ეთნიკურ ჯგუფებს აქვთ საშუალება მიიღონ განათლება მშობლიურ ენაზე, მაშინ, როდესაც, ეთნიკურად ქართველებს იგივე უფლება არ გააჩნიათ, ან წლიდან წლამდე უფრო და უფრო ეზღუდებათ. ეს ეთნიკური ნიშნით დისკრიმინაციად უნდა შეფასდეს. სწავლების რუსულ ენაზე გადასვლამ სერიოზულად გააუარესა განათლების ხარისხი, როგორც გალის რაიონის სკოლებში, ისე ოჩამჩირისა და ტყვარჩელის რაიონებს მიკუთვნებულ, ყოფილი გალის რაიონის სკოლებში. მოსწავლეებს რუსულ ენაზე სწავლა, ხოლო მასწავლებლებს საგნების რუსულ ენაზე სწავლება უჭირთ, რადგან მათი აბსოლუტური უმრავლესობა ეთნიკურად ქართველია, მასწავლებლებს კი განათლება ქართულ ენაზე აქვთ მიღებული. „გაურკვევლობაში ცხოვრება“ [Living in Limbo], „ჰიუმენ რაიტს უოჩი“ (Human Rights Watch), 2011, გვ.48. 1870 ვრცლად იხილეთ სახალხო დამცველის 2015 წლის სპეციალური ანგარიში, „განათლების უფლება გალის რაიონში: 2015-2016 სასწავლო წლის სიახლეები და თანმდევი პრობლემები“. 1871 აფხაზეთის ა/რ განათლებისა და კულტურის სამინისტრო, გალის რესურსცენტრი. 1869 1186 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამ ტენდენციაზე მიუთითებს სტატისტიკაც: 2015 წელს, ერთიანი ეროვნული გამოცდებისთვის გალის რაიონიდან 190 აბიტურიენტი დარეგისტრირდა, რომელთაგანაც სახელმწიფო სასწავლო გრანტი, გამოცდებზე მაღალი შედეგის გამო, მოიპოვა მხოლოდ 11-მა სტუდენტმა - რაც დარეგისტრირებულ აბიტურიენტთა 6%-ს შეადგენს. 1872 ეს მაჩვენებელი ზუგდიდის მუნიციპალიტეტში 13%-ია, ხოლო ქვეყნის მასშტაბით 16%. 1873 გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მცხოვრები მოსახლეობისთვის პრობლემას კვლავ წარმოადგენს მოსწავლეებისათვის გამყოფი ხაზის გადაკვეთა სკოლაში გადასვლის მიზნით. იმ ბავშვების რაოდენობა, რომლებიც გამყოფ ხაზს კვეთენ, წინა წლებთან შედარებით შემცირებულია: - 2015-2016 სასწავლო წელს ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხურჩიდან გალის რაიონის სოფელ ნაბაკევში 5 მოსწავლე გადაადგილდება, მაშინ, როდესაც 2011 წლამდე მოსწავლეების რაოდენობა 40-მდე იყო. - 2015-2016 სასწავლო წელს ამგვარი 1874 გალის რაიონის სოფელ საბერიოდან წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის სოფელ წყოუშის 9- წლიან სკოლაში 11 მოსწავლე (4 - 9 კლასელი), ხოლო სოფელ ფახულანის სრულ სკოლაში 12 მოსწავლე გადაადგილდება (9 - 11 კლასელები), მაშინ, როდესაც წყოუშის სკოლაში 2014 წელს 18, ხოლო 2013 წელს 48 მოსწავლე გადმოდიოდა. ფახულანის სკოლაში კი 2013 წელს 13 მოსწავლე გადმოდიოდა. - გალის რაიონის სოფელ ოტობაიადან ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ განმუხურში ამჟამად 15 მოსწავლე გადაადგილდება (7 - 11 კლასელები). 2014 წელს მოსწავლეების რაოდენობა 18-ს, ხოლო 2013 წელს 34-ს შეადგენდა. ამასთან, გამყოფი ხაზის გადაკვეთას ახერხებენ მხოლოდ ის მოსწავლეები, რომლებიც რუსი მესაზღვრეების სპეციალურ სიაში არიან. პირველკლასელი მოსწავლეები ამ სიაში ვერ ხვდებიან. ოქტომბრის ბოლოს, რუსმა მესაზღვრეებმა მოითხოვეს მოსწავლეთა ახალი სიები და ამის გამო 4 დღის განმავლობაში მოსწავლეებს საგუშაგოზე არ ატარებდნენ. 3 მოსწავლეს სასწავლო წლ 2015-2016 განმავლობაში ვერ ახერხებდა სწავლის დაწყებას. 1875 აფხაზეთის ა/რ განათლებისა და კულტურის სამინისტრო, გალის რესურსცენტრი. ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის საგანმანათლებლო რესურსცენტრში რეგისტრირებული 1024 აბიტურიენტიდან, 135-მა მოიპოვა სახელმწიფო სასწავლო გრანტი, რაც რეგისტრირებულ აბიტურიენტთა მთლიანი რაოდენობის 13%-ია, ხოლო ქვეყნის მასშტაბით დარეგისტრირებულ 40076 აბიტურიენტიდან სასწავლო გრანტი მოიპოვა 6742-მა, რაც დარეგისტრირებულ აბიტურიენტთა 16%-ს შეადგენს, შეფასებისა და გამოცდების ეროვნული ცენტრის 2016 წლის 4 თებერვლის წერილი MES 3 16 00097362. 1874 2014 წელს 7, 2013 წელს 13, ხოლო 2012 წელს 22 მოსწავლე გადაადგილდებოდა. 1875 აფხაზეთის ა/რ განათლებისა და კულტურის სამინისტრო, გალის რესურსცენტრი. 1872 1873 1187 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ვინც ამ გზით ვერ ახერხებს გამყოფი ხაზის გადაკვეთას, კვლავ იყენებს შემოვლით გზებს. 2015 წლის განმავლ შემთხვევა, როდესაც რუსმა მესაზღვრეებმა დააკავეს მე-10 - მე-11 კლასელი მოს ( გოგონები) და მიტოვება. 1876 განათლების უფლებაში ამგვარი ჩარევა პრობლემურია რამდენიმე თვალსაზრისით: უპირველეს ყოვლისა, ბავშვებს ერთმევათ მშობლიურ ენაზე განათლების მიღების უფლება, რაც გარანტირებულია გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციით (მუხლი 29(გ). ასევე, მშობლებს ერთმევათ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციით გარანტირებული უფლება, თავიანთი რელიგიური და ფილოსოფიური მრწამსის შესაბამისი განათლება და სწავლება უზრუნველყონ საკუთარი შვილებისათვის (1-ლი პროტოკოლის 1-ლი მუხლი). 1877 გამყოფ ხაზზე გადაადგილების შეზღუდვა არღვევს მოსწავლეების განათლების ხელმისაწვდომობის უფლებას, რადგან ის არ არის ფიზიკურად უსაფრთხო წვდომის არეში. ამასთან, არასრულწლოვნების დაკავება „საზღვრის უკანონო გადაკვეთის“ ბრალდებით წარმოადგენს მათი უფლების დარღვევას, რადგან არასრულწლოვანთა დაკავება დაშვებულია მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში, 1878 რუსი მესაზღვრეების მიერ კი მსგავსი ქმედება ჯარიმის უზრუნველყოფის საშუალებად გამოიყენება. არანაკლებ პრობლემატურია გალის რაიონის მასწავლებელთა მდგომარეობა, რომლებიც ასევე მყიფე უსაფრთხოებისა და უფლებათა დარღვევის რისკის ქვეშ არიან. უსაფრთხოების პრობლემები წარმოიშობა მაშინ, როდესაც მასწავლებლები ცდილობენ მალულად ასწავლონ ქართულ ენაზე მოსწავლეებს. სკოლებში ხშირია შემოწმებები და ასეთი ფაქტების აღმოჩენის შემთხვევაში მათ სამსახურიდან გათავისუფლება ელით. 1879 ასევე დაფიქსირდა სკოლის პედაგოგებსა და ხელმძღვანელებზე ზეწოლის ფაქტები ქართულ ენაზე ჩატარებული ღონისძიებების, ქართული ენისა და სიმბოლიკის გამოყენების შემთხვევებში. 1880 სახალხო დამცველის მიერ მოპოვებული ინფორმაცია, ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელი ხურჩა, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის სოფელი წყოუში, ოქტომბერი, (2015). 1877 იხ. ასევე გაეროს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა საერთაშორისო პაქტის მე13 მუხლის მე-3 და მე-4 პარაგრაფები. 1878 გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენცია, მუხ. 37. 1879 „გაურკვევლობაში ცხოვრება“ [Living in Limbo], „ჰიუმენ რაიტს უოჩი“ (Human Rights Watch), 2011, გვ.49. 1880 მსგავსი შემთხვევების შესახებ ასევე წერდა „ჰიუმენ რაიტს უოჩი“ თავის 2011 წლის ანგარიშში, მაგალითად, როდესაც სკოლის ხელმძღვანელი, მოადგილე და ორი მასწავლებელი გაათავისუფლეს კომპაქტ დისკზე ჩაწერილი, მოსწავლეების მიერ ნამღერი ქართული ჰიმნის ვიდეოს აღმოჩენის გამო. „გაურკვევლობაში ცხოვრება“ [Living in Limbo], „ჰიუმენ რაიტს უოჩი“ (Human Rights Watch), 2011, გვ.56. 1876 1188 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველისათვის ცნობილი გახდა, რომ 2015 წლის აპრილში დე ფაქტო ხელისუფლებამ სკოლის დირექტორებთან შეხვედრა გამართა, სადაც ღიად აუკრძალა მათ საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე გადასვლა. 1881 გარდა ამისა, მუდმივად მიმდინარეობს შემოწმებები - თუ რატომ არ იმყოფებიან მასწავლებლები ადგილზე ან რა მიზნით არიან წასულები ენგურს მიღმა. სახალხო დამცველის წარმომადგენლებთან საუბარში დირექტორები და სკოლის მასწავლებლები განმარტავენ, რომ ასეთი კონტროლისა და აკრძალვების ს გამო უკიდურესად დაძაბულია აკადემიური პერსონალი, რაც უარყოფითად აისახება სასწავლო პროცესზე. 1882 2015 წლის ოქტომბერ -დეკემბერში, ისევე, როგორც დანარჩენ მოსახლეობას, ტყვარჩელის და ოჩამჩირის რაიონების სკოლების პედაგოგებს და ტექნიკურ პერსონალს რაიონულ ცენტრებში გაცემული საშვის გარეშე აეკრძალათ გამყოფი ხაზის გადაკვეთა, რის გამოც ისინი ვეღარ ახერხებდნენ ენგურს აქეთ გადმოსვლას, არა მარტო საგანმანათლებლო საქმიანობაში მონაწილეობის მისაღებად, არამედ სარგებლობისა თუ სხვა პირადი საქმეებისათვის. სამედიცინო მომსახურებით 1883 გალის რაიონს და იქ მცხოვრებ მოსახლეობას შეუძლია განსაკუთრებული როლი ითამაშოს ქართულ-აფხაზური აუცილებელია ურთიერთობების რეგიონში მშვიდობისა ნორმალიზებაში, და რომელიც სტაბილურობისათვის. სასიცოცხლოდ გალის რაიონში განათლების პროცესს ყველა პასუხისმგებელი მხარე უნდა განიხილავდეს პოლიტიზირების გარეშე, მხოლოდ და მხოლოდ ადამიანის უფლებების დაცვის კონტექსტში. მდგომარეობა ოკუპირებული ახალგორის რაიონში წინა წელთან შედარებით უცვლელია. იქ 11 სკოლიდან 6 ქართულია, 5 რუსული და მოსწავლეებს მშობლიურ ენაზე განათლების მიღების პრობლემა არა აქვთ, რადგან 2008 წლის ოკუპაციის შემდეგ, სიტუაცია კარდინალურად არ შეცვლილა. გამოხატვის თავისუფლება გამოხატვის თავისუფლება დემოკრატიული საზოგადოების ერთ-ერთი უმთავრესი ღირებულებაა. ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლით დაცულია როგორც გამოხატვის, ასევე შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლება. გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის სპეციალური თავისუფლება სხვა მომხსენებლის მრავალი უფლების შეფასებით, შეკრებისა განხორციელების და გაერთიანების მამოძრავებელია. მისი საკონტაქტო პირის მიერ საქართველოს სახალხო დამცველისათვის მიწოდებული ინფორმაცია. ინტერვიუ საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენელთან. 1883 საკონტაქტო პირის მიერ საქართველოს სახალხო დამცველისათვის მიწოდებული ინფორმაცია. 1881 1882 1189 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაცულობის ხარისხი მეტყველებს სხვა უფლებების დაცულობაზე. 1884 უფლების შეზღუდვა კი უნდა მოქმედებდეს იმგვარად, რომ არ არღვევდეს ამ უფლების არსს. ამ მხრივ არასახარბიელო მდგომარეობაა აფხაზეთსა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთში, სადაც რამდენიმე აქტიური არასამთავრობო ორგანიზაციაა. ისინი დე ფაქტო ხელისუფლებების მხრიდან ხშირად განიცდიან ზეწოლას, რაც არღვევს მათი გამოხატვის, შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლებას. წნეხს განიცდიან, ასევე, ოპოზიციურად განწყობილი ჟურნალისტებიც. გამოხატვის თავისუფლების მხრივ განსაკუთრებით რთული მდგომარეობაა ე.წ. სამხრეთ ოსეთში, რომელიც „Freedom House“-ის 2015 წლის შეფასებით „არა თავისუფალ“ ტერიტორიებში მოხვდა 6.5 ქულით (1 - საუკეთესო, 7 - ყველაზე ცუდი). 2015 წლის ანგარიშის მიხედვით კი ე.წ.სამხრეთ ოსეთში არასამთავრობო ორგანიზაციებს მეტწილად დე ფაქტო ხელისუფლება აკონტროლებს. 1885 განსაკუთრებულ ზეწოლას განიცდიან ის ორგანიზაციები და სამოქალაქო აქტივისტები, რომლებიც ქართულ-ოსურ შეხვედრებში მონაწილეობენ. სახალხო დამცველის ინფორმაციით, სამოქალაქო საზოგადოების წევრებისთვის განკუთვნილ ღონისძიებებზე დასწრება არაერთმა პირმა გადაიფიქრა სამხრეთ ოსეთის უშიშროების სამსახურის ჩარევის და გაფრთხილების გამო. 1886 ასეთი სახის ჩარევა სამოქალაქო სექტორის საქმიანობაში წარმოადგენს მათი გაერთიანების უფლების შეზღუდვას და ხელს უშლის რეგიონში სამოქალაქო საზოგადოების განვითარებას. ამ რეგიონში მდგომარეობას ართულებს ისიც, რომ 2014 წელს ე.წ. სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო პარლამენტმა, რუსეთის ფედერაციის კვალდაკვალ, მიიღო კანონი არასამთავრობო ორგანიზაციების შესახებ, რომელიც უცხოეთიდან დაფინანსებულ არასამთავრობო ორგანიზაციებს დამატებით ანგარიშვალდებულებას უწესებს სახელმწიფო სტრუქტურების მიმართ ფინანსურ ხარჯებთან დაკავშირებით. 1887 შექმნილი წნეხის გამო 2015 წლის ოქტომბრის დასაწყისში, ორი ყველაზე ავტორიტეტული და გამოცდილი არასამთავრობო ორგანიზაციის ხელმძღვანელებმა (სოციალურ- ეკონომიკური და კულტურული განვითარების სააგენტო და სამხრეთ ოსეთის ქალთა გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლებებზე, მაინა კიანი, A/HRC/20/27, პარ. 12. 1885 „სამხრეთ ოსეთი, თავისუფლება მსოფლიოში“, (2015), „ფრიდომ ჰაუსი“ (Freedom House), ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2015/southossetia> [ბოლოს ნანახია 03.02.2015] . 1886 სახალხო დამცველის საკონტაქტო პირის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია. 1887 კანონპროექტი „არაკომერციული ორგანიზაციების შესახებ“ (სამხრეთ ოსეთი) 28.04.2014, ინტერნეტ–გამოცემა „კავკაზსკი უზელ“ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე ვებგვერდზე:< https://www.kavkaz-uzel.ru/articles/241580/> [ბოლოს ნანახია 03.02 .2015]. 1884 1190 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ასოციაცია დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებებისთვის) გადაწყვიტეს თავიანთი ორგანიზაციების ლიკვიდაცია. მათივე შეფასებით, ეს იყო მათი რეაქცია და პროტესტის გამოხატვის ერთგვარი მდგომარეობაზე. ფორმა არასამთავრობო ორგანიზაციებისათვის შექმნილ 1888 ე.წ. სამხრეთ ოსეთში არასამთავრობო ორგანიზაციების საქმიანობის შემზღუდველი კანონმდებლობის მიღებამ ფაქტობრივად სამოქალაქო სექტორის პარალიზება გამოიწვია. ანალოგიური კანონი, რომელიც რუსეთში იქნა მიღებული, ცალსახად უარყოფითად შეფასდა, როგორც საერთაშორისო სამთავრობო, ისე არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ. 1889 გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის სპეციალური მომხსენებლის ანგარიშში განმარტებულია, რომ ორგანიზაციებს უნდა ჰქონდეთ წვდომა რესურსებთან და დაფინანსების წყაროებთან, რაც გაერთიანების თავისუფლების განუყოფელი და მნიშვნელოვანი ნაწილია. 1890 როგორც ე.წ. სამხრეთ ოსეთშიც აღნიშნავენ, იქ არასამთავრობო ორგანიზაციებისათვის დაფინანსების წყაროები ისედაც მწირია და ეს კანონმდებლობა არ შეესაბამება არსებულ რეალობას. 1891 შესაბამისად, ე.წ. სამხრეთ ოსეთში შექმნილი ვითარება არღვევს გაერთიანების თავისუფლებას. ამის ფონზე, ე.წ. ორგანიზაციებისათვის. სამხრეთ 1892 ოსეთი მთლიანად ჩაკეტილია საერთაშორისო დე ფაქტო ხელისუფლება წლებია უარს ამბობს ეუთოს, ევროსაბჭოს, გაეროს ადამიანის უფლებების უმაღლესი კომისრის და სხვა დელეგაციების მიღებაზე. 2015 წელს გაწყდა ის მცირე კავშირიც, რომელიც საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციებს ჰქონდათ ოსურ ორგანიზაციებთან. მაგალითად, ბრიტანული ორგანიზაცია საერთაშორისო განგაშის (International Alert) თანამშრომელს, სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო სპეცსამსახურებმა ოფიციალური გაფრთხილება გაუგზავნეს მისი ქმედებების დაუშვებლობის თაობაზე. სამხრეთ ოსეთის КГБ-ს განცხადებით ბრიტანული ორგანიზაციის თანამშრომელი აპირებდა პროექტების განხორციელებას კანონის გვერდის ავლით და „თვითლიკვიდაცია, როგორც პროტესტის ფორმა“ 05.10.2015, რადიო „ეხო კავკაზა“, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე ვებგვერდზე: http://www.ekhokavkaza.com/content/article/27289604.html >[ბოლოს ნანახია 03.02.2015]. 1889 ადამიანის უფლებათა კომისრის მოსაზრება რუსეთის ფედერაციის კანონმდებლობაზე არაკომერციული ორგანიზაციების შესახებ ევროპის საბჭოს სტანდარტების მიხედვით, CommDH(2013)15. 1890 გაეროს სპეციალური მომხსენებლის ანგარიში შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლებებზე, მაინა კიანი, A/HRC/20/27, პარ. 67. 1891 „განსაზღვრავენ, როგორც „უცხოეთის აგენტს““, რადიო „ეხო კავკაზა“, 22.07.2013, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე ვებგვერდზე: <http://www.ekhokavkaza.com/content/article/25053756.html >[ბოლოს ნანახია 03.02.2016]. 1892 მხოლოდ წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი აგრძელებს მუშაობას ცხინვალში. 1888 1191 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამხრეთ ოსეთის ნაციონალური ინტერესების საზიანოდ. 1893 ორგანიზაციამ საპასუხოდ განცხადება გაავრცელა და ამ ბრალდებას უსაფუძვლო უწოდა. 1894 ჟურნალისტებზე ზეწოლის და მათი დისკრედიტაციის მცდელობის მაგალითია ჟურნალისტ ირინა ქელეხსეევას მიმართ ძალოვანი სტრუქტურების მიერ გამოქვეყნებული სტატია, რომელიც ქელეხსეევას და გამოცემა „Эхо Кавказа“-ს ბრალს სდებდა ეთიკისა და მორალის უგულებელყოფაში. ეს სტატია ქელეხსეევამ ცილისმწამებლურად მიიჩნია და სასამართლოს გზით გადაწყვიტა ედავა თავისი უფლების აღდგენაზე. დე ფაქტო სასამართლომ მისი პოზიცია არ გაიზიარა. 1895 შედარებით უკეთესი მდგომარეობაა აფხაზეთში, სადაც, როგორც ადგილობრივ, ისე საერთაშორისო ორგანიზაციებს მუშაობის გარკვეული სივრცე აქვთ. „Freedom House“-მა აფხაზეთი „ნაწილობრივ თავისუფლად“ შეაფასა 4.5 ქულით. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ აფხაზეთში არასამთავრობო ორგანიზაციებს საკმაო გავლენა აქვთ დე ფაქტო ხელისუფლებაზე. 1896 თუმცა, დაფიქსირდა ჟურნალისტური საქმიანობის ხელის შეშლის ფაქტებიც. 2015 წლის ოქტომბერში სოხუმელ და გალელ ჟურნალისტებს, რომლებიც გალის რაიონის სოფელ თაგილონში სიუჟეტს ამზადებდნენ, რუსმა მესაზღვრეებმა „სასაზღვრო ზონაში“ ყოფნისათვის სპეციალური საშვი მოსთხოვეს და რამდენიმე საათით რუსულ ბაზაზე დააკავეს, გაათავისუფლეს. „ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის“ დადგენის შემდეგ კი 1897 ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მიხედვით, გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევა უნდა იყოს კანონით განსაზღვრული, ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად საჭირო და პროპორციული საშუალება. 1898 შესაბამისად, ჟურნალისტურ საქმიანობაში ნებისმიერი „რა დააშავა „აგენტმა სოტიევამ“?“, მურატ გუკემუხოვი, რადიო „ეხო კავკაზა“ 26.06.2015, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე ვებგვერდზე:< http://www.ekhokavkaza.com/content/article/27095841.html> [ბოლოს ნანახია 03.02.2015]. 1894 „საერთაშორისო განგაში უარყოფს უსაფრთხოების სამსახურის ბრალდებებს“, 10.07.2015. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე ვებგვერდზე: <http://www.internationalalert.org/news/international-alert-refutes-allegations-south-ossetian-security-services#sthash.6TztSHqb.dpbs> [ბოლოს ნანახია 22.03.2016]. 1895 ცხინვალის სასამართლომ არ დააკმაყოფილა ჟურნალისტის საჩივარი შსს-ს მიმართ“, ინტერნეტ– გამოცემა „კავკაზსკი უზელ“, 23.01.2015, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე ვებგვერდზე:< http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/256091/> [03.02.2015]. 1896 „აფხაზეთი* თავისუფლება მსოფლიოში“, (2015), „ფრიდომ ჰაუსი“ (Freedom House), ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2015/abkhazia >[ბოლოს ნანახია 03.02.2015]. 1897 ადგილი, სადაც მოდუნება არ შეიძლება, 2015 წლის 30 ოქტომბერი, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.sukhum-moscow.ru/index.php/kontekst/item/2554-intsident-nagruzino-abkhazskoj-granitse> [03.02.2015]. 1898 იხილეთ ასევე გაეროს სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა პაქტი, მუხ. 19(3). 1893 1192 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩარევა, რომელიც ამ მოთხოვნებს არ აკმაყოფილებს, გამოხატვის თავისუფლების დარღვევას წარმოადგენს. ზემოთ აღნიშნულ შემთხვევაში ადგილი ჰქონდა რუსი მესაზღვრეების მხრიდან ჟურნალისტური საქმიანობის თვითნებურ და უკანონო ხელის შეშლას, რადგან არ არსებობდა წინასწარ დადგენილი წესი, რომელიც ჟურნალისტებს იმ ადგილზე ყოფნას დაუშლიდა. პასპორტიზაცია და თანმდევი პრობლემები აფხაზეთის ან სამხრეთ ოსეთის მოქალაქეობა ან დე ფაქტო ორგანოების მიერ გაცემული პასპორტები არ წარმოადგენს საქართველოს ან საერთაშორისო საზოგადოების მიერ აღიარებულ სამართლებრივ დაკავშირებულია ბევრ დოკუმენტს. საბაზისო თუმცა, უფლებასთან ამ ამ დოკუმენტების ტერიტორიაზე ფლობა მცხოვრები მოსახლეობისათვის. დე ფაქტო აფხაზეთის რესპუბლიკის მოქალაქედ ითვლება ყველა „აფხაზური ნაციონალობის თავისი მოქალ ანტიკონსტიტ მქონე პირი (აბაზა)“ „ წყობილების წინააღმდეგ“. ასევე, აფხაზეთის მოქალაქეებად ითვლებიან ის პირები, რომლებიც 5 წლის განმავლობაში უწყვეტად ცხოვრობდნენ აფხაზეთის ტერიტორიაზე 1999 წლამდე. 1899 ამასთან, ორმაგი მოქალაქეობა მოქალაქეობასთან ერთად არის დაშვებული. მხოლოდ რუსეთის ფედერაციის 1900 მოქალაქეობის ეს მოთხოვნები როგორც პირდაპირ, ისე არაპირდაპირ ახდენს აფხაზეთში მცხოვრები ეთნიკური ქართველების დისკრიმინაციას, რადგან აფხაზეთის მოქალაქეებად არ ითვლებიან გალის რაიონში მცხოვრები ეთნიკური ქართველები, რომლებმაც 1992-93 წლების დროს დატოვეს აფხაზეთი საომარი მოქმედებების გამო. ასევე, გალის მოსახლეობის უმეტესობა საქართველოს მოქალაქეობის მქონე პირია, რაც, აფხაზეთის დე ფაქტო კანონმდებლობის მიხედვით, გამორიცხავს აფხაზეთის მოქალაქეობას. როგორც სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიშში იყო აღნიშნული, გალის რაიონის მოსახლეობის პასპორტიზაციის პოლიტიკა 2014 წელს შეიცვალა „უკანონოდ გაცემული“ აფხაზური პასპორტების ჩამორთმევით. 1901 მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება, რომ გალის რაიონის ის მოსახლეობა, რომელიც განაცხადებს, რომ ფლობს საქართველოს მოქალაქეობას, „აფხაზეთის რესპუბლიკის კანონი მოქალაქეობის შესახებ“, სტატია 5. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://mfaapsny.org/council/citizen.php> [ბოლოს ნანახია 03.02.2016]. 1900 „აფხაზეთის რესპუბლიკის კანონი მოქალაქეობის შესახებ“, სტატია 6. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://mfaapsny.org/council/citizen.php [>ბოლოს ნანახია 03.02.2016]. 1901 კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობა საქართველოში, სახალხო დამცველი, (2014), გვ.27-28. 1899 1193 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიიღებს ბინადრობის ნებართვას. ხოლო, ვისაც აფხაზეთის მოქალაქეობის მიღება სურს, უნდა წარადგინოს საქართველოს მოქალაქეობიდან გასვლის დამადასტურებელი დოკუმენტი. ამ მიზნით, 2015 წელს გალის რაიონში დე ფაქტო ადგილობრივმა ადმინისტრაციამ ჩაატარა მოსახლეობის გამოკითხვა. მათ ადგილობრივებს მოსთხოვეს საქართველოს მოქალაქის პირადი ნომრების გამოაშკარავება, რაც მოსახლეობამ შეასრულა კიდეც. 1902 გავრცელებული ინფორმაციით, ახალი პასპორტებისა და ბინადრობის მოწმობების გაცემა 2016 წლის მარტიდან დაიწყება. 1903 2016 წლის აფხაზეთის პირველი მოქალაქეობის აპრილიდანარმქონე კი პირებისათვის ახალი რეგულაციები ამოქმედდება, რომელიც, სხვა საკითხებთან ერთად, მოაწესრიგებს ბინადრობის მოწმობის მიღების წინაპირობებს. 1904 რეგულაციის მიხედვით, ბინადრობის მოწმობის მიღების უფლება ექნება პირს, რომელსაც აქვს დროებითი ცხოვრების ნებართვა და არსებობს ამის კანონიერი საფუძველი. 1905 თუმცა გაურკვეველია, რა იგულისხმება ტერმინში „ კანონიერი სა გადაწყვეტილების მისაღებად. ბინადრობის მოწმობის მიღებამდე, რეგულაციის მიხედვით, აუცილებელია დროებითი ცხოვრების ნებართვის აღება. 1906 ეს ნებართვა კი გაიცემა პირებზე, რომლებიც აფხაზეთის ტერიტორიაზე დაიბადნენ და მუდმივად ცხოვრობენ იქ, სულ მცირე 10 წლის განმავლობაში. ბინადრობის მოწმობა უნდა განახლდეს ყოველ 5 წელიწადში. 1908 კანონის ამოქმედების შემდეგ კი ბინადრობის მოწმობის მქონე პირებისთვის სავალდებულო გახდება 1907 შესაბამისი უწყებების ყოველწლიურად ინფორმირება თავიანთი საცხოვრებელი და სამუშაო ადგილის, შემოსავლის, ასევე, აფხაზეთის ტერიტორიის დატოვების შესახებ. 1909 ამავე კანონის მიხედვით, უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს არ ექნებათ არჩევნებში და რეფერენდუმებში მონაწილეობის არც აქტიური და არც პასიური უფლება, ამასთან არც საკონტაქტო პირის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია. „აფხაზეთში პასპორტების შეცვლა მარტში დაიწყება“, ელენა ზავოდსკაია, რადიო „ეხო კავკაზა“ 05.02.2016 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.ekhokavkaza.com/content/article/27534861.html> [ბოლოს ნანახია 08.02.2016]. 1904 „ხელი მოეწერა კანონს „აფხაზეთის რესპუბლიკაში უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ““, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://presidentofabkhazia.org/about/info/news/?ELEMENT_ID=3531> [ბოლოს ნანახია 05.02.2016]. 1905 აფხაზეთის რესპუბლიკის კანონი „აფხაზეთის რესპუბლიკაში უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ“, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე:< http://bit.ly/1VIIDPB >[ბოლოს ნანახია 26.02.2016] მუხ. 10(1) და (2). 1906 იგივე, მუხ. 10(4). 1907 იგივე, მუხ. 7(2)(14). 1908 იგივე, მუხ. 10(5). 1909 იგივე, მუხ. 10(8). 1902 1903 1194 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში მონაწილეობის უფლება. 1910 აფხაზეთის მოქალაქეობის არმქონე პირებს ასევე არ ექნებათ უფლება იმყოფებოდნენ „სახელმწიფო სამსახურში“. 1911 აღნიშნული რეგულაციები პირდაპირ აისახება გალის იმ მოსახლეობაზე, რომელსაც ე.წ. აფხაზური პასპორტი არ აქვს. სავარაუდოა, რომ ბევრი მათგანი ასევე ვერ დააკმაყოფილებს არა მხოლოდ ე.