საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის საქმიანობის შესახებ 2018 წლის ანგარიში

დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის კომიტეტი 2-11424/19 17-06-2019 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტს გეგზავნებათ საქართველოს პარლამენტის პლენარული სხდომის დღის წესრიგში განხილვისათვის შესატანად საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის მიერ წარმოდგენილი „საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის საქმიანობის შესახებ 2018 წლის ანგარიში და დამოუკიდებელი აუდიტორის დასკვნა ფინანსურ ანგარიშგებებზე“ (N1-8477/19; 30.04.2019). ასევე, საქართველოს პარლამენტის დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის კომიტეტის დასკვნა. კომიტეტის თავმჯდომარის პირველი მოადგილე გიორგი ბეგაძე თბილისი 0114, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge

დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის კომიტეტი 2-11415/19 17-06-2019 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს საქართველოს პარლამენტის დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის კომიტეტის დასკვნა „საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის საქმიანობის შესახებ 2018 წლის ანგარიშსა და დამოუკიდებელი აუდიტორის ფინანსურ ანგარიშგებებზე“ (N1-8477/19; 30.04.2019) საქართველოს პარლამენტის დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის კომიტეტმა, 2019 წლის 17 ივნისის სხდომაზე განიხილა საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის მიერ წარმოდგენილი „საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის საქმიანობის შესახებ 2018 წლის ანგარიში და დამოუკიდებელი აუდიტორის დასკვნა ფინანსურ ანგარიშგებებზე“ და მხარი დაუჭირა მის განხილვას საქართველოს პარლამენტის პლენარულ სხდომაზე. კომიტეტის თავმჯდომარის პირველი მოადგილე გიორგი ბეგაძე თბილისი 0114, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge

საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია 2018 წლის საქმიანობის ანგარიში ქ. თბილისი 2019 წელი 1 სარჩევი კომისიის საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები და შედეგები ....................................................... 8 1. ელექტროენერგეტიკული სექტორი ................................................................................................... 15 1.1 ელექტროენერგეტიკული ბაზარი .............................................................................................. 15 1.1.1. მარეგულირებელი ჩარჩოების განვითარება .......................................................................... 15 1.1.2 ბაზრის არსებული სტრუქტურა და სუბიექტები ................................................................... 19 1.1.3. ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ახალი სტრუქტურის ჩამოყალიბების წინაპირობები და მიმდინარეობა .................................................................................................................................. 22 1.1.4 ფუნქციური, სამართლებრივი და ქონებრივი დაყოფის მონიტორინგი ............................ 26 1.1.5 ბაზრის ძირითადი მახასიათებლები ........................................................................................ 28 1.2. ლიცენზირება და ტექნიკური რეგულირება ................................................................................. 43 1.2.1 სალიცენზიო განაცხადები და ცვლილებები სალიცენზიო რეესტრში .............................. 43 1.2.2. ელექტროენერგიის გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელის განვითარება..................... 44 1.2.3. ელექტროენერგიის გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელის ტექნიკური რეგულირების შედეგები ................................................................................................................................................. 45 1.2.4. სასისტემო მომსახურებების განვითარება.............................................................................. 47 1.2.5. ელექტროენერგიის მიწოდების საიმედოობის უზრუნველყოფა გამანაწილებელ ქსელში ..................................................................................................................................................... 48 1.2.6. ელექტროენერგიის ხარისხის რეგულირება .......................................................................... 50 1.2.7. დანაკარგები გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელში ............................................................. 52 1.2.8. გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელზე დაშვებისა და მიერთების რეგულირება .......... 54 1.3. ფასწარმოქმნა და სატარიფო რეგულირება.................................................................................... 59 1.3.1. სამართლებრივ-მეთოდოლოგიური საფუძვლები ................................................................ 59 1.3.2. სექტორში მოქმედი ტარიფები ................................................................................................. 59 1.3.3. საინვესტიციო პროექტების შესრულების ანალიზი ............................................................. 60 1.3.4. ტარიფების შედარებითი ანალიზი ........................................................................................... 62 1.4. განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტიანობის ხელშეწყობა ............................................. 64 1.4.1. მარეგულირებელი კომისიის როლი განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტიანობის სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელებაში .................................................................................. 65 1.4.2. ნეტო–აღრიცხვის რეგულაციის დანერგვის შედეგები ......................................................... 66 2. ბუნებრივი გაზის სექტორი ..................................................................................................................... 67 2 2.1. ბუნებრივი გაზის ბაზარი ................................................................................................................. 68 2.1.1. მარეგულირებელი ჩარჩოები .................................................................................................... 69 2.1.2 ბაზრის სტრუქტურა და სუბიექტები ........................................................................................... 70 2.1.3. ფუნქციონალური, სამართლებრივი და ქონებრივი დაყოფა .................................................. 71 2.1.4 ბაზრის ძირითადი მახასიათებლები ............................................................................................ 72 2.1.4.1. ბუნებრივი გაზის საბითუმო ბაზარი ................................................................................... 72 2.1.4.2. ბუნებრივი გაზის საცალო ბაზარი ................................................................................. 74 2.2. ლიცენზირება ...................................................................................................................................... 83 2.2.1. ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირება ....................................................................................... 83 2.2.2. ბუნებრივი გაზის განაწილება................................................................................................... 86 2.2.3. სალიცენზიო განაცხადები და ცვლილებები სალიცენზიო რეესტრში ............................. 87 2.2.2. ტექნიკური რეგულირების შედეგები ...................................................................................... 88 2.3. ფასწარმოქმნა და სატარიფო რეგულირება .............................................................................. 89 2.3.1. სამართლებრივ-მეთოდოლოგიური საფუძვლები ................................................................ 89 2.3.2. სატარიფო რეგულირება და სექტორში მოქმედი ტარიფები......................................... 89 2.3.4. საინვესტიციო პროექტების შესრულების ანალიზი ............................................................. 96 2.3.5. ტარიფების შედარებითი ანალიზი .................................................................................... 99 3. წყალმომარაგების სექტორი................................................................................................................... 102 3.1. მარეგულირებელი ჩარჩოები ......................................................................................................... 102 3.2. სექტორის ზოგადი მიმოხილვა ..................................................................................................... 102 3.2.1. ლიცენზირება ............................................................................................................................. 