წ. აფხაზეთის მოქალაქეობის, არამედ ბინადრობის მოწმობის მისაღებ კრიტერიუმებსაც და, შესაძლოა, იძულებული გახდეს დატოვოს თავისი მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი. მაგალითად, ბინადრობის ნებართვის გაცემაზე პირს შეიძლება უარი ეთქვას ან მოხდეს მისი ანულირება, თუ იგი არ იმყოფება აფხაზეთში 6 თვის განმავლობაში. 1912 ეს პრობლემას შეუქმნის გალის რაიონის მკვიდრ სტუდენტებს, რომლებიც საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე ან საზღვარგარეთ სწავლობენ. ასევე პრობლემურია ბინადრობის ნებართვის გაცემაზე უარის თქმის სხვა საფუძვლებიც. მაგალითად, თუ პირი „ გამოდის აფხაზეთის დებლობისა და სახელმწიფო დამოუკი სუვერენიტეტის წინააღმდეგ“, ან „ახორციელებს საქმიანობას, რომელიც საფრთხეს უქმნის აფხაზეთის უსაფრთხოებას“, ან „დახმარებას უწევდა საოკუპაციო რეჟიმს აფხაზი ხალხის სამამულო ომის დროს 1992-1993 1913 ამგვარი რეგულაციები შესაძლოა გამოყენებულ წლებში“. იქნას თვითნებური გადაწყვეტილების მისაღებად გალის რაიონის მკვიდრთა წინააღმდეგ. შემაშფოთებელია ბინადრობის მოწმობის გაცემაზე უარის საფუძვლები, რომელიც ეხება „ ნარკომანიით არ აღენიშნებათ „დაავადება, გამოწვეული ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსით“. ეს დათქმა ცალსახად დისკრიმინაციულია, როგორც ნარკოტიკულ ნივთიერებებზე 1914 დამოკიდებული, ასევე, აივ ინფექციის (შიდსის) მატარებელი პირების მიმართ. აფხაზეთში განსაკუთრებულ რეგულირებას ექვემდებარება საცხოვრებელ ფართებთან დაკავშირებული გარიგებები. აკრძალულია საცხოვრებელი ფართის მიყიდვა ან ჩუქება უცხო ქვეყნის მოქალაქისათვის. 1915 მხოლოდ აფხაზური პასპორტის ფლობის შემთხვევაშია შესაძლებელი საკუთრების ფლობა ან მისი მემკვიდრეობით მიღება. შესაბამისად, გალის მოსახლეობის პასპორტების გაურკვეველი სტატუსი დიდწილად გავლენას ახდენს მათი საკუთრების უფლების დაცულობის ხარისხზე. ე.წ. აფხაზური პასპორტის არმქონე პირი ვერ დაირეგისტრირებს კუთვნილ ქონებას. იგივე, მუხ. 17. იგივე, მუხ. 18(1)(1). 1912 მუხ. 11 (10). 1913 მუხ. 11 (1), (2). 1914 იგივე, მუხ. (12). 1915 დე ფაქტო აფხაზეთის სამოქალაქო კოდექსი, მუხ. 546 და 563. 1910 1911 1195 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის აპარატისათვის ცნობილი გახდა ისეთი ფაქტის შესახებ, როდესაც გალის მკვიდრს ქრთამის გადახდა დასჭირდა, რათა ახლად ნაყიდ სახლზე საკუთრების უფლება დაერეგისტრირებინა. „ჰიუმან რაიტს უოჩის“ ანგარიშში ასევე მითითებულია რამდენიმე შემთხვევა, როდესაც მემკვიდრეობის მიღების პრობლემა შეექმნათ პირებს აფხაზური პასპორტის არქონის გამო. 1916 გარდა ამისა, შესაძლოა, დამატებითი პრობლემები შეექმნათ გალის რაიონის გამყოფი ხაზის სოფლის მოსახლეობას. სახალხო დამცველის აპარატისათვის მიწოდებული ინფორმაციის თანახმად რუსმა და აფხაზმა მესაზღვრეებმა გამყოფი ხაზის ერთ კილომეტრიან რადიუსში მცხოვრებ მოსახლეობას უთხრეს, რომ მათ, შესაძლოა, მოუწიოთ მდინარე ენგურის გაყოლებაზე თავიანთი კარ-მიდამოს თუ სახნავ-სათესი მიწების დათმობა, რადგან ის „სახელმწიფო საზღვარს“ წარმოადგენს და დაუშვებელია იქ მოსახლეობის ცხოვრება. 1917 რაც შეეხება სამხრეთ ოსეთს, ე.წ. ოსური პასპორტის ფლობა, როგორც გალელების შემთხვევაში, ახალგორის მოსახლეობისთვისაც ნიშნავს დასაქმების, სოციალური სიკეთეების და გადაადგილების პერსპექტივას. ახალგორელებმა, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან მიიღონ ე.წ. ოსური პასპორტი, ახალგორის დე ფაქტო საპასპორტო განყოფილებას უნდა მიაკითხონ და სხვა დოკუმენტებთან ერთად, საქართველოს მოქალაქეობაზე უარის თქმის განცხადება ჩააბარონ. 2014 წლამდე ოსუ პასპორტების გაცემა ნელ-ნელა შეწყდა. ცხინვალში საუბრობენ გალის ანალოგზეც. ჯერჯერობით საბოლოო გადაწყვეტილება ამ საკითხთან დაკავშირებით მიღებული არ არის, თუმცა, არაოფიციალური მონაცემებით, ე.წ ოსური პასპორტი ახალგორელების დაახლოებით 40-50%-ს უკვე აღებული აქვს. 1918 ქალთა უფლებები და ოჯახში ძალადობა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე 2015 წელს, საქართ ოკუპირებული ტერიტორიებიდან გენდერული ნიშნით ძალადობის ფაქტებზე. კონკრეტული შემთხვევების შესწავლისა და დამატებითი კვლევის შედეგად იკვეთება, რომ ერთ-ერთ რთულ და, ამავე დროს, საზოგადოებაში ტაბუირებულ პრობლემას წარმოადგენს ოჯახში ძალადობა. არ არსებობს სანდო სტატისტიკა, რომელიც დაგვანახებდა კონფლიქტურ ზონებში ქალთა მიმართ ძალადობის ტენდენციებს, თუმცა, სახალხო დამცველის აპარატის მოკვლევით და „გაურკვევლობაში ცხოვრება“ [Living in Limbo], „ჰიუმენ რაითს უოჩ“ (Human Rights Watch), 2011, გვ.39-40. 1917 საკონტაქტო პირის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია. 1918 საკონტაქტო პირის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია. 1916 1196 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არაოფიციალური ინფორმაციით, მხოლოდ გალის რაიონში, ბოლო ერთი წლის განმავლობაში, დაფიქსირდა 129 ოჯახში ძალადობის ფაქტი, აქედან 5 მკვლელობით დამთავრდა, ერთი მსხვერპლი კი გაუჩინარდა. 1919 მოსახლეობა ასევე საუბრობს ბავშვების ფსიქოლოგიურ პრობლემებზე, რომელიც ოჯახში ძალადობას უკავშირდება. არასამთავრობო ორგანიზაციები და სამოქალაქო აქტივისტები საუბრობენ ადრეულ ასაკში ქორწინების სიხშირეზეც. ამ პრობლემას ოკუპირებულ ტერიტორიებზე რამდენიმე შემადგენელი ფაქტორი აქვს: უპირველეს ყოვლისა, ოჯახში ძალადობის შესახებ ფაქტები ოჯახის ფარგლებს გარეთ არ გადის და მსხვერპლი თითქმის არასდროს არ მიმართავს სამართალდამცავ ორგანოებს; საზოგადოებაში დამკვიდრებული სტერეოტიპული შეხედულებებისა და მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობის გამო, მსხვერპლს უწევს მოძალადესთან თანაცხოვრების გაგრძელება; ამის გარდა, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არ არსებობს მსხვერპლის დაცვის სამართლებრივი სისტემა და თავშესაფრები. როგორც ერთ-ერთმა ახალგორის მკვიდრმა სახალხო დამცველის აპარატს განუცხადა, ადგილობრივ მილიციაში ოჯახში ძალადობის ფაქტის თაობაზე ვერც კი განაცხადებს, რადგან, მისივე თქმით, მილიციაში დასცინებენ და მერე მთელი ახალგორის დასაცინი გახდება. მინიმალური რესურსებით მუშაობენ არასამთავრობო ორგანიზაციები, ძირითადად, ცნობიერების ამაღლების, სამართლებრივი კონსულტაციისა და ჯანდაცვის კუთხით. გალის რაიონში ერთ-ერთი ადგილობრივი ორგანიზაციის ბაზაზე ფუნქციონირებდა თავშესაფარი სადაც 3-დან 15 დღემდე შეეძლო მსხვერპლს ეცხოვრა, მაგრამ ფინანსური პრობლემების გამო თავშესაფარმა ფუნქციონირება შეწყვიტა. ასეთივე ტენდენციით ხასიათდება ადრეულ ასაკში ქორწინების პრობლემაც. ასეთ ფაქტებზე სამართალდამცავები რეაგირებას არ ახდენენ და, ფაქტობრივად, მართლმსაჯულების აღსრულება ოჯახების ხელთაა. უმეტესად ოჯახები ეწინააღმდეგებიან გოგონების უკან დაბრუნებას, რადგან მიიჩნევა, რომ ამით ილახება ოჯახის ღირსება. შემაშფოთებლად უნდა შეფასდეს აფხაზეთში აბორტის აკრძალვის ინიციატივაც. 2015 წლის დეკემბერში აფხაზეთის დე ფაქტო პარლამენტმა მიიღო კანონი ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ, რომელიც სრულად კრძალავს აბორტს აფხაზეთის ტერიტორიაზე, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ნაყოფი საფრთხეს უქმნის დედის ჯანმრთელობას. 1920 ამ რეგულაციის მიზანი, ავტორთა განცხადებით, აფხაზეთში დემოგრაფიული მდგომარეობის გაუმჯობესება და ადამიანის სიცოცხლის დაცვაა, მისი ჩასახვის მომენტიდან. ასეთი რეგულაციის წინააღმდეგ საკონტაქტო პირის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია. „აბორტები აკრძალეს, შეთანხმებას ხელი მოაწერეს“, ელენა ზავოდსკაია, რადიო „ეხო კავკაზა“ 18.12.2015, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.ekhokavkaza.com/content/article/27436256.html> [ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 1919 1920 1197 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დე ფაქტო პარლამენტის მხოლოდ ერთი წევრი, ისიც, ერთადერთი ქალი წევრი გამოვიდა. აფხაზურ პრესაში გამოითქვა კრიტიკა კანონის მიღების პროცესთან დაკავშირებითაც, რადგან წინდაწინ არ იყო გამოკვლეული მოსახლეობის პოზიცია ან მედიკოსების აზრი, 1921 თუმცა, რეგულაცია 2016 წლის 9 თებერვლიდან მაინც ამოქმედდა. 1922 საერთაშორისო პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ აბორტის აკრძალვა პრობლემას კი არ ხსნის, არამედ იწვევს არალეგალური სიკვდილიანობის ზრდას. 1923 აბორტების რაოდენობისა და შესაბამისად, ქალთა დემოგრაფიული პრობლემის მოსაგვარებლად კი სხვა, ისეთი ზომების გამოყენება უფრო ეფექტურია, როგორიცაა, მაგალითად, ოჯახების სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესება, მარტოხელა დედების მხარდაჭერა, და ა.შ. სტატისტიკის მიხედვით, იქ, სადაც აბორტი აკრძალულია, ნებისმიერ შემთხვევაში, ქალთა სიკვდილიანობის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი სწორედ არასაიმედო აბორტია. 1924 როგორც გაეროს ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტის 2014 წლის განცხადებაშია აღნიშნული, უსაფრთხო აბორტი სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის უფლების ნაწილია. სიკვდილიანობის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია და ამიტომ აბორტი დაშვებული უნდა იყოს, როგორც მინიმუმ, სექსუალური ძალადობის, ინცესტის, ქალის ჯანმრთელობისა თუ სიცოცხლისათვის საფრთხის და ემბრიონის ძლიერი დაზიანების შემთხვევებში. 1925 ამგვარ სიტუაციებში აბორტის დაუშვებლობა წარმოადგენს ქალის ჯანმრთელობის და პირადი „ფატიმა ხარზალია: „დეპუტატები გაეცნონ საერთაშორისო პრაქტიკას““, ელენა ზავოფსკაია, „ეხო კავკაზა“, 21.12.2015, , ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.ekhokavkaza.com/content/article/27441072.html/ >[ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 1922 „ძალაში შევიდა კანონი აფხაზეთში აბროტის აკრძალვის შესახებ“, ინტერნეტ–გამოცემა „კავკაზსკი უზელ“ 10.02.2016, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.kavkazuzel.ru/articles/277361/> [ბოლოს ნანახია 10.02.2016]. 1923 „ფაქტები და შედეგები: აბორტის კანონიერება, სიხშირე და უსაფრთხოება მსოფლიოში“, სუზან ა. კოენი, „გუთმახერ პოლისი რევიუ“, შემოდგომა 2009, ტომი 12, ნომერი 4, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე, ვებგვერდზე: <https://www.guttmacher.org/pubs/gpr/12/4/gpr120402.html >[ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 1924 „ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ კონვენციის გამოყენება რეპროდუქციული უფლებების ადვოკატირებისათვის“, „გლობალ ჯასთის სენთერ“, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე ვებგვერდზე: <http://www.globaljusticecenter.net/index.php?option=com_mtree&task=att_download&link_id=171&cf_id=34 > [ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 1925 ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტის განცხადება სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის უფლებებზე, კომიტეტის 57-ე სესია, 10-28 თებერვალი 2014. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/CEDAW/Statements/SRHR26Feb2014.pdf> [ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 1921 1198 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ამავე განცხად ცხოვრების უფლების, ზოგ შემთხვევაში კი სასტიკი, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის აკრძალვის დარღვევას. 1926 ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობა მთელს რეგიონში, მათ შორის ოკუპირებულ ტერიტორიებზეც და დანარჩენ საქართველოშიც, პრობლემურია. 2012 წლის დე ფაქტო არჩევნების შედეგად, აფხაზეთის 35-ადგილიან პარლამენტში მოხვდა მხოლოდ 1 ქალი (2.8%) (წინა წლებში, ქალთა რაოდენობა პარლამენტში 2-დან 4-მდე მერყეობდა). 1927 ხოლო დე ფაქტო მთავრობაში, 12 მინისტრიდან მხოლოდ 3 ქალია, რაც 25%-ს შეადგენს. ქალებს უჭირავთ კულტურისა და ისტორიული მემკვიდრეობის დაცვის, ფინანსთა და იუსტიციის მინისტრის პოსტები. 1928 ამ მხრივ უკეთესი მაჩვენებელია ე.წ. სამხრეთ ოსეთში, სადაც ბოლო ორი მოწვევის დე ფაქტო პარლამენტში 34-დან 6 დეპუტატი ქალი იყო (17.6%). 1929 რაც შეეხება მთავრობას, 2015 წელს 1930 ეს მაჩვენებლები უსწრებს როგორც აფხაზეთის, ისე მინისტრიდან 4 ქალია (33.3%). 12 დანარჩენი საქართველოს მონაცემებს. 1931 ე.წ. სამხრეთ ოსეთის 2011 წლის დე ფაქტო საპრეზიდენტო არჩევნებში იბრძოდა ქალი კანდიდატი, ალა ჯიოევა, რომელმაც, სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო საარჩევნო კომისიის მონაცემებით, მოიგო კიდეც არჩევნები, 1932 თუმცა, გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისარიატის საინფორმაციო სერიები სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანმრთელობა და უფლებები, აბორტი, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ინგლისურ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Women/WRGS/SexualHealth/INFO_Abortion_WEB.pdf>[ბოლოს ნანახია 08.02.2016]. 1927 დაწვრილებითი ანალიზისთვის იხ. კაროლინა ო ბიჰენ სტეფანჟაკი და ეილინ კონოლი (2015) „გენდერი და პოლიტიკური წარმომადგენლობა კავკასიის დე ფაქტო სახელმწიფოებში: ქალები და საპარლამენტო არჩევნები აფხაზეთში“, „კაუკაზუს სურვეი“ 3:3, 258-268. 1928 „აფხაზეთის რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის სტრუქტურა“, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.km-ra.org/index.php/ru/struktura> [ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 1929 „ სამხრეთ ოსეთი ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: http://www.parliamentrso.org/node/42 [ ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 1930 „სამინისტროები, სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის მთავრობა“, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://rso-government.org/struktura-pravitelstva-respubliki-yuzhnayaosetiya/ministerstva-i-vedomstva/ministerstva-ryuo/> [ბოლოს ნანახია 11.01.2016]. 1931 საქართველოს მთავრობაში 19-დან 3 ქალი მინისტრია (15.7%) და პარლამენტში 150-დან 17 (11.3%). 1932 „სამხრეთ ოსეთის ცენტრალური საარჩევნო კომისია: საპრეზიდენტო არჩევნებში ჯიოევა აგროვებს ხმების 57%-ს, დათვლილია ბიულეტენების 87%“, ინტერნეტ–გამოცემა „კავკაზსკი უზელ“, 28.11.2011, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.kavkazuzel.ru/articles/196577/>[ბოლოს ნანახია 9.03.2016]. 1926 1199 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განვითარებული პოლიტიკური მოვლენების გამო ალა ჯიოევა ვერ გახდა დე ფაქტო პრეზიდენტი. 1933 როგორც დანარჩენ საქართველოში, ისე აფხაზეთში და ე.წ. სამხრეთ ოსეთშიც, ქალები უფრო აქტიურები არიან: სამოქალაქო სექტორში, საგანმანათლებლო და ჯანდაცვის სფეროებში. მოქალაქე ჯ.თ.-ს საქმე 2015 წელს -მ, რომელიც სახალხო დამცველს ოკუპირებულ სამხრეთ ოსეთში ცხოვრობს და მუდმივად არის მეუღლისაგან ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის ქვეშ, რის შედეგადაც გაუარესდა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა. სახალხო დამცველისათვის ასევე ცნობილი გახდა, რომ ჯ.თ.-ს მეუღლე არის დე ფაქტო ძალოვანი სტრუქტურის თანამშრომელი, იგი არ აძლევს მეუღლეს უფლებას გადმოკვეთოს გამყოფი ხაზი და დაბრუნდეს მშობლებთან, რომლებიც შიდა ქართლში ცხოვრობენ. შექმნილი ვითარების გამო, მძიმე ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაში იმყოფებიან მათი არასრულწლოვანი შვილებიც (7 და 9 წლის). სახალხო დამცველის აპარატმა წერილობით მიმართა ე.წ. სამხრეთ ოსეთში მომუშავე საერთაშორისო და არასამთავრობო ორგანიზაციებს, რომელთაც დაადასტურეს, რომ ჯ. თ.-ს ესაჭიროებოდა სამედიცინო და ფსიქოლოგიური დახმარება. თუმცა, მათმა დაინტერესებამ მიუხედავად ი კიდევ უფრო გაართულა და დაძაბა მდგომარეობა. ინფორმირებულია ადგილობრივი დე ფაქტო პოლიცია, მათი რეაგირება არაეფექტური და არასაკმარისია ძალადობის ფაქტების აღსაკვეთად. მათ არანაირი ზომა არ მიუღიათ მოძალადისაგან მსხვერპლის იზოლირებისა და შესაბამისი დახმარების აღმოსაჩენად. ოჯახში ძალადობის საკითხებზე სერვისის მიმწოდებელი საქართველოს ცენტრალური უწყებები ვერ ახორციელებენ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირთათვის სათანადო მომსახურების მიწოდებას მანამ, სანამ ისინი საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე არ მოხვდებიან. ადამიანის უფლებების დარღვევებზე რეაგირების მექანიზმები ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ადამიანის უფლებათა მძიმე მდგომარეობის განმაპირობებელი ფაქტორი სწორედ კანონის უზენაესობის და ადამიანის უფლებების დაცვის ეფექტური მექანიზმების არარსებობა, გავრცელებული კორუფცია და არადემოკრატიული რეჟიმების არსებობაა. ეს ყოველივე მოსახლეობაში განაპირობებს შიშსა და გაუბედაობას , იბრძოლოს საკუთარი უფლებებისათვის. „სამხრეთ ოსეთის უზენაესი სასამართლო: არჩევნების შედეგები ბათილია“, რადიო „ეხო კავკაზა“ 29.11.2011, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.ekhokavkaza.com/content/article/24406138.html> [ბოლოს ნანახია 9.03.2016]. 1933 1200 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველისთვის არაერთი უფლების დარღვევის შესახებ გახდა ცნობილი, თუმცა, დაზარალებულები თავს იკავებენ, როგორც დე ფაქტო ხელისუფლებისათვის მიმართვისაგან, ისე სასამართლოსა თუ საერთაშორისო სამართლებრივი მექანიზმების გამოყენებისაგან, რადგან ეშინიათ მეტი ზიანი არ მიადგეთ მათ და მათ ოჯახებს. 2014 წლის 17 დეკემბერს, 1992 -93 წლებში ბის ბრალდებით აფხაზეთის დეომში მონაწილე ფაქტო სამართალდამცავებმა გალის რაიონის 8 მკვიდრი დააკავეს. ათდღიანი პატიმრობის შემდეგ ისინი გაათავისუფლეს, ენგურის ხიდამდე მიიყვანეს და აიძულეს აფხაზეთის დატოვება, უკან დაბრუნება კი აუკრძალეს. 1934 დაზარალებულთა მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, მათთვის უცნობია კონკრეტული ბრალდება. მათ არ ჩაბარებიათ დე ფაქტო სასამართლოს გადაწყვეტილება და არ იციან, თუ რა პერიოდით მოქმედებს უკან დაბრუნების აკრძალვა. ყველა მათგანს ჰყავს ოჯახი გალის რაიონში, თავად კი საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე ნათესავების დახმარებით .ცხოვრობენ. სახალხო დამცველმა დაზარალებულებს შესთავაზა დახმარება აფხაზურ, ქართულ და საერთაშორისო ორგანიზაციებთან შუამდგომლობით, რომლებიც სამართლებრივად დაეხმარებოდნენ, როგორც ლოკალურ, ისე საერთაშორისო დონეზე, თუმცა, იქიდან გამომდინარე, რომ მათი ოჯახები კვლავ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე რჩებიან, დაზარალებულები ასეთი დახმარების თუ დაცვის მექანიზმების გამოყენებისაგან თავს იკავებენ. 1935 სამართლებრივ დახმარებაზე უარი განაცხადეს იმ პირებმაც, რომელთა ოჯახის წევრებსაც დაერღვათ სიცოცხლის, განათლების, ჯანმრთელობის უფლება. მათი თქმით, საერთაშორისო სამართლებრივი მექანიზმების გამოყენება პირდაპირ იმას ნიშნავს, რომ მათ ოკუპირებული ტერიტორიების დატოვებადა ტერიტორიაზე გადმოსვლა საცხოვრებლად. 1936 საქართველოს მოუწევთ კონტროლირებად შესაბამისად, როგორც სახალხო დამცველი, ისე ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოები მოკლებულნი არიან შესაძლებლობას პირდაპირი რეაგირება მოახდინონ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ჩადენილი უფლების დარღვევის ფაქტებზე. სახალხო დამცველისათვის მიწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2015 წელს გალის რაიონში გახშირდა ახალგაზრდების დაკავების და ფიზიკური თუ სიტყვიერი შეურაცხყოფის ფაქტები. შეიარაღებული და ნიღბიანი პირები პატრულირებდნენ ქუჩაში, აჩერებდნენ გალში დაკავებული 8 ქართველი გაუშვეს და აფხაზეთში შესვლა აუკრძალეს, „რეზონანსი“, 31.12.2014. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია: <http://www.resonancedaily.com/index.php?id_rub=2&id_artc=23159> [ბოლოს ნანახია 12.03.2015]. 1935 საკონტაქტო პირის მიერ საქართველოს სახალხო დამცველისათვის მიწოდებული ინფორმაცია. 1936 საკონტაქტო პირის მიერ საქართველოს სახალხო დამცველისათვის მიწოდებული ინფორმაცია. 1934 1201 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ახალგაზრდებს და მათ, ვისაც აფხაზური პასპორტი არ ჰქონდა, აკავებდნენ ისე, რომ ხშირად ოჯახის წევრებმა გარკვეული დროის განმავლობაში არ იცოდნენ მათი ასავალ-დასავალი. 1937 განსაკუთრებული რეზონანსი გამოიწვია მარტში, ქალაქ გალში, მაღაზიის ქურდობის ბრალდებით დაკავებული ორი ახალგაზრდის ცემის ფაქტმა. ცემის შედეგად მიყენებული სხეულის სხვადასხვა გადაიყვანეს. სახის დაზიანებებით ეჭვმიტანილები გალის საავადმყოფოში დე ფაქტო პ ნაცემები, რომ ჩვენების მიცემას ვერ ახერხებდნენ. 1938 ცემის ფაქტზე სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა, ხოლო გალის მილიციის სისხლის სამართლის სამძებრო განყოფილების თანამშრომლებს დროებით შეუწყდათ უფლებამოსილება. ამას წინ უძღოდა ნაცემი ახალგაზრდების ახლობლების და მეზობლების საპროტესტო აქციები სოხუმში დე ფაქტო პრეზიდენტის რეზიდენციასთან, შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და პროკურატურასთან. სახალხო დამცველის ხელთ არსებული ინფორმაციით, ქურდობაში ბრალდებულ ახალგაზრდებს ბრალი არ დაუმტკიცდათ, ხოლო მათ ცემაში ეჭვმიტანილი სამართალდამცავები სამსახურიდან გაათავისუფლეს. სამართლებრივი დაცვის ეფექტურ საშუალებებზე ხელმისაწვდომობა ადამიანის ფუნდამენტური უფლებაა. ის განმტკიცებულია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე–13 მუხლით. კერ თანახმად, ყველას, ვისაც დაერღვა ამ კონვენციით გათვალისწინებული უფლებები და თავისუფლებები, უნდა ჰქონდეს სამართლებრივი დაცვის ეფექტიანი საშუალება ეროვნული ხელისუფლებისაგან, თუნდაც ეს დარღვევა ჩაიდინოს პირმა, რომელიც სამსახურებრივ უფლებამოსილებას ახორციელებდა. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დამკვიდრებული პრაქტიკის მიხედვით, სამართლებრივი დაცვის საშუალებები უნდა იყოს ეფექტური“ რო „ არ უნდა უშლიდნენ ხელს მის განხორციელებას. როგორც მოცემული ფაქტებიდან იკვეთება, გალის მოსახლეობას არ მიუწვდება ხელი სამართლებრივი დაცვის ეფექტიან 1939 საშუალებაზე, რაც მათი უფლების დარღვევას წარმოადგენს. დაცულია ასევე ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსადმი მიმართვის უფლება ( კონვენციის -ე მუხლი). საქმეში, 34 პოპოვი რუსეთის წინააღმდეგ, სასამართლომ ხაზი გაუსვა მოქალაქის მიერ ევროპული სასამართლოსათვის თავისუფლად მიმართვის მნიშვნელობას: ადამიანები არ უნდა განიცდიდნენ არანაირ წნეხს, რაშიც მოიაზრება ნებისმიერი სახის საკონტაქტო პირის მიერ საქართველოს სახალხო დამცველისათვის მიწოდებული ინფორმაცია. ინციდენტი გალის რაიონში, 27.05.2015, საინფორმაციო სააგენტო „აბხაზია-ინფორმ“, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://abkhazinform.com/item/769-intsident-v-galskomrajone> [ბოლოს ნანახია 03.02.2015]. 1939 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 1998 წლის 25 მაისის გადაწყვეტილება საქმეზე კურტი თურქეთის წინააღმდეგ (Kurt v. Turkey), პარ.139. 1937 1938 1202 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გადარწმუნების არაპირდაპირ. 1940 მცდელობა ხელისუფლების შესაბამისად, მხრიდან, მოქალაქისთვის როგორც ნებისმიერი პირდაპირ, გზით ისე ევროპული სასამართლოსთვის მიმართვის უფლების შეზღუდვა წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის უხეშ დარღვევას. განსაკუთრებით იმის გათვალისწინებით, რომ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ ადამიანებს ხელი არ მიუწვდებათ ეფექტურ სამართალდამცავ და სასამართლო ორგანოებზე და ხშირად ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო მათთვის დარღვეული უფლების აღდგენის ერთადერთი საშუალებაა. გადაადგილების თავისუფლების პრობლემა წინა წლების მსგავსად, საოკუპაციო ხაზზე გადაადგილება კვლავ შეზღუდული იყო 2015 წელსაც. 1941 აფხაზეთის მკვიდრთ საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე გადმოსვლა მხოლოდ აფხაზური პასპორტების საშუალებითა და გამშვები პუნქტების მეშვეობით შეუძლიათ, თუმცა ამისათვის აუცილებელია აფხაზეთის დე ფაქტო უშიშროების სამსახურისაგან საშვის მიღება, რომელიც მხოლოდ თვეში ერთხელ გაიცემა. განსხვავებული მიდგომაა გალის რაიონის მკვიდრთათვის, რომელთაც საშვი არ მოეთხოვებათ და გამშვები პუნქტებით სარგებლობის უფლება აქვთ აფხაზური პასპორტის ფლობის შემთხვევაში, თუმცა, აფხაზური პასპორტი მოსახლეობის გარკვეულ ნაწილს არა აქვს, რის გამოც იძულებულნი არიან გამყოფ ხაზზე, გამშვები პუნქტების გვერდის ავლით გადაადგილდნენ. ეს კი ზრდის მათი დაკავების რისკებს. როგორც სახალხო დამცველისათვის გახდა ცნობილი, 2015 წლის ნოემბერ-დეკემბერში ოჩამჩირისა და ტყვარჩელის რაიონის მოსახლეობას რაიონულ ცენტრებში მოსთხოვეს საშვების აღება. ამისათვის კი ისინი პირადად უნდა მისულიყვნენ და განცხადება დაეწერათ ადგილობრივი უშიშროების სამსახურში, გადაწყვეტდნენ, დაუშვებდნენ თუ არა სადაც ორკვირიანი მათზე საშვს. განხილვის სახალხო შედეგად დამცველისათვის მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, განმცხადებლების 90%-ს საშვები არ მისცეს, რის გამოც ამ ადამიანთა გარკვეული ნაწილი ენგურის ხიდზე არაოფიციალურად იხდიდა თანხას ზუგდიდის მიმართულებით გადაადგილებისთვის. 1942 ეს კიდევ ერთი მაჩვენებელია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2006 წლის 13 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე პოპოვი რუსეთის წინააღმდეგ (Popov v. Russia), 26853/04 პარ.246. 1941 2008 წლის ომის შემდეგ, რუსეთის ფედერაციამ შეთანხმებები გააფორმა აფხაზეთისა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებებთან, რომლის მიხედვითაც რუსეთი თავის თავზე იღებს მათი საზღვრების მოწყობისათვის ყველა საჭირო მატერიალურ და ფინანსურ ხარჯს. დღეისათვის, რუსეთს სამხრეთ ოსეთის 350 კმ-იან გამყოფ ხაზზე მოწყობილ 4 სასაზღვრო ბაზასა და 100-მდე სადამკვირვებლო პუნქტში 1 200-მდე მესაზღვრე ჰყავს განლაგებული, ხოლო აფხაზეთის 120 კმ-იან გამყოფ ხაზს 900-მდე რუსი მესაზღვრე და 12 სასაზღვრო პუნქტი აკონტროლებს. 1942 საკონტაქტო პირის მიერ საქართველოს სახალხო დამცველისათვის მიწოდებული ინფორმაცია. 1940 1203 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 იმისა, თუ რამდენ სირთულესთან და რისკთან არის დაკავშირებული ოკუპირებული ტერიტორიების მკვიდრთა მოხვედრა საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე. რაც შეეხება ე.წ. სამხრეთ ოსეთის მკვიდრთ, მათთვის გამყოფი ხაზი სრულიად ჩაკეტილია, სამი გამონაკლისის გარდა: ახალგორის მოსახლეობისათვის დე ფაქტო ადმინისტრაციის მიერ გაცემულია საშვები, რომლითაც ისინი ახმაჯი-მოსაბრუნის გამშვებ პუნქტზე გადაადგილდებიან, თუმცა, საშვი აქაც არ გაცემულა ყველა მცხოვრებზე; გადაადგილების საშუალება აქვთ ასევე ჯავის რაიონის სოფელ ქარძმანის მკვიდრთ, რომელთაც საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფელი პერევის გამშვები პუნქტით სარგებლობა შეუძლიათ; და 2015 წელს, დე ფაქტო ადმინისტრაციის ცნობით, გამარტივდა გადაადგილება გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზარდიაანთკართან მდებარე პუნქტზე, თუმცა, აღსანიშნავია ისიც, რომ ეს სიახლე შეეხო მხოლოდ ზარდიაანთკარის იმ მოსახლეობას, რომელსაც ე.წ. სამხრეთ ოსეთის პასპორტი აქვს. ასეთი კი მხოლოდ 17 პირია, მათ კი აქამდეც ჰქონდათ გამშვებ პუნქტზე გადაადგილების საშუალება. 1943 გარდა ამისა, თუკი გასული წლის ბოლომდე ახალგორის რაიონში ქორწილსა თუ დაკრძალვაზე ქართული მხარის კონტროლირებადი ნაწილიდან სპეციალური სიით გათვალისწინებული 10 ადამიანის შესვლა იყო შესაძლებელი, 2016 აიკრძალა. წლის იანვრიდ 1944 ახალგორის დატოვების პრობლემა აქვს მეუფე ისაიას, რომელიც უკვე 3 წელია ვერ გამოდის ახალგორიდან საშვის არქონის გამო. გავრცელებული ინფორმაციით, როდესაც ის ახალგორში შევიდა, მას ფორმა N9 ჰქონდა, თუმცა მას შემდეგ რაც ამ დოკუმენტს ვადა გაუვიდა, მეუფე ისაიას საშვი არ მისცეს და ამიტომ ის ახალგორის ტერიტორიის დატოვებას ვერ ახერხებს, რადგან საშვის გარეშე უკან ვეღარ დაბრუნდება. 1945 საოკუპაციო ხაზზე, როგორც აფხაზეთის, ისე სამხრეთ ოსეთის მიმართულებით, კვლავ გრძელდება საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე და ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირთა დაკავებების მანკიერი პრაქტიკა. სახალხო დამცველმა გამოავლინა ჩვილი ბავშვებისა და მშობლების, სკოლის მოსწავლეების, პაციენტებისა თუ ხანდაზმულების დაკავების ფაქტები. „ზარდიაანთკარის მხოლოდ 17 მცხოვრებს შეუძლია საზღვრის გადაკვეთა“, საინფორმაციო სააგენტო „სპუტნიკ იუჟნაია ოსეტია“, 15.10.2015, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://sputnik-ossetia.ru/South_Ossetia/20151015/723311.html> [ბოლოს ნანახია 02.02.16] 1944 „არც სიკვდილი, არც ქორწინება“, მურატ გუკემუხოვი, რადიო „ეხო კავკაზა“ 05.02.2016, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია რუსულ ენაზე, ვებგვერდზე: <http://www.ekhokavkaza.com/content/article/27534878.html> [ბოლოს ნანახია 02.03.2016]. 1945 „მეუფე ისაიას თანამედროვე გმირობა სწორედ ის არის, რომ თავისი მრევლის ერთგულად რჩება“, მანანა ნოზაძე, 22.04.2015, საინფორმაციო სააგენტო „ფორ.ჯი“, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: http://www.for.ge/view.php?for_id=40130&bloger_id=22&cat=12 [ბოლოს ნანახია 29.03.2016]. 1943 1204 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2015 წელს სახალხო დამცველისათვის ცნობილი გახდა ორი ფატალური ისტორიის შესახებ, აფხაზეთის გამყოფ ხაზზე გადაადგილებისას ორი ადამიანის დაღუპვის ამბავი. 2015 წლის იანვარში, ახალგაზრდა ქალი, რომელსაც გალის რაიონის ზედა ზონის სოფლიდან საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე მკურნალობის მიზნით სურდა გადმოსვლა, შესაბამისი დოკუმენტების არქონის გამო, შემოვლითი გზით, მდინარე ენგურზე ცხენით გადადიოდა, რა დროსაც მდინარეში გადავარდა და დაიხრჩო. 12 წლის მოზარდი კი გარდაიცვალა 2015 წლის 4 მაისს იმის გამო, რომ საშუალება არ ჰქონდა დროულად გადმოეკვეთა გამყოფი ხაზი და მიეღო დროული სამედიცინო მომსახურება. დოკუმენტების არქონის გამო, ოჯახმა შემოვლითი ტერიტორიაზე გადასვლა, გზით სცადა საქართველოს კონტროლირებად მაგრამ ბავშვი გზით მგზავრობას და მათ დაკავებას წლებია რეგულარული ხასიათი აქვს. ასეთი ფაქტები ჯანმრთელობის დაცვის უფლების ხელყოფად უნდა შეფასდეს. ჯანმრთელობის დაცვის უფლება არაერთი საერთაშორისო დოკუმენტით არის აღიარებული. მათ შორის, „ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ მუხლის თანა საერთაშორისო პაქტის“ მე-12 და ფსიქიკური ჯანმრთელობის უმაღლეს შესაძლო სტანდარტზე მიუწვდებოდეს ხელი. ჯანმრთელობის დაცვის უფლება ასევე მოიცავს ჯანდაცვის სისტემაზე ხელმისაწვდომობას და ადამიანის აბსოლუტურ უფლებას, შესაბამისად კი, სამართლებრივი დაცვის განსაკუთრებულ საგანს წარმოადგენს. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ მოპოვებული დაკავებულ მოქალაქეთა ახსნაგანმარტებებით ირკვევა, რომ: რუსეთის ფედერაციის სამხედრო ბაზის სარდაფებში არ არის სათანადო პირობები; დაკავებისას არ მიეწოდებათ წყალი და საჭმელი; ათეულობით ადამიანს ერთ ოთახში ათავსებენ, განურჩევლად სქესისა და ასაკისა. მოქალაქე ე.კ.-ს ახსნა-განმარტება სახალხო დამცველისათვის თვითმხილველის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 2015 სექტემბერში, ის და რამდენიმე საქართველოს მოქალაქე შემოვლითი გზით წლის გადავიდნენ აფხაზეთის ტერიტორიაზე. სოფელ ნაბაკევთან ისინი დააკავეს რუსმა სამხედროებმა ე.წ. საზღვრის უკანონოდ გადაკვეთის ბრალდებით. დაკავებულები გადაიყვანეს რუსეთის სამხედრო ბაზის სარდაფში, სადაც მისულებს დახვდათ ოციოდე დაკავებული ადამიანი. შემდეგ კიდევ მიიყვანეს რამდენიმე ადამიანი და საღამოს დაკავებულთა რიცხვმა ორმოცს მიაღწია. თვითმხილველის ისინი გალის განცხადე მილიციის შენობაში უნდა გადაეყვანათ, მაგრამ, მათთვის გაურკვეველი მიზეზების გამო, გადაყვანა დილამდე გადაიდო. დაკავებულებს შორის იყვნენ ბავშვებიც, მათ შორის ყველაზე პატარა - ოთხი თვის ჩვილი. მიუხედავად ამისა, ყველა დაკავებული ერთ ოთახში იყო მოთავსებული. დაკავების ადგილას არ იყო ელემენტარული პირობები: 1205 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ოთახში არ ი საკმარისი რაოდენობის სკამები, დაკავებულებს არ აწვდიდნენ საკვებს და წყალს. თვითმხილველის თქმით, მათ მოითხოვეს ბავშვებისათვის საკვები და წყალი, რის გამოც რუს სამხედროებთან მოუვიდათ სიტყვიერი შელაპარაკება. ღამით ბავშვებს მაგიდებზე ეძინათ, დანარჩენებს კი იატაკზე და სკამებზე. მეორე დილით დაკავებულები გადაიყვანეს გალში მდებარე რუსი ჯარისკაცების ბაზაზე და ჯარიმის გადახდის შემდეგ, ყველა გაათავისუფლეს. როგორც ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის, ისე საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებულია ყველა ადამიანის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლება, პირადი და ოჯახური ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება, თავისუფალი მიმოსვლისა და საცხოვრებელი ადგილის არჩევის უფლება. კონფლიქტურ რეგიონებში საქართველოს მოქალაქეების ე.წ „სასაზღვრო რეჟიმის“ დარღვევისათვის დაკავება-დაპატიმრება წარმოადგენს ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების მიმოსვლის უფლების უფლება ხელყოფას. ადამიანის გარანტირებულია თავისუფალი არაერთი გადაადგილების მნიშვნელოვანი და საერთაშორისო ხელშეკრულებით. გაეროს ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის მე-3 და მე-9 მუხლი განსაზღვრავს, რომ ყოველ ადამიანს აქვს სიცოცხლის, თავისუფლებისა და პირადი ხელშეუხებლობის უფლება და არავის დაპატიმრება, დაჭერა ან გაძევება არ შეიძლება თვითნებურად. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში, „ილაშკუ და სხვები მოლდოვასა და რუსეთის წინააღმდეგ“, დაადგინა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე–5 მუხლის (თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება) დარღვევა, იმის გამო, რომ განმცხადებელთა პატიმრობა არ იყო კანონიერი, განაჩენი ხოლო კი, რომლის თანახმადაც ისინი დააპატიმრეს, არ იყო გამოტანილი კომპეტენტური სასამართლო ორგანოს მიერ. ევროპული სასამართლოს შეფასებით, არც ერთი განმცხადებელი არ ყოფილა მსჯავრდებული „სასამართლოს“ მიერ და პატიმრობის სასჯელის გამოტანა ისეთი ორგანოს მიერ, როგორიც არის ე.წ „დნესტრისპირეთის რესპუბლიკის“ უზენაესი სასამართლო, არ შეიძლება ჩაითვალოს „კანონიერ პატიმრობად“. 1946 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ დადგენილი ამ სტანდარტის შესაბამისად, დაკავებები ოკუპირებულ ტერიტორიებზე უნდა ჩაითვალოს პირის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლების დარღვევად. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე ილაშკუ და სხვები მოლდოვისა და რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ (Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia), პარ. 462. 1946 1206 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2008 წლის ომის დროს ჩადენილი დანაშაულებები და საერთაშორისო სისხლის სასამართლოს ინიციატივა 2016 წლის 27 იანვარს ცნობილი გახდა, რომ სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლომ გასცა ნებართვა 2008 წლის აგვისტოს შეიარაღებული კონფლიქტის დროს სავარაუდოდ ჩადენილი სამხედრო და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულების გამოსაძიებლად. პროკურორმა ფატუ ბენსუდამ სასამართლოს წინასწარი წარმოების პირველ პალატას ნებართვის მისაღებად 2015 წლის 13 ოქტომბერს მიმართა. პროკურატურა 2008 წლის ომის კონტექსტში გამოიძიებს კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ ისეთ დანაშაულებს, როგორებიცაა: მკვლელობა, იძულებითი გადაადგილება და ასევე, დევნა. თავდასხმას, თავდასხმას სამშვიდობო ძალებზე, ქონების განადგურებას და ძარცვას. გამოძიება ასევე დაინტერესდება ისეთი ქმედებებით, როგორებიცაა: განურჩეველი და არაპროპორციული თავდასხმები სამოქალაქო ობიექტებზე, სქესობრივი და გენდერული ნიშნით ძალადობის შემთხვევები. გამოძიება 2008 წლის 1 ივლისიდან 10 ოქტომბრის ჩათვლით პერიოდს მოიცავს. საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს, წინასწარი მოკვლევის ფარგლებში, გასული 7 წლის განმავლობაში, მუდმივი კომუნიკაცია ჰქონდა საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციის პროკურატურასთან და აკვირდებოდა 2008 წლის აგვისტოში ჩადენილი დანაშაულების გამოძიების მიმდინარეობას. არც საქართველოში და არც რუსეთში გამოძიება არ დასრულებულა და არავინ პასუხისგებაში არ მიცემულა. საქართველოს სახალხო დამცველი თავის 2013-2014 წლების საპარლამენტო ანგარიშებში წერდა 2008 წლის აგვისტოში საომარი მოქმედებების დროს და მის შემდგომ პერიოდში ჩადენილი დანაშაულების გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ და რეკომენდაციით მიმართავდა საქართველოს მთავარ პროკურორს: „ეფექტურად და შემჭიდროვებულ ვადებში“ წარემართა გამოძიება ამ დანაშაულებზე, მათ შორის, პირთა უგზო-უკვლოდ გაუჩინარების საქმეებზე. სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს წესდების (რომის წესდება) რატიფიცირება საქართველომ 2003 წლის 5 სექტემბერს მოახდინა. მიუხედავად იმისა, რომ რუსეთის ფედერაციას წესდების რატიფიცირება არ მოუხდენია, რუსეთის მოქალაქეებს შეიძლება დაეკისროთ პასუხისმგებლობა საქართველოს ტერიტორიაზე ჩადენილი დანაშაულისათვის. სასამართლო დამოკიდებულია ქვეყნების თანამშრომლობაზე მტკიცებულების მოპოვების დროს. 2008 პროკურატურისთვის მნიშვნელოვანი იქნება, წლის მოვლენების გამოძიებისას დე ფაქტო სამხრეთ ოსეთის თუნდაც, ტერიტორიაზე შესვლა, რაც სასამართლოსთვის შესაძლოა გამოწვევას წარმოადგენდეს. 1207 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ომის სახალხო დამცველი მიესალმება 2008 წლის აგვისტოს საომარი მოქმედებების დროს და მის შემდეგ ჩადენილი დანაშაულების საერთაშორისო გამოძიებას, რაც ხელს შეუწყობს სიმართლის დადგენას, მსხვერპლთა უფლებების აღდგენას და კონფლიქტის მხარეებსა და დაზარალებულ მოსახლეობას შორის სამშვიდობო პროცესების დაჩქარებას. ამას გარდა, სახალხო დამცველმა არაერთხელ მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს და მის შემდგომ პერიოდში ოსი ეროვნების 3 პირის უგზო-უკვლოდ გაუჩინარების ფაქტების დროული და ეფექტური გამოძიების თაობაზე, არცერთ საქმეზე შემაჯამებელი გადაწყვეტილება კვლავ არ მაგრამ არის მიღებული. ამ პირთა შესახებ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმეებში არსებულ ხარვეზებზე ჯერ კიდევ 2010 წელს ევროპის საბჭოს მიერ გამოქვეყნებულ ანგარიშში იყო საუბარი. 1947 აღსანიშნავია, რომ 3 პირის გაუჩინარების ფაქტს სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს პროკურატურა არ გამოიძიებს, რადგან იგი 2008 წლის 10 ოქტომბრის შემდეგ მოხდა, სახელმწიფო პროგრამები კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით და სახალხო დამცველის რეკომენდაციების შესრულების ანალიზი ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ჩამოყალიბებული პრაქტიკის მიხედვით, სახელმწიფო პასუხისმგებელია დაიცვას ადამიანის უფლებები თავისი იურისდიქციის ფარგლებში. 1948 იურისდიქცია, უპირველეს ყოვლისა, ტერიტორიულია. თუმცა, მაშინა როდესაც სახელმწიფო ვერ ახორციელებს ტერიტორიის ეფექტურ კონტროლს, მას ეკისრება პოზიტიური ვალდებულება აღადგინოს ტერიტორიაზე იურისდიქცია და მიმართოს ყველა ზომას, რათა გავლენა დარღვევის აღკვეთაზე. 1949 მოახდინოს არაკონტროლირებად ტერიტორიაზე უფლებათა შესაბამისად, საქართველოს ეკისრება პოზიტიური ვალდებულება დაიცვას ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირთა უფლებები. ოკუპირებული ტერიტორიების მიმართ 2010 წლის სახელმწიფო სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმაში აღნიშნულია, რომ საქართველოს ხელისუფლება, მიიჩნევს რა, აფხაზეთსა და საქართველოში 2008 წლის აგვისტოს შეიარაღებული კონფლიქტის პერიოდში და მის შემდგომ უგზოუკვლოდ დაკარგული პირების საქმეების გამოძიების მონიტორინგი, სტრასბურგი, 2010 წლის 29 სექტემბერი. 1948 ადამიანის უფლებათა და ფუნდამენტურ თავისუფლებათა დაცვის კონვენცია, მუხ. 1. 1949 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე ილაშკუ და სხვები მოლდოვისა და რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ (Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia), პარ.331; და კატანი და სხვები მოლდოვისა და რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ (Catan and Others v. Moldova and Russia) პარ.109, 145. 1947 1208 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ცხინვალის რეგიონში მცხოვრებ მოსახლეობას საქართველოს საზოგადოებისა და მისი მომავლის განუყოფელ ნაწილად, საშუალებას აძლევს მათ, ისარგებლონ საქართველოს მოქალაქეებისათვის განკუთვნილი სიკეთეებით, მათ შორის ჯანდაცვის, სოციალური და განათლების მიმართულებით. უფრო მეტიც, საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებული საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საქმიანობის წარმართვის წესები 1950 განმარტავს, რომ „საქართველოს ხელისუფლება ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრებ ადამიანებს თავის მოქალაქეებად მიიჩნევს; შესაბამისად, თავის კონსტიტუციურ მოვალეობად თვლის ხელმისაწვდომი გახადოს მათთვის ყველა სარგებელი, რომლებითაც გარანტირებულია საქართველოს ნებისმიერი მოქალაქე.“ ამ მიზნისათვის, ჯანდაცვისა და ხელისუფლება წლების განმავლობაში ახორციელებს საქართველოს საგანმანათლებლო ინფორმაციით, 2013-2015 ოკუპირებულ რეგიონებში წლების პროგრამებს. განმავლობაში მცხოვრები საერთო ჯამში, საქართველოს მოსახლეობის მთავრობის ჯანდაცვის დახარჯული თანხების ოდენობა, დაახლოებით, 7 მილიონი ლარია. ოფიციალური მიერ, მომსახურებაზე 1951 ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირთა ჯანდაცვის უფლების რეალიზების კუთხით ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ პროგრამად „რეფერალური მომსახურების სახელმწიფო პროგრამა“ უნდა ჩაითვალოს. ეს პროგრამა შესაძლებლობას აძლევს ოკუპირებული ტერიტორიების მკვიდრთ მიიღონ უფასო სამედიცინო მომსახურება. ოფიციალური მონაცემებით, 2013 წლიდან 2015 წლამდე, პროგრამით მოსარგებლე პაციენტთა რაოდენობა 153%-ით გაიზარდა. 1952 თუმცა, პრობლემად რჩება ის, რომ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ, საქართველოს მოქალაქის პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტის მქონე პირები ამ პროგრამით ვერ სარგებლობენ. ამ პრობლემის შესახებ სახალხო დამცველი 2014 წლის ანგარიშშიც წერდა. 1953 სახალხო დამცველმა წინადადებით მიმართა შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს, სადაც მოუწოდებდა მას, შეემუშავებინა ერთგვაროვანი მიდგომა ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ლეგიტიმურად მცხოვრები ყველა პირის მიმართ, მიუხედავად მათი მოქალაქეობისა. 1954 საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 15 ოქტომბრის დადგენილება №320, საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საქმიანობის წარმართვის წესების დამტკიცების შესახებ, მუხ. 1. 1951 შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატის მიერ 2013- 2015 წწ. განხორციელებული საქმიანობის ანგარიში. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://mes.gov.ge/content.php?id=4791&lang=geo> [ბოლოს ნანახია 10.03.2016]. 1952 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2016 წლის 18 იანვრის N01/3479 წერილი. 1953 საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში, გვ. 830. 1954 საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის 16 სექტემბრის წინადადება N01-6/11691. 1950 1209 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სამინისტროსაგან მიღებული პასუხის თანახმად, 1955 იმ პირთა დაფინანსების საკითხი, რომლებიც ჩართულები არიან სახელმწიფო ჯანდაცვის პროგრამებში და ფლობენ საქართველოს პირადობის დამადასტურებელ დოკუმენტებს, განიხილება ჩვეულებრივი კომისიის მიერ. ასეთ პირთა სამედიცინო მომსახურება შესაძლოა დაფინანსდეს სრულად, თუ დადასტურდება ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მათი ცხოვრება თუმცა, სტატისტიკის მიხედვით, ნათელია, რომ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები პირები, რომლებიც ფლობენ საქართველოს მოქალაქეობის დამადასტურებელ დოკუმენტებს, კვლავ არ არიან თანაბარ მდგომარეობაში და რეფერალური პროგრამის ფარგლებში დაფინანსებულ, ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პაციენტთა მხოლოდ 2%-ს წარმოადგენენ. 1956 მნიშნელოვანია, რომ თანაბრად მოხდეს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები პირების ჩართვა „რეფერალური მომსახურების სახელმწიფო პროგრამაში“ და ის უფრო მეტად გახდეს ხელმისაწვდომი საქართველოს მოქალაქეობის დამადასტურებელი დოკუმენტის მქონე პირთათვის. გარდა ამისა, 2015 წლის 20 აპრილს საქართველოს მთავრობამ დაამტკიცა „C ჰეპატიტის მართვის პირველი ეტაპის ღონისძიებების უზრუნველყოფის თაობაზე სახელმწიფო პროგრამა“, რომელში ჩართვაც ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირებსაც შესთავაზა. აღსანიშნავია, რომ პროგრამაში ჩართვის წინაპირობა საქართველოს მოქალაქეობის დამადასტურებელი დოკუმენტების ქონაა, შესაბამისად, სავარაუდოდ საწყის ეტაპზე იმ პაციენტთა რაოდენობა, რომლებიც ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ცხოვრობენ და ამჟამად არ ფლობენ საქართველოს მოქალაქეობის დამადასტურებელ დოკუმენტებს, მინიმალური იქნება. საქართველოს სახალხო დამცველმა 2016 წლის 28 იანვარს წინადადებით მიმართა პრემიერ-მინისტრს ცვლილება შესულიყო შესაბამის დადგენილებაში, რათა ოკუპირებული ტერიტორიების მცხოვრებლებმა პირადობის ნეიტრალური მოწმობის მეშვეობით შეძლონ „C ჰეპატიტის სახელმწიფო მართვის პირველი პროგრამაში ეტაპის ღონისძიებების მონაწილეობა. 1957 უზრუნველყოფის პასუხად, საქართველოს თაობაზე“ შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ გვაცნობა, რომ პროგრამით მოსარგებლეებში რაიმე სახის ცვლილების შეტანა მიზანშეუწონლად მიაჩნიათ, მედიკამენტების უსაფრთხოების რისკებიდან გამომდინარე. 1958 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2015 წლის 25 დეკემბრის N997/00 წერილი. 1956 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2016 წლის 18 იანვრის N01/3479 წერილი. 1957 საქართველოს სახალხო დამცველის 2016 წლის 26 იანვრის წინადადება „პირადობის ნეიტრალური მოწმობის მქონე პირების C ჰეპატიტის სახელმწიფო პროგრამაში ჩართვის შესახებ“, N01-6/780. 1958 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2016 წლის 18 იანვრის N01/3479 წერილი. 1955 1210 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014 შრომის, წელს სახალხ ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს, 1959 ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ, საქართველოს მოქალაქეობის არმქონე პირთათვის სახელმწიფო სოციალურ პროგრამებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდის თაობაზე. სახელმწიფო სოციალური სერვისების ბენეფიციარებად უმეტეს შემთხვევაში გვევლინებოდნენ საქართველოს მოქალაქეობის დამადასტურებელი დოკუმენტის მქონე პირები, რაც პრობლემას ქმნიდა ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებთათვის, რადგან მათ ხშირ შემთხვევაში ეს დოკუმენტი არ გააჩნდათ. სახალხო დამცველის წინადადებაში დასახელებული იყო შემთხვევა, როდესაც პირმა, ე.წ. სამხრეთ ოსეთში გაცემული პასპორტით ვერ მიიღო შრომითი მოვალეობის შესრულებისას ჯანმრთელობისათვის ვნების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. 1960 ასევე, აფხაზური და ე.წ. სამხრეთ ოსური პასპორტებით ვერ ხერხდებოდა სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სერვისებით ითვალისწინებდა აქტებში ამ სარგებლობა. 1961 ცვლილების სახალხო შეტანას დამცველის იმგვარად, წინადადება რომ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირებს შესძლებოდათ ამ პროგრამებით სარგებლობა აფხაზური და ოსური პასპორტებით. შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ სახალხო დამცველს აცნობა, 1962 რომ სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2015 წლის სახელმწიფო პროგრამაში 1963 ბენეფიციართა წრე მოქალაქეობის დამადასტურებელი გაიზარდა და დოკუმენტის მოიცავს, მქონე როგორც პირებს, საქართველოს ასევე, პირადობის ნეიტრალური მოწმობისა და ნეიტრალური სამგზავრო დოკუმენტის მქონე პირებს. შესაბამისად, ამ პროგრამით გათვალისწინებული სერვისებით სარგებლობა შეეძლებათ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირებს, პირადობის ნეიტრალური მოწმობის ან ნეიტრალური სამგზავრო დოკუმენტის წარდგენის შემთხვევაში. ეს ცვლილება წინგადადგმული ნაბიჯია და ის დადებითად უნდა შეფასდეს, თუმცა ბოლომდე მაინც არ ითვალისწინებს სახალხო დამცველი რეკომენდაციას. მისასალმებელია, რომ უნივერსალური პერიოდული მიმოხილვის (UPR) მეორე ციკლის ფარგლებში, საქართველოს ეროვნული ანგარიში ეხებოდა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის 16 სექტემბრის წინადადება N01-6/11691. საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 1 მარტის დადგენილება №45 შრომითი მოვალეობის შესრულებისას დასაქმებულის ჯანმრთელობისათვის ვნების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების დახმარების დანიშვნისა და გაცემის წესის დამტკიცების თაობაზე. 1961 საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 14 აპრილის დადგენილება №291, სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2014 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ. 1962 საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2015 წლის 25 დეკემბრის N997/00 წერილი. 1963 საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 მარტის N138 დადგენილება სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2015 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ. 