103 3.2.2. ლიცენზიატების მომსახურების დაფარვის არეალი........................................................... 103 3.2.3. წყალმომარაგების უწყვეტობა და გამრიცხველიანება ........................................................ 104 3.3. წყალმომარაგების სისტემების გამართულობა და საიმედოობა .............................................. 106 3.4. ფასწარმოქმნა და სატარიფო რეგულირება.................................................................................. 108 3.4.1. სამართლებრივ-მეთოდოლოგიური საფუძვლები .............................................................. 108 3.4.2. სექტორის მოქმედი ტარიფები ................................................................................................ 109 3.4.3. საინვესტიციო პროექტების შესრულების ანალიზი ........................................................... 109 4. მეთოდოლოგიური საქმიანობა............................................................................................................. 112 5. მომსახურების კომერციული ხარისხი ............................................................................................... 118 6. სადავო საკითხების გადაწყვეტა........................................................................................................... 125 6.1. სადავო საკითხების გადაწყვეტის მარეგულირებელი ჩარჩოების მიმოხილვა ................... 125 3 6.2. ელექტროენერგეტიკული სექტორი ............................................................................................. 126 6.3. ბუნებრივი გაზის სექტორი ............................................................................................................ 126 6.4. წყალმომარაგების სექტორი ............................................................................................................ 127 7. საერთაშორისო ურთიერთობები ..................................................................................................... 129 7.1. პარტნიორი საერთაშორისო ორგანიზაციები ............................................................................. 129 7.2. ურთიერთობა სხვა ქვეყნების ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელ ორგანოებთან............................................................................................................................................ 130 7.3. განხორციელებული და მიმდინარე საერთაშორისო პროექტები............................................ 130 8. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ........................................................................................................ 132 9. მმართველობითი ფუნქციები ........................................................................................................... 135 9.1. ბიუჯეტი და მისი შესრულების ძირითადი პარამეტრები ...................................................... 135 9.2. საქონლისა და მომსახურების შესყიდვები .................................................................................. 137 9.3. ადამიანური რესურსების მართვა და საქმისწარმოება.............................................................. 138 9.3.1. ადამიანური რესურსების მართვა .......................................................................................... 138 9.3.2. საქმისწარმოება ....................................................................................................................... 141 9.3.3. ინფორმაციის საჯაროობა ..................................................................................................... 141 9.3.4. კომისიის საჯარო სხდომები და საოქმო წარმოება .......................................................... 142 10. დანართები .............................................................................................................................................. 144 დანართი №1 - ლიცენზიატთა სია ელექტროენერგეტიკის სექტორში ............................................. 144 დანართი №2 - მომხმარებელთა რაოდენობა 2011-2018 წლებში ........................................................ 145 დანართი №3 - სისტემის პიკური დატვირთვა 2007-2018 წწ. .............................................................. 145 დანართი №4 - ელექტროენერგიის დანაკარგები გამანაწილებელი კომპანიების ქსელში 2018 წელს ............................................................................................................................................................... 145 დანართი №5 - გამრიცხველიანება გამანაწილებელ კომპანიებში 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით ............................................................................................................................................ 146 დანართი №6 - ელექტროენერგეტიკული სექტორის სუბიექტები საკუთრების ფორმის მიხედვით ......................................................................................................................................................................... 146 დანართი №7 - ელექტროენერგიის მოხმარებისა და მშპ-ის რეალური ზრდა 2004-2017 წლებში* ......................................................................................................................................................................... 147 დანართი №8 - ელექტროენერგიის ტარიფები (დღგ-ის გარეშე) ........................................................ 147 დანართი №9 - განაწილების ლიცენზიატების სტატისტიკა (კუბ.მ.) ................................................. 150 დანართი №10 - ბუნებრივი გაზის ტარიფები ........................................................................................ 150 დანართი №11 - წყალმომარაგების ტარიფები ....................................................................................... 151 4 დანართი №12 - ელექტრონულ ჟურნალში 2018 წელს ელექტროენერგეტიკის სექტორში დაფიქსირებული ჩანაწერები სტანდარტების მიხედვით ................................................................... 153 დანართი №13 - ელექტრონულ ჟურნალში 2018 წელს ბუნებრივი გაზის სექტორში დაფიქსირებული ჩანაწერები სტანდარტების მიხედვით ................................................................... 153 დანართი №14 - ელექტრონულ ჟურნალში 2018 წელს წყალმომარაგების სექტორში დაფიქსირებული ჩანაწერები სტანდარტების მიხედვით ................................................................... 154 5 ძვირფასო მკითხველო, მაქვს პატივი, კიდევ ერთხელ შევაჯამო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის (შემდგომში „კომისია“) საქმიანობა და წარმოგიდგინოთ 2018 წლის ანგარიში. კომისია გასული წლის განმავლობაში ეფექტიანად ახორციელებდა ელექტროენერგეტიკის, ბუნებრივი გაზისა და წყალმომარაგების სექტორების რეგულირებას. აღნიშნული, თავის მხრივ, ხელს უწყობს ქვეყანაში ჯანსაღი კონკურენტული გარემოს ჩამოყალიბებასა და ეკონომიკურ განვითარებას. 2018 წელს განსაკუთრებული ყურადღება გამახვილდა მომხმარებლების უფლებების დაცვაზე. კომისიაში შემუშავებულმა და დანერგილმა ინოვაციურმა პროექტებმა შესაძლებლობა მოგვცა, უფრო ცხადად დაგვენახა ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში გასატარებელი ღონისძიებების აუცილებლობა, აღნიშნული პროექტების შედეგების საფუძველზე კი რეგულირების გაუმჯობესების კუთხით არაერთი ნაბიჯი გადაიდგა. მომხმარებლების დაცვა და, ამავდროულად, რეგულირებას დაქვემდებარებული კომპანიების ინტერესების გათვალისწინება ჩვენი საქმიანობის მთავარი მიზანია, რათა დავიცვათ ბალანსი მარეგულირებლის ფუნქციების განხორციელებისას. 2018 წელი საკმაოდ საინტერესო და ნაყოფიერი იყო წამყვან საერთაშორისო ორგანიზაციებთან და სხვადასხვა ქვეყნის ენერგეტიკისა თუ წყალმომარაგების მარეგულირებელ ორგანოსთან თანამშრომლობის კუთხით. საქართველოს ენერგეტიკულ სექტორში, დღესდღეობით, მიმდინარე და დაგეგმილი რეფორმების გათვალისწინებით, აუცილებელია ევროკავშირის წევრი ქვეყნებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების გამოცდილების გაზიარება. კომისია, ქვეყანაში ევროპასთან ინტეგრაციის მიმდინარე პროცესში, როგორც ერთ-ერთი უმთავრესი ინსტიტუტი, აქტიურად მონაწილეობდა რეგულირების გაუმჯობესების, კანონმდებლობის დახვეწისა და შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით. აღსანიშნავია, რომ კომისია მიზნად ისახავს ეფექტიანი და წამახალისებელი მარეგულირებელი ჩარჩოს შექმნას, დარგის განვითარებასა და მომხმარებლებსა და რეგულირებად სექტორებში საქმიანობის განმახორციელებელ კომპანიებს შორის ბალანსის დაცვას. ვიმედოვნებ, რომ საერთაშორისო პროექტებისა და მიღებული გამოცდილების გამოყენებით შევძლებთ კომისიის შესაძლებლობების გაზრდას, რათა გავაუმჯობესოთ რეგულირების სტანდარტები და ხელი შევუწყოთ ქვეყანაში მდგრადი და მიმზიდველი საინვესტიციო გარემოს არსებობას. 