1959 1960 1211 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადამიანის უფლებების მდგომარეობას, ხოლო 2015 წლის ნოემბერში, გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭოს საქართველოს დელეგაციამ, უნივერსალური პერიოდული მიმოხილვის ფარგლებში, აქცენტი გააკეთა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ადამიანის უფლებათა დაცვის უზრუნველსაყოფად საერთაშორისო მონიტორინგის მექანიზმების შესვლის რაც ემთხვევა აუცილებლობაზე, რეკომენდაციას. ასევე, მნიშვნელოვანი ინიციატივაა საგარეო საქმეთა სამინისტროს იმ კვარტალური ანგარიშების გამოქვეყნება, რომლებიც ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ადამიანის უფლებების მდგომარეობას ეხება. მნიშვნელოვანი ნაბიჯების გადადგმას აგრძელებს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო ოკუპირებულ ტერიტორიაზე და კონფლიქტის ზონაში მცხოვრებ მოსწავლეთა და მასწავლებელთა უფლებრივი მდგომარეობის დაცვის კუთხით. ის მხარს უჭერს და ეხმარება კონფლიქტის ზონაში მომუშავე პედაგოგებს და ტექნიკურ პერსონალს, ასევე ხელს უწყობს მათ კვალიფიკაციის ამაღლებაში. მასწავლებლებს საშუალება აქვთ მონაწილეობა მიიღონ სამინისტროს მიერ ორგანიზებულ ტრენინგებსა და გადამზადების პროგრამებში, გაეცნონ სხვადასხვა სახის მეთოდურ ლიტერატურას და ა.შ. 2015-2016 გრანტით სასწავლო წელ დაფინანსდნენ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები ბაკალავრიატის სტუდენტები, მათ შორის 90 აფხაზეთიდან და 75 ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ტერიტორიიდან (მათ შორის, ქურთის, ერედვისა და ახალგორის მუნიციპალიტეტები), 5 სტუდენტი კი საჩხერის მუნიციპალიტეტის სოფელი პერევიდან. ამ პროგრამის ფარგლებში გრანტი გამოიყო ასევე 50 სტუდენტისთვის, რომლებიც ბოლო სამი წლის განმავლობაში სწავლობდნენ და სრული ზოგადი განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტი მიიღეს ოკუპირებული ტერიტორიის საზღვრისპირა სოფლებში არსებულ სკოლებში. 1964 სამწუხაროდ, წინა წლებისაგან განსხვავებით, 2015-2016 სასწავლო წელ სახელმძღვანელოები არ შესულა არც გალის რაიონის და არც ახალგორის ქართულ სკოლებში. როგორც სახალხო დამცველის აპარატს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროდან აცნობეს, სახელმძღვანელოების გადაცემა ტექნიკური მიზეზებით შეფერხდა. 2016 წლის მარტისთვის სახელმძღვანელოები შეძენილია და უახლოეს მომავალში იგეგმება მათი გადაცემა გალის რაიონის და ახალგორის სკოლებისათვის. ასევე იგეგმება სახელმძღვანელოების შეტანა მომავალი სასწავლო წლისათვის. საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 27 აგვისტოს N449 დადგენილება. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://mes.gov.ge/content.php?id=4791&lang=geo> [ბოლოს ნანახია 02.02.16]; ანალოგიურად დაფინანსდნენ სტუდენტები 2014-15 სასწავლო წელსაც. 1964 1212 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2016 წლის 10 მარტს ცნობილი გახდა, რომ საქართველოს ხელისუფლებამ და აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო ხელისუფლებებმა მიაღწიეს შეთანხმებას პატიმართა გათავისუფლების თაობაზე პრინციპით - „ყველა ყველაზე“. ამ ნაბიჯით შესაძლებელი გახდა იმ პირების გათავისუფლება, რომელთაც წლებია უკანონოდ ჰქონდათ თავისუფლება აღკვეთილი ცხინვალისა და სოხუმის ციხეებში. სულ გათავისუფლდა 18 პატიმარი, მათ შორის 4 გაათავისუფლა ქართულმა მხარემ, 10 სოხუმის და 4 ცხინვალის დე ფაქტო კი ხელისუფლებებმა. 1965 მიუძღვნა წელს სახალხო დაკავებულთა დამცველმა სპეციალური 2014 მდგომარეობას და მოუწოდა ხელისუფლებას გამოენახა გზები დაკავებულთა და პატიმართა გასათავისუფლებლად. საკითხის შესწავლაში აქტიურად იყო ჩართული სახალხო დამცველთან არსებული ოსური ფორუმი და საქართველოში მოქმედი ადგილობრივი და საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციები. სახალხო დამცველი მიესალმება საქართველოს და დე ფაქტო ხელისუფლებებს შორის დაწყებულ დიალოგს პატიმართა გათავისუფლების საკითხზე და მიიჩნევს, რომ ეს ნაბიჯი მხარეებს შორის ნდობის აღდგენას და შემდგომ სტაბილურობას შეუწყობს ხელს. ასევე მნიშვნელოვანი მიღწევაა გალის რაიონში ინციდენტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების მექანიზმის შეხვედრების განახლების გადაწყვეტილება, რომელიც მხარეებმა 2016 წლისმარტს -23 22 ჟენევის საერთაშორისო დისკუსიების 35-ე რაუნდზე მიიღეს. სახალხო დამცველმა ჟენევის დისკუსიის საქართველოს დელეგაციას არაერთხელ მიმართა რეკომენდაციით გამოეჩინა მოქნილობა და გადაედგა ქმედითი ნაბიჯები გალში ამ მექანიზმის აღსადგენად. მნიშვნელოვანი ინიციატივების მიუხედავად, სახალხო დამცველის დაკვირვებით, ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირთა უფლებებისა დაცვისა და ინტეგრაციისათვის აუცილებელი გადაწყვეტილების მიღების პროცესი ხშირად მოუქნელი და დროში და გაწელილია, რისი მიზეზიც სხვადასხვა სტრუქტურებს შორის შეუთანხმებლობა ერთიანი პოზიციის არარსებობაა. ერთიანი კოორდინირებული სახელმწიფო პოლიტიკის არსებობა ნიშნავს კონფლიქტების მოგვარების ისეთ პოლიტიკას, სადაც ყველა სტრუქტურას საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში შეეძლება კონფლიქტურ რეგიონებში არსებული სიტუაციისა და სირთულეების გაანალიზება, გათვალისწინება და მოსახლეობის უფლებების დასაცავად შესაბამისი, მოქნილი გადაწყვეტილებების მიღება. ეს, ამავე დროს, მთავრობის წევრების მხრიდან ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული პრობლემების სიღრმისეულ ცოდნას მოითხოვს. იხ. საქართველოს სახალხო დამცველის სპეციალური საინფორმაციო ნარკვევი გამყოფ ხაზზე დაკავებებისა და პატიმართა მდგომარეობის შესახებ“, (2014). ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/uploads/other/1/1771.pdf>. 1965 1213 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახალხო დამცველის შეფასებით, რამდენიმე მნიშვნელოვანი საკითხის გადაჭრა ხელს შეუწყობდა კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობის უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებასა და კონფლიქტით გახლეჩილ საზოგადოებებს შორის ნდობის აღდგენას. კერძოდ, სავიზო რეჟიმის ლიბერალიზაციის პროცესის ფონზე ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირთათვის საქართველოს მოქალაქეობის დამადასტურებელი დოკუმენტების გაცემა, არალეგიტიმური ორგანოების მიერ გაცემული დოკუმენტების ცნობად მიღება, რესტიტუცია, ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები სტუდენტებისთვის ჯანდაცვის, სოციალური მომსახურებისა და განათლების, მათ შორის, დასავლური განათლების ხელმისაწვდომობა; ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ჯანდაცვისა და საგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება და აშ. 2015 წელს ო თანასწორობის შერიგებისა საკითხებში და სამოქალაქ სახელმწიფო მინისტრის აპარატისა და საგარეო საქმეთა სამინისტროს ინიციატივით ამ საკითხებზე სამსჯელოდ სხვადასხვა უწყების მაღალი თანამდებობის პირებმა სამუშაო შეხვედრაში მიიღეს მონაწილეობა. ამას გარდა, მედია საშუალებებით ცნობილი გახდა, რომ პრემიერ-მინისტრის ხელმძღვანელობით შეიქმნა კონფლიქტურ ტერიტორიებზე მიმდინარე პროცესებთან დაკავშირებით მოქმედი უწყებათაშორისი სამუშაო ჯგუფი, 1966 თუმცა, ამ დისკუსიას გაგრძელება არ მოჰყოლია და შესაბამისად, ზემოთ ხსენებული საკითხებიც კვლავ გადასაჭრელია. საქართველოში შეიარაღებული კონფლიქტების დაწყებიდან თითქმის 25 წელი გავიდა. დადგა დრო მხარეებმა, მათ შორის პოლიტიკურმა წრეებმა და საზოგადოებებმა, ურთიერთობის ნორმალიზებისათვის დაიწყონ შინაარსობრივი დისკუსია, რომელიც ხელს შეუწყობს კონფლიქტის სხვადასხვა მხარეს მცხოვრებ პირთა საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესებას, მათი ღირსებისა და უფლებების დაცვას, დაპირისპირებულ საზოგადოებებს შორის დამოკიდებულებების ტრანსფორმაციასა და ომის შედეგად მიყენებული ჭრილობების მოშუშებას. ამისათვის სახელმწიფო სტრუქტურებს შორის მეტი კოორდინაცია და ჩამოყალიბებული სტრატეგიაა საჭირო. საქართველოს მოქალაქეებისათვის განკუთვნილი სიკეთეები, მათ შორის, ჯანდაცვა, განათლება, სოციალური დახმარება და ა.შ. თანაბრად ხელმისაწვდომი უნდა მოსახლეობისათვის, იყოს მათი აფხაზეთსა და უფლებების ე.წ. სამხრეთ ოსეთში რეალიზაციისათვის, მცხოვრები კონფლიქტებით დაზარალებული საზოგადოებების განვითარებისა და დეიზოლაციისათვის. უწყებათაშორისი სამუშაო ჯგუფის შეხვედრა, პრემიერ-მინისტრის პრესსამსახური, 07.07.2015, ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=406&info_id=50222> [ბოლოს ნანახია 02.02.16]. 1966 1214 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეკომენდაციები საქართველოს პრემიერ მინისტრს: • დაავალოს შესაბამის სტრუქტურებს (საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატს, შეიმუშაონ მექანიზმი ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეობის მქონე პირებისათვის რეფერალურ პროგრამაში ჩართვის თაობაზე. მომზადდეს ცვლილებები „რეფერალური მომსახურების ფარგლებში შესაბამისი სამედიცინო დახმარების გაწევის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების მიზნით კომისიის შექმნისა და მისი საქმიანობის წესის განსაზღვრის შესახებ“ მთავრობის დადგენილებაში, რათა სავალდებულო ხასიათი ჰქონდეს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ ყველა პირის მიმართ ერთგვაროვან პრაქტიკას, მიუხედავად მოქალაქეობისა • შევიდეს ცვლილება 2015 წლის 20 აპრილს საქართველოს მთავრობის №169 დადგენილების „C ჰეპატიტის მა სახელმწიფო პროგრამის“ მეორე მუხლში, რომლითაც პროგრამის მოსარგებლეებად, საქართველოს მოქალაქეობის დამადასტურებელი დოკუმენტის მქონე პირებთან ერთად, განისაზღვროს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ლეგიტიმურად მცხოვრები, პირადობის ნეიტრალური მოწმობის მქონე პირებიც ჟენევის საერთაშორისო დისკუსიების დელეგაციის წევრებს (შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატს, საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს, საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს) და საქართველოს პარლამენტს: • გამოიჩინონ მაქსიმალური მოქნილობა მოლაპარაკებების პროცესში, რათა შესაძლებელი გახდეს კონფლიქტურ რეგიონებში ადამიანის უფლებების დაცვის უზრუნველყოფა; ითანამშრომლონ აფხაზურ და ოსურ მხარეებთან, რათა შეწყდეს ადამიანის უფლებების პოლიტიკური მიზნებისთვის გამოყენება და ამ საკითხების პოლიტიკურ სტატუსთან დაკავშირება • გამოიყენონ მათ ხელთ არსებული ყველა საშუალება, რათა უზრუნველყოფილ იქნას გამყოფ ხაზზე სასწრაფო დახმარების მანქანის, პაციენტებისა და სკოლის მოსწავლეების შეუფერხებელი გადაადგილება • გამოიყენონ მათ ხელთ არსებული ყველა ზომა, რათა საერთაშორისო უფლებადაცვითი ორგანიზაციები და გაეროს სახელშეკრულებო ორგანოები მეტად ჩაერთონ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ადამიანის უფლებების მდგომარეობის შესწავლაში 1215 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • გამოიყენონ მათ ხელთ არსებული ყველა საშუალება, რათა დაცულ იქნას ადგილობრივი მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; მხარეები შეთანხმდნენ ისეთ მექანიზმებზე, რომლებიც უზრუნველყოფს გამყოფ ხაზზე დაკავებების მანკიერი პრაქტიკის აღმოფხვრას • არ დაიშურონ პოლიტიკური, სამართლებრივი და დიპლომატიური ძალისხმევა გალის რაიონის მკვიდრთა განათლების უფლების დასაცავად, რომელიც უნდა მოიცავდეს, როგორც მოლაპარაკებების დროს ამ საკითხის დაყენებას და საერთაშორისო თანამეგობრობის სათანადოდ ინფორმირებას, ისე საერთაშორისო სამართლებრივი მექანიზმების გამოყენებას გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული მოსახლეობის საჭიროებებზე რეაგირების დროებით სამთავრობო კომისიას და მის ინდივიდუალურ წევრებს: • იმსჯელოს და მიიღოს გადაწყვეტილება 2008 წლის შეიარაღებული მოქმედებების დროს დაზიანებული სახლების რეაბილიტაციის თაობაზე (რომელთაც, სახელმწიფოსგან ამ დრომდე რაიმე სახის დახმარება ან კომპენსაცია არ მიუღიათ). განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზარდიაანთკარში შექმნილ ვითარებას • იმსჯელოს და ქმედითი ღონისძიებები გაატაროს გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში წყლის ხარისხის გაუმჯობესების ღონისძიებებთან დაკავშირებით • იმსჯელოს და დაავალოს შესაბამის წევრ სტრუქტურებს (სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო) შეისწავლონ გამყოფი ხაზის სოფლების სპეციფიკა და შეიმუშაონ კონფლიქტით დაზარალებული თემების სპეციფიკურ საჭიროებებზე და შესაძლებლობებზე მორგებული სამეწარმეო და სოფლის მეურნეობის წახალისების პროგრამები შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატს: • შემჭიდროვებულ ვადაში შეიმუშაოს და დასამტკიცებლად წარუდგინოს მთავრობას კონფლიქტით დაზარალებული რეგიონების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების სახელმწიფო სტრატეგია და მისი სამოქმედო გეგმა იუსტიციის სამინისტროს: • შემჭიდროვებულ ვადაში დასრულდეს გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მიწისა და ქონების რეგისტრაციის საკითხი, რათა მავთულხლართების გავლების შედეგად დაზარალებულ მოსახლეობას საშუალება ჰქონდეს გამოიყენოს სამართლებრივი მექანიზმები თავიანთი უფლებების დასაცავად საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს: 1216 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 • განაგრძოს და გააფართოვოს გალის რაიონის სკოლების და იქ მომუშავე პერსონალის მხარდაჭერა, მათ შორის ფინანსური დახმარება, რომელიც შეიძლება გამოიხატებოდეს არა მხოლოდ ჰონორარში, არამედ გაუმჯობესებულ სადაზღვევო პაკეტშიც • გააუმჯობესოს და გააფართოვოს საგანმანათლებლო პროგრამები ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები მოსწავლეებისა და მასწავლებლებისათვის, მათი საჭიროებების მიხედვით • შეიმუშაოს არაფორმალური განათლების პროგრამები, რომლებიც ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ მოსწავლეებს საშუალო განათლების მიღების პროცესში არსებული დანაკლისის შევსების შესაძლებლობას მისცემს ქარელის მუნიციპალიტეტის გამგებელს: • უზრუნველყოს წაღვლის თემში საბავშვო ბაღის გახსნა გორის მუნიციპალიტეტის გამგებელს: • უზრუნველყოს გამყოფი ხაზის სოფლებიდან საყოფაცხოვრებო ნარჩენების გატანა. 1217 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეკომიგრანტების უფლებრივი მდგომარეობა საქართველოს სახალხო დამცველის ყოველწლიურ საპარლამენტო ანგარიშში უკვე წლებია შესაბამისი თავი სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის შეფასებას ეთმობა. 1967 მიუხედავად საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ გაცემული არაერთი რეკომენდაციისა, ეკომიგრანტთა კუთხით მრავალი პრობლემა კვალავაც გადაუჭრელი რჩება. ყოველივე აღნიშნულზე ყურადღება გამახვილებული იქნება წინამდებარე ანგარიშში და იგი შეეხება როგორც წინა პერიოდში, ასევე 2015 წლის განმავლობაში გამოვლენილ ტენდენციებსა და პრობლემურ საკითხებს. უმთავრეს პრობლემად რჩება სტიქიის შედეგად დაზარალებულთა სფეროში სრულყოფილი და ერთიანი სამართლებრივი ბაზის არარსებობა. როგორც ცნობილია, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის (შემდეგში – მინისტრი) ბრძანებით 1968 შექმნილმა კომისიამ, რომელშიც სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებების წარმომადგენლებთან ერთად ჩართული იყვნენ საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისა და საერთაშორისო და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები, შეიმუშავა „ეკომიგრანტთა შესახებ“ კანონის პროექტი, რომელიც ამ დრომდე არ ამოქმედებულა. 1969 უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ 2013-2014 69 წლებში სამინი –სახლი, 91 ხოლო სახლი, საანგარიშო რაც მიუთითებს პერიოდის განმავლ 1970 განსახლებული ოჯახების რაოდენობის ზრდის ტენდენციაზე. საანგარიშო პერიოდში ერთ-ერთ სიახლეს ეკომიგრანტების მონაცემთა ბაზის შესაქმნელად განხორციელებული ღონისძიებები წარმოადგენს. კერძოდ, სამინისტროს ინფორმაციით, 1971 დასრულებულია მონაცემთა ელექტრონული ბაზის პროგრამული უზრუნველყოფა და მიმდინარეობს შესაბამისი მონაცემების განთავსება. თუმცა, ეკომიგრანტის დეფინიციის არარსებობის პირობებში (დღეისათვის მხოლოდ განსახლების პროცედურის აღნიშნულ საკითხზე 2013 წელს ასევე მომზადდა სპეციალური ანგარიში. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 6 ივნისის N123 ბრძანება. 1969საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს N03-01/03/6188 წერილის თანახმად, სამინისტროს მიერ „ეკომიგრანტთა შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტის საქართველოს მთავრობისათვის განსახილველად წარდგენის შემდეგ (25.06.2014წ.), საკითხის განხილვა გადაიდო. 1970 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს N03-01/03/2017 წერილი. 1971 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2016 წლის 21 იანვრის N03-01/03/2017 წერილი. 1967 1968 1218 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიზნებისთვისაა მოცემული აღნიშნული დეფინიცია, რაც არასაკმარისია), აღნიშნული ბაზა ვერ იქნება სრულყოფილი და ვერ შეასრულებს მნიშვნელოვან როლს ეკომიგრანტების სფეროს სამომავლო პოლიტიკის განსაზღვრის საქმეში. საანგარიშო პერიოდში დაიწყო 2004წლებში განსა 2012 საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. წინამდებარე თავში ასევე მიმოხილული იქნება 2015 წლის 13-14 ივნისს, თბილ ისში, მდინარე ვერეს ხეობაში მომხდარ სტიქიურ უბედურებასთან დაკავშირებით სახელმწიფოს მიერ განხორციელებული ღონისძიებები და ამ პროცესში გამოვლენილი ხარვეზები. 1. ეკომიგრანტთა სფეროში არსებული კანონმდებლობა და ხარვეზები საერთაშორისო დონეზე არ არსებობს ეკომიგრანტის ერთიანი განმარტება, ასევე არ არსებობს ეკომიგრანტებთან მიმართებაში ერთიანი, სავალდებულოდ შესასრულებელი საერთაშორისო დოკუმენტი, თუმცა აღნიშნული კუთხით ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დოკუმენტს წარმოადგენს 1998 წლის გაეროს სახელმძღვანელო პრინციპები ქვეყნის შიგნით გადაადგილების შესახებ (შემდეგში – გაეროს პრინციპები). აღნიშნული - იძულებით არ არის სავალდებულო ძალის მქონე დოკუმენტი, თუმცა განსაზღვრავს იმ ძირითად პრინციპებს, რომლებითაც სახელმწიფოებმა უნდა იხელმძღვანელონ იძულებით გადაადგილებულ პირებთან დაკავშირებით. სწორედ აღნიშნული პრინციპების თანახმად, სტიქიის შედეგად დაზარალებული პირი ექცევა იძულებით გადაადგილებულ პირთა დეფინიციაში. 1972 ეკომიგრანტის დეფინიცია საერთაშორისო დონეზე ასევე მოხსენიებულია მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის მოხსენებაში, რომლის თანახმად, ეკომიგრანტები არიან ის პირები, რომლებიც გარემოში მომხდარი იმ ცვლილებების გამო, რაც საფრთხეს უქმნის მათ სიცოცხლეს ან საცხოვრებელ პირობებს, იძულებულები არიან დატოვონ თავიანთი მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი. 1973 მითითებულ მოხსენებაში ასევე აღნიშნულია, რომ გარემოში არსებული ცვლილებების გამო გადაადგილება განსხვავებულად არ უნდა იქნეს მიჩნეული სხვა დანარჩენი მიზეზით გადაადგილებისაგან. 1974 ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარეობს, რომ მიუხედავად ეკომიგრანტის ერთიანი საერთაშორისო განსაზღვრების არარსებობისა, 1972 მოქმედებს ერთიანი გაგება აღნიშნულ 1998 წლის გაეროს სახელმძღვანელო პრინციპები ქვეყნის შიგნით იძულებით გადაადგილების შესახებ, პრეამბულა, პუნქტი 2. 1973 მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია, 2010 წლის მოხსენება მსოფლიო მიგრაციის შესახებ, გვ. 73-74. 1974 იგივე. 1219 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საკითხთან მიმართებაში. კერძოდ, იძულებით გადაადგილებულად ითვლება პირი, რომელმაც მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი მისგან დამოუკიდებელი, სხვადასხვა მიზეზების 1975 გამო დატოვა. თუმცა, საქართველოში დღესდღეობით მოქმედი კანონმდებლობა ეკომიგრანტებს არ განიხილავს როგორც იძულებით გადაადგილებულ პირებს. „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონი, იძულებით გადაადგილებულ პირად აღიარებს მხოლოდ მათ, ვინც მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი უცხო ქვეყნის მიერ ტერიტორიის ოკუპაციის, აგრესიის, შეიარაღებული კონფლიქტის, საყოველთაო ძალადობის ან/და ადამიანის უფლებების მასობრივი დარღვევის გამო დატოვეს. 1976 ამდენად, ცალსახად იკვეთება ის შეუსაბამობა, რაც საერთაშორისო სტანდარტსა და ადგილობრივ კანონმდებლობას შორის არსებობს. საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, ეკომიგრანტები არ ითვლებიან იძულებით გადაადგილებულ პირებად და მათზე არ ვრცელდება დევნილთა სფეროში არსებული კანონმდებლობა, ასევე არ არსებობს ეკომიგრანტთა სტატუსი საკანონმდებლო დონეზე და ეკომიგრანტი ოჯახის ცნება მხოლოდ განსახლების მიზნებისათვის გამოიყენება. კერძოდ, სახელმწიფოს მიერ სტიქიის შედეგად დაზარალებული ოჯახების განსახლების სტიქიური მიზნებისათვის მიღებულია კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტი. 1977 „ მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების განსახლების კრიტერიუმების დამტკიცებისა და განსახლების საკითხების მარეგულირებელი კომისიის შექმნის შესახებ“ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან გადაადგილებულ პირთა, იძულებით განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 13 ბრძანება) შეი ნოემბრის N779 ბრძანებით (შემდეგში – N779 განიხილავს სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული საკუთრებაში ოჯახების გადაცემის განსახლებისა საკითხებს. სწორედ და საცხოვრებელი მითითებულ ფართების ბრძანებაში კერძო მოცემულია ეკომიგრანტი ოჯახის დეფინიცია, რომელიც მხოლოდ განსახლების მიზნებისათვის გამოიყენება. სამწუხაროდ, N779 ბრძანება ვერ ფარავს სხვა, ისეთ სოციალურ საკითხებს, 1975 შეიარაღებული კონფლიქტის, საყოველთაო ძალადობის, ადამიანის უფლებათა ხელყოფისა და სტიქიური ან ადამიანის მიერ შექმნილი კატასტროფების გამო. 1976 „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 6, პუნქტი 1-ლი. 1977 „სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების განსახლების კრიტერიუმების დამტკიცებისა და განსახლების საკითხების მარეგულირებელი კომისიის შექმნის შესახებ“ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 13 ნოემბრის N779 ბრძანება. 1220 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 როგორიცაა ეკომიგრანტების სოციალური უზრუნველყოფა, დაზიანებული საცხოვრებელი ფართის რეაბილიტაცია 1978 და ა.შ. N779 ბრძანებით გა სახალხო დამცველის 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში. ამჯერად, განვიხილავთ იმ ცვლილებებს, რომელიც საანგარიშო პერიოდში განხორციელდა. ასევე შევეხებით იმ პრობლემებს, რომლებიც სრულყოფილი სამართლებრივი ბაზის არარსებობის გამო პრაქტიკაში წარმოიქმნა. ერთ-ერთი ძირითადი ცვლილება საცხოვრებელი სახლის შესაძენად განსაზღვრული თანხის ოდენობაა. კერძოდ, ნაცვლად 20 000 (ოცი ათასი) ლარისა, ეკომიგრანტ ოჯახებს შეუძლიათ უძრავი ქონება 25 000 (ოცდახუთი ათასი) ლარის ფარგლებში მოიძიონ. N779 ბრძანება, როგ განსახლებისა და მათთვის საცხოვრებელი სახლების საკუთრებაში გადაცემის პროცედურებს და მოქმედებს საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე. ბრძანებით გათვალისწინებული საცხოვრებელი სახლის დაზიანების კატეგორიების შეფასების ფორმა 1979 ითვალისწინებს მუნიციპალიტეტის გამგებლისა და გამგებლის წარმომადგენლის 1980 ხელმოწერას, რაც ხარვეზს წარმოადგენს, რადგან ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის შესაბამისად, აღნიშნული ფორმა უნდა ითვალისწინებდეს მერისა და მერის წარმომადგენლის ხელმოწერასაც, თვითმმართველი ქალაქების შემთხვევაში. #779 ბრძანების ბის სიმწირეარასაკმარისობა, და საზოგადოების მასში მოცემული მიერ განხორციელებულ შემოწირულობათა მოცულობა – გახდა საფუძველი იმისა, რომ ივნისს მომხდ თბილისში, 2015 წლის 13-14 ოჯახებთან დაკავშირებით საჭირო გახდა ცალკე, სპეციალური რეგულაციების შემოღება. 1981 თბილისის შემთხვევაში, დაზარალებულთა განსახლებასა და მათთვის კომპენსაციის გაცემის საკითხებზე პასუხისმგებელ უწყებად განისაზღვრა ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეული, მაშინ როდესაც ეკომიგრანტთა განსახლების ორგანიზება და 1978 იმ შემთხვევაში, თუ ეს შესაძლებელია. „სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების განსახლების კრიტერიუმების დამტკიცებისა და განსახლების საკითხების მარეგულირებელი კომისიის შექმნის შესახებ“ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 13 ნოემბრის N779 ბრძანება, დანართი N4 და N5. 1980 ინიშნება მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ ერთეულში. 1981„ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტში, 2015 წლის 13-14 ივნისს მომხდარი სტიქიის შედეგად დაზარალებულ პირთა (ოჯახთა) საცხოვრისით უზრუნველყოფის, უძრავი ქონების დათმობისა და სხვა სახის ფულადი დახმარების გაცემის წესის დამტკიცების შესახებ“ ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2015 წლის 5 ივლისის №17-66 დადგენილება. 1979 1221 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უზრუნველყოფა სამინისტროს ეკომიგრანტთა დეპარტამენტის კომპეტენციას წარმოადგენს: 1982 შემუშავდა დაზარალების განსხვავებული კატეგორიები, საცხოვრისით უზრუნველყოფის განსხვავებული წესი და ა.შ. მითითებული რეგულაციები, გარდა მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისა, დაზარალებულთათვის ითვალისწინებს სხვა სახის ივნისის სტიქ ფულადი დახმარების გაწევასაც. 13-14 დაკავშირებით, ასევე გათვალისწინებულია დაზიანებული საცხოვრებელი სახლების სარეაბილიტაციო სამუშაოების განხორციელების შესაძლებლობა მაშინ, როდესაც მსგავს მიდგომას N779 ბრძანება არ ცნობს. 13–14 ივნისის მ ნათელია, რომ ეკომიგრანტთა აგალითზე სფეროში არსებული რეგულაციები საჭიროებს გადახედვას, მისი არასაკმარისობისა და შეზღუდულობის გამო. სახელმწიფომ კი უნდა უზრუნველყოს მსგავსი მრავალმხრივი მიდგომა სხვადასხვა გეოგრაფიულ არეალში მცხოვრები ეკომიგრანტების მიმართ. როგორც უკვე აღინიშნა, არ არსებობს სპეციალური სტრატეგია და მისი შესრულების სამოქმედო გეგმა ეკომიგრანტთა უფლებების კუთხით. თუმცა, საქართველოს მთავრობის წლების ადამ მიერ დამტკიცებული „საქართველოს 2014-2015 სამთავრობო გეგმის“ ერთ-ერთი თავი სტიქიის შედეგად დაზარალებულ ოჯახებს შეეხება. აღნიშნული სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებულია საკითხთა მცირე ჩამონათვალი, მათ შორის: სპეციალური კანონის შემუშავება, მონაცემთა ბაზის ფორმირება და წარმოება. აღსანიშნავია, რომ სამოქმედო გეგმით განსაზღვრულ დროის მონაკვეთში მონაცემთა ბაზის ფორმირება დასრულებული არ იყო, ხოლო ეკომიგრანტთა შესახებ კანონის პროექტი შემუშავდა ჯერ კიდევ სამოქმედო გეგმის დამტკიცებამდე. 1983 გარდა ამისა, კანონის პროექტის მხოლოდ შემუშავება საკითხის გადასაწყვეტად საკმარისი არ არის, ვინაიდან მისი განხილვისა და საქართველოს პარლამენტში ინიცირების პროცესი ამ დრომდე არ არის დაწყებული. საბოლოოდ, უნდა ითქვას, რომ ვინაიდან, სტიქიის შედეგად დაზარალებული პირები, ისევე როგორც დევნილები, მიეკუთვნებიან მოწყვლად კატეგორიას, მათი საჭიროებებიდან და სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფომ გადადგას ქმედითი ნაბიჯები და ორივე კატეგორიის იძულებით გადაადგილებული პირები, თანაბარი სოციალური გარანტიებითა და მიდგომებით იყვნენ .უზრუნველყოფილნი. 1982 „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2008 წლის 22 თებერვლის N34 დადგენილება, მუხლი 7, პუნ. 41. 1983 სამოქმედო გეგმა საქართველოს მთავრობამ 2014 წლის 9 ივლისს დაამტკიცა, „ეკომიგრანტთა შესახებ“ კანონის პროექტი კი მას 2014 წლის 25 ივნისს წარედგინა სამინისტროს მიერ. 1222 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2. ეკომიგრანტთა სფეროში არსებული პრაქტიკა და ხარვეზები საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში გაგრძელდა სტიქიური მოვლენების შედეგად იმ დაზარალებულთა/ეკომიგრანტთა განცხადებების შესწავლა, რომლებიც ჯერ კიდევ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ საცხოვრებელ სახლებში ცხოვრობენ. საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში განსახლებული ეკომიგრანტი ოჯახებისათვის სახნავ-სათესი მიწის ნაკვეთების არარსებობა კვლავაც პრობლემად რჩება. ეკომიგრანტთა უფლებების რეალიზაციისათვის, მნიშვნელოვან ასპექტს, სახელმწიფოს მხრიდან შესაბამისი ფინანსური მხარდაჭერა წარმოადგენს. სამინისტროს ინფორმაციით, 1984 2015 წლის განმავლ ( ერთი მილიონ განმავლობაში საცხოვრებელი ფართის მიღების თაობაზე შევსებული იქნა 1 010 (ათას ათი) განაცხადი, ხოლო მათგან განსახლებული (საცხოვრებლით დაკმაყოფილებული) იქნა 91 ეკომიგრანტი ოჯახი. ეს ციფრებიც მეტყველებს სახელმწიფოს მიერ ამ მიმართულებით გაწეული ძალისხმევის არასაკმარისობაზე და მის უკიდურესად მცირე მასშტაბზე. სამინისტროს ინფორმაციით, 1985 2016 წელს ეკომიგრ გათვალისწინებულია 2 250 000 (ორი მილიონ ორას ორმოცდაათი ათასი) ლარი. აქვე უნდა აღინიშნოს მინისტრის N779 ბრძანების ამოქმედებამდე საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში სახელმწიფოს მიერ განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი სახლების კერძო საკუთრებაში გადაცემის საკითხი. იმის გამო, რომ ეკომიგრანტები დღემდე სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ საცხოვრებელ სახლებში ცხოვრობენ, მათ არ გააჩნიათ საკუთრების განცდა და საკუთარი შეხედულებისამებრ ვერ განკარგავენ უძრავ ქონებას. , აგრეთვე არის შემთხვევები, როდესაც სარეაბილიტაციო სამუშაოების განსახორციელებლად მესაკუთრის თანხმობაა საჭირო, რაც შეიძლება დამატებით დამაბრკოლებელ გარემოებას წარმოადგენდეს ისედაც მძიმე ოჯახისათვის. სამინისტროს შესყიდული საცხოვრებელი სოციალურ-ეკონომიკურ ინფორმაციით, 1986 სახლებისა და მდგომარეობაში განხორციელდა მათში მყოფი 2004-2012 განსახლებული წლებში ოჯახების აღწერა/პროფაილინგი. აღნიშნული ღონისძიებები მიზნად ისახავს დაკავებული საცხოვრებელი სახლების ეკომიგრანტებისთვის კერძო საკუთრებაში გადაცემას. პროექტის განხორციელება 2016 წლის განმავლობაში იგეგმება. სახალხო დამცველის აპარატი თავის საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2016 წლის 21 იანვრის N03-01/03/2017 წერილი. 1985 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2016 წლის 21 იანვრის N03-01/03/2017 წერილი. 1986 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 2016 წლის 21 იანვრის N03-01/03/2017 წერილი. 1984 1223 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მხრივ ახორციელებს აღნიშნული პროექტის პროცედურები მიმდინარეობის წარიმართოს მონიტორინგს. უპირატესად მნიშვნელოვანია, ეკომიგრანტთა ინტერესების გათვალისწინებით და მიმართული იყოს მათი უფლებების დაცვისაკენ. ეკომიგრანტთა ერთ-ერთი განსახლების ადგილი წალკის მუნიციპალიტეტია. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს მუნიციპალიტეტში სახალხო წარმოდგენილი, დაზარალებულთა/ეკომიგრანტთა იმ მიუთითებდნენ, რომ საცხოვრებელი დამცველის აპარატში სტიქიური განცხადებების სახლები, სადაც გაგრძელდა წალკის მოვლენების შედეგად შესწავლა, ეკომიგრანტები რომლებშიც ცხოვრობენ, წარმოადგენს სახელმწიფოსა და ბერძენი მოქალაქეების კერძო საკუთრებას, რომლებიც სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებულ პირებს საკუთრებაში არ გადასცემიათ. წალკის მუნიციპალიტეტში ჩასახლებული ეკომიგრანტების უმრავლესობა ცხოვრობს ბერძენი მოქალაქეების სახლებში. 2014 წლიდან დაწყებული ტენდენციით, ბერძნები ბრუნდებიან საქართველოში და ეკომიგრანტებისგან ითხოვენ საცხოვრებლის დატოვებას, არსებობს მსგავსი არაერთი შემთხვევა, შესაბამისად, ეკომიგრანტებს უხდებათ ოჯახებთან და მცირეწლოვან ბავშვებთან ერთად თავი შეაფარონ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ შენობებს, სადაც არ არის შესაფერისი ცხოვრების წყალმომარაგება და სხვა სახის ინფრასტრუქტურა. პირობები, ელექტროენერგია, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს 1987 ცნობით, 2015 წლის განმავლ დაკმაყოფილდა წალკაში წლების განმავლობაში მცხოვრები 13 ეკომიგრანტი ოჯახის განაცხადი ,,საცხოვრებელი სახლის მოძიების თაობაზე’’ და აღნიშნული 13 საცხოვრებელი სახლის შეძენისათვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაიხარჯა 253 000 ლარი. საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 18 მაისის N996 განკარგულების საფუძველზე, სტიქიური მო „ არსებული უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემისათვის საჭირო ღონისძიებათა თაობაზე“ პროექტის ფარგლებში, მინისტრის 2013 წლის 13 ნოემბრის N779 ბრძანების ამოქმედებამდე, მოხდა 2004 – 2012 ოჯახების აღწერა/პროფაილინგი და ამ საცხოვრებელი სახლებისა და მათთან ერთად შეძენილი მიწის ნაკვეთების აზომვითი ნახაზების მომზადება და მათი ახლებური წესით რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. აღნიშნული საცხოვრებელი სახლების კერძო საკუთრებაში გადაცემის პროცესი განხორციელდება 2016 წლის განმავლობაში, მათ შორის არის წალკის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარე 571 საცხოვრებელი სახლი. 1987 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს N03-01/03/2018 წერილი. 1224 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 წლებში შესყიდ წალკის მუნიციპალიტეტის გამგეობის მიერ მოწოდებული მუნიციპალიტეტში საქართველოს სხვადასხვა ინფორმაციით, მუნიციპალიტეტებიდან წალკის (ძირითადად აჭარის ა/რ მაღალმთიანი რეგიონისა და მესტიის მუნიციპალიტეტებიდან) წლების განმავლობაში დასახლდა 2400–მდე ოჯახი, მათგან 571 ოჯახი ცხოვრობს სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ შენობებში. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს ინფორმაციით, წალკის მუნიციპალიტეტში დასახლებული ოჯახების მიერ 2015 წელს შევსებული განაცხადის რაოდენობის შესახებ ინფორმაციის მოწოდება ამ ეტაპისთვის შეუძლებელია, ვინაიდან დღეის მდგომარეობით აღნიშნული ინფორმაცია არ არის ციფრულ ფორმატში და მათი დახარისხება განმცხადებლების ფაქტიური საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით მოითხოვს ძალიან დიდ დროს. სამინისტრო აღნიშნავს, რომ მონაცემთა ელექტრონული ბაზის პროგრამული უზრუნველყოფის შექმნა დასრულებულია და იწყება სამინისტროში არსებული ინფორმაციის განთავსება აღნიშნულ ბაზაში. წინასწარი მონაცემებით ინფორმაციის ელექტრონულ ფორმატში განთავსება დასრულდება 2016 წლის განმავლობაში, რის შემდეგაც შესაძლებელი იქნება სხვადასხვა სტატისტიკური მონაცემების დამუშავება. ეკომიგრანტთა უფლებების დაცვისათვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გარემოებას მათი ახალ საცხოვრებელ ადგილზე ინტეგრაცია წარმოადგენს. სამინისტროს დებულებით 1988 აკისრია ეკომიგრანტთა არამარტო ინტეგრაციისათვის განსახლების, , არამედ მათი შემდგომი ადაპტაცია– აუცილებელი ღონისძიებების გატარების ვალდებულება. ამგვარად, ბენეფიციარის მხოლოდ განსახლება არ არის უფლების რეალიზაციის საბოლოო შედეგი. მნიშვნელოვანია განსახლების შემდგომი ღონისძიებების გატარება, რომელიც გულისხმობს ეკომიგრანტისათვის ადეკვატური საცხოვრებელი და სოციალური პირობების შექმნას, რაც საბოლოოდ ემსახურება განსახლებული პირის ახალ საცხოვრებელ ადგილზე ადაპტაციასა და დამკვიდრებას. აღნიშნული პრობლემა მწვავედ იჩენს თავს მინისტრის N779 ბრძანების ამოქმედებამდე განსახლებულ, სტიქიის შედეგად დაზარალებულ პირებთან დაკავშირებით. მიუხედავად, იმისა, რომ განსახლების შემდეგ საკმაო პერიოდი გავიდა, ხშირ შემთხვევაში ისინი მაინც არ არიან ინტეგრირებულნი ახალ საცხოვრებელ ადგილზე. აღნიშნულს სხვადასხვა არარსებობა, მიზეზი 1989 გააჩნია, დასაქმებაზე მაგალითად, სასოფლო-სამეურნეო ხელმისაწვდომობის 1988 ნაკლებობა, მიწის ნაკვეთების მიმღები თემის „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2008 წლის 22 თებერვლის N34 დადგენილება. 1989 მაგალითად: ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფლები ქორეთი და ფიჩხოვანი. 1225 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 არატოლერანტულობა განსხვავებული რელიგიური აღმსარებლობის მქონე ეკომიგრანტი ოჯახების მიმართ 1990 და ა. შ. ზემოხსენებული პრობლემის გადაჭრის მიზნით, მნიშვნელოვანია სახელმწიფომ დასახოს შესაბამისი გზები, მოსახლეობის განსახლებულ ადგილებზე მოსახლეობის ინტეგრაციის მიზნით. შესაძლებელია, საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში განსახლებული ოჯახების მიმართ, განსხვავებული ღონისძიებების გატარება გახდეს საჭირო. ამასთან, ეკომიგრანტთა ადაპტაციისა და ინტეგრაციის ღონისძიებების დაგეგმვის პროცესში, მნიშვნელოვანია საზოგადოების ჩართულობა. 13-14 ივნისის სტიქიური მოვლენა 1991 2015 წლის 13 -14 ივნისს თბი 23 1992, ადამიანი გარდაცვლილად/დაკარგულად ბევრი ითვლება ოჯახ გარეშე დარჩა. მოსახლეობის ნაწილს გაუნადგურდა საკუთრებაში/სარგებლობაში არსებული მიწის ნაკვეთები, ავტოფარეხები და ავტომანქანები. მოწოდებული ინფორმაციით, 1993 სტიქიის შედეგად საცხოვრებელი სახლი დაუზიანდა/გაუნადგურდა 150 ოჯახს, ხოლო ავტომანქანა – პირს. მნიშ 157 ტრაგედიამ მთელი საზოგადოება გააერთიანა, მობილიზდა მნიშვნელოვანი ფინანსური შეწირულობა. მოწოდებული ინფორმაციის 1994 თანახმად, კერძო სექტორის მიერ ა შეგროვდა 20 ლარი(ოცი მი 733 029.60 ერთის მხრივ, იმის გათვალისწინებით, რომ სახელმწიფოს მიერ ეკომიგრანტებისათვის შეთავაზებული გარანტიები მწირი და არასაკმარისია, ხოლო მეორეს მხრივ, იმაზე დაყრდნობით, რომ შემოწირულების საზოგადოებამ მობილიზება სტიქიით მოახერხა, დაზარალებულებისათვის თბილისის მსხვილი თვითმმართველობამ დაზარალებულთა დახმარების მიზნით მიიღო ნორმატიული აქტი. 2.1. მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მარეგულირებელი კანონმდებლობა არსებული ხარვეზები 1990 სამთაწყაროს, ჭელას, მოხეს, წინწყაროსა და ნიგვზიანის მაგალითზე. მოცემულ საკითხზე საუბარია ასევე ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლების შესახებ თავში. 1992 ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს 2015 წლის 17 სექტემბრის N08/10537-8 წერილი, დანართი N4. 1993 სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს N08/10537-8 წერილი. 1994 ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის N06/15212284-1 წერილი. 1991 1226 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 და მოსახლეობისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მიზნით, თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულომ შეიმუშავა საცხოვრისით უზრუნველყოფისა და სხვა სახის ფულადი დახმარების გაცემის წესები. 1995 საკრებულოს მიერ მიღებული დოკუმენტი არეგულირებს სტიქიური მოვლენის შედეგად დაზარალებული ოჯახების საცხოვრისით უზრუნველყოფის, უძრავი ქონების დათმობის სანაცვლოდ კომპენსაციის გაცემისა და სხვა სახის ფულადი დახმარების გაცემის საკითხებს. ვინაიდან ეკომიგრანტებისათვის სახელმწიფოს მიერ გათვალისწინებული გარანტიები მწირი და არასაკმარისია, ახალი წესების მიღებას ფორსმაჟორულ ვითარებაში ჰქონდა ადგილი, რაც ბუნებრივია, ზრდის შეცდომების დაშვების რისკს და, შესაძლოა, ისევ დაზარალებული ადამიანების უფლებების დარღვევის საფუძველი გახდეს. საკრებულოს დადგენილების მიზნებისთვის განმარტებულია სხვადასხვა ტერმინები, მათ შორის დაზარალებული პირის (ოჯახის) ცნება. 1996 „ ებმის უფლებამოსილი ორგანოს მიერ განსაზღვრულ ტერიტორიაზე უძრავი ქონების ფლობისა და დაზიანება/განადგურების ფაქტის არსებობას. თავის მხრივ, სსიპ გარემოს 1997 ეროვნულმა სააგენტომ მოამზადა მიმდებარე ტერიტორიის ტოპოგრაფიული გეგმა, რომელზეც გამოყოფილია წყლის გავლისა და შეტბორვის არეალი. 1998 სწორედ, აღნიშნულ ტერიტორიაზე მცხოვრები ის პირები, რომლებსაც დაუზიანდათ საცხოვრებელი სახლები, ჩაითვალნენ დაზარალებულებად. თუმცა, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში დაკავშირებით, სადაც მიმდინარეობს საქმისწარმოება იმ განცხადებებთან 1999 „ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტში, 2015 წლის 13-14 ივნისს მომხდარი სტიქიის შედეგად დაზარალებულ პირთა (ოჯახთა) საცხოვრისით უზრუნველყოფის, უძრავი ქონების დათმობისა და სხვა სახის ფულადი დახმარების გაცემის წესის დამტკიცების შესახებ“ ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2015 წლის 5 ივლისის №17-66 დადგენილება. 1996 „ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტში, 2015 წლის 13-14 ივნისს მომხდარი სტიქიის შედეგად დაზარალებულ პირთა (ოჯახთა) საცხოვრისით უზრუნველყოფის, უძრავი ქონების დათმობისა და სხვა სახის ფულადი დახმარების გაცემის წესის დამტკიცების შესახებ“ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 2015 წლის 5 ივლისის №17-66 დადგენილება, მუხლი 2, „ა“ ქვეპუნქტი. 1997 „2015 წლის 13-14 ივნისს მომხდარი სტიქიის სალიკვიდაციო და მდინარე ვერეს ხეობის და მიმდებარე ტერიტორიის მდგომარეობის შესწავლისა შემდგომი აღდგენითი სამუშაოების ორგანიზების მიზნით უწყებათაშორისი კომისიის შექმნისა და დებულების დამტკიცების შესახებ: საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 18 ივნისის N274 დადგენილებით შექმნილი უწყებათაშორისი კომისია. 1998 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებ.გვერდზე:< http://tbilisi.gov.ge/news/1461>, [ბოლოს ნანახია 09.03.2016 წ.] 1999 მაგალითად, მოქალაქე მ.მ.-ს შემთხვევაში, საცხოვრებელი სახლი დაზიანდა არა მდინარე ვერეს წყალმოვარდნის გამო, არამედ მიმდებარე კორპუსის გაუმართავი სანიაღვრე სისტემიდან მოვარდნილი წვიმის წყლის შედეგად. დღესდღეობით აღნიშნულ საცხოვრებელ სახლში ცხოვრება საფრთხის შემცველია მობინადრეთა სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის. იმის გამო, რომ მსგავსი ტიპის დაზარალებულებისათვის საკრებულოს დადგენილება არ ითვალისწინებს ზიანის 1995 1227 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დაზარალებულ განმცხადებლები მიუთითებენ, რომ მათ სარგებლობაში არსებული საცხოვრებელი სახლები არ მოხვდა განსაზღვრულ ტერიტორიაზე, თუმცა სტიქიის შედეგად დაზიანდა, ხოლო მიყენებული ზიანი კი ამ დრომდე არ ანაზღაურებიათ. ასეთი შემთხვევებისათვის საკრებულოს დადგენილებაში2000 მითითებულია, რომ ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის შესაბამისი რაიონის გამგეობები ახორციელებენ შესაბამის ღონისძიებებს. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი აგრძელებს მითითებული საქმეების შესწავლას და შესწავლის შედეგების მიხედვით შეაფასებს რაიონული გამგეობების მიერ გატარებული ღონისძიებები რამდენად არის საკმარისი და ეფექტური. დამატებით უნდა აღინიშნოს, რომ მითითებული დადგენილება ცნობს დაზარალებულის ორ 2001 კატეგორიას და აღნიშნულ კატეგორიებში მოიაზრებს დაზარალებული ოჯახის სამ 2002 ჯგუფს. თუმცა, დადგენილება გადახვევას აკეთებს აღნიშნული ცნებიდან და სხვა სახის ფულადი დახმარების მიმღებად აღიარებს იმ პირებს ვინც, დადგენილების მიზნებიდან გამომდინარე, არ ითვლება დაზარალებულ ოჯახად, მაგრამ სტიქიამდე კანონიერი საფუძვლის გარეშე ცხოვრობდა განსაზღვრულ ტერიტორიაზე და გაუნადგურდა მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართი. აღსანიშნავია ისიც, რომ დოკუმენტი არ მიუთითებს მსგავსი ტიპის ოჯახებისათვის საცხოვრებელი ფართების რეაბილიტაციაზე, ასევე არაფერია ნათქვამი თუ რა დოკუმენტაციით ან რა ინფორმაციის საფუძველზე შეიძლება დადასტურდეს, კანონიერი საფუძვლების განსაზღვრულ ტერიტორიაზე ცხოვრების ფაქტი. გარეშე კონკრეტული ოჯახის რაც შეეხება აღნიშნული ჩანაწერის პრაქტიკულ რეალიზაციას, სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს (შემდგომში სააგენტო) ინფორმაციით, 2003 კანონიერი საფუძვლის გარეშე მცხოვრებ ანაზღაურების ან საცხოვრებლით უზრუნველყოფის საკითხებს, მოქალაქე მ.მ. დღემდე საცხოვრებელი ფართის გარეშეა დარჩენილი. 2000 აღნიშნული დადგენილების პირველი მუხლის მე–4 პუნქტი. 2001 I კატეგორია - დაზარალებული პირი (ოჯახი), რომლის საცხოვრებელი სახლი დანგრეულია ან დაზიანებულია სტიქიის შედეგად და არ ექვემდებარება რეაბილიტაციას, II კატეგორია დაზარალებული პირი (ოჯახი), რომლის საცხოვრებელი სახლი დაზიანებულია სტიქიის შედეგად, თუმცა ექვემდებარება რეაბილიტაციას. 2002 I ჯგუფი - მესაკუთრეები, II ჯგუფი - „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში (სარგებლობაში) არსებულ მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების შესახებ“ კანონით გათვალისწინებული მიწის ნაკვეთის მართლზომიერი მფლობელები (შემდგომში მფლობელი), III ჯგუფი - „ფიზიკური და კერძო სამართლის იურიდიული პირების მფლობელობაში/სარგებლობაში არსებულ მიწის ნაკვეთებზე საკუთრების უფლების აღიარების შესახებ“ კანონით გათვალისწინებული თვითნებურად დაკავებული მიწის ნაკვეთის მოსარგებლეები (შემდგომში - მოსარგებლე). 2003 თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს პრივატიზაციის განყოფილების ხელმძღვანელ ნ. ესიტაშვილთან 2016 წლის 11 მარტის გასაუბრების ოქმი. 1228 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ოჯახებს ფულადი დახმარება ადგილობრივი რაიონული გამგეობების მიერ გაეწიათ. 2004 და რადგან პროცესი მოცემულ ეტაპზეც მიმდინარეობს, გაცემული თანხის საბოლოო ოდენობის შესახებ მონაცემები ამ დროისთვის არ არსებობს. კანონიერი საფუძვლის გარეშე ოჯახის განსაზღვრულ ტერიტორიაზე ცხოვრების დადგენა კი ოჯახების აღწერის შედეგად ხდებოდა. 2005 დამატებით უნდა აღინიშნოს, რომ დადგენილებით განსაზღვრულ პირთა წრეში ვერ ექცევიან ის ოჯახები, რომლებსაც წყალდიდობის შედეგად გაუნადგურდათ ან დაუზიანდათ მიწის ნაკვეთები ან ავტოფარეხები. სააგენტოს ინფორმაციით, იმ ოჯახებს, რომლებიც განსაზღვრულ ტერიტორიაზე მხოლოდ მიწის ნაკვეთებს ან ავტოფარეხებს ფლობდნენ, განადგურების/დაზიანების შედეგად მიყენებული ზიანი, პრაქტიკაშიც არ ანაზღაურებიათ. 2006 ეს გარემოებაც დღემდე პრობლემურია. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ასევე შეისწავლა 13–14 ივნისის სტიქიის შედეგად დაზარალებული ავტომობილების მესაკუთრეთა/მფლობელთა ზიანის ანაზღაურების საკითხი. ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობის 2015 წლის აგვისტოს N3 5 დაზიანებული ავტომანქანების მესაკუთრეთა სია. სააგენტოს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, 2007 პერიოდულად ხორციელდებოდა აღნიშნულ სიაში ცვლილებების შეტანა და მისი კორექტირება წარდგენილი განცხადებების შესაბამისად. ამავე დროს, „ქალაქ ივნისს მომხდ თბილისის მუნიციპალიტეტში 2015 წლის 13–14 განადგურებული და დაზიანებული სატრანსპორტო საშუალებისათვის, დაზარალებულ პირთათვის ფულადი დახმარების გაცემის წესი“ თბილისის მუნიციპალიტეტის დადგენილები საკრებულომ 2015 წლის 29 დეკემბრის N33-128 წესის მე–4 მუხლის –ლი პუნქტის 1 თანახმად, ფულადი დახმარების გაცემა ხდება შემფასებლის (სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო“) მიერ გაცემული დასკვნის საფუძველზე, რომელიც, თავის მხრივ, ადგენს სატრანსპორტო საშუალება ექვემდებარება თუ არა აღდგენას. სააგენტოს ინფორმაციით 2008, სწორედ აღნიშნული წესის შესაბამისად მიმდინარეობს ავტომანქანის მესაკუთრეებთან ხელშეკრულების გაფორმება. 2004 ვაკისა და საბურთალოს რაიონების. ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს პრივატიზაციის განყოფილების ხელმძღვანელ ნ. ესიტაშვილთან 2016 წლის 11 მარტის გასაუბრების ოქმი, მისი განმარტებით, სხვადასხვა უწყებების წარმომადგენლებისაგან დაკომპლექტებულმა პირებმა ყველა ოჯახი აღწერა საცხოვრებელ მისამართზე. 2006 თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს პრივატიზაციის განყოფილების ხელმძღვანელ ნ. ესიტაშვილთან 2016 წლის 11 მარტის გასაუბრების ოქმი. 2007 თბილისის მუნიციპალიტეტის სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს წერილი N01-8/1431 04.11.2015წ. 2008 თბილისის მუნიციპალიტეტის სსიპ ქონების მართვის სააგენტოს წერილი N01-8/874, 16.02.2016წ. 2005 1229 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეკომენდაციები: საქართველოს პარლამენტსა და საქართველოს მთავრობას: • მიღებული იქნას კანონი ეკომიგრანტების შესახებ, რომელიც შესაბამისობაში იქნება საერთაშორისო სტანდარტებთან, განსაზღვრავს ეკომიგრანტის დეფინიციას და მათ სოციალური გარანტიებს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და დევნილთა სამინისტროს: • საკანონმდებლო დონეზე ეკომიგრანტის დეფინიციის განსაზღვრის შედეგად შემუშავდეს სტიქიით დაზარალებულების მონაცემთა ელექტრონული ბაზა • სტიქიის შედეგად იძულებით გადაადგილებული და დაზარალებული პირების უფლებათა დაცვის მიზნით შემუშავდეს და განხორციელდეს ეკომიგრანტთა განსახლების შემდგომი ადაპტაცია-ინტეგრაციის პროგრამები საქართველოს მთავრობას, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და დევნილთა სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოსა და სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს: • დაჩქარდეს მინისტრის N779 ბრძანების ამოქმედებამდე საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში, სახელმწიფოს მიერ განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი სახლების კერძო საკუთრებაში გადაცემის პროცესი, რომელიც ეკომიგრანტთა უფლებების დაცვისკენ იქნება მიმართული. 1230 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ყოფილი სსრკ-ს მიერ XX საუკუნის 40-იან წლებში საქართველოს სსრდან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ აღნიშნულ თავში განვიხილავთ ყოფილი სსრკ-ს მიერ XX საუკუნის 40-იან წლებში საქართველოს სსრ-დან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციასთან დაკავშირებულ საკითხებს და მათ პრობლემებზე გავამახვილებთ ყურადღებას. 