2019 წლიდან კომისია აქტიურად გააგრძელებს საქმიანობას დასახული მიზნების მისაღწევად და დამოუკიდებლობის, გამჭვირვალობის, სამართლიანობისა და მიუკერძოებლობის პრინციპებზე დაყრდნობით კიდევ უფრო ეფექტიანად გავართმევთ თავს გამოწვევებს. მსურს, მადლობა გადაგიხადოთ დაინტერესებისთვის და წარმოგიდგინოთ კომისიის 2018 წლის საქმიანობის ანგარიში. ვიმედოვნებ, შეძლებთ ამომწურავი ინფორმაციის მიღებას არა მხოლოდ კომისიის საქმიანობის, არამედ ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში არსებული მდგომარეობის შესახებ. პატივისცემით, ირინა მილორავა კომისიის თავმჯდომარე 2019 წელი 6 7 კომისიის საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები და შედეგები 2018 წელს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში აღინიშნა შემდეგი ძირითადი მოვლენები და ტენდენციები: ელექტროენერგია                ელექტროენერგიის შიდა მოხმარება, წინა წელთან შედარებით, გაიზარდა 7.6%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით – 15.9%-ით; საქართველოში ელექტროენერგიის შიდა მოხმარება, 2009-2018 წლების მონაცემებზე დაყრდნობით, ყოველწლიურად საშუალოდ 4.8%-ით იზრდება; ელექტროენერგიის წარმოება (სალტეზე გაცემა) წინა წელთან შედარებით – 5.5%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 5%-ით გაიზარდა; 2009-2018 წლების მონაცემებზე დაყრდნობით, ყოველწლიურად საქართველოში ელექტროენერგიის წარმოება (სალტეზე გაცემა) საშუალოდ იზრდება 3.9%-ით; ელექტროენერგიის გამანაწილებელი კომპანიების მიერ მოხმარებული ელექტროენერგია წინა წელთან შედარებით – 5.2%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 12.6%-ით არის გაზრდილი; პირდაპირი მომხმარებლების მიერ მოხმარებული ელექტროენერგია წინა წელთან შედარებით – 25.2%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 47.5%-ით გაიზარდა; აფხაზეთზე მიწოდებული ელექტროენერგია წინა წელთან შედარებით 4%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 0.3%-ით არის შემცირებული; ელექტროენერგიის იმპორტი საანგარიშო წელს წინა წელთან შედარებით – 0.8%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 2.1-ჯერ გაიზარდა. საანგარიშო წელს ელექტროენერგიის იმპორტმა 2.55-ჯერ გადააჭარბა ექსპორტს; ელექტროენერგიის ექსპორტი წინა წლის მაჩვენებელზე 14.1%-ით მცირეა, ხოლო 2016 წლის მაჩვენებელს 5.36%-ით აღემატება; საანგარიშო წელს განხორციელდა 13.433.2 მლნ კვტ.სთ ელექტროენერგიის ტრანზიტი აზერბაიჯანიდან თურქეთის მიმართულებით; საანგარიშო წელს ელექტროენერგიის ფაქტობრივმა დანაკარგებმა ელექტროსისტემაში შეადგინა 7.05%, მათ შორის გადამცემ ქსელში – 1.97%, რაც გასული წლის იმავე მონაცემთან შედარებით 3%-ით ნაკლებია, ხოლო გამანაწილებელ ქსელში – 5.09%, რაც გასული წლის იმავე მონაცემზე 5.55%-ით მეტია; ელექტროსადგურების ჯამურმა დადგმულმა სიმძლავრემ შეადგინა 4,179.30 მგვტ (ჰიდრო – 3,232.20 მგვტ, თბო – 926.4 მგვტ, ქარი – 20.7 მგვტ), რაც 1,016 %-ით აღემატება წინა წლის მაჩვენებელს; ელექტროენერგიის განაწილების (მიწოდების) ბაზარი მაღალკონცენტრირებულია (HHI2018=5,543.43), სადაც სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ საბაზრო წილი არის 66.48%, ხოლო სს „თელასის“ – 33.52%; საბაზრო წილები ელექტროენერგიის ოთხი უმსხვილესი მწარმოებლისთვის გადანაწილდა შემდეგნაირად: შპს „ენგურჰესი“ – 33.43%, შპს „გარდაბნის თბოელექტროსადგური“ – 9.76%, შპს „ვარციხეჰესი“ – 6.96% და შპს „ვარდნილჰესი“ – 6.14%. ელექტროენერგიის წარმოების სეგმენტის ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსმა შეადგინა HHI2018 =1,596; საანგარიშო წელს კომისიამ განიხილა და ხანგრძლივი კონსულტაციების შედეგად შეითანხმა სს „თელასისა“ და სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ გამანაწილებელი ქსელის 8           5-წლიანი განვითარების გეგმები, რომლებიც განხორციელდა კომისიის დადგენილებით დამტკიცებული „ქსელის წესების“ მოთხოვნების შესაბამისად; საანაგარიშო წელს კომისიამ განიხილა და ხანგრძლივი კონულტაციების შედეგად ნაწილობრივ შეითანხმა სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის“ 2018-2020 წლებში განსახორციელებელი ინვესტიციები; საანგარიშო წელს ექსპლოატაციაში შევიდა ელექტროენერგიის წარმოების საშუალებები, ჯამური დადგმული სიმძლავრით 63.96 მგვტ (მათ შორის 5 მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგური); საანგარიშო წელს ნეტო-აღრიცხვის რეგულაციაში მოექცა 39 ახალი მიკროელექტროსადგური, ჯამური სიმძლავრით 46 კვტ.; ნეტო-აღრიცხვის რეგულაციაში ჩართული აბონენტების ჯამურმა რაოდენობამ 2018 წლის დასასრულს შეადგინა 67, ხოლო დადგმულმა სიმძლავრემ – 739.75 კვტ; „ელექტროენერგიის ტარიფების გაანგარიშების მეთოდოლოგიის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის 2014 წლის 30 ივლისის №14 დადგენილებაში შეტანილ იქნა ცვლილება, რომლის მიხედვითაც ელექტროენერგიის წარმოებისა და გადაცემის ლიცენზიატი საწარმოებისათვის ტარიფები განისაზღვრება რეგულირების სამწლიანი პერიოდისათვის; 2018 წლის 4 მაისს „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელებული ცვლილების საფუძველზე, კომისიის 2018 წლის 30 აგვისტოს №21 დადგენილებით შევიდა ცვლილება „საქართველოს ენერგოსისტემის ელექტრულ ქსელებში ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის 2017 წლის 12 დეკემბრის № 34 დადგენილებაში, რომლის თანახმადაც კომისიამ დაადგინა ელექტროენერგიის ჯამური ნორმატიული დანაკარგი, სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ ქსელში – გამანაწილებელ ქსელში მიღებიდან 9.33 %, ხოლო სს „თელასის“ ქსელში – გამანაწილებელ ქსელში მიღებიდან 5.85 % და მისი მოქმედება გავრცელდა 2018 წლის 1 მაისიდან წარმოშობილ ურთიერთობებზე, მისი მოქმედების ვადა კი განისაზღვრა 2021 წლის 1 იანვრამდე; „ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესის“ დამტკიცების შესახებ“ კომისიის 2014 წლის 30 ივლისის №15 დადგენილებაში შეტანილ იქნა ცვლილება, რომლის საფუძველზეც კომისიის 2017 წლის 12 დეკემბრის №34 დადგენილებით დამტკიცდა „საქართველოს ენერგოსისტემის ელექტრულ ქსელებში ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგები“. აღნიშნული ნორმატივები აისახა საქსელო კომპანიების 20182020 წლების სამწლიან ტარიფებში; მომზადდა დასკვნები და რეკომენდაციები 2018-2028 წლების გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიან გეგმაზე; კომისიამ შეისწავლა და შეითანხმა ელექტროენერგიის გამანაწილებელი კომპანიების, სს „თელასისა“ და სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“, 2018-2020 წლების საინვესტიციო გეგმები, რომლებიც კომისიის გადაწყვეტილებით დამტკიცდა; დამტკიცდა ელექტროენერგიის გამანაწილებელი კომპანიების, სს „თელასისა“ და სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“, მომხმარებლებისათვის სამომხმარებლო ტარიფები 2018-2020 წლებისათვის; დამტკიცდა ელექტროენერგიის წარმოების ტარიფი 10 ლიცენზიატისთვის, ელექტროენერგიის გადაცემის ტარიფი – 3 ლიცენზიატისთვის და ელექტროენერგიის განაწილების, გატარებისა და მოხმარების ტარიფი – 2 ლიცენზიატისთვის; ასევე 9    4 გარანტირებული სიმძლავრის წყაროს გარანტირებული სიმძლავრის საფასურები და ელექტროენერგიის წარმოების ტარიფები; 2018 წელს გაიცა 2 და გაუქმდა ელექტროენერგიის წარმოების 1 ლიცენზია, ასევე ცვლილება შევიდა წარმოების ერთ ლიცენზიაში; ელექტროენერგიის მიღების ინდექსით, მსოფლიო ბანკის „Doing Business 2018“-ის ანგარიშის შესაბამისად, საქართველო 9 პოზიციით დაწინაურდა და 30-ე ადგილს იკავებს; კომისიის გადაწყვეტილებით, ელექტროენერგიის ქსელის წესებს ე.წ. „გამჭვირვალობის რეგულაცია“ დაემატა, რომელიც ელექტროენერგეტიკულ ბაზარზე მონაცემების ხელმისაწვდომობასა და გამოქვეყნების ვალდებულებას შეეხება. ახალი რეგულაციის დანერგვით გადაცემის სისტემის ოპერატორს დაეკისრა ვალდებულება რეგულარულად გამოაქვეყნოს და დაინტერესებული მხარეებისთვის ხელმისაწვდომი გახადოს „გამჭვირვალობის რეგულაციით“ გათვალისწინებული ინფორმაცია ელექტროენერგეტიკული სისტემისა და ბაზრების ტექნიკური და კომერციული მახასიათებლების შესახებ. აღნიშნული ინფორმაციის გახსნილობა ხელს შეუწყობს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის გახსნილობას, სამართლიან და გამჭვირვალე თამაშის წესების დამკვიდრებას, ევროპასთან ასოცირების ხელშეკრულებითა და ენერგეტიკულ გაერთიანებაში გაწევრიანებით აღებული ვალდებულებების შესრულებას. ბუნებრივი გაზი         2018 წელს ბუნებრივ გაზზე მოთხოვნა შემცირდა 3.2%-ით. შემცირების მიზეზი უმთავრესად თბილი ზამთარი იყო; ბუნებრივი გაზი კვლავ რჩება ენერგიაზე საბოლოო მოთხოვნის დაკმაყოფილების უმთავრეს წყაროდ; 2018 წელს საქართველოს მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ბუნებრივი გაზის ქვეყანაში შემოტანა განახორციელა ოთხმა მიმწოდებელმა. სულ იმპორტით დაკმაყოფილდა ბუნებრივ გაზზე საქართველოს მოთხოვნის 99.8%; 2018 წელს ბაზარზე საქმიანობას ახორციელებდა 33 მიმწოდებელი, მათგან 2 აქტიური იყო მხოლოდ საბითუმო ბაზარზე, 25 – მხოლოდ საცალო ბაზარზე, ხოლო 6 მიმწოდებელი ბაზრის ორივე დონეზე; საქართველოს ბაზარზე ხელმისაწვდომი ბუნებრივი გაზით საბითუმო დონეზე ვაჭრობა განახორციელა რვა მიმწოდებელმა, რომელთა შორის სამი უმსხვილესი მიმწოდებლის წილი 92%-ს შეადგენდა; 2018 წელს ე.