2015 წლის დეკემბრის მონაცემებით 2009, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროში (შემდგომში ლტოლვილთა სამინისტრო) „ყოფილი სსრკ–ის მიერ XX საუკუნის 40–იან წლებში საქართველოს სსრ–დან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ“ საქართველოს კანონის (შემდგომში კანონი რეპატრიაციის შესახებ) ფარგლებში რეპატრიანტის სტატუსის მაძიებლად დარეგისტრირებულია 5 841 პირი. მათგან სტატუსი მინიჭებული აქვს მხოლოდ 1 533 პირს. რადგან 2015 წლის განმავლობაში არ განხორციელებულა სტატუსის მინიჭების პროცედურა, მონაცემები იგივე იყო გასულ წელსაც. რაც შეეხება რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირთათვის საქართველოს მოქალაქეობის მინიჭებას, როგორც იუსტიციის სამინისტროს სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით 2010 ირკვევა, დღევანდელი მონაცემებით მხოლოდ 472 რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირს აქვს მინიჭებული საქართველოს მოქალაქეობა. სამხრეთ საქართველოდან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციის თემის პოლიტიკური მნიშვნელობა დღემდე აქტუალური განსჯის საგნად რჩება; პრობლემას წარმოადგენს აღნიშნული პირების სამართლებრივი მდგომარეობაც. მიუხედავად იმისა, რომ ევროსაბჭოში გაწევრიანებასთან ერთად, საქართველომ აიღო ვალდებულება2011 ყოფილი სსრკ-ს მიერ XX საუკუნის 40-იან წლებში საქართველოს სსრ-დან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ, აღნიშნული ვალდებულებების შესრულება და შესაბამისი პროცედურები სხვადასხვა ხელისშემშლელი ფაქტორის გამო საკმაოდ გაჭიანურდა. თუნდაც ის ფაქტი, რომ ვალდებულებების აღებიდან მხოლოდ შვიდი წლის შემდეგ მოხერხდა 2009 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს ინფორმაცია: წერილი N02–01/05/1884 (21.01.2016). 2010 საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს ინფორმაცია–წერილი N01/17344 (27.01.2016). 2011 ევრო საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის მოსაზრება, იანვარი 27, 1999 - ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.assembly.coe.int//Main.asp?link=http://www.assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/ta99/eopi 209.htm#1>[ბოლოს ნანახია...]. 1231 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საკანონმდებლო ბაზის შემუშავება, საკითხისადმი ხელისუფლების დამოკიდებულებას განსაზღვრავს. კერძოდ, საქართველოს პარლამენტმა მხოლოდ 2007 წლის ივლისში მიიღო „ყოფილი სსრკ–ის მიერ XX საუკუნის 40–იან წლებში საქართველოს სსრ–დან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ“ საქართველოს კანონი. 2014 წლამდე არ არსებობდა მესხების ღირსეული რეპატრიაციისათვის ჩამოყალიბებული სტრატეგია, რომლის დამტკიცებაც, გარკვეულწილად, წინგადადგმულ ნაბიჯად შეიძლება ჩაითვალოს. დღემდე არ არის მიღებული სამოქმედო გეგმა, თუმცა ამ მხრივ დადებითი ტენდენცია შეინიშნება. ლტოლვილთა სამინისტროს განცხადებით, 2012 სამოქმედო გეგმის პროექტის შემუშავება დასრულებულია და უახლოეს მომავალში დამტკიცდება, შესაბამის უწყებებთან განხილვისა და კომენტარების გავლის შემდეგ. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ყოფილი სსრკ–ს მიერ XX საუკუნის 40–იან წლებში საქართველოდან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციის საკითხებზე მომუშავე უწყებათაშორისი სამთავრობო საბჭოს შექმნა, რომელიც 2011 წლის 1 მარტიდან ფუნქციონირებს. საბჭოს მიზანია, კოორდინაცია გაუწიოს რეპატრიაციის საკითხზე მომუშავე უწყებების საქმიანობას და ხელი შეუწყოს კონკრეტული ინიციატივებისა და რეკომენდაციების შესრულებას,2013 თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საბჭოს მუშაობა, მისი მოწვევის ინტენსივობიდან გამომდინარე, საკმაოდ არაეფექტიანია. 2015 წელს საბჭოს მხოლოდ ერთი სხდომა ჩატარდა, რომელზეც გაიმართა სამოქმედო გეგმის პროექტის პრეზენტაცია. მიგვაჩნია, რომ რეპატრიაციის საკითხებზე მომუშავე უწყებათაშორისმა სამთავრობო საბჭომ უფრო ინტენსიური და ქმედითი ნაბიჯები უნდა გადადგას რეპატრირებული მოსახლეობის პრობლემების მოსაგვარებლად. მიუხედავად იმისა, რომ საკანონმდებლო ბაზა არსებობს და სახელმწიფო მზადყოფნას გამოხატავს რეპატრიაციის პროცესის განსახორციელებლად, რჩება მთელი რიგი გამოწვევები, რომელთა დაძლევა საჭიროებს კომპლექსურ მიდგომას. საკანონმდებლო რეგულაციები მიუხედავად იმისა, რომ 2007 წელს მიღებული „ყოფილი სსრკ-ის მიერ XX საუკუნის 40-იან წლებში საქართველოს სსრ-დან იძულებით გადაადგილებულ პირთა“ შესახებ კანონის შემდეგ არაერთი სამართლებრივი დოკუმენტი მივიღეთ, აღნიშნული აქტები ძირითადად მხოლოდ რეპატრიანტისა და მოქალაქეობის სტატუსის განსაზღვრის ტექნიკურ საკითხებს 2012 ყოფილი სსრკ–ს მიერ XX საუკუნის 40-იან წლებში საქართველოდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რეპატრიაციის საკითხებზე მომუშავე უწყებათაშორისი სამთავრობო საბჭოს სხდომა (30.12.2015). 2013 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://mra.gov.ge/geo/static/173 >[ბოლოს ნანახია ...]. 1232 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ეხებოდა. კანონში არსებულ ხარვეზებზე სახალხო დამცველი არაერთი წელია საუბრობს „ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა მდგომარეობის შესახებ“ ანგარიშებში. 2014 შესაბამისად, მოკლედ მიმოვიხილავთ არსებითი მნიშვნელობის მქონე საკანონმდებლო ხარვეზებს. 2007 წელს მიღებულ კანონს „ყოფილი სსრკ–ის მიერ XX საუკუნის 40–იან წლებში საქართველოს სსრ–დან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ“, უნდა დაერეგულირებინა იძულებით გადასახლებულ პირთა ღირსეული დაბრუნებისა და რეპატრიაციის პროცესის სამართლებრივი მდგომარეობა. აღნიშნული კანონის მიზანი გადასახლებულ პირთა და მათ შთამომავალთა საქართველოში დაბრუნებისათვის სამართლებრივი მექანიზმების შექმნაა, ხოლო კანონით დადგენილი რეპატრიაციის სისტემა ეფუძნება ისტორიული სამართლიანობის აღდგენას, ღირსეული და ნებაყოფლობითი დაბრუნების პრინციპებს და ითვალისწინებს ეტაპობრივ რეპატრიაციას. 2015 მაგრამ უნდა აღინიშნოს, რომ მოცემული კანონი განსაზღვრავს მხოლოდ რეპატრიანტის სტატუსის მინიჭების პროცედურებს. მასში არ არის განსაზღვრული სოციალურ–ეკონომიკური გარანტიები და ქონებასთან დაკავშირებული საკითხები, რაც მიგვაჩნია, რომ რეპატრიანტთა ღირსეული დაბრუნების კუთხით ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტია. აღნიშნული კანონის თანახმად, სახელმწიფო ვალდებულია რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირებს გამარტივებული წესით მიანიჭოს საქართველოს მოქალაქეობა. კერძოდ, საქართველოს მთავრობის დადგენილების, „რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირთა მიერ საქართველოს მოქალაქეობის გამარტივებული წესით მიღების შესახებ“, თანახმად, რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირებზე არ ვრცელდება „საქართველოს მოქალაქეობის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 26–ე მუხლი, საქართველოს მოქალაქეობის მინიჭების ზოგად პირობებს რომელიც განსაზღვრავს . თუმცა, იმის გამო რომ 2016 აღნიშნული გამარტივებული წესი მოქმედებს მხოლოდ იმ პირებზე, რომლებმაც მიმართეს საქართველოს ხელისუფლებას და მიიღეს რეპატრიანტის სტატუსი, პრობლემები რჩება ფაქტობრივად რეპატრირებულ, თუმცა, რეპატრიანტის სტატუსის არმქონე პირების შემთხვევაში. სახალხო დამცველის აპარატში გასულ წლებში შემოსული განცხადებების 2014 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/ge/reports/saparlamentoangarishebi >[ბოლოს ნანახია...]. 2015 საქართველოს კანონი „ყოფილი სსრკ–ს მიერ XX საუკუნის 40–იან წლებში საქართველოს სსრ–დან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ“, მუხლი 1. 2016 „მუხლი 26. საქართველოს მოქალაქედ მიღების პირობები: საქართველოს მოქალაქედ ამ კანონის შესაბამისად მიიღება სრულწლოვანი პირი, რომელიც აკმაყოფილებს შემდეგ მოთხოვნებს: ა) მუდმივად ცხოვრობს საქართველოს ტერიტორიაზე უკანასკნელი 5 წლის განმავლობაში; ბ) დადგენილ ფარგლებში იცის სახელმწიფო ენა; გ) დადგენილ ფარგლებში იცის საქართველოს ისტორია და სამართლის ძირითადი საფუძვლები; დ) საქართველოში აქვს სამუშაო ადგილი ან უძრავი ქონება, ან საქართველოს ტერიტორიაზე ახორციელებს სამეწარმეო საქმიანობას, ანდა საქართველოს საწარმოში ფლობს წილს ან აქციებს.“ 1233 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ანალიზი აჩვენებს, რომ არსებობს პირთა გარკვეული ჯგუფი, რომელმაც ვერ მოასწრო საბუთების კანონით დადგენილ ვადებში შეგროვება და რეპატრიანტის სტატუსის მიღება, შესაბამისად მათზე არ გავრცელდა საქართველოს მოქალაქეობის გამარტივებული წესით მიღება და დღემდე დაუდგენელია მათი სამართლებრივი სტატუსი საქართველოში. როგორც წინა წლების ანგარიშებშიც იყო აღნიშნული, პრობლემას წარმოადგენს რეპატრიანტის სტატუსის მქონე იმ პირთა მოქალაქეობის საკითხიც, რომლებსაც, მართალია, საქართველოს მოქალაქეობა გამარტივებული წესით მიენიჭათ, თუმცა პრეზიდენტის ბრძანება მოქალაქეობის მინიჭების შესახებ ძალადაკარგულად შეიძლება ჩაითვალოს, რადგან აღნიშნულმა პირებმა ვერ მოახერხეს სხვა ქვეყნის მოქალაქეობაზე უარის თქმის დამადასტურებელი დოკუმენტის წარდგენა იმ წესის გათვალისწინებით, რომელიც მოცემულია საქართველოს მთავრობის N87 დადგენილებაში, „რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირთა მიერ საქართველოს მოქალაქეობის გამარტივებული წესით მიღების შესახებ“. აღნიშნული დადგენილების მეოთხე მუხლის თანახმად, „რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირის მიერ საქართველოს მოქალაქეობის მიღების შესახებ განცხადების დაკმაყოფილების შემთხვევაში საქართველოს პრეზიდენტი გამოსცემს ბრძანებულებას, რომელიც ძალაში შედის რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირის სხვა ქვეყნის მოქალაქეობიდან გასვლის დამადასტურებელი დოკუმენტის სააგენტოს ან საზღვარგარეთ დიპლომატიური წარმომადგენლობის ან საკონსულო დაწესებულების მიერ მიღებისთანავე“. ზემოთქმულს ადასტურებს ჩვენს მიერ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოსგან გამოთხოვილი ის სტატისტიკური ინფორმაცია, რომელზეც ზემოთაც ვისაუბრეთ. მოწოდებული ინფორმაციის 2017 თანახმად, საქართველოს ე.წ. პირობადებული მოქალაქეობა მიიღო 472 რეპატრიანტის სტატუსის მქონე უცხო ქვეყნის მოქალაქემ, ხოლო სხვა ქვეყნის მოქალაქეობიდან გასვლის დამადასტურებელი ბრძანება სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოში არცერთ მათგანს არ წარმოუდგენია. კანონმდებლობის თანახმად, მოქალაქეობის მინიჭების შესახებ საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანების მოქმედების ვადის ამოწურვის შემდეგ უქმდება შესაბამისი ბრძანება და აღნიშულ პირებს აღარ მიეცემათ საშუალება ისარგებლონ მოქალაქეობის მინიჭების გამარტივებული წესით, რაც დამტკიცებულია მთავრობის დადგენილების მე–8 მუხლის 2018 თანახმად. 2017 საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს ინფორმაცია–წერილი N01/17344 (27.01.2016). 2018 „....ვადის არასაპატიო მიზეზით დარღვევის შემთხვევაში რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირი საქართველოს მოქალაქეობას ვეღარ მიიღებს გამარტივებული წესით“ – „რეპატრიანტის სტატუსის 1234 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეპატრიაცია და ინტეგრაცია მესხეთიდან გადასახლებული პირების ღირსეული დაბრუნებისათვის სახელმწიფო პოლიტიკის ფორმირებასთან ერთად, მნიშვნელოვანია მათი საჭიროებების შესწავლა და ინფორმაციის მათთვის გასაგებ ენაზე მიწოდება. შესაბამისად, რეპატრიაციის სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმას გადამწყვეტი როლი აკისრია აღნიშნული პროცესის ეფექტიანად წარმართვის საქმეში. შესაბამისად, რეპატრიაციის პროცესის ხელშეწყობისათვის აუცილებლად მიგვაჩნია რეპატრიაციის სტრატეგიის სამოქმედო გეგმის დამტკიცების დაჩქარება. რეპატრიაციისა და ინტეგრაციის პროცესის წარმართვა ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევაა საქართველოს ხელისუფლებისათვის და ის კომპლექსურ მიდგომას საჭიროებს. არსებული სამართლებრივი ჩარჩო გარკვეული წინაპირობაა გადასახლებულ პირთა დაბრუნების ხელშესაწყობად, თუმცა რეალური დაბრუნებისთვის უფრო კონკრეტული ღონისძიებებია გასატარებელი, როგორიცაა რეპატრიაციის სტრატეგიის სამოქმედო გეგმის გაწერილი აქტივობების განხორციელება და ურთიერთსაწინააღმდეგო საზოგადოებრივი აზრის აღმოფხვრა. გადასახლებულ პირთა ინტეგრაციის მიზნით, აუცილებელია ყურადღება გამახვილდეს იმ პრობლემებზე, რაც შეიძლება შეექმნათ დაბრუნების შემთხვევაში. კერძოდ, განათლების, დასაქმებისა და ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობა. როგორც მოგეხსენებათ, რეპატრიაციის შესახებ კანონი და მის საფუძველზე მიღებული კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტები არ ითვალისწინებენ რეპატრიანტებისთვის რაიმე სახის სოციალურ დახმარებას, რაც უარყოფითად აისახება მათ დაბრუნებასა და საქართველოში ღირსეული ცხოვრების უზრუნველყოფაზე. ინტეგრაციის კუთხით მნიშვნელოვანია ყოფილი სსრკ–ს მიერ XX საუკუნის 40–იან წლებში საქართველოს სსრ–დან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ სახელმწიფო სტრატეგია, რომლის მიზანია რეპატრიანტთა ღირსეული და ნებაყოფლობითი დაბრუნების ხელშეწყობა და რეპატრირებული მოსახლეობის სამოქალაქო ინტეგრაცია. იმის გათვალისწინებით, რომ დოკუმენტი მხოლოდ ზოგად ინფორმაციას მოიცავს, საჭიროა დაჩქარდეს სტრატეგიის სამოქმედო გეგმის მიღება, რეპატრიაციის შემდგომ პერიოდში ინტეგრაციის ღონისძიებების ხელშესაწყობად. იმის გათვალისწინებით, რომ რეპატრიანტებს არ აქვთ საქართველოს მოქალაქეობა, საქართველოში ჩამოსვლის შემდეგ მათ პრობლემები მქონე პირთა მიერ საქართველოს მოქალაქეობის გამარტივებული წესით მიღების შესახებ“ მთავრობის N 87 დადგენილება, მე–8 მუხლი. 1235 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეექმნებათ განათლების, ჯანდაცვისა და დასაქმების კუთხით. შესაბამისად, საჭიროა დაჩქარდეს და დაიხვეწოს საქართველოს მოქალაქეობის მინიჭების პროცესი. არანაკლებ პრობლემურია იმ ე.წ. თვითრეპატრირებული მესხების მდგომარეობა, რომლებიც საკუთარი სურვილითა და სახსრებით ჩამოსახლდნენ საქართველოში. აღნიშნულზე ვრცლად საუბარია სახალხო დამცველის ანგარიშში „ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“. 2019 საანგარიშო პერიოდში სახელმწიფოს მხრიდან არ განხორციელებულა აღნიშნულ პირთა ინფორმირება და მათი საქართველოში ყოფნის სამართლებრივი საფუძვლების დარეგულირება, შედეგად, მათი უფლებრივი მდგომარეობა კვლავ გაუმჯობესებას საჭიროებს. იმისათვის, რათა თავიდან ავირიდოთ საქართველოში აღნიშნულ პირთა საიმიგრაციო ნორმების დარღვევით ცხოვრება, საჭიროა, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრომ საერთაშორისო და არასამთავრობო ორგანიზაციების დახმარებით, მოიძიოს აღნიშნული პირები და მისცეს მათ საშუალება, კანონის ფარგლებში მოაქციონ საქართველოში ყოფნის საფუძველი. ცნობიერების ამაღლება ერთ–ერთი უმთავრესი გამოწვევაა როგორც გადასახლებულ პირთა, ასევე ადგილობრივ მოსახლეობაში. სახელმწიფო ვალდებულია საზოგადოების საჭირო რეპატრიაციის ინფორმირებისთვის შესაბამისი ზომები გაატაროს. მიგვაჩნია, რომ პროცესისათვის გაჭიანურებულმა საჭირო პროცესებმა, კონკრეტული რაც ნაბიჯების იყო შესამუშავებლად, გარკვეული დაბრკოლება შეუქმნა გადასახლებულ პირებს. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია რეპატრიანტის სტატუსის მაძიებელ პირთა სათანადო ინფორმირება საქართველოსა და რეპატრიაციის პროცესზე. ასევე საჭიროა მათი ინფორმირება და ხელშეწყობა საგანმანათლებლო და სოციალურ–ეკონომიკური განვითარების კუთხით. როგორც ცნობილია, აღნიშნულმა პირებმა არ იციან ქართული ენა, რაც შესაძლოა წარმოადგენდეს პრობლემას ინტეგრაციის კუთხით. მნიშვნელოვანია ამგვარ გამოწვევებზე შესაბამისი რეაგირება და პრობლემების აღმოფხვრის მცდელობა, რაც მეტად შეუწყობს ხელს აღნიშნული პირების ჩართულობას ქვეყნის პოლიტიკურ და სოციალურ-ეკონომიკურ ცხოვრებაში. რეპატრიანტთა ინტეგრაციისათვის აუცილებელია მეტი ძალისხმევა. სახელმწიფო ვალდებულია დააჩქაროს რეპატრიაციის პროცესი, რითაც ევროსაბჭოს წინაშე აღებული ვალდებულებაც შესრულდება და ისტორიული სამართლიანობის აღდგენასაც ხელს შეუწყობს. 2019 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf>, გვ. 870, [ბოლოს ნანახია...]. 1236 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 რეკომენდაციები საქართველოს პარლამენტს და ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს გადაიხედოს საქართველოს კანონი „ყოფილი სსრკ–ს მიერ XX საუკუნის 40–იან • წლებში საქართველოს სსრ–იდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ“ და კანონით განისაზღვროს რეპატრიანტის სტატუსის მაძიებლის განაცხადის განხილვისა და სტატუსის მინიჭების შესახებ გადაწყვეტილების მიღების ვადა საქართველოს მთავრობას და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს • 2016 წელს XX –დან დამტკიცდეს საუკუნის „ყოფილი 40–იან წლებში სსრკ საქართველოს სსრ–დან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ სახელმწიფო სტრატეგიაზე“ დაფუძნებული სამოქმედო გეგმა, როგორც რეპატრიაციის პროცესის ხელშეწყობისა და რეპატრირებული მესხების ინტეგრაციის აუცილებელი ინსტრუმენტი საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს: • მოხდეს ინფორმაციის დროული მოძიება ე.წ. თვითრეპატრირებული პირების შესახებ, მათი რაოდენობისა და საჭიროებების დადგენის მიზნით და დაიწყოს მათი სამართლებრივი სტატუსის განსაზღვრის მიზნით შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება, მათ შორის საქართველოს მოქალაქეობის მიღების გამარტივებული პროცედურების შემოღების საკითხის განხილვა • მიღებული იქნას ზომები რეპატრიანტის სტატუსის მქონე პირთა მოქალაქეობის მინიჭების პროცესის ხელშესაწყობად და დასაჩქარებლად. 1237 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 უცხოელთა სამართლებრივი მდგომარეობა ბოლო წლებში საქართველოს ჩართულობა გლობალურ მიგრაციულ პროცესებში საგრძნობლად გაიზარდა, რაც ამ მიმართულებით ადამიანის უფლებებზე მორგებული პოლიტიკის ფორმირებისა და მის შესასრულებლად საჭირო ეფექტური ღონისძიებების განხორციელების აუცილებლობას წარმოშობს. ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმების შესრულების მიზნით მიღებული ასოცირების დღის წესრიგის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებას მიგრანტთა სტატუსის განსაზღვრა და მათი უფლებების დაცვისთვის სამართლიანი მისი მუდმივი მართვის ეფექტიანობის საკანონმდებლო პროცედურების ამდენად, მიგრაციის პოლიტიკის სწორი დაგეგმვა და ხელმისაწვდომობა წარმოადგენს. 2020 გაუმჯობესება ხელისუფლების ერთ-ერთი უპირველესი გამოწვევაა. მიგრაციული პროცესების ეფექტურად მართვის ხელშეწყობის მიზნით, 2015 წელს საქართველოს მთავრობის მხრიდან სისტემური ნაბიჯები გადაიდგა. კერძოდ, ძალაში და მისი შესრულების შევიდა 2016-2020 წლების მიგრაციის სტრატეგია 2021 უზრუნველსაყოფად აუცილებელი სამოქმედო გეგმა. 2022 შეიქმნა მიგრაციის ერთიანი ანალიტიკური სისტემა, რომლის საფუძველზეც, მიგრაციის ტენდენციების დასადგენად, სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებებში ფიზიკური ან/და იურიდიული პირების შესახებ არსებული მონაცემების დამუშავება და სტატისტიკური ინფორმაციის ანალიზი მიმდინარეობს. 2023 საყურადღებო ფაქტია, რომ მიგრაციის სტრატეგიაში ერთ-ერთ თემატურ მიმართულებას წარმოადგენს ლეგალური მიგრაციის ხელშეწყობა, სადაც სავიზო და ბინადრობის პოლიტიკის დახვეწა პირველ ამოცანად არის წარმოდგენილი. 2024 ამოცანის ფარგლებში გათვალისწინებულია არსებული სამართლებრივი რეგულაციების გაუმჯობესება და საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკასთან ეტაპობრივი დაახლოება. 2020 „საქართველო-ევროკავშირის ასოცირების დღის წესრიგი“, თავი: მიგრაცია და თავშესაფარი, გვ. 1314. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://eeas.europa.eu/delegations/georgia/eu_georgia/association_agreement/index_ka.htm> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 2021 „საქართველოს 2016-2020 წლების მიგრაციის სტრატეგიის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 14 დეკემბრის #622 დადგენილება. 2022 მიგრაციის 2016-2020 წლების სტრატეგიის 2016-2017 წლების სამოქმედო გეგმა. ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ვებგვერდზე: <http://migration.commission.ge/index.php?article_id=212&clang=0> [ბოლოს ნანახია 28.03.2016წ.]. 2023 „მიგრაციის მონაცემთა ერთიანი ანალიტიკური სისტემის ფორმირების და ადმინისტრირების წესის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 17 ივლისის #352 დადგენილება. 2024 იხ: სქოლიო #2, IV თავი: ლეგალური მიგრაციის ხელშეწყობა, ამოცანა „ა“. 1238 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში უცხოელებისა და მოქალაქეობის არმქონე პირების მხრიდან შემოსული განცხადებები, ძირითადად, სწორედ საქართველოს ტერიტორიაზე კანონიერი საფუძვლით ცხოვრების უფლების მოპოვებას უკავშირდებოდა. 2014 წლის საპარლამენტო ანგარიშში სახალხო დამცველმა საქართველოს ვიზის გაცემის პროცედურებთან დაკავშირებით კანონმდებლობაში არსებული ხარვეზები განიხილა. კერძოდ, სახელმწიფოს ტერიტორიაზე შემოსვლის მსურველი უცხოელი ვიზის მოსაპოვებლად ვალდებული იყო მიემართა საზღვარგარეთ საქართველოს საკონსულო დაწესებულებებისთვის. იმ შემთხვევაში, თუ კონკრეტულ სახელმწიფოში არ არსებობდა აღნიშნული დაწესებულება, პირს უწევდა გამგზავრება ყველაზე ახლოს მდებარე მესამე ქვეყანაში, სადაც საქართველოს საკონსულო მდებარეობდა. 2025 2015 წლიდან საქართველოში ელექტრონული ვიზის პორტალი ამოქმედდა. 2026 მისი მეშვეობით საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო უფლებამოსილია საზღვარგარეთ მყოფ უცხოელზე გასცეს ელექტრონული ვიზა, ხოლო შესაბამისი სავიზო განაცხადის წარდგენა შესაძლებელია სპეციალური ვებგვერდის მეშვეობით.2027 ამრიგად, საქართველოს ვიზის გაცემის სერვისის გაუმჯობესების თავლსაზრისით, ხელისუფლების მხრიდან პოზიტიური ცვლილება განხორციელდა, რის საფუძველზეც უცხოელებს მიეცათ შესაძლებლობა საზღვარგარეთ საქართველოს საკონსულო დაწესებულებებში გამოცხადების გარეშე მიიღონ ელექტრონული ვიზა. აღნიშნული პროცესების პარალელურად, საქართველოს მთავრობის დადგენილებით გასულ წელს დამტკიცდა იმ 94 ქვეყნის ჩამონათვალი, რომელთა მოქალაქეებსაც საქართველოში უვიზოდ შემოსვლისა და სრული 1 წლის ვადით ყოფნის უფლება აქვთ. 2028 სავიზო პოლიტიკასთან ერთად, არანაკლებ მნიშვნელოვანია უცხოელის ან მოქალაქეობის არმქონე პირებისთვის ბინადრობის ნებართვის და მოქალაქეობის მინიჭების საკითხები. 2014 წლის მსგავსად, გასულ საანგარიშო წელს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატში შენარჩუნდა მომართვიანობა, როდესაც უცხოელ ან მოქალაქეობის არმქონე პირებს ბინადრობის ნებართვის და მოქალაქეობის მინიჭებასთან დაკავშირებით ეროვნული ან/და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების არგუმენტით ეთქვათ უარი. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2014 წლისგან განსხვავებით 2015 წელს ამ მიმართულებით მიღებული განცხადებების რაოდენობა შედარებით შემცირდა. 2025 „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 წლის ანგარიში, თავი: უცხოელთა სამართლებრივი მდგომარეობა საქართველოში, გვ: 877-890. 2026 „უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის 12 პუნქტი. 2027 იხ: https://www.evisa.gov.ge/GeoVisa/ 2028 საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 5 ივნისის #255 დადგენილება. 1239 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014 წელს დამტკიცებულმა საკანონმდებლო აქტებმა ეროვნული ან/და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების საფუძვლით ბინადრობის და მოქალაქეობის საკითხზე უარყოფითი გადაწყვეტილების მიღების სამართლებრივი პროცედურა გააუმჯობესა. კერძოდ, ამომწურავად განისაზღვრა შემთხვევები, რა დროსაც კონკრეტულ პირთან მიმართებაში შესაძლებელია ეროვნული ან/და საზოგადოებრივი ინტერესის დაცვის ლეგიტიმური მიზანი არსებობდეს. 2029 საქართველოს სახალხო დამცველის დაყრდნობით გამოვლინდა აპარატის შემთხვევები, მიერ როდესაც შესწავლილ სსიპ განცხადებებზე სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო ბინადრობის ნებართვაზე მიღებულ გადაწყვეტილებებში და მოქალაქეობის მინიჭების თაობაზე მომზადებულ დასკვნებში არ მიუთითებდა კონკრეტულად რომელი წინაპირობის არსებობამ გამოიწვია ეროვნული ან/და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების დაცვის აუცილებლობა. ამგვარი გარემოება შესაძლებელია გამოწვეული იყოს ქვეყნის უსაფრთხოების სამსახურების 2030 მხრიდან სააგენტოსთვის არასრულყოფილი ინფორმაციის მიწოდებით. 2031 ამრიგად, რიგ შემთხვევებში, სახელმწიფო უწყებების მხრიდან კანონის მოთხოვნათა უგულებელყოფით მიიღეს დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილებები. ასეთ შემთხვევებში, დაინტერესებულ პირს ფაქტობრივად ესპობა სასამართლოში საწინააღმდეგო მტკიცებულებების წარდგენის შესაძლებლობა, ვინაიდან მისთვის უცნობი რჩება კანონით დადგენილ ფარგლებში უარის თქმის რეალური საფუძველი. ზემოთ ხსნებული პრაქტიკა არამხოლოდ ეროვნული კანონმდებლობით დადგენილ მოთხოვნებს არღვევს, არამედ იგი საერთაშორისო სტანდარტებს ეწინააღმდეგება. ევროკავშირის და ევროპარლამენტის დირექტივის თანახმად, შესაბამის პირს შეტყობინების საფუძველზე, ეროვნული ან/და საზოგადოებრივი ინტერესის დაცვის შესახებ ინფორმაცია იმგვარად უნდა მიეწოდოს, რომ მას შეეძლოს ჩაწვდეს მის არსს და შედეგის მიზანშეწონილობას. 2032 არ შესასრულებლად მიუხედავად სავალდებულო იმისა, ძალის რომ მქონე, 2029 მოცემული ის დოკუმენტი ძირითადი არის სახელმძღვანელოა 1) „საქართველოს მოქალაქეობის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-16 მუხლის მე-2 პუნქტი; 2) „უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის“ მე-18 მუხლის მე-2 პუნქტი. 2030 2015 წლის 1 აგვისტომდე – შსს–ს უფლებამოსილი სტრუქტურული ქვედანაყოფი (კონტრდაზვერვის დეპარტამენტი), ხოლო 2015 წლის 1 აგვისტოდან – სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური. 2031 1) „საქართველოს მოქალაქეობის საკითხთა განხილვისა და გადაწყვეტის შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს პრეზიდენტის 2014 წლის 10 ივნისის #237 ბრძანებულების მე17 მუხლის მე-3 პუნქტი; 2) „საქართველოში ბინადრობის ნებართვის გაცემის საკითხის და გადაწყვეტის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთვარობის 2014 წლის 1 სექტემბრის #520 დადგენილების მე-13 მუხლის მე-5 პუნქტი. 2032 ევროკავშირის და ევროპარლამენტის დირექტივა #2004/38/EC, 30-ე მუხლი პირველი პუნქტი. 1240 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სახელმწიფოებისთვის, ვინაიდან მასში გადმოცემულია უფლების ობიექტური/კეთილსინდისიერი განმარტება და სტანდარტები, რომელთა მისაღწევადაც ევროპული ღირებულებების დამკვიდრებაზე ორიენტირებული ხელისუფლება უნდა ისწრაფვოდეს. დამატებით შესაძლებელია ითქვას, რომ მსგავსი პრაქტიკა ხელს უშლის 20162020 წლების მიგრაციის სტრატეგიის ფარგლებში დასახული ამოცანის განხორციელებას. როგორც ზემოთ აღინიშნა, სტრატეგიის ერთ-ერთი უპირველესი მიზანია, მიგრაციის მართვის ისეთი საკანონმდებლო და ინსტიტუციური სივრცის შექმნა, რომელიც ევროკავშირის სტანდარტებთან კიდევ უფრო დაახლოებას უზრუნველყოფს. რეკომენდაცია სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურსა და სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს • ეროვნული ან/და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების არგუმენტით ბინადრობის ნებართვის თაობაზე უარყოფითი გადაწყვეტილებისა და მოქალაქეობის მინიჭების შესახებ უარყოფითი დასკვნის გაცემისას უზრუნველყოფილ იქნას კანონით დადგენილი მოთხოვნების შესაბამისი დასაბუთება, კონკრეტული საფუძვლის (ქვეპუნქტის) მითითება2033 და იმ პირის სათანადო ინფორმირება, სახელმწიფო ან/და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების სათანადო დაცვით, რომელსაც უარი ეთქვა აღნიშნული მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე. 2033 „უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–18 მუხლის მე–2 პუნქტში ჩამოთვლილი ქვეპუნქტები და „საქართველოს მოქალაქეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე–16 მუხლის მე–2 პუნქტში ჩამოთვლილი ქვეპუნქტები. 1241 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობა საქართველოში შესავალი თავშესაფრის უფლება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლით გარანტირებული უფლებაა. ნებისმიერ ადამიანს უფლება აქვს ეძიოს და ისარგებლოს თავშესაფრით.2034 აღნიშნული უფლებები განმტკიცებულია გაეროს „ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ“ 1951 წლის კონვენციასა და 1967 წლის დამატებით ოქმში. ასევე, საქართველოს კონსტიტუციის 47– ე მუხლის თანახმად, სახელმწიფო თავშესაფარს აძლევს უცხო ქვეყნის მოქალაქეს ან მოქალაქეობის არმქონე პირს საერთაშორისო სამართლის აღიარებული ნორმების შესაბამისად. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატი აქტიურად ახორციელებს თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის მონიტორინგს. წინა წლებთან შედარებით, სახალხო დამცველის აპარატში გაიზარდა უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა მომართვიანობა, მათ შორის თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსების მქონე პირთა მხრიდან. შესაბამისად, საანგარიშო პერიოდში განსაკუთრებით გააქტიურდა მონიტორინგი აღნიშნულ პირთა უფლებების შესწავლისა და არსებული ხარვეზების გამოვლენის მიზნით. 2015 ბოლოს, „სახალხო დამცველის მხარდაჭერა ლტოლვილთა, ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა და თავშესაფრის მაძიებელთა მდგომარეობის შესწავლაში“ პროექტის ფარგლებში მომზადდა სპეციალური ანგარიში 2035 თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ საქართველოში და პრეზენტაციის სახით გაეცნო როგორც სახელმწიფო უწყებების, ისე დიპლომატიური კორპუსისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლებს. ანგარიშში დეტალურად არის განხილული სახალხო დამცველის აპარატის მიერ განხორციელებული მონიტორინგის შედეგები აღნიშნულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის შესწავლის კუთხით. დოკუმენტი მიმოიხილავს თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსების მქონე პირთა შესახებ დღეისათვის საქართველოში არსებულ ზოგად მდგომარეობას მათი სახელმწიფო საზღვარზე დაშვების, თავშესაფრის პროცედურის ხელმისაწვდომობის, სასამართლოში საქმეების გასაჩივრების თაობაზე. ანგარიშში ასევე განსაკუთრებული ყურადღებაა გამახვილებული გაეროს გენერალური ასამბლეა, ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, 10 დეკემბერი 1948, 217 A (III), ხელმისაწვდომია: http://www.refworld.org/docid/3ae6b3712c.html 2035 https://drive.google.com/file/d/0B9BM3M8hbgAUb0FhZGRDdFNUMm8/view?pref=2&pli=1 2034 1242 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 კანონმდებლობაში არსებულ ხარვეზებზე, რომლებზეც შესაბამისი რეკომენდაციებია შემუშავებული. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ თავშესაფრის შესახებ კანონმდებლობის დახვეწის მიზნით, საანგარიშო პერიოდში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს ინიციატივით შემუშავდა ,,საერთაშორისო დაცვის შესახებ“ ახალი კანონპროექტი. სხვა სახელმწიფო უწყებებთან და საერთაშორისო და არასამთავრობო ორგანიზაციებთან ერთად, სახალხო დამცველის წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ ამ კანონპროექტის განხილვებში. ანგარიშში წარმოდგენილი იქნება კანონპროექტის მოკლე მიმოხილვაც. თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა შესახებ ზოგადი ინფორმაცია და სტატისტიკა საქართველო „ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ“ ჟენევის 1951 წლის კონვენციასა და მის 1967 წლის დამატებით ოქმს 1999 წლიდან მიუერთდა, რითიც თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა დაცვის ვალდებულება აიღო. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრო (შემდგომში ლტოლვილთა სამინისტრო) ერთადერთი ადმინისტრაციული ორგანოა, რომელიც პასუხისმგებელია თავშესაფრის მაძიებელ პირთა განცხადების მიღებაზე, განხილვასა და გადაწყვეტილების მიღებაზე. 2015 წლის 31 დეკემბრის მონაცემებით,2036 საქართველოში 1273 ლტოლვილი და ჰუმანიტარული სტატუსების მქონე პირი ცხოვრობს. აქედან, 232 პირს ლტოლვილის სტატუსი მინიჭებული აქვს prima facie2037 პრინციპით, 139 პირი სარგებლობს ლტოლვილის, ხოლო 902 – ჰუმანიტარული სტატუსით. 2036 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს ინფორმაცია: წერილი N1282/16, 27.01.2016. 2037 ლათ. პირველი შეხედვით. 1243 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 პირთა, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უმრავლესობა ერაყის, უკრაინის, რუსეთისა და სირიის მოქალაქეები არიან. მათი წარმოშობის ქვეყანაში შექმნილმა საომარმა მდგომარეობამ და კონფლიქტებმა ისინი იძულებულები გახადა დაეტოვებინათ სამშობლო და უსაფრთხო თავშესაფარი საქართველოში მოეთხოვათ. რაც შეეხება თავშესაფრის მაძიებელ პირებს, საანგარიშო პერიოდში 1449 პირმა მიმართა ლტოლვილთა სამინისტროს თავშესაფრის მოთხოვნით. აქედან უმრავლესობა ერაყის (650 პირი), უკრაინის (404 პირი) და ბანგლადეშის (80 პირი) მოქალაქეები არიან. 1244 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განსაკუთრებით აღსანიშნავია თავშესაფრის მაძიებელთა რიცხვის ზრდა საქართველოში, რაც 2012 წლიდან დაიწყო და ყველაზე მაღალ მაჩვენებელს 2014 წელს მიაღწია, როდესაც მათი რაოდენობა 1792 პირს შეადგენდა. 1245 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დადებითი ტენდენციები ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების განხილვის პროცედურის გაუმჯობესების კუთხით/სტატუსის მინიჭების მაჩვენებლის ზრდა საანგარიშო პერიოდში, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების მინიჭების მაჩვენებელი წინა წლებთან შედარებით საგრძნობლად გაიზარდა. 2015 წლის 31 დეკემბრის მონაცემებით, განხილული საქმეების დადებითი მაჩვენებელი იყო 75%, მაშინ როდესაც 2014 წელს იგივე მაჩვენებელი 37% შეადგენდა. რაც შეეხება რაოდენობას, 2015 წელს ლტოლვილის სტატუსი მიენიჭა 69, ხოლო ჰუმანიტარული – 878 პირს. მაშინ როდესაც 2014 წელს ლტოლვილის სტატუსის მქონე პირად დარეგისტრირდა მხოლოდ 29 და ჰუმანიტარული სტატუსი მიენიჭა 105 პირს. აღნიშნული მაჩვენებლის ზრდაზე დიდი გავლენა იქონია როგორც სახელმწიფო მიდგომის ცვლილებამ თავშესაფრის მინიჭების პოლიტიკის მიმართ და თავშესაფრის პროცედურის გაუმჯობესებამ, ისე უკრაინაში განვითარებულმა მოვლენებმა; ერაყსა და სირიაში გაუარესებულმა მდგომარეობამ, რამაც გამოიწვია თავშესაფრის მაძიებელთა რიცხვის ზრდა, რომლებიც იძულებულები იყვნენ დაეტოვებინათ სამშობლო უსაფრთხო თავშესაფრის ძიების მიზნით. თავშესაფრის მაძიებელი პირების უმრავლესობა, რომლებსაც 2015 წელს მიენიჭათ სტატუსი, ერაყისა და უკრაინის მოქალაქეები იყვნენ. 1246 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 2014-2015 წლები განსაკუთრებით გამოირჩეოდა თავშესაფრის სისტემის გაუმჯობესებისა და ევროკავშირის სტანდარტებთან მიახლოების კუთხით. დაინერგა და ამოქმედდა სახელმწიფო საზღვარზე თავშესაფრის მაძიებელი პირის იდენტიფიკაციის, საზღვარზე მიღების, გადაცემისა და ურთიერთანამშრომლობის წესი, რომელიც დამტკიცდა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრისა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის ერთობლივი ლტოლვილის სტატუსის დადგენის ბრძანებით (შემდგომში – ერთობლივი ბრძანება). პროცედურა მიუახლოვდა „ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ“ ჟენევის კონვენციისა და 1967 2038 წლის 31 იანვრის დამატებითი ოქმით გათვალისწინებულ სტანდარტებსა და მოთხოვნებს. დადებით ტენდენციებად შეიძლება განვიხილოთ სტრუქტურული და პროცედურული ცვლილებები, რომლებიც განხორციელდა 2015 წელს. შესაბამისი ცვლილებები შევიდა „ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსის მინიჭების პროცედურის შესახებ“ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის N100 ბრძანებაში. თავშესაფრის მაძიებლებთან გასაუბრების პროცესის გაუმჯობესების მიზნით დაინერგა ანკეტირებისა და გასაუბრების ელექტრონული ფორმით დაფიქსირება ხმის ჩამწერი მოწყობილების საშუალებით. ბრძანებაში დეტალურად გაიწერა წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოპოვების 2038 საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრსა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის ერთობლივი ბრძანება N1033–N2975 (23 დეკემბერი, 2014 წელი). 1247 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განყოფილების ფუნქციონირებასთან დაკავშირებული საკითხები. ასევე – სამინისტროში თავშესაფრის მაძიებელთა დიდი რაოდენობით შემოსული განცხადებების ეფექტური მართვის პროცედურები. ბრძანება N100-ში შესული ცვლილებებით ასევე განისაზღვრა თავშესაფრის მოთხოვნის შესახებ განაცხადის ფორმა, თავშესაფრის მაძიებლად პირის დარეგისტრირებისა და შესაბამისი ცნობის გაცემის ვადები და პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტის ჩაბარების წესი. პოზიტიურად უნდა შეფასდეს ის საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლებიც განხორციელდა საანგარიშო პერიოდში და რომელთა შესახებ დეტალურად „თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ სპეციალურ ანგარიშში 2039 აღვნიშნეთ. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროში არ არსებობდა სპეციალური განყოფილება, რომელიც პასუხისმგებელი იქნებოდა თავშესაფრის საკითხთა სამმართველოს მიერ შემუშავებული დასკვნისა და სხვა სათანადო დოკუმენტების შედგენის ხარისხზე და განახორციელებდა მონიტორინგს. შესაბამისად, მისასალმებელია ის სიახლე, რომელიც 2015 წლის ბოლოს დაფიქსირდა. კერძოდ, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს დებულებაში შევიდა ცვლილებები, რომლებიც ძალაშია 2016 წლის იანვრიდან; მიგრაციის, რეპატრიაციისა და ლტოლვილთა საკითხების დეპარტამენტში შეიქმნა სტრუქტურული ქვედანაყოფები: (1) სტატუსის დადგენის, (2) ხარისხის კონტროლისა და ტრენინგების განყოფილება. საკანონმდებლო რეგულაციები, მათი შესაბამისობა ევროპულ სტანდარტებთან, დაგეგმილი ცვლილებები და არსებული ხარვეზები ევროკავშირთან ინტეგრაციის კუთხით, ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებას ეროვნული კანონმდებლობის ევროკავშირის სტანდარტებთან და ევროპულ სამართლებრივ სივრცესთან დაახლოება წარმოადგენს. „ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების შესახებ“ საქართველოს კანონი, რომელიც მიღებულია 2011 წლის 6 დეკემბერს, განსაზღვრავს საქართველოში თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა სამართლებრივ სტატუსს, უფლება-მოვალეობებს, სამართლებრივ გარანტიებს, ლტოლვილის 2039 ან ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირის სოციალურ-ეკონომიკურ https://drive.google.com/file/d/0B9BM3M8hbgAUb0FhZGRDdFNUMm8/view?pref=2&pli=1 1248 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 გარანტიებს, ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მინიჭების, შეწყვეტისა და გაუქმების საფუძვლებსა და პროცედურებს. მართალია, კანონში შეძლებისდაგვარად გათვალისწინებულია „ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ“ ჟენევის 1951 წლის კონვენციით დადგენილი სტანდარტები ლტოლვილის ცნების, ოჯახის ერთიანობის, თანხმლები პირის გარეშე მყოფ არასრულწლოვანთა დაცვის, non-refoulment (იძულებით დაბრუნება) პრინციპის გამოყენების კუთხით, თუმცა კანონი კვლავ შეიცავს გარკვეულ ხარვეზებს, რომლებმაც შეიძლება შეაფერხოს კანონით დაცული პირების მიერ მათი უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობა. საანგარიშო პერიოდში, სწორედ ამ მიზნით შემუშავდა ახალი კანონპროექტი „საერთაშორისო დაცვის შესახებ“, რომლის მიღებაც, როგორც სახალხო დამცველი იმედოვნებს, მიმდინარე წელსიქნება შესაძლებელი. სახალხო დამცველის წარმომადგენლები აქტიურად არიან ჩართულები კანონპროექტის განხილვაში. შესაბამისად, აღნიშნული კანონის ვრცელი ანალიზი პარლამენტში განხილვების დროს გაკეთდება. თუმცა, მოკლედ შეიძლება აღინიშნოს, რომ კანონპროექტში, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარულ სტატუსთან ერთად შემოდის დაცვის ახალი ფორმა – „დროებითი დაცვა“, რაც გულისხმობს ქვეყანაში მასობრივად შემოსულ პირთა რეგისტრაციას და მათთვის დროებითი დაცვის ქვეშ მყოფი პირის სტატუსის მინიჭებას. კანონპროექტში განისაზღვრა „წარმოშობის ქვეყნისა“ და „შიდა გადაადგილების ალტერნატივის“ ცნებები; შემოდის ახალი ტერმინი „ადგილზე ლტოლვილი (sur place)“ და ა.შ. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კანონპროექტში განსაზღვრული „ოჯახის წევრებისა“ და „წარმოებული სტატუსის“ დეფინიცია საერთაშორისო დაცვის მქონე პირის ოჯახის წევრებისათვის, ოჯახის ერთიანობის პრინციპიდან გამომდინარე; „ბავშვის უფლებათა შესახებ“ გაერთიანებული ერების 1989 წლის კონვენციის მიზნებიდან გამომდინარე, კანონპროექტში შევიდა არასრულწლოვანის საუკეთესო ინტერესების დადგენის პროცედურა და სხვა. კანონპროექტში გათვალისწინებულია საერთაშორისო დაცვის სტანდარტებთან დაკავშირებით მიღებული ევროკავშირის 2011 წლის (ევროპარლამენტისა და ევროსაბჭოს 2011 წლის 13 დეკემბრის დირექტივა 2011/95) და 2013 წლის (ევროპარლამენტისა და ევროსაბჭოს 2013 წლის 26 ივნისის დირექტივა 2013/32) საკვალიფიკაციო დირექტივების დებულებები. მოქმედი კანონმდებლობისგან განსხვავებით, კანონპროექტი დაუახლოვდა „ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ“ 1951 წლის კონვენციას და, მის მსგავსად, დარეგულირდა საერთაშორისო დაცვის დამშვები, გამომრიცხავი და არ მინიჭების საფუძვლები, ასევე ლტოლვილის, ჰუმანიტარული სტატუსის ან დროებითი დაცვის ქვეშ მყოფი პირის სტატუსის შეწყვეტის, გაუქმების ან ჩამორთმევის საფუძვლები 2040. 2040 „საერთაშორისო დაცვის შესახებ“ კანონპროექტის განმარტებითი ბარათი. 1249 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნულ კანონპროექტში გათვალისწინებულია საერთაშორისო დაცვის სტანდარტებთან დაკავშირებული დირექტივები და „ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ“ გაეროს კონვენცის დებულებები, მაინც რჩება ხარვეზები, რაც მიგვაჩნია, რომ საჭიროებს განხილვას და გამოსწორებას. აქვე აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ კანონპროექტში გათვალისწინებულია სახალხო დამცველის რეკომენდაციები, რომლებიც წარმოდგენილი იყო „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2014 2041 წლის ანგარიშსა და „თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ 2015 წლის სპეციალურ ანგარიშში 2042. შესაბამისად, აღნიშნულ ხარვეზებზე მოცემულ ანგარიშში აღარ გავამახვილებთ ყურადღებას. საუბარი იქნება მხოლოდ იმ ძირითად ხარვეზებზე, რომლებიც აღნიშნული ცვლილებების მიღმა აღმოჩნდა. არაერთი პოზიტიური ცვლილებების მიუხედავად, მოქმედ კანონში არსებული ის მუხლები, რომლებიც მიგვაჩნია, რომ შესაცვლელია, კვლავ რჩება კანონპროექტში. მაგალითად, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების განსაზღვრის პროცედურისთვის საჭირო ვადა ექვსი ან ცხრა თვე შეიძლება მიმდინარეობდეს გაგრძელების შემთხვევაში; ამას ემატება სასამართლოში გასაჩივრებული საქმის განხილვის ვადები. მიგვაჩნია, რომ საქმის განხილვის ვადები საკმაოდ ხანგრძლივია და განსაკუთრებით უარყოფითად მოქმედებს იმ თავშესაფრის მაძიებლებზე, რომლებსაც არ აქვთ საარსებო წყარო (იმ გამონაკლისების გარდა, რომლებიც ცხოვრობენ თავშესაფრის მაძიებელთა მიმღებ ცენტრში და ყოველთვიურ შემწეობასთან ერთად სხვა შეღავათებითაც სარგებლობენ) იცხოვრონ უცხო ქვეყანაში. აღნიშნული რეკომენდაცია არ იყო გათვალისწინებული ახალ კანონპროექტში და თავშესაფრის მაძიებლის საქმის განხილვის ვადა კვლავ იგივე რჩება. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ კანონპროექტში საჭიროა განიმარტოს ის კონკრეტული მიზეზები და გარემოებები, რომლის არსებობის შემთხვევებში დადგება საქმის შესწავლის გახანგრძლივების გადაუდებელი აუცილებლობა. ამას ემატება ჩანაწერი, რომლის მიხედვითაც პირველი გასაუბრების ჩატარება განსაზღვრულია განცხადების რეგისტრაციიდან 4 თვის ვადაში, რაც ასევე არაგონივრული და საკმაოდ ხანგრძლივი ვადაა. მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია ასევე კანონპროექტში შესული - ადგილზე წარმოშობილი (sur place) საერთაშორისო დაცვის მოთხოვნის უფლების მუხლის - უფრო კონკრეტულად ჩამოყალიბება, რათა წინააღმდეგობაში არ მოვიდეს ,,ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ“ ჟენევის 1951 წლის კონვენციასთან. 2041 2042 http://www.ombudsman.ge/uploads/other/2/2439.pdf https://drive.google.com/file/d/0B9BM3M8hbgAUb0FhZGRDdFNUMm8/view?pref=2&pli=1 1250 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განსაკუთრებით პრობლემურ საკითხს წარმოადგენს „ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების შესახებ“ საქართველოს კანონის მეორე თავის მე–3 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი, 2043 რომელიც ეხება სახელმწიფო უსაფრთხოების საფუძვლებით ლტოლვილის სტატუსზე უარის თქმას. სამინისტროს მიერ აღნიშნული მუხლის გამოყენებას საფუძვლად უდევს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის კონტრდაზვერვის დეპარტამენტის პერიოდში, სახალხო დამცველის აპარატის მიერ წერილი. საანგარიშო შესწავლილი შედეგების მიხედვით, სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის კონტრდაზვერვის დეპარტამენტის მიერ გაცემული დოკუმენტი არ არის დასაბუთებული და არ შეიცავს ფაქტობრივ საფუძვლებს, რაც მეტად მნიშვნელოვანია შესაბამისი გადაწყვეტილების მისაღებად. მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული წერილი იყოს შეძლებისდაგვარად დასაბუთებული და მითითება კეთდებოდეს იმ ფაქტობრივ საფუძვლებზე მაინც, რომელთა გამჟღავნება ხელს არ შეუშლის უსაფრთხოების ინტერესებს ან/და არ წარმოადგენს საიდუმლო ინფორმაციას. მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფო უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინფორმაცია კონფიდენციალური ხასიათისაა, სახელმწიფოს არ შეუძლია ახსნა–განმარტებებისა და პროცედურული სამართლიანობის მოთხოვნების უგულებელყოფით უარი უთხრას თავშესაფრის მაძიებელ პირს. ისეთ პირობებში, როდესაც ადმინისტრაციული ორგანოს პასუხი არ შეიცავს დასაბუთებას ფაქტობრივი გარემოებების არცოდნის გამო, არ არსებობს იმის შემოწმების შესაძლებლობა, ადგილი აქვს თუ არა თავშესაფრის მაძიებელი პირის უფლებების დარღვევას ან შესაძლო დისკრიმინაციას, თანასწორ მდგომარეობაში მყოფი პირების მიმართ უთანასწორო მოპყრობის კუთხით. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ საანგარიშო პერიოდში შესწავლილი საქმეების შედეგად გაირკვა, რომ აღნიშნული მუხლი შესაბამისი შეფასების განუხორციელებლად გამოიყენებოდა, თავშესაფრის მაძიებელ პირს არ განემარტებოდა უარის თქმის მიზეზების შესახებ მინიმალური ინფორმაციაც კი. აქვე აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ ამავე კანონში, 2015 წლის ივლისში შესული ცვლილებებით განმარტებულია საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოებისათვის პოტენციური საშიშროება, რომელიც „გულისხმობს ისეთ შემთხვევებს, როდესაც არსებობს საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის, რომ თავშესაფრის მაძიებელს, ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირს კავშირი აქვს: ა)საქართველოს თავდაცვისა და უსაფრთხოებისადმი ძალებთან; ბ)სხვა მტრულად განწყობილი ქვეყნის/ორგანიზაციის სახელმწიფოს სადაზვერვო სამსახურთან; შეიარაღებულ გ)ტერორისტულ ან/და ექსტრემისტულ ორგანიზაციებთან; დ)სხვა დანაშაულებრივ ორგანიზაციებთან (მათ შორის, ტრანსნაციონალურ დანაშაულებრივ ორგანიზაციებთან) ან/და შეიარაღების, მასობრივი ე) რომლის მიმართაც არსებობს საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ საფრთხეს შეუქმნის საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოებას, ტერიტორიულ მთლიანობას, საზოგადოებრივ წესრიგს და საჯარო მართლწესრიგს – „ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების შესახებ“ საქართელოს კანონი, მეორე თავი, 3–ე მუხლი. ლტოლვილის სტატუსის მინიჭებაზე უარის თქმის საფუძვლები. 2043 1251 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 განადგურების იარაღის ან მათი კომპონენტების უკანონო ბრუნვასთან.