წ. კომერციული ბუნებრივი გაზის საშუალო ფასმა ვაჭრობის საბითუმო დონეზე 0.53 ლარი/კუბ.მ შეადგინა; გათბობის გრადუს დღეები კლებადი ტენდენციით ხასიათდება. 2018 წელს 2017 წელთან შედარებით 16%-ით იყო შემცირებული გათბობის გრადუს დღეების ოდენობა, რაც ნიშნავს, რომ წინა წელთან შედარებით 2018 წელს შენობების 16%-ით ნაკლები გრადუსით გათბობა იყო საჭირო; 2018 წელს კვლავ გაგრძელდა ახალი დასახლებული პუნქტების გაზიფიცირების პროცესი, რის შედეგადაც საცალო მომხმარებელთა რაოდენობამ (საყოფაცხოვრებო და არასაყოფაცხოვრებო) საანგარიშო წლის ბოლოს 1,239,022 შეადგინა; 10       ბუნებრივი გაზის საშუალო ფასი გამანაწილებელ ქსელზე მიერთებული კომერციული მომხმარებლებისთვის შეადგენდა 0.57 ლარი/კუბ.მ-ს, ხოლო ანალოგიური მაჩვენებელი ტრანსპორტირების სისტემაზე მიერთებული კომერციული მომხმარებლებისთვის 0.69 ლარი/კუბ.მ-ს აღემატებოდა; 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, საქართველოში ოპერირებდა 26 განაწილების ლიცენზიატი. მათ შორის სამი მსხვილი ლიცენზიატია (შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისი“, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზი“, სს „საქორგგაზი“). აღნიშნულმა სამმა მსხვილმა განაწილების ლიცენზიატმა გაანაწილა მთლიანი განაწილებული გაზის 90%; კომისიამ დაამტკიცა „ბუნებრივი გაზის ქსელის წესები“. წესები განსაზღვრავს ტრანსპორტირების სისტემისა და გამანაწილებელი ქსელის მართვისა და ქსელით სარგებლობის პროცედურებს, პირობებსა და პრინციპებს, ბუნებრივი გაზის სექტორში მოქმედ კომპანიებსა და მათი მომსახურებით მოსარგებლე სუბიექტებს შორის ურთიერთობებს; გაუქმდა გაზიფიცირებულ დასახლებათა ჩამონათვალი, სადაც შესულ დასახლებებში შესაძლებელი იყო ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელ ქსელზე მიერთება კომისიის მიერ დამტკიცებული საფასურითა და პირობებით. აღნიშნულის ნაცვლად განისაზღვრა ის დასახლებები, სადაც დროებით არ ვრცელდება მიერთების საფასური. შედეგად, სულ 35 დასახლებულ პუნქტში (სადაც ხორციელდება ბუნებრივი გაზის განაწილება) არ აქვთ ლიცენზიატებს მომხმარებლის მიერთების საფასურით მიერთების ვალდებულება; გაუქმდა სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“ სახელზე გაცემული ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზია და შპს „თელავგაზზე“ გაიცა ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზია; კომისიას დაევალა 2021 წლის 31 დეკემბრამდე დაამტკიცოს ერთიანი საბუღალტროსააღრიცხვო სისტემა ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ლიცენზიატებისა და განაწილების ლიცენზიატებისთვის. წყალმომარაგება  „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელებული ცვლილებების მიხედვით, კომისიას დაეკისრა ,,ინვესტიციების შეფასების წესის“ შემუშავებისა და მიღების ვალდებულება 2019 წლის ოქტომბრის თვემდე. ამ მიზნით კომისიაში აქტიურად მიმდინარეობდა შესაბამისი სამუშაოები (მათ შორის უცხოელი პარტნიორების ჩართულობით) და შემუშავდა შესაბამისი ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის პროექტი;  კომისიის მიერ მიმდინარეობდა შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“, შპს „რუსთავის წყლისა“ და შპს „მცხეთის წყლის“ 2017-2020 წლების საინვესტიციო გეგმების შესრულების მონიტორინგი. იქიდან გამომდინარე, რომ 2019 წლისთვის კომისია გეგმავს შპს ,,საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიისთვის“ წყალმომარაგების ტარიფის დადგენას, კომისიაში ასევე აქტიურად მიმდინარეობდა მისი საქმიანობის ანალიზი საინვესტიციო პროექტების განხორციელების მიზანშეწონილობის, გაწეული ხარჯების ეკონომიურობისა და გონივრულობის თვალსაზრისით. აღნიშნულზე მომზადდა შუალედური ანგარიში;  კომისიის 2018 წლის 23 აგვისტოს N20, 2018 წლის 2 აგვისტოს N18 და 2018 წლის 18 დეკემბრის N29 დადგენილებებით შეტანილ იქნა ცვლილებები კომისიის 2008 წლის 11      26 ნოემბრის N32 დადგენილებით დამტკიცებულ „სასმელი წყლის მიწოდებისა და მოხმარების წესებში“, რომელთა მიხედვითაც ახლებურად ჩამოყალიბდა რიგი დებულებები, კერძოდ, მომხმარებლებს მიეცათ შესაძლებლობა წყალმომარაგების საკითხებთან დაკავშირებით 24 საათის განმავლობაში განცხადებით (ისევე როგორც წერილობით, აგრეთვე ოფიციალური ვებგვერდის მეშვეობით) მიმართონ სსიპ ,,იუსტიციის სახლის“ სერვისცენტრებს; ახლებურად ჩამოყალიბდა ელექტრონული ფორმით მომხმარებელთა ინფორმირების წესი; კორექტირება განიცადა დარიცხული თანხის ამოღების უზრუნველყოფის მექანიზმმა; გაიზარდა სასმელი წყლის ქვითარში შესატანი ინფორმაციის მოცულობა, წყალმომარაგების სისტემაზე ახალი მომხმარებლის მიერთების პროცედურებში შევიდა გარკვეული დამატებები და სხვა; შემოუსავლიანი წყლის მოცულობის (NRW - ყველა სახის დანაკარგი) შემცირება: გასულ წელთან შედარებით სამი კომპანიისათვის (შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი“, შპს „მცხეთის წყალი“, შპს „რუსთავი წყალი“), რომელთათვისაც კომისიამ სასმელი წყლის ნორმატიული დანაკარგები დაადგინა ახალი მეთოდოლოგიის შესაბამისად, სასმელი წყლის ფაქტობრივი დანაკარგები შემცირდა 22%-ით (78 მლნ. კუბური მეტრის ოდენობით); საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებთან მიმართებაში მრიცხველიანი აბონენტების რაოდენობა გაიზარდა 8.7%-ით (34,764 აბონენტი); წყალმომარაგების საშუალო გრაფიკი გაიზარდა 1.6%-ით; 2018 წლის ფაქტობრივად შესრულებულმა საინვესტიციო პროექტებმა ჯამში შეადგინა 234,996,000 ლარი, რაც 2017 წლის იმავე მაჩვენებელს 13,76 %-ით აღემატება (206,567,281); საყოფაცხოვრებო მრიცხველიანი ერთი აბონენტის საშუალო მოხმარება გაიზარდა 1.3%-ით, ხოლო კომერციული მომხმარებლების საშუალო მოხმარება – 4%-ით. სხვა   საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელმა ეროვნულმა კომისიამ „მისტიური მომხმარებლის“ პროექტი დაიწყო, რომლის ფარგლებშიც ჩატარდა კვლევა ლიცენზიატი კომპანიების მიერ მოქალაქეებისათვის გაწეულ სხვადასხვა მომსახურებაზე დაკვირვების მიზნით. გამოვლენილი დარღვევების გამოსასწორებლად კომპანიებს ერთთვიანი ვადა მიეცა. კვლევის მეორე ფაზაში კომისიამ შეისწავლა, რამდენად სრულყოფილად აღმოიფხვრა გამოვლენილი დარღვევები კომპანიების მიერ. გადამოწმების შედეგად დადგინდა, რომ კომპანიებმა მომსახურების ხარისხი გააუმჯობესეს და გამოსწორებულია „მისტიური მომხმარებლის“ პროექტის პირველადი შემოწმებისას გამოვლენილი დარღვევების უმეტესი ნაწილი. „მისტიური მომხმარებლის“ პროექტის ფარგლებში მოწმდება შემდეგი მომსახურებები: ახალი მომხმარებლის ქსელზე მიერთება; სიმძლავრის გაზრდა; აბონენტის მიერ პირადი ინფორმაციის მოთხოვნა; მომარაგების ტექნიკური ხარისხის შემოწმება; ელექტრონული ქვითარი და ტექსტური შეტყობინება; გადაუხდელობის გამო მომარაგების შეწყვეტა/აღდგენა; გეგმური წყვეტა; ქოლ-ცენტრის მომსახურება; წარმატებით მოქმედებს მომსახურების კომერციული ხარისხის მონიტორინგის ელექტრონული სისტემა, რომელიც ინოვაციური ინსტრუმენტია და არსებითად განსხვავდება მანამდე არსებული პრაქტიკისა და მსოფლიოში გავრცელებული მეთოდებისაგან. ელექტრონული ჟურნალის საშუალებით, ნაცვლად კომპანიებისაგან მიღებული დამუშავებული სტატისტიკისა, კომისია რეალურ დროში ხედავს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში მოქმედ კომპანიებში შესული 12       განაცხადების რეგისტრაციისა და კომპანიის მიერ მათზე რეაგირების პროცესებს, რაც წარმოადგენს ეფექტური მონიტორინგის ქმედით მექანიზმს. შესაბამისად, აღნიშნული სისტემის დახმარებით შესაძლებელი გახდა დაწესებული სტანდარტების შესრულების ანალიზი რეალურ დროში, პრობლემური საკითხების გამოკვეთა და მომხმარებელთა ინტერესების დაცვა დროულად მიუღებელი მომსახურების კომპენსაციის უზრუნველყოფის გზით. „ელექტრონული ჟურნალის” საშუალებით 2017 წლის პირველი იანვრიდან 2018 წლის 31 დეკემბრის პერიოდში სტანდარტების დარღვევისათვის გამანაწილებელი კომპანიების მიერ აბონენტებზე გაცემული კომპენსაციების ოდენობამ 4 071 005 ლარი შეადგინა. პროგრამას “Doing Business”-ის გუნდმა მაღალი შეფასება მისცა; კომისიის თავმჯდომარემ, ირინა მილორავამ და საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის რექტორმა, არჩილ ფრანგიშვილმა ხელი მოაწერეს ურთიერთთანამშრომლობის მემორანდუმს. მემორანდუმის მთავარი მიზანია საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის სტუდენტთა განათლების ხელშეწყობა, ცნობიერების ამაღლება ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში; კომისიის წევრი, მაია მელიქიძე ენერგეტიკის მარეგულირებელთა რეგიონული ასოციაციის (ERRA) პრეზიდიუმის წევრი გახდა. მაია მელიქიძე აღნიშნულ პოზიციაზე ხმათა უმრავლესობით 2 წლის ვადით აირჩიეს; „ბიზნესის კეთების სიმარტივის“ მიმართულებით საერთაშორისო დონეზე აღიარებული წარმატების გასაცნობად საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელ ეროვნულ კომისიას მოლდოვის რესპუბლიკის სამთავრობო დელეგაცია ესტუმრა. დელეგაციის შემადგენლობაში იყვნენ მოლდოვის პრემიერ-მინისტრის ეკონომიკური საბჭოს, ეკონომიკის სამინისტროს და მოლდოვის პარლამენტის წარმომადგენლები. დელეგაციის წევრებმა განსაკუთრებული ინტერესი გამოხატეს „ახალი მომხმარებლის ერთი კონტაქტით მიერთების მომსახურების სტანდარტის“ მიმართ; კომისიასა და შოტლანდიის წყლის მარეგულირებელ კომისიას (WICS) შორის გაფორმდა თანამშრომლობის შესახებ მემორანდუმი, რომლის ძირითადი მიზანია სასმელი წყლის მიწოდებისა და წყალარინების სექტორებში მარეგულირებელ ორგანოებს შორის ინფორმაციისა და გამოცდილების გაზიარება; გაფორმდა ურთიერთთანამშრომლობის მემორანდუმი კომისიასა და ბუღალტრული აღრიცხვის, ანგარიშგებისა და აუდიტის ზედამხედველობის სამსახურს შორის. მემორანდუმის მიზანია „ბუღალტრული აღრიცხვის, ანგარიშგებისა და აუდიტის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული აუდიტორების/აუდიტორული ფირმების ხარისხის კონტროლის სისტემის მონიტორინგის განსახორციელებლად რისკების მართვის ხელშეწყობა და ამ მიზნით მხარეებს შორის თანამშრომლობა. კომისიას, „იუსტიციის სახლს“, „საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს“, „სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოსა“ და „მონაცემთა გაცვლის სააგენტოს“ შორის გაფორმდა „სხვადასხვა სახის მომსახურებათა განვითარების თაობაზე განზრახულობათა მემორანდუმი“. უწყებებს შორის თანამშრომლობის მიზანია, ხელი შეეწყოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში სწრაფი და ეფექტური მომსახურებების განვითარებას. თანამშრომლობის შედეგად „იუსტიციის სახლში“ დაინერგა ერთი კონტაქტის პრინციპით აბონენტად რეგისტრაციის მომსახურება. მოქალაქეებს შეუძლიათ უძრავი ქონების დარეგისტრირებისთანავე მოითხოვონ აბონენტად რეგისტრაციის ცვლილება. მომხმარებლებს ასევე შეუძლიათ უძრავ ქონებაზე არსებული დავალიანების ადგილზე გადამოწმება; 13  2018 წელს პირველი ინსტანციის სასამართლოში გასაჩივრდა კომისიის მიერ 2018 წელს მიღებული 77 ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, მათ შორის 76 – ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი და ერთი – ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი. აღნიშნულიდან 2018 წელს დასრულდა 66 საქმე, საიდანაც: 50 შემთხვევაში გადაწყვეტილება გამოტანილ იქნა კომისიის სასარგებლოდ; ოთხ შემთხვევაში მოსარჩელის მიერ სარჩელის გამოხმობის შედეგად სარჩელი დარჩა განუხილველი; ერთ შემთხვევაში კომისია ცნობილ იქნა არასათანადო მოპასუხედ; ერთ შემთხვევაში საქმის წარმოება შეწყდა დავის საგნის არარსებობის გამო; კომისიას ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა შვიდი საქმე, მათ შორის სამ შემთხვევაში გადაწყვეტილება გასაჩივრდა სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში; სამ შემთხვევაში დაკმაყოფილდა საჩივრის ავტორის მოთხოვნა. 14 1. ელექტროენერგეტიკული სექტორი ელექტროენერგია საქართველოსთვის ერთ-ერთი უმთავრესი ენერგიის წყაროა. მისი წილი ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში 2017 წელს შეადგენდა 22%-ს, ხოლო 2016 წელს – 20.8%-ს1. 2017 წელს ელექტროენერგიის საბოლოო მოხმარებამ 963.8 901.7 ათასი ტონა ნავთობის ეკვივალენტი შეადგინა, რაც წინა წელთან შედარებით – 6.9%-ით, ხოლო 2015 წელთან შედარებით 13.1%-ით არის გაზრდილი. აღსანიშნავია, რომ როგორც 2017 წელს, ისე 2016 წელს ელექტროენერგიის საბოლოო მოხმარების 80%-მდე მოიხმარს შემდეგი სამი სექტორი: მრეწველობა, კერძო და სახელმწიფო მომსახურება და შინამეურნეობები. 1.1 ელექტროენერგეტიკული ბაზარი საქართველოს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის არსებული მოდელი შეიძლება განისაზღვროს, როგორც პირდაპირი კონტრაქტების ბაზარი, სადაც ბაზრის მონაწილეები ვალდებულებების შესრულებას ახორციელებენ ყოველთვიური ანგარიშსწორების საფუძველზე. პირდაპირი კონტრაქტების ბაზართან ერთად ფუნქციონირებს საბალანსო ბაზარი, რაც ელექტროენერგეტიკული ბაზრის მონაწილეებს საშუალებას აძლევს იყიდონ/გაყიდონ დამატებით მოთხოვნილი/გამომუშავებული ელექტროენერგია და დააბალანსონ პირდაპირ კონტრაქტებით აღებული ვალდებულებები. ამასთან, ელექტროენერგეტიკულ ბაზარზე ფუნქციონირებს გარანტირებული სიმძლავრის ბაზარი, რომელიც ეხმარება გადაცემის სისტემის ოპერატორს, უზრუნველყოს სისტემის მდგრადობა და საიმედოობა. საქართველოს ელექტროენერგეტიკული ბაზარი პირობითად შეიძლება დაიყოს საბითუმო და საცალო ბაზრებად. საბითუმო ბაზრის სუბიექტები არიან ელექტროენერგიის მწარმოებლები, პირდაპირი მომხმარებლები, ექსპორტიორები, იმპორტიორები, საბითუმო მიმწოდებელი და განაწილების ლიცენზიატები (მიწოდების ნაწილში), ასევე მომსახურების მიმწოდებლები – გადამცემი სისტემის ოპერატორი, ბაზრის ოპერატორი, გადაცემისა და განაწილების ლიცენზიატები (გატარების – საქსელო მომსახურების ნაწილში). საცალო ბაზრებზე კი მომსახურების გამწევი ძირითადი სუბიექტები არიან ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატები (როგორც საქსელო მომსახურების, ასევე მიწოდების ნაწილში). საცალო ბაზარზე ელექტროენერგიის მიწოდების განხორციელება აგრეთვე შეუძლიათ მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურებს. რაც შეხება საბოლოო მოხმარების სეგმენტს, საცალო მოხმარება წარმოდგენილია საყოფაცხოვრებო და არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებით, მათ შორის, საცალო მომხმარებლის მფლობელობაში არსებული განახლებადი ენერგიის წყაროზე მომუშავე მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურებით. 1.1.1. მარეგულირებელი ჩარჩოების განვითარება საანგარიშო წელს მნიშვნელოვანად განახლდა და დაიხვეწა ელექტროენერგეტიკული სექტორის მარეგულირებელი ჩარჩო, რაც ხელს უწყობს საქართველოს ევროკავშირის 1 2017 და 2016 წლების საქართველოს აგრეგირებული ენერგეტიკული ბალანსები, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. 2018 წლის საქართველოს აგრეგირებული ენერგეტიკული ბალანსი გამოქვეყნდება 2019 წლის ბოლოს და ასახულ იქნება მომდევნო წლიურ ანგარიშში. 15 ენერგეტიკულ კანონმდებლობასთან დაახლოების პროცესს და მის მიერ აღებული ვალდებულებების შესრულებას, კერძოდ, ცვლილებები შევიდა როგორც პირველად, ისე მეორად კანონმდებლობაში: 1. „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში (შემდგომში – კანონი) შესული ცვლილებების თანახმად:  ელექტროენერგიის პირდაპირ მომხმარებელს წარმოადგენს პირი, რომელიც საკუთარი საჭიროებისათვის ელექტროენერგიას (სიმძლავრეს) იღებს წარმოების ან გადაცემის ლიცენზიატის, მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურის ან სხვა მომხმარებლის კუთვნილი ქსელიდან, აღნიშნულ ქსელზე (ქსელებზე) მდებარე მიწოდების წერტილებიდან ჯამურად, კალენდარული წლის შედეგებით, საშუალოდ თვიურად მოიხმარს არანაკლებ 15 მილიონ კილოვატსაათ ელექტროენერგიას და აკმაყოფილებს „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ბაზრის წესებით“ დადგენილ მოთხოვნებს, ასევე ნებისმიერი სხვა მომხმარებელი, რომელიც აკმაყოფილებს „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ბაზრის წესებით“ დადგენილ მოთხოვნებს და ნებაყოფლობით არის რეგისტრირებული საბითუმო ვაჭრობაში მონაწილედ, როგორც ელექტროენერგიის პირდაპირი მომხმარებელი;  პირის პირდაპირი მომხმარებლის სტატუსით რეგისტრაციას აქვს შეუქცევი ხასიათი. შესაბამისად, პირდაპირ მომხმარებლად რეგისტრირებულ პირს უფლება არა აქვს, მოითხოვოს საცალო მომხმარებლად რეგისტრაცია;  კომისიის ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტით – დადგენილებით დასამტკიცებელი დოკუმენტების სიას დაემატა: o „მომსახურების ხარისხის წესები“ – 2019 წლის 1 იანვრამდე; o „ინვესტიციების შეფასების წესი“ – 2019 წლის 1 ოქტომბრამდე; o „ენერგეტიკული ბაზრების მონიტორინგის წესი“ – 2019 წლის 1 ოქტომბრამდე;  აიკრძალა ერთ ტერიტორიულ ერთეულში (ქალაქი, დაბა, სოფელი) ორი ან ორზე მეტი განაწილების ლიცენზიის ან წყალმომარაგების ლიცენზიის გაცემა;  ტარიფის ამოქმედების/დამტკიცების ვადად განისაზღვრა პერიოდი სატარიფო განაცხადის კომისიაში წარდგენიდან 180 დღის განმავლობაში, ნაცვლად ძველი რედაქციით გათვალისწინებული 150 დღისა;  ელექტროენერგეტიკის ბაზარზე შემოვიდა ელექტროენერგიის საბითუმო მიმწოდებელი, რომლის ფუნქციაა ელექტროენერგიის შესყიდვა წარმოების ლიცენზიატისაგან, მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურისაგან, იმპორტიორისგან და ელექტროენერგიის მიწოდება პირდაპირი მომხმარებლისა და ექსპორტიორისათვის;  საქართველოს მთავრობას განესაზღვრა ვალდებულება დაადგინოს პირდაპირ მომხმარებლად პირის რეგისტრაციის კრიტერიუმები;  თუ აქამდე გარანტირებული სიმძლავრის წყაროდ შესაძლებელი იყო განსაზღვრულიყო მხოლოდ თბოელექტროსადგური, ცვლილების შედეგად განზოგადდა აღნიშნული ჩანაწერი და მთავრობის მიერ გარანტირებული სიმძლავრის წყაროდ შესაძლებელია განისაზღვროს ელექტროსადგური, რომელიც აკმაყოფილებს შესაბამის ტექნიკურ მოთხოვნებს;  ერთიანი საბუღალტრო-სააღრიცხვო სისტემის წარმოება არ არის სავალდებულო ელექტროენერგიის წარმოების, ასევე ბუნებრივი გაზის იმ განაწილების ლიცენზიატებისათვის, რომელთა მომხმარებელთა რაოდენობა 50 000-ზე ნაკლებია; 16 2. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდა „საქართველოს ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფცია“, რომელიც:  წარმოადგენს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ხედვას საქართველოს ელექტროენერგიის ბაზრის ზოგადი სტრუქტურის, მოწყობისა და ფუნქციონირების შესახებ;  განსაზღვრავს ელექტროენერგიის ბაზრის მომავალ სტრუქტურას და აღწერს ბაზრის მონაწილეთა უფლება-მოვალეობებს;  ქმნის ელექტროენერგიის ბაზრის უფრო დეტალური კონცეფციის მიღების საფუძველს „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ ახალი კანონის თანახმად, რომლის მიღება იგეგმება 2019 წელს;  აყალიბებს სახელმძღვანელო პრინციპებს საქართველოს ელექტროენერგიის ორგანიზებული ბაზრების მიზნებისა და განხორციელების გზებისათვის, რაც მიზნად ისახავს: o ბაზრის ჩამოყალიბებას, რომელიც ეფუძნება კონკურენციის ძირითად მექანიზმსა და მასთან დაკავშირებულ, კონკურენტული სამომხმარებლო ფასწარმოქმნიდან მიღებულ საბაზრო ფასს; o ბაზრის ახალი გრძელვადიანი სტრუქტურის აღწერას, მისი ინსტიტუციების, მართვისა და პროცესების გათვალისწინებით; o ბაზრის ჩამოყალიბებას საქართველოში, რომელმაც უნდა მოიცვას დღით ადრე, დღიური და საბალანსო ბაზრები (იგივე ორგანიზებული ბაზრები); o წამყვან სუბიექტებს შორის მოვალეობების მკაფიო გამიჯვნას; o განხორციელებისათვის საჭირო ფუნქციონალური მოთხოვნების დეტალურ აღწერას; o გარდამავალ პერიოდში (2019 წლის პირველი იანვრიდან 2022 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით) განსახორციელებელი გარდამავალი ღონისძიებების განსაზღვრას; o ისეთი სტრუქტურის შექმნას, რომლის ფარგლებშიც კონკურენცია განვითარდება როგორც საბითუმო, ასევე საცალო ბაზრებზე და რომელიც უზრუნველყოფს ჯანსაღ საინვესტიციო გზავნილებს. 3. „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ბაზრის წესებში“ პირველად კანონმდებლობაში შესული ცვლილებებიდან გამომდინარე, განსაზღვრა, რომ:  განაწილების ლიცენზიატი ვალდებულია, ყოველი კალენდარული წლის 15 იანვრამდე ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორს წარუდგინოს გასული კალენდარული წლის შედეგების მიხედვით საცალო მომხარებლების ჩამონათვალი, რომელსაც თან უნდა ერთვოდეს აღნიშნული მომხმარებლების ქსელთან მიერთების წერტილების სია;  ზემოაღნიშნული საცალო მომხმარებელი, განაწილების ლიცენზიატის მიერ ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორისათვის ჩამონათვალის წარდგენის შემდგომ, კალენდარული წლის 1 თებერვლის მდგომარეობით აღარ წარმოადგენს საცალო მომხმარებელს;  განაწილების ლიცენზიატი ვალდებულია, ყოველი კალენდარული წლის 15 იანვრამდე წერილობით აცნობოს საცალო მომხმარებელს 1 თებერვლისათვის საცალო მომხმარებლის სტატუსის გაუქმების შესახებ;  ზემოაღნიშნულმა საცალო მომხმარებელმა წერილობითი შეტყობინების მიღებიდან 5 დღის ვადაში საბითუმო ვაჭრობაში პირდაპირ მომხმარებლად რეგისტრაციისათვის 17 ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორს უნდა წარუდგინოს შესაბამისი დოკუმენტაცია. მაძიებლის საბითუმო ვაჭრობაში მონაწილეთა რეესტრში შეყვანა ხორციელდება განაცხადის წარდგენის წლის 1 თებერვლის მდგომარეობით;  ცვლილება შევიდა სისტემის კომერციული ოპერატორის მიერ შესყიდული და გაყიდული საბალანსო ელექტროენერგიის ფასის ფორმირების წესში. 4. „ელექტროენერგიის ქსელის წესებში“ შევიდა ცვლილება :  დაინერგა ევროპარლამენტისა და ევროსაბჭოს №543/2013 (EC) გამჭვირვალობის რეგულაციის მოთხოვნები და პრინციპები, რომელიც განსაზღვრავს მონაცემებისა და ინფორმაციის ჩამონათვალს, რომელთა მიწოდებაც მოეთხოვება ქსელით მოსარგებლეებს დისპეტჩერიზაციის ლიცენზიატისთვის მასზე დაკისრებული გადამცემი ქსელის მართვის, დაგეგმვისა და მონაცემების გასაჯაროების მოვალეობის შესრულებისათვის, აგრეთვე განსაზღვრავს იმ ინფორმაციის მინიმალურ დონეს, რომელიც საჯაროდ ხელმისაწვდომი უნდა იყოს ბაზრის მონაწილე სუბიექტებისათვის;  გადაცემის სისტემის ოპერატორს დაევალა გადამცემი ქსელის ქვესადგურებში არსებული თავისუფალი სიმძლავრეების გამოთვლის მეთოდოლოგია შეათანხმოს კომისიასთან, რაც გულისხმობს მის საჯაროდ ფორმალურ და არაფორმალურ განხილვებს და კომისიის მიერ მის გადაწყვეტილებით შეთანხმებას; 5. „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) მიწოდებისა და მოხმარების წესებში“ განხორციელებული ცვლილებების შესახებ დეტალური ინფორმაცია მოცემულია წინამდებარე ანგარიშის მე-4 თავში. 6. „ელექტროენერგიის ტარიფების მეთოდოლოგიაში“ (საკანონმდებლო აქტებში შესული ცვლილებებიდან გამომდინარე) შესული ცვლილებების თანახმად:  საწარმო ვალდებულია კომისიაში სატარიფო განაცხადი წარადგინოს არა უგვიანეს ტარიფის გაანგარიშების წლის 4 ივლისისა;  საწარმო, რომელსაც ამავე სატარიფო მეთოდოლოგიების საფუძველზე ტარიფები ჯერ არ დადგენია, არ არის ვალდებული დაიცვას სატარიფო განაცხადის წარმოდგენისთვის განსაზღვრული ვადა ანუ ასეთი საწარმო უფლებამოსილია ნებისმიერ დროს წარადგინოს კომისიაში სატარიფო განაცხადი, ხოლო კომისია, თავის მხრივ, უფლებამოსილია, შესაბამისი ტარიფის მოქმედების ვადა განსაზღვროს მიმდინარე რეგულირების პერიოდის სატარიფო წლის ბოლომდე. 7. კომისიამ გააუქმა „მომსახურების კომერციული ხარისხის წესები“ და „ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატის მიერ მომხმარებელთა ელექტრომომარაგების საიმედოობის მაჩვენებელთა მონიტორინგის ინსტრუქცია“ და დაამტკიცა „მომსახურების ხარისხის წესები“, რომლის მიზანია:  განაწილების ლიცენზიატის მიერ მომხმარებლისთვის გაწეული მომსახურების კომერციული ხარისხის გაუმჯობესება და ელექტროენერგიით, ბუნებრივი გაზითა და სასმელი წყლით მომხმარებლების საიმედო და უწყვეტი მომარაგება;  და ადგენს: o მომსახურების ხარისხის სტანდარტებს, მოთხოვნებსა და კრიტერიუმებს მომსახურების ხარისხის მიმართ; o მომსახურების ხარისხის სტანდარტების სამიზნე მაჩვენებლებს; 18 o აგრეთვე განსაზღვრავს კომპანიის მიერ მომხმარებლებისათვის გაწეული მომსახურების ხარისხის შესახებ ინფორმაციის კომისიაში წარდგენის ვალდებულებას; o აღნიშნული ინფორმაცით მოწოდებული მონაცემების აღრიცხვისა და ანალიზის მეთოდოლოგიას; o სამიზნე მაჩვენებლების შეუსრულებლობის შემთხვევაში კომპენსირებისა და წახალისება-სანქცირების ფინანსურ მექანიზმებს. საანგარიშო წელს კომისია და კომისიის აპარატი ასევე აქტიურად იყო ჩართული ენერგეტიკული თანამეგობრობის დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან მიერთების ოქმის შესაბამისად ენერგეტიკის ახალი კანონმდებლობის დამუშავების პროცესში, რომლის პირველ ეტაპზე ხდება ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის, ასევე განახლებადი ენერგიებისა და ენერგოეფექტიანობის კანონების პროექტის მომზადება და შესაბამისი მეორადი კანონმდებლობის განვითარება. 1.1.2 ბაზრის არსებული სტრუქტურა და სუბიექტები საქართველოს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის სტრუქტურა საანგარიშო 2018 წელს უცვლელი დარჩა და წინა წლებში საქართველოს ენერგეტიკულ კანონმდებლობაში განხორციელებული ცვლილებების გათვალისწინებით მოცემულია ნახაზზე 1.1. ნახაზი 1.1. ელექტროენერგეტიკული ბაზრის არსებული სტრუქტურა საბითუმო ბაზარზე ელექტროენერგიით ვაჭრობა უმეტესად ხდება პირდაპირი კონტრაქტების საშუალებით. ელექტროენერგიის გაყიდვა ხორციელდება ელექტროენერგის მწარმოებლების, იმპორტიორის და ესკო-ს, ხოლო შესყიდვა – ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატების (მიწოდების ნაწილში), პირდაპირი მომხმარებლების, ექსპორტიორების, 19 ელექტროენერგიის მწარმოებლების (სასადგურო დანახარჯისათვის), ესკო-ს და დისპეტჩერიზაციის ლიცენზიატის (ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ტრანზიტის უზრუნველყოფისათვის დანაკარგების დაფარვის მიზნით ელექტროენერგიის შესყიდვის ნაწილში) მიერ. საბითუმო ბაზარზე ელექტროენერგიით ვაჭრობისათვის საჭიროა სუბიექტი დარეგისტრირდეს ბაზრის ოპერატორთან კვალიფიციურ საწარმოდ. ელექტროენერგიის მწარმოებლები, რეგულირების მიზნებიდან გამომდინარე, სხვადასხვა კატეგორიისაა, კერძოდ: ა) მარეგულირებელი ელექტროსადგურები, რომლებსაც კომისია უდგენს ფიქსირებულ ტარიფებს; ბ) ნაწილობრივ დერეგულირებული ელექტროსადგურები 40 მგვტ-ზე მეტი სიმძლავრით, რომლებსაც კომისია უდგენს ზღვრულ (ზედა ზღვარი) ტარიფებს; გ) ნაწილობრივ დერეგულირებული ელექტროსადგურები 40 მგვტ-ზე ნაკლები სიმძლავრით, რომლებიც რჩებიან სალიცენზიო რეგულირების ფარგლებში, თუმცა გათავისუფლებული არიან სატარიფო რეგულირებიდან და კომისია მათ არ უდგენს ტარიფებს; დ) დერეგულირებული ელექტროსადგურები, რომლებიც აშენებულია 2008 წლის 1 აგვისტოს შემდეგ და ბაზარზე საქმიანობენ კომისიის მიერ დადგენილი ტარიფის გარეშე; ე) გარანტირებული სიმძლავრის წყაროები (თბოელექტროსადგურები), რომლებსაც კომისია უდგენს გარანტირებული სიმძლავრის საფასურს და ელექტროენერგიის წარმოების ზღვრულ (ზედა ზღვარი) ტარიფს. იმ ელექტროსადგურებზე, რომელთა საპროექტო სიმძლავრე აღემატება 13 მგვტ-ს, კომისია გასცემს ელექტროენერგიის წარმოების ლიცენზიას, ხოლო 13 მგვტ-მდე საპროექტო სიმძლავრის ელექტროსადგურები (მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურები) გათავისუფლებული არიან ელექტროენერგიის წარმოების ლიცენზიისგან. რაც შეეხება გარანტირებული სიმძლავრის წყაროებს, გამოიყენება ქვეყნის ერთიანი ელექტროენერგეტიკული სისტემის მდგრადობის, უსაფრთხო და საიმედო ფუნქციონირების უზრუნველსაყოფად, რომელთაც განსაზღვრავს საქართველოს მთავრობა გარანტირებული სიმძლავრისა და მათ მიერ გარანტირებული სიმძლავრით სისტემის უზრუნველყოფის პერიოდის მიხედვით ინდივიდუალურად. საანგარიშო წელს ელექტროენერგეტიკის ბაზარზე შემოვიდა ელექტროენერგიის საბითუმო მიმწოდებელი, რომელსაც მიენიჭა კვალიფიციური საწარმოს სტატუსი. მისი ფუნქციაა