“2044 თუმცა საანგარიშო პერიოდში, ცვილებების მიღების შემდეგ, არ დაფიქსირებულა სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ გამოცემული უარყოფითი დასკვნა. შესაბამისად, უარის თქმის საფუძვლად, აღნიშნული მუხლების მითითება არ განხორციელებულა, რაც არაერთხელ განაცხადეს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს წარმომადგენლებმა. აღნიშნულთან დაკავშირებით, თავშესაფრის მაძიებელი პირისათვის მინიმალური ინფორმაციის მიწოდება არსებითი ხასიათისაა, რადგან სამინისტროს გადაწყვეტილების გასაჩივრების შემთხვევაში დაცვის ეფექტური საშუალება მიეცეს. მეორე მნიშვნელოვანი საკითხი, რომელიც საჭიროებს დახვეწას და გაუმჯობესებას, არის საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს იმ ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ– სამართლებრივი აქტის გასაჩივრება და ეფექტური სამართალწარმოება, რომლებიც დაფუძნებულია საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის კონტრდაზვერვის დეპარტამენტის დასკვნაზე. საკითხთან მიმართებაში მნიშვნელოვანია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დამკვიდრებული პრაქტიკა. საქმეზე, ლიუ და ლიუ რუსეთის წინააღმდეგ 2045 სასამართლომ სცადა გაერკვია ეროვნული სამართალი შეიცავდა, თუ არა საკმარის დამცავ მექანიზმებს, აღმასრულებელი ხელისუფლების დისკრეციის ბოროტად გამოყენების გარეშე აღსრულების უზრუნველსაყოფად. ამასთან დაკავშირებით სასმართლომ აღნიშნა, რომ „მაშინაც კი, როდესაც საქმე ეხება ეროვნულ უსაფრთხოებას, კანონიერებისა და სამართლის უზენაესობის ცნებები დემოკრატიულ საზოგადოებაში მოითხოვს, რომ ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებთან დაკავშირებული ზომები დაექვემდებაროს რაიმე ფორმის შეჯიბრებით სამართალწარმოებას ისეთი დამოუკიდებელი ორგანოს წინაშე, რომელსაც შეუძლია შეამოწმოს ამ გადაწყვეტილების მიზეზები და შესაბამისი მტკიცებულებები (თუ ეს საჭირო იქნება სათანადო პროცედურული შეზღუდვებით გასაიდუმლოებულ ინფორმაციასთან დაკავშირებით)“. სასამართლომ იმსჯელა გასაჩივრების მექანიზმის არსებობაზე, შეეძლო თუ არა გაესაჩივრებინა აღმასრულებელი ხელისუფლების მტკიცება, რომ ეროვნული უშიშროების საკითხებთან გვაქვს საქმე. სასამართლოს აზრით, ბუნებრივია, აღმასრულებელი ხელისუფლების მოსაზრებას იმასთან დაკავშირებით, თუ რა ითვლება ეროვნული უშიშროების საფრთხედ, მნიშვნელოვანი ღირებულება აქვს, მაგრამ დამოუკიდებელ ორგანოს უნდა შეეძლოს რეაგირება იმ შემთხვევაში, როდესაც ეროვნული უსაფრთხოების ცნების გამოყენებას არავითარი გონივრული საფუძველი არ აქვს ან ვლინდება, რომ ეროვნული უსაფრთხოების განმარტება არაკანონიერია, საღ აზრთან 2044 „ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 25. პუნქტი 3. 2045 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განჩინება საქმეზე ლიუ და ლიუ რუსეთის წინააღმდეგ (Liu and Liu v. Russia), გან. ნო. 42086/05, პარა. 49. 1252 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შეუსაბამოა ან თვითნებურია. ამგვარი განმარტების არსებობის პირობებში პოლიციას ან სხვა ხელისუფლების ორგანოს შეეძლება თვითნებურად ჩაერიოს კონვენციით უფლებებში. მართალია, საანგარიშო პერიოდში არსებითად სასამართლოების პრაქტიკა და უსაფრთხოების საფუძველით დაცულ დაიხვეწა საერთო ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების მინიჭებაზე უარის შესახებ მოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ–სამართლებრივი აქტის შესწავლისას მოსამართლე ითხოვს კონფიდენციალურ ინფორმაციას შესაბამისი უწყებებიდან, თუმცა საჭიროა აღნიშნულმა პრაქტიკამ შეუქცევადი ხასიათი მიიღოს, რათა მოხდეს საიდუმლო მასალების შესწავლა მოსამართლის მიერ და არ დაირღვეს ეფექტური სამართალწარმოება. 2015 წელს განხორციელებული მონიტორინგის შედეგების მიმოხილვა საანგარიშო პერიოდში განხორციელდა საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის, სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა, თავშესაფრის მაძიებელ პირთა მიმღები ცენტრის, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის, საერთო სასამართლოებში თავშესაფრის მაძიებელ პირთა საქმეების განხილვის მონიტორინგი. თავშესაფრის მაძიებელთა საქართველოს ტერიტორიაზე დაშვებისა და თავშესაფრის პროცედურებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესების მიზნით, სახალხო დამცველის აპარატმა საქართველოში გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატისა და გაეროს ასოციაციის წარმომადგენლებთან ერთად წინასწარ შემუშავებული გრაფიკით განახორციელა საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის მონიტორინგი. მათ შორის მნიშვნელოვანია საპატრულო პოლიციის წინასწარი ინფორმირებულობის გარეშე ჩატარებული მონიტორინგი და მისი შედეგები. მონიტორინგი განხორციელდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის შემდეგ სასაზღვრო–სამიგრაციო კონტროლის განყოფილებებში: „სარფი“, „ბათუმის აეროპორტი“, „ქუთაისის აეროპორტი“, „ცოდნა“ (ლაგოდეხი), „დარიალი“ (ყაზბეგი), „ფოთის პორტი“, „ვალე“ „სამება“ (ნინოწმინდა), „წითელი ხიდი“, „გეგუთი“, „სადახლო“, რკინიგზის განყოფილება „სადახლო“. კონტროლის სამმართველო „თბილისის აეროპორტი“. ასევე, სასაზღვრო–სამიგრაციო ვიზიტები შედგა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების – საქართველოს სასაზღვრო პოლიციის სტრუქტურულ ერთეულებში სექტორების ჩათვლით და საპატრულო პოლიციის განყოფილებებში. წლის განმავლობაში განხორციელდა 21 ვიზიტი. 1253 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 სასაზღვრო–სამიგრაციო მონიტორინგის ფარგლებში, საზღვარზე თავშესაფრის მაძიებელთა იდენტიფიცირების, მათ შესახებ ინფორმაციის მოძიების და ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა და შინაგან საქმეთა მინისტრების ერთობლივი ბრძანებით გათვალისწინებული პროცედურების შესრულების ზედამხედველობის კუთხით, ვიზიტების დროს რიგ შემთხვევებში მნიშვნელოვანი პრობლემა გამოიკვეთა: საზღვარზე თავშესაფრის მაძიებელი პირის გამოჩენის შემთხვევაში განსახორციელებელი ღონისძიებების შესახებ არასათანადო ინფორმაციის ფლობა საპატრულო პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან. ამ კუთხით, მნიშვნელოვანი იყო იმის დადგენა, თუ რამდენად არის შესაძლებელი უცხოელმა, რომელიც ეძებს თავშესაფარს და შემოდის ან სურს (კანონიერად ან უკანონოდ) საქართველოს ტერიტორიაზე შემოსვლა, საზღვარზე გამოიყენოს თავშესაფრის მოთხოვნის უფლება. სტანდარტებს არ შეესაბამება სასაზღვრო პოლიციისა და სასაზღვრო გამტარი პუნქტების შენობების კეთილმოწყობის საკითხი, რაც გამოიხატებოდა თავშესაფრის მაძიებელი/დროებით დაკავებული, გარკვეული პრობლემების მქონე პირთათვის საჭირო ცალკე გასაუბრების ოთახების არარსებობით. მხოლოდ რამდენიმე სასაზღვრო გამტარი პუნქტი აკმაყოფილებს თანამედროვე სტანდარტებს. უმრავლეს შემთხვევაში გასაუბრება ხდება საკონფერენციო ან ცვლის უფროსის ოთახში, სადაც აბსოლუტურად არ არის უზრუნველყოფილი კონფიდენციალური გარემო. ისეთ შემთხვევებში კი, როდესაც შენობაში არ არის გათვალისწინებული მსგავსი ოთახი, უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს მესაზღვრეების მოსასვენებელ ოთახში აჩერებენ. მგზავრის მინიმალური სტანდარტის პირობებში მოთავსება მნიშვნელოვანია, რადგან საზღვარზე დაკავებისას, კონკრეტული საკითხის შესწავლას ხშირად ესაჭიროება დრო და დამატებითი რესურსები. სტანდარტების დაცვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თავშესაფრის მაძიებლის შემთხვევაში, რადგან სხვა პროცედურებთან ერთად, აუცილებლობას წარმოადგენს შესაბამისი ენის და, მოთხოვნის შემთხვევაში, შესაბამისი სქესის თარჯიმნით უზრუნველყოფა, რაც გარკვეულ დროსა და რესურსს მოითხოვს. მეტად მნიშვნელოვანია სავიზო პოლიტიკა და სავიზო პროცედურებზე ხელმისაწვდომობა საზღვარზე. 2014 წლის 1 სექტემბერს, „უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს ახალი კანონის ძალაში შესვლის შემდეგ, რიგ ქვეყნებს სავიზო რეგულაციები დაუწესდა. ახალმა საიმიგრაციო წესებმა უცხოელებს საქართველოში შემოსვლისა და ცხოვრების კუთხით გარკვეული ბარიერები და პრობლემები შეუქმნა. თუმცა, ელექტრონული სავიზო პორტალის (e-visa) შექმნით (ამოქმედდა 2015 წლის 9 თებერვალს) ტურისტული ან საქმიანი ვიზიტებისთვის მოკლევადიანი ვიზის აღება გამარტივდა. მონიტორინგის დროს მოპოვებული ინფორმაციის საფუძველზე გამოიკვეთა, რომ საკმაოდ ხშირია შემთხვევები, როდესაც უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს უარს ეუბნებიან ქვეყანაში 1254 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 შემოსვლაზე ვიზის ან სათანადო დოკუმენტის უქონლობის გამო კანონმდებლობის შესაბამისად. თუმცა, ასეთ შემთხვევებში განსაკუთრებით შემაშფოთებელია ის ფაქტი, რომ აღნიშნულ პირებს შორის ჭარბობენ ერაყის, სირიისა და ირანის მოქალაქეები. ეს ადამიანები არიან იმ ქვეყნების მკვიდრნი, რომლებიც, იქ მიმდინარე შეიარაღებული კონფლიქტებისა და ადამიანის უფლებათა დაცვის მდგომარეობის შედეგად, წარმოშობენ საერთაშორისო დაცვის საჭიროების მქონე პირთა დიდ ნაკადს. 2046 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო ინფორმაციის სამმართველოს მიერ მოწოდებული სტატისტიკის თანახმად, 2015 წლის განმავლობაში, სულ შემოსვლაზე უარი ეთქვა 8 405 პირს. აქედან, ერაყის – 217, სირიის – 401 და ირანის – 509 მოქალაქეს. 2047 მიგვაჩნია რომ, როდესაც ადგილი აქვს აღნიშნული ქვეყნის მოქალაქეებისგან საზღვრის გადაკვეთის მცდელობას მოუწესრიგებელი საბუთებით, განსაკუთრებული სიფრთხილით უნდა ხდებოდეს ქვეყნის დატოვების შესახებ კონკრეტული ინფორმაციის გამოკითხვა და შემდეგ ქვეყანაში შემოსვლაზე უარის თქმა. რაც შეეხება სასამართლოს მონიტორინგს თავშესაფრის მაძიებელთა საქმეების შესწავლის კუთხით, საანგარიშო პერიოდში, 2015 წლის ივნისიდან ოქტომბრამდე საერთო სასამართლოებში შესწავლილი იყო თავშესაფრის მაძიებელ პირთა საქმეები. გამოთხოვილი იყო გადაწყვეტილებები (საქალაქო სასამართლო – 58 გადაწყვეტილება, სააპელაციო სასამართლო – 20 გადაწყვეტილება, უზენაესი სასამართლო – 5 განჩინება) და განხორციელდა სასამართლო სხდომების მონიტორინგი (საქალაქო სასამართლო – 13 სხდომა, სააპელაციო სასამართლო – 6 სხდომა). საერთო სასამართლოების მონიტორინგის მიზანი იყო თავშესაფრის მაძიებელ პირთა საქმეების განხილვისას, სასამართლო პროცესებზე დაკვირვებითა და სასამართლოებიდან გამოთხოვილი საქმეების შესწავლისას მართლმსაჯულების სისტემის სუსტი და ძლიერი მხარეების გამოვლენა და რეკომენდაციების საშუალებით, ადამიანის უფლებათა დაცვისა და კანონის უზენაესობის დამკვიდრების კუთხით არსებული მდგომარეობის გაუმჯობესება. მონიტორინგისას ყურადღება გამახვილდა სასამართლო სხდომის ჩატარების ტექნიკურ მხარეებზე, რაც ასევე გარკვეულ გავლენას ახდენდა სამართალწარმოების პროცესზე. დაფიქსირდა მხარეების არასათანადოდ ინფორმირებულობა ჩანიშნული სხდომის თაობაზე და, შედეგად, სხდომის გადადება. თავშესაფრის მაძიებელთა არაინფორმირებულობა დაფიქსირდა საქმის განხილვის პროცედურების საკითხებში. განსაკუთრებით საყურადღებო იყო ის სხდომები, რომლებზეც მხარეს არ ჰყავდა წარმომადგენელი/ადვოკატი და მისთვის გაუგებარი იყო მოსამართლის მიერ გამოყენებული ტერმინოლოგია, ახსნა–განმარტებებისა და რეპლიკების ეტაპზე. 2046 მართალია, განსაკუთრებით - კანონმდებლობა არ გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის 2014 წლის შუალედური ანგარიში, იხ.: ინგლისურ ენაზე: UNHCR Mid-Year Trends 2014, http://www.unhcr.org/54aa91d89.html, p.5. 2047 საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ადმინისტრაციის საჯარო ინფორმაციის სამმართველოს წერილი N 713455 (22.03.2016). 1255 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ითვალისწინებს უფლებების განმარტების ვალდებულებას, მაგრამ აღნიშნული შემთხვევების დროს აუცილებელია, მხარე სათანადოდ იყოს ინფორმირებული საკუთარი უფლებების შესახებ, რათა ზუსტად ჩამოაყალიბოს აზრი. აღნიშნულთან დაკავშირებით, მეტად მნიშვნელოვანია საკანონმდებლო ცვლილება უფასო იურიდიული დახმარების შესახებ თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთათვის, რომელიც ძალაში შევიდა 2016 წლიდან, რითიც, ვიმედოვნებთ, გარკვეულწილად მოიხსნება მსგავსი სახის პრობლემები. ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი, რაც საჭიროებს დახვეწას და გაუმჯობესებას, არის ლტოლვილთა სამინისტროს იმ უარყოფითი გადაწყვეტილებების გასაჩივრება და საქმისწარმოება, რომლებიც დაფუძნებულია საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის კონტრდაზვერვის დეპარტამენტის დასკვნაზე. მონიტორინგის განმავლობაში განსაკუთრებული ყურადღება მიმართული იყო სწორედ ამგვარი გადაწყვეტილებების გასაჩივრებაზე და სასამართლო განხილვებზე. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო მიიჩნევს, რომ კონფიდენციალური მასალის გამოყენება შეიძლება გარდაუვალი გახდეს, როდესაც ეროვნულ უსაფრთხოებას ეხება საქმე. თუმცა, სასამართლოს აზრით, ეს არ ნიშნავს, რომ ეროვნული ხელისუფლების ორგანოები სასამართლოების ეფექტური კონტროლისგან უნდა გათავისუფლდნენ, როდესაც ისინი გადაწყვეტენ ამტკიცონ, რომ საქმე ეროვნულ უსაფრთხოებას და ტერორიზმს ეხება. არსებობს ტექნიკა, რომელიც საშუალებას იძლევა, რომ ლეგიტიმური, უშიშროების დაცვის მოსაზრებები დაზვერვის ინფორმაციის წყაროებთან და ხასიათთან დაკავშირებით, იყოს გათვალისწინებული ინდივიდმა. 2048 და არსებითი პროცედურული სამართლიანობის ზომები მიიღოს აღნიშნული ტექნიკა სასამართლოს გადაწყვეტილების 2049 შემოღებული იყოგაერთიანებულ სამეფოში საპასუხოდ. როდესაც დეპორტაცია ხდება ეროვნული უსაფრთხოების საფუძველზე და გადაწყვეტილების საფუძველს წარმოადგენს კონფიდენციალური ინფორმაცია, პროცედურა გულისხმობს დახურული სასამართლო სხდომის ჩატარებას, რომელზეც წარმოდგენილია საიდუმლო ინფორმაცია, მას არ ესწრება განმცხადებელი ან მისი წარმომადგენელი, მაგრამ განმცხადებლის ინტერესებს იცავს უშიშროების მიერ შემოწმებული და დამტკიცებული ადვოკატი. 2050 ამგვარი გადაწყვეტილებების მიღებისას მნიშვნელოვანია სასამართლომ შეძლოს ბალანსის დაცვა ეროვნულ უსაფრთხოებასა და პირის უსაფრთხოებას შორის. 2048 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განჩინება საქმეზე ლიუ და ლიუ რუსეთის წინააღმდეგ (Liu and Liu v. Russia), გან. ნო. 42086/05, პარ 56–57 და 63. 2049 საქმე ჩაჰალი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ, ნო. 22414/93, 15 ნოემბერი, 1996, პარა. 131–132. 2050 ანტი–ტერორიზმის, კრიმინალისა და უსაფრთხოების აქტი 2001, ნაწილი 4: იმიგრაცია და თავშესაფარი. იხ.: ინგლისურ ენაზე: Anti-Terrorism, Crime and Security Act 2001, Part 4: Immigration and Asylum. 1256 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის ანალიზი ცხადყოფს, რომ სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებმა უნდა გაითვალისწინონ შემდეგი გარემოებები:  როდესაც პირის უფლებები იზღუდება ეროვნული უსაფრთხოების დაცვის მოტივით, მას აქვს უფლება ისარგებლოს რაიმე გარანტიით თვითნებობის წინააღმდეგ;  აღმასრულებელი ხელისუფლების მხრიდან იმის მტკიცება, რომ საქმე ეხება ეროვნული უშიშროების ინტერესებს, არ ათავისუფლებს მას სასამართლოს ეფექტური კონტროლისგან, რაც შეიძლება მოითხოვდეს სასამართლოს მიერ კონფიდენციალური ინფორმაციის შემოწმებას;  საჭიროა არსებობდეს მექანიზმი, რომელიც სასამართლოს მისცემს აღმასრულებელი ხელისუფლების გადაწყვეტილების ფაქტობრივი საფუძვლის შემოწმების საშუალებას და იმავდროულად ეროვნული უშიშროების ინტერესების დაცვას. ეროვნული კანონმდებლობის მიხედვით, საერთო სასამართლოების მოსამართლეთათვის ხელმისაწვდომია 2051 საიდუმლო ინფორმაცია, რომლის საფუძველზეც შესაბამისი სამსახური გამოსცემს დასკვნას სტატუსის მინიჭების მიზანშეუწონლობის შესახებ. ამასთან, იმ ფონზე, როდესაც საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მიერ გამოცემული დასკვნა, როგორც წესი, არ შეიცავს არანაირ დასაბუთებას სასამართლოში საქმის სრულყოფილი განხილვის მიზნებისათვის, არსებითი მნიშვნელობისაა მოსამართლეებმა გამოითხოვონ უსაფრთხოების სამსახურსა თუ სხვა შესაბამის უწყებაში დაცული ის საიდუმლო ინფორმაცია, რომელიც გახდა პირისათვის ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მიღებაზე უარის თქმის საფუძველი. მხოლოდ ამ ფორმით სასამართლოში საქმის განხილვის შედეგად იქნება შესაძლებელი პროცედურული სამართლიანობისა და სამართლიანი სასამართლოს უფლების დაცვა. თავის მხრივ, პრობლემას წარმოადგენს ის ფაქტიც, რომ არც მოსარჩელე/აპელანტს და არც მის წარმომადგენელს არ აქვს უფლება გაეცნოს იმ მასალას, რის საფუძველზეც უარი ეთქვა სტატუსის მინიჭებაზე იმ შემთხვევაშიც კი, თუ სასამართლო გამოითხოვს საქმის საიდუმლო მასალებს. ამ ფონზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოსამართლის როლი და მის მიერ, სამართლიანი სასამართლოს პრინციპების შესაბამისი დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღება. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სამუშაო, რაც განხორციელდა საანგარიშო პერიოდში, იყო სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებულ თავშესაფრის მაძიებელ, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა მდგომარეობის მონიტორინგი. 2015 წელს განხორციელდა სასჯელაღსრულების 2051 საქართველოს კანონი „სახელმწიფო საიდუმლოების შესახებ“, მუხ. 6. 1257 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 დეპარტამენტის N8 2052 და N5 2053 დაწესებულებებში განთავსებული უცხო ქვეყნის მოქალაქეების, მათ შორის თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა მონიტორინგი. მონიტორინგი მოიცავდა როგორც საკნებში ვიზიტს, ასევე ინდივიდუალურ გასაუბრებებს ყველა თავშესაფრის მაძიებელთან. ინფორმაცია პატიმრების შესახებ მოპოვებულ იყო როგორც სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის, ისე ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროებიდან, თუმცა, აღსანიშნავია, რომ თავშესაფრის მაძიებელთა რაოდენობა და პირადი მონაცემები არ იყო სრულყოფილი და ასევე არ ემთხვეოდა ერთმანეთს. რამდენიმე თავშესაფრის მაძიებელი და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირის დადგენა შემთხვევით მოხდა მონიტორინგის დროს, რადგან ისინი არ ფიქსირდებოდნენ არცერთი სამინისტროს მონაცემთა ბაზაში. პენიტენციურ დაწესებულებებში სულ 35 ვიზიტი შედგა საანგარიშო პერიოდში. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 177–ე მუხლის მეორე პუნქტის შესაბამისად, უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა დაკავების შემთხვევაში პროკურორმა ან, მისი დავალებით, გამომძიებელმა ინფორმაცია უნდა მიაწოდოს საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს და განსაკუთრებულად შესაბამისი სახელმწიფოს გასათვალისწინებელია საკონსულოს თავშესაფრის საქართველოში. მაძიებელი თუმცა, პირების ან ლტოლვილების დაკავების შემთხვევები, როდესაც მიზანშეუწონელია წარმოშობის ქვეყნის საელჩოსთვის ნებისმიერი სახის ინფორმაციის მიწოდება. ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი უზრუნველყოფს პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობასა და იცავს ინდივიდს თვითნებური ან უკანონო ჩარევისგან.2054 თავშესაფრის მაძიებელთა შემთხვევაში საჭიროა ეფექტური ზომების მიღება, რათა ინფორმაცია, რომელიც ეხება ადამიანის პირად ცხოვრებას, არ მოხვდეს ისეთი პირის ან სახელმწიფოს ხელში, რომელმაც ინფორმაცია შესაძლოა ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალთან შეუსაბამოდ გამოიყენოს. მიგვაჩნია, რომ არ უნდა მოხდეს კონფიდენციალობის პრინციპის დარღვევა. გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის (UNHCR) დაკავების შესახებ სახელმძღვანელო პრინციპების თანახმად, დაცული უნდა იყოს საერთო მონაცემებისა და კონფიდენციალობის ინფორმაციასთან დაცვის მიმართებით, პრინციპები თავშესაფრის ჯანმრთელობასთან 2052 მაძიებელთა დაკავშირებული შესახებ საკითხების სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს N8 პენიტენციური დაწესებულება მდებარეობს თბილისში, გლდანის მე-7 მ/რ, მე-2 კმ. 2053 სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს N5 (ქალთა) პენიტენციური დაწესებულება მდებარეობს გარდაბნის მუნიციპალიტეტის სოფელ მთისძირში. 2054 გაეროს გენერალური ასამბლია, ადამიანის უფლებათა უნივერსალური დეკლარაცია, 10 დეკემბერი, 1948, 217 A (III), http://www.refworld.org/docid/3ae6b3712c.html [ნანახია 30 ოქტომბერი 2015]. 1258 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 ჩათვლით 2055. სახელმძღვანელო პრინციპების თანახმად, დაკავებულთა ვინაობა და დაკავების შესახებ დეტალური ინფორმაციის დაფიქსირება უნდა მოხდეს შესაბამისი წესების დაცვით, თუმცა აღნიშნულ ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობა უნდა დაბალანსდეს კონფიდენციალობის საკითხებთან. ასეთვე წესით უნდა მოხდეს დაინტერესებული მხარეების, ნათესავებისა და ადვოკატების ინფორმირებულობაც. ინდივიდუალური საქმეების მონიტორინგისას დაფიქსირდა შემდეგი სახის ტენდენციები:  უცხო ქვეყნის მოქალაქეების/მოქალაქეობის არმქონე, თავშესაფრის მაძიებელი, ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირების უმრავლესობა დამაკმაყოფილებლად მიიჩნევს საპატიმროების ზოგად პირობებს და ადმინისტრაციის მხრიდან დამოკიდებულებას დადებითად აფასებს;  უკმაყოფილება იყო გამოთქმული კვებასთან დაკავშირებით ისლამის მიმდევარი პატიმრების მხრიდან, რადგან, მათი თქმით, ისინი ვერ ჭამდნენ მათთვის განკუთვნილ საჭმელს, ხოლო მაღაზიაში კი პროდუქტის ნაკლებობა იყო;  სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს თარჯიმნის არარსებობა დაწესებულებებში. ბენეფიციარებს, რომლებიც ვერ ფლობენ ენას, უჭირთ კომუნიკაციის დამყარება ადმინისტრაციასთან. ასევე პრობლემებთანაა დაკავშირებული იმ განცხადებისა თუ დოკუმენტური მასალის თარგმნა, რომლის გაგზავნაც სურს პატიმარს, რადგან კონკრეტული შემთხვევის შესწავლისას დადგინდა, რომ ზოგჯერ დოკუმენტის თარგმნას ორ თვეზე მეტი ჭირდება. რეკომენდაციები საქართველოს მთავრობას, საქართველოს პარლამენტს და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს • 2016 წელს უზრუნველყოფილი იყოს საქართველოს ახალი კანონის - „საერთაშორისო დაცვის შესახებ“ - მიღება საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს: • „საერთაშორისო დაცვის შესახებ“ ახალი კანონის მიღებისას შემცირდეს სამინისტროს მიერ თავშესაფრის მაძიებელი პირის განცხადების განხილვისა და გადაწყვეტილების 2055 http://www.unhcr.org/refworld/docid/503489533b8.html [ნანახია 20 მარტი, 2016წ]. 1259 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიღების ვადები, რომლებიც დადგენილია „ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსების შესახებ“ საქართველოს მოქმედი კანონის მე–14 მუხლით • ეროვნული უსაფრთხოების არგუმენტით, ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსების მინიჭებაზე უარის თქმის შესახებ გამოცემულ ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ–სამართლებრივ აქტში მიეთითოს შესაბამისი დასაბუთება იმ ფაქტობრივი გარემოებების გადმოცემით, რომელიც არ შეიცავს საიდუმლო ან/და სახელმწიფო უსაფრთხოებისათვის საზიანო ინფორმაციას • განხორციელდეს პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებულ ბენეფიციართა მონაცემების სისტემატური განახლება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს: • უზრუნველყოს სასაზღვრო პოლიციის, საპატრულო პოლიციისა და შესაბამისი ერთეულების (ოპერატიულ–საგამოძიებო შსს–ს სხვა განყოფილების), განსაკუთრებით ახალ თანამშრომელთა, გადამზადება თავშესაფრის საკითხებზე • უზრუნველყოს თანამედროვე სტანდარტებთან შესაბამისი გასაუბრებისა და დროებითი განთავსების ოთახების გამოყოფა საზღვრებზე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს და საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს • უზრუნველყოს ეროვნული უსაფრთხოების არგუმენტით ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსების მინიჭების მიზანშეუწონლობის დასკვნის დასაბუთება და, შესაძლებლობის ფარგლებში, იმ პირთა ან მათი წარმომადგენლების სათანადო ინფორმირება, რომლებსაც უარი ეთქვათ აღნიშნული უფლებით სარგებლობაზე საქართველოს საერთო სასამართლოებს: • საქმის განხილვის დროს სასამართლომ გამოითხოვოს და გაეცნოს საქართველოს შს სამინისტროს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის კონტრდაზვერვის დეპარტამენტში არსებულ ყველა იმ (მათ შორის საიდუმლო) ინფორმაციას, რომელიც გახდა პირისათვის ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მინიჭებაზე უარის თქმის საფუძველი • როდესაც გასაჩივრებულია სახელმწიფო უსაფრთხოების ინტერესების საფუძვლით გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ–სამართლებრივი აქტი სტატუსის მინიჭებაზე უარის თქმის შესახებ, საერთო სასამართლოებმა იხელმძღვანელონ მსგავსი საქმეების განხილვისათვის ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 1260 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015 მიერ დადგენილი სტანდარტებით და სასამართლოების მიერ ყოველთვის მოხდეს იმ საიდუმლო ინფორმაციისა და მასალების შესწავლა, რომლებიც საფუძვლად დაედო სამინისტროს მიერ მიღებულ გადაწვეტილებას საქართველოს იუსტიციის უმაღლეს სკოლას • გაუმჯობესდეს როგორც მოსამართლეთა, ასევე თანაშემწეთა და მოსამართლეობის კანდიდატთა გადამზადება ლტოლვილთა სამართალში სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს: • განხორციელდეს მონაცემთა ბაზის განახლება უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა/თავშესაფრის მაძიებელ, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პატიმართა შესახებ სრულყოფილი ინფორმაციის არსებობის მიზნით • უცხო ქვეყნის მოქალაქეების/მოქალაქეების არმქონე პირების/თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პატიმართა პრობლემების იდენტიფიცირებისა და გადაჭრის მიზნით მოხდეს დაწესებულებების უზრუნველყოფა თარჯიმნის მომსახურებით • განხორციელდეს სპეციალური ღონისძიებები თანამშრომელთა ცნობიერების ამაღლების მიზნით თავშესაფრის მაძიებელთა, ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა და მათი უფლებების შესახებ. 1261 საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში 2015