ელექტროენერგიის შესყიდვა წარმოების ლიცენზიატისაგან, მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურისაგან, იმპორტიორისგან და ელექტროენერგიის მიწოდება პირდაპირი მომხმარებლისა და ექსპორტიორისათვის; რაც შეეხება ელექტროენერგიის იმპორტისა და ექსპორტის საქმიანობას, დერეგულირებულია და შესაძლებელია ლიცენზიის გარეშე. ელექტროენერგიის ექსპორტის საქმიანობა ასევე შესაძლებელია თავისუფალი (ტარიფის გარეშე) ფასით, ელექტროენერგიის იმპორტის შემთხვევაში – კომისიის მიერ დადგენილი ტარიფით. საანგარიშო წელს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის გახსნის პროცესის ხელშეწყობისათვის დაზუსტდა პირდაპირი მომხმარებლის ნორმა. პირდაპირ მომხმარებლად ჩაითვალა მომხმარებელი, რომელიც საკუთარი საჭიროებისათვის ელექტროენერგიას (სიმძლავრეს) იღებს წარმოების ან გადაცემის ლიცენზიატის, მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურის ან სხვა მომხმარებლის კუთვნილი ქსელიდან, აღნიშნულ ქსელზე (ქსელებზე) მდებარე მიწოდების წერტილებიდან ჯამურად, კალენდარული წლის შედეგებით, საშუალოდ თვიურად მოიხმარს არანაკლებ 15 მილიონ კილოვატსაათ ელექტროენერგიას. ამ ტიპის მომხმარებელი სავალდებულო წესით რეგისტრირდება პირდაპირი მომხმარებლის 20 სტატუსით. პირდაპირი მომხმარებელი შეიძლება გახდეს ასევე ნებისმიერი სხვა მომხმარებელი, რომელიც აკმაყოფილებს „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ბაზრის წესებით“ დადგენილ მოთხოვნებს და ნებაყოფლობით არის რეგისტრირებული საბითუმო ვაჭრობაში მონაწილედ, როგორც ელექტროენერგიის პირდაპირი მომხმარებელი. ბაზრის ოპერატორი ელექტროენერგიის ყიდვა-გაყიდვის ნაწილში უფლებამოსილია იყიდოს ან/და გაყიდოს ელექტროენერგია პირდაპირი ხელშეკრულებებით ან საბალანსო ელექტროენერგიის პირდაპირი ხელშეკრულების სტანდარტული პირობებით, კვალიფიციური საწარმოების მოთხოვნათა დაკმაყოფილების (დაბალანსების) მიზნით. ესკო ასევე ორგანიზებას უწევს გარანტირებული სიმძლავრით ვაჭრობას, ახდენს საწარმოების ელექტროენერგიით საბითუმო ვაჭრობაში მონაწილედ რეგისტრაციას, სარეგისტრაციო მონაცემებში ცვლილებების შეტანასა და რეგისტრაციის გაუქმებას. ბაზრის ოპერატორი ფლობს და ექსპლუატაციას უწევს კომერციული აღრიცხვის ავტომატიზებულ სისტემას (კაას სისტემა), რომელიც ახდენს ელექტროენერგიის ყიდვა-გაყიდვის ერთიანი ბაზის ფორმირებას და აღრიცხვის მონაცემებს ავტომატურად ღებულობს ესკაა სისტემებიდან. მისი დანიშნულებაა მონაცემების მიღება, შემოწმება, შეგროვება, დაჯგუფება და დაჯამება ელექტროენერგიით საბითუმო ვაჭრობის ანგარიშსწორებისათვის; საბითუმო ბაზარზე საქსელო და სისტემურ მომსახურებას ახორციელებენ გადაცემის სისტემის ოპერატორი (გსო), გადაცემისა და განაწილების ლიცენზიატები. გსო-ს (დისპეტჩერიზაციის ლიცენზიატი) გააფორმებული აქვს ხელშეკრულებები გადამცემი ქსელის აქტივების მფლობელებთან (გადაცემის ლიცენზიატებთან) გადამცემი ქსელის ოპერირებისა და განვითარების დაგეგმვის უფლებამოსილების მისთვის გადაცემის შესახებ. გსო სისტემას ძირითადად მართავს SCADA-ს (საზედამხედველო კონტროლისა და მონაცემთა შეგროვების სისტემა) გამოყენებით და იმავდროულად, იყენებს ზედა დონის ელექტროენერგიისა და სიმძლავრის კონტროლისა და აღრიცხვის ავტომატიზებულ სისტემას (ზედა დონის ესკაა სისტემა). განაწილების ლიცენზიატები საქსელო, მათ შორის გატარების მომსახურებას ახორციელებენ როგორც მათი, ასევე მესამე პირების საკუთრებაში არსებული ქსელების გამოყენებით. განაწილების ქსელით გატარების მომსახურების ხარჯები განაწილების ლიცენზიატებს უნაზღაურდება კომისიის მიერ დადგენილი „განაწილებისა და გატარების ტარიფით“, ხოლო მესამე პირებს მათი ქსელით სარგებლობის შემთხვევაში განაწილების ლიცენზიატი უნაზღაურებს „მესამე პირების მფლობელობაში არსებულ ქსელში ელექტროენერგიის, ბუნებრივი გაზისა და სასმელი წყლის გატარების საფასურის გაანგარიშების წესების“ შესაბამისად გაანგარიშებული ოდენობით. ელექტროენერგიის საცალო ბაზარზე ელექტროენერგიის გაყიდვას ახორციელებენ განაწილების ლიცენზიატები კომისიის მიერ დადგენილი ტარიფებით. ასევე ისინი ახორციელებენ საცალო მომხმარებლების საქსელო და სასისტემო მომსახურებას მიწოდების მომსახურებასთან ერთად. მოქმედი კანონმდებლობით, ელექტროენერგიის გაყიდვა საცალო მომხმარებლებზე შეუძლიათ მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურებს, თუმცა მათი მონაწილეობა საცალო ბაზარზე დაბალია, რადგან საცალო მიწოდების სეგმენტში ჯერ ისევ არსებობს გამანაწილებელი კომპანიების მონოპოლია მიწოდების ნაწილში, რაც გარკვეულ ბარიერს ქმნის მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურების საცალო ბაზარზე მონაწილეობის მხრივ. რაც შეეხება საცალო მომხმარებლებს, ბაზარზე წარმოდგენილი არიან საყოფაცხოვრებო და არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებით. აგრეთვე 2016 წლიდან აღნიშნულ კატეგორიებს დაემატა საცალო მომხმარებელი, რომელიც ფლობს განახლებადი ენერგიის წყაროზე მომუშავე მიკროსიმძლავრის (100 კვტ-მდე) ელექტროსადგურს. 21 1.1.3. ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ახალი სტრუქტურის ჩამოყალიბების წინაპირობები და მიმდინარეობა 2014 წელს საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ხელმოწერილი ასოცირების შესახებ შეთანხმებით საქართველომ აიღო ვალდებულება, რომ ელექტროენერგეტიკულ სექტორში კანონმდებლობას შესაბამისობაში მოიყვანდა ევროკავშირისა და ენერგეტიკული თანამეგობრობის დირექტივებისა და რეგულაციების მოთხოვნებთან. საქართველოს მიერ აღნიშნული მოთხოვნები უნდა შესრულდეს ენერგეტიკული თანამეგობრობის დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან მიერთების ოქმის ფარგლებში შეთანხმებულ ვადებში. 2017 წლის 24 აპრილს საქართველოს პარლამენტმა რატიფიცირება გაუკეთა 2016 წლის 14 ოქტომბერს ხელმოწერილ ოქმს ენერგეტიკული თანამეგობრობის დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან საქართველოს შეერთების შესახებ. აღნიშნული ოქმის საფუძველზე საქართველო მიუერთდა აღნიშნულ ხელშეკრულებას და, შესაბამისად, მისი რატიფიცირებით გახდა ენერგეტიკული თანამეგობრობის სრულუფლებიანი წევრი. ოქმის საფუძველზე ასევე განისაზღვრა საქართველოს მიერ ენერგეტიკული თანამეგობრობის კანონმდებლობის (acquis communautaire) იმპლემენტაციის ვადები. საქართველოს გაწევრიანება ენერგეტიკულ თანამეგობრობაში ქვეყანას აძლევს შესაძლებლობას, შექმნას ევროკავშირის სტანდარტების შესაბამისი ენერგეტიკული სექტორი, აამაღლოს კონკურენცია ბაზარზე და ასევე ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების დონე, გააუმჯობესოს საინვესტიციო გარემო და ხელი შეუწყოს განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარებასა და ენერგოეფექტიანობას. საქართველოს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ახალი სტრუქტურის ჩამოყალიბების საფუძველსა და წინაპირობას წარმოადგენს არა მარტო ქვეყნის მიერ ევროკავშირისა და ენერგეტიკული თანამეგობრობის წინაშე აღებული ვალდებულებების შესრულება, არამედ იმ ხარვეზებისა და ნაკლოვანებების აღმოფხვრა, რომლითაც ხასიათდება ბაზრის არსებული სტრუქტურა. ქვეყანაში არსებული სოციალურ-ეკონომიკური ფონის გათვალისწინებით, საქართველოში ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ახალი მოდელის ჩამოყალიბებისათვის გათვალისწინებულ უნდა იქნეს შემდეგი გარემოებები:  მოსახლეობის ინტერესებიდან გამომდინარე, უზრუნველყოფილ უნდა იქნეს საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისა და მცირე ბიზნესისათვის ხელმისაწვდომი რეგულირებადი ტარიფები;  უზრუნველყოფილ იქნეს სამომხმარებლო ბაზრის პერმანენტული გახსნა და გენერაცია-მიწოდების სეგმენტში ლიბერალური, კონკურენტული გარემოს განვითარება;  გაიზარდოს სექტორის საინვესტიციო მიმზიდველობა;  რაციონალურად და ეფექტიანად იქნეს გამოყენებული ქვეყნის ენერგორესურსები;  საკანონმდებლო ბაზა და ელექტროენერგიით ვაჭრობის მექანიზმები ჰარმონიზებულ იქნეს ევროპარლამენტისა და ევროკომისიის მესამე ენერგეტიკულ პაკეტთან და ასევე მეზობელი ქვეყნების კანონმდებლობასთან, რამაც ხელი უნდა შეუწყოს საქართველოში სუფთა ენერგიის რეგიონალური პლატფორმის ჩამოყალიბებას და ევროპის ერთიან ენერგეტიკულ ბაზარში ინტეგრაციას. საქართველოს ენერგეტიკული სექტორის რეფორმების მხარდაჭერის მიზნით, „საქართველოსთან გერმანიისა და საფრანგეთის ფინანსური თანამშრომლობის 22 შესახებ“ საქართველოს მთავრობას, გერმანიის განვითარების ბანკსა (KFW) და საფრანგეთის განვითარების სააგენტოს (AFD) შორის გაფორმებული განზრახულებათა დეკლარაციის შესაბამისად, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდა „ელექტროენერგეტიკული ბაზრის მოდელის კონცეფცია“. აღნიშნული კონცეფცია წარმოადგენს საქართველოს ენერგეტიკული სექტორის რეფორმების განხორციელების პროცესის მხარდამჭერ სარეკომენდაციო ხასიათის დოკუმენტს, რომელიც გამოყენებულ უნდა იქნეს რეფორმების პროცესში შესაბამისი საკანონმდებლო თუ კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების პროექტების მომზადებისას. „ელექტროენერგეტიკული ბაზრის მოდელის კონცეფცია“ აყალიბებს პრინციპებს, რომელიც ქვეყანას მისცემს შესაძლებლობას ვერტიკალურად ინტეგრირებული ბაზრიდან გადავიდეს ისეთ სტრუქტურაზე, რომელიც სამართლებრივად, ფინანსურად და ფუნქციონალურად განაცალკევებს გადაცემისა და განაწილების ფუნქციებს მიმწოდებლების, მოვაჭრეებისა და მწარმოებლებისაგან, ხელს შეუწყობს საბითუმო დონეზე კონკურენციის განვითარებას, რომელიც შემდგომ გავრცელდება საცალო ბაზარზეც; განსაზღვრავს სახელმძღვანელო პრინციპებს დღით ადრე, დღიური და საბალანსო ბაზრის ჩამოყალიბებაგანვითარებისთვის, მიწოდების უსაფრთხოებასა და მომსახურების ხარისხს გრძელვადიან პერსპექტივაში უზრუნველყოფით; ითვალისწინებს საქართველოსა და მეზობელ ქვეყნებს შორის ტრანსსასაზღვრო სავაჭრო პოტენციალის ეფექტიან ათვისებას; იგი აძლიერებს დამოუკიდებელი მარეგულირებელი ორგანოს მნიშვნელობას, რომელიც ახორციელებს მონიტორინგსა და ურთიერთქმედებას ბაზარზე გამჭვირვალობის, თანასწორობისა და მდგრადობის, ასევე ბაზრის მონაწილეების არადისკრიმინაციულობის პრინციპებზე დაყრდნობით; ბაზრის კონცეფცია აყალიბებს მოწყვლადი მომხმარებლების სოციალური დაცვის პრინციპებს, მიზნად ისახავს რა ელექტროენერგიის ხელმისაწვდომობის შენარჩუნებასა და ენერგეტიკულ სიღარიბესთან ბრძოლას. ნახაზზე 1.2. წარმოდგენილია „ელექტროენერგეტიკული ბაზრის მოდელის კონცეფციით“ განსაზღვრული ელექტროენერგეტიკული ბაზრის სავარაუდო სამიზნე სტრუქტურა, რომელიც მოიცავს ბაზრის ორ ახალ სუბიექტს: o საბითუმო საჯარო მომსახურების ორგანიზაციას, რომელიც შეასრულებს საჯარო მომსახურების ვალდებულებებთან დაკავშირებულ ყველა ფუნქციას და იფუნქციონირებს როგორც ინსტიტუციური მოვაჭრე საჯარო მომსახურების მომხმარებლების სახელით. საჯარო მომსახურების ვალდებულების განმახორციელებელი პირის ამოცანები შეიძლება მოიცავდეს (და არა მხოლოდ):  არსებული გარანტირებული შესყიდვის ხელშეკრულებების, განახლებადი ენერგიის რესურსებისა და პრივილეგირებული მწარმოებლების შეთანხმებების მართვას;  განახლებადი ენერგიის რესურსების წახალისებას;  სახელმწიფოს მფლობელობაში და სახელმწიფოს მართვაში არსებული გენერაციის ობიექტებისგან წარმოებული ენერგიის წახალისებას;  უნივერსალური (საცალო) მიმწოდებლის ვალდებულებებისთვის საბითუმო მიწოდების ადმინისტრირებას. 23 ნახაზი 1.2. ელექტროენერგეტიკული ბაზრის სამიზნე სტრუქტურა საქართველოს ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფციის შესაბამისად o უნივერსალური მომსახურების (საცალო) მიმწოდებელს, როგორც ელექტროენერგიის ისეთ მიმწოდებელს, რომელიც საყოფაცხოვრებო მომხმარებელსა და მცირე საწარმოებს სთავაზობს უნივერსალურ მომსახურებას. უნივერსალური მომსახურება გულისხმობს ელექტროენერგიის, როგორც საჯარო მომსახურების მიწოდებას რეგულირებული პირობების მიხედვით იმ საბოლოო მომხმარებლებისთვის, რომლებიც უფლებამოსილნი არიან, მიიღონ ელექტროენერგია ასეთი პირობებით (იგულისხმება საყოფაცხოვრებო მომხმარებლები და მცირე საწარმოები). კონცეფციამ განსაზღვრა გადამცემი სისტემის ოპერატორის ფუნქციები ელექტროენერგიის შიდა ბაზრისათვის საერთო წესების, ევროპის პარლამენტისა და საბჭოს 2009 წლის 13 ივლისის 2009/72/EC დირექტივის შესაბამისად, კერძოდ: o დაბალანსებაზე პასუხისმგებელი პირისა და საბალანსო მომსახურების მიმწოდებლის სტატუსის მისაღებად პირობების განსაზღვრა; o საბალანსო ენერგიისა და საბალანსო რეზერვების საჭიროების პროგნოზირება და საბალანსო მომსახურების მიმწოდებლისგან შესყიდვა, პერმანენტულად საბაზრო პრინციპებზე გადასვლით; o დაბალანსებისთვის საჭირო ღონისძიებების გატარება, საბალანსო ელექტროენერგიით ვაჭრობის ბაზარზე ტენდერით შესყიდული საბალანსო რეზერვების და დამატებითი საბალანსო რეზერვების მეშვეობით, მინიმალური ღირებულების (merit order) პრინციპზე დაფუძნებული დაღმავალი ან აღმავალი რეგულირების გააქტიურებით; o დაბალანსებაზე პასუხისმგებელი მხარისა და საბალანსო მომსახურების მიმწოდებლის რეესტრის შექმნა და მართვა. 24 ენერგეტიკული გაერთიანების მოთხოვნების შესაბამისად, კონცეფციამ განსაზღვრა აგრეთვე გამანაწილებელი სისტემის ოპერატორი, როგორც მიწოდების, წარმოებისა და ვაჭრობის ფუნქციებისგან განცალკევებული გამანაწილებელი სისტემის მფლობელი, რომელიც განახორციელებს მის მოვლა-პატრონობას, განვითარებასა და ოპერირებას. ბაზრის კონცეფციამ, თანამედროვე კონკურენტული ბაზრების არსებული პრაქტიკიდან გამომდინარე, საბითუმო ბაზრის სუბიექტებს დააკისრა დაბალანსებაზე პასუხისმგებელი მხარისა და საბალანსო მომსახურების მიმწოდებლის ვალდებულებები, რომლის თანახმად: – დაბალანსების ჯგუფის პასუხისმგებელი მხარე – ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ერთი ან მეტი მონაწილისგან შემდგარი ჯგუფი, რომლებიც უბალანსობაზე პასუხისმგებლობის ვალდებულებას გადასცემენ დაბალანსების ჯგუფის პასუხისმგებელ მხარეს, რომელიც, თავის მხრივ, როგორც ფინანსურად, ისე ტექნიკურად პასუხისმგებელია დაბალანსების ჯგუფის ელექტროენერგიის დაგეგმილ და რეალურ რაოდენობებს შორის უბალანსობაზე. – საბალანსო მომსახურების მიმწოდებელი – დაბალანსებაზე პასუხისმგებელი პირი, რომელიც გადამცემი სისტემის ოპერატორს სთავაზობს საბალანსო მომსახურებას. ბაზრის კონცეფციამ, ასევე თანამედროვე კონკურენტული ბაზრების არსებული პრაქტიკიდან გამომდინარე, ახლებურად განსაზღვრა ბაზრის ოპერატორის ფუნქციები : o დღით ადრე და დღიური ბაზრების ჩამოყალიბება და ოპერირება კანონისა და ელექტროენერგიის ბაზრის წესების შესაბამისად; o ელექტროენერგიის ბაზრის მონაწილეების რეესტრის წარმოება და მონაცემების შენახვა; o ბაზრის შეუფერხებელი ორგანიზებისა და ელექტროენერგეტიკული საქმიანობისათვის საჭირო ინფორმაციის გამოქვეყნება და განახლება; o დაბალანსებაზე პასუხისმგებელი პირისგან შეკვეთების (ენერგიის შესყიდვისა და გაყიდვის შეთავაზებები) მიღება დღით ადრე და დღიური ბაზრებისათვის; o ვაჭრობის კალენდრის წარმოება და განახლება. კონცეფციის მიხედვით, ბაზრის მონაწილეებს ექნებათ უფლება, გააფორმონ ორმხრივი ხელშეკრულებები. ეს ხელშეკრულებები ელექტროენერგიის შესყიდვის შესახებ უნდა დაიდოს საბითუმო მყიდველებსა და გამყიდველებს შორის, შუამავლის გარეშე (ბაზრის გარეთ/over the counter) და ანგარიშსწორებაც უნდა განხორციელდეს უშუალოდ მათ შორის. ამ ხელშეკრულებებით განისაზღვრება შესაძენი ელექტროენერგიის მიწოდების პერიოდი, მოცულობა, ფასი, პირობები, ხარისხი და სათანადოდ რეგისტრირდება გადამცემი სისტემის ოპერატორთან. ბაზრის მონაწილეები, რომლებიც დარეგისტრირებულნი არიან დღით ადრე ბაზარსა და სამომავლოდ დღიურ ბაზარზე, შეძლებენ გააფორმონ შესაბამისი ხელშეკრულებები ელექტროენერგიის ორგანიზებულ ბაზრებზე. ბაზრის კონცეფცია მოიცავს 2019 წლის პირველი იანვრიდან 2022 წლის 31 დეკემბრამდე გარდამავალ პერიოდში განსახორციელებელ ღონისძიებებს და ქმნის ბაზრის მოდელის უფრო დეტალური კონცეფციის შექმნის საფუძველს, რომელიც მიღებულ იქნება, „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს ახალი კანონის შესაბამისად, 2019 წლის ბოლომდე. ზემოაღნიშნული ბაზრის კონცეფცია და ზოგადად განვითარების ტენდენცია გარკვეულწილად ხელს უწყობს ელექტროენერგეტიკული სექტორის სტრუქტურისა და მარეგულირებელი ჩარჩოების ჰარმონიზაციას მესამე ენერგეტიკული პაკეტის მოთხოვნებთან და მეზობელ ქვეყნებთან ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის განვითარებას, თუმცა ძალზე მკრთალად ასახავს იმ ძირითად დებულებებს, რაც აუცილებელია ელექტროენერგეტიკული ბაზრის 25 ეფექტური ლიბერალიზაციისა (განსაკუთრებით საცალო ბაზრის ნაწილში) და კონკურენციის განვითარებისათვის. 1.1.4 ფუნქციური, სამართლებრივი და ქონებრივი დაყოფის მონიტორინგი ელექტროენერგეტიკულ სექტორში საქმიანობის დაყოფა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია, ვინაიდან ქსელის ოპერატორის დამოუკიდებლობა, მიუკერძოებლობა და მესამე მხარის ქსელზე დაშვება მთავარი წინაპირობაა ბაზარზე კონკურენციის უზრუნველსაყოფად. ის ასევე მნიშვნელოვანია გამჭვირვალობის დონის ამაღლებისა და ბაზრის მონაწილეებისათვის თანაბარი და არადისკრიმინაციული პირობების შესაქმნელად. საქმიანობის დაყოფა სავალდებულოა როგორც ევროკავშირის, ისე ენერგეტიკული თანამეგობრობის წევრი სახელმწიფოებისათვის. დაყოფის წესები და პროცედურები მოცემულია ევროპის პარლამენტისა და საბჭოს 2009/72/EC დირექტივაში „ელექტროენერგიის შიდა ბაზრისათვის საერთო წესების შესახებ“. 2009/72/EC დირექტივის ერთ-ერთი საბაზისო მოთხოვნაა საქმიანობის დაყოფა (სრული დაყოფა, საკუთრების დაყოფის ჩათვლით). 2009/72/EC დირექტივის თანახმად, ელექტროენერგიის გადამცემი სისტემის ოპერატორი შეიძლება იყოს პირი, ვინც ფლობს გადამცემ ქსელს, ამუშავებს მას, პასუხისმგებელია მის გრძელვადიან განვითარებაზე და, რაც მთავარია, სრულად არის გამოყოფილი კონკურენტული (ელექტროენერგიის წარმოება და მიწოდება) საქმიანობისაგან. 2009/72/EC დირექტივა გადამცემი სისტემის ოპერატორის საქმიანობის დაყოფის განხორციელების სამ შესაძლო გზას ითვალისწინებს, კერძოდ: 1. საკუთრების დაყოფა (OU); 2. დამოუკიდებელი სისტემის ოპერატორი (ISO); 3. დამოუკიდებელი გადაცემის ოპერატორი (ITO). აღნიშნული მოდელებიდან საკუთრების დაყოფის (OU) მოდელში გადაცემის საქმიანობა და გადაცემის აქტივები არის საერთო მფლობელობისა და კონტროლის ქვეშ, თუმცა ეს საქმიანობა მთლიანად არის გამიჯნული წარმოებისა და მიწოდების საქმიანობისგან. დამოუკიდებელი სისტემის ოპერატორის (ISO) მოდელის შემთხვევაში გადაცემის აქტივების მფლობელობა (და ინვესტირება) გამოყოფილია სისტემის ოპერატორისგან. რეალურად ეს ეხება ინვესტიციასაც. დამოუკიდებელი გადაცემის ოპერატორის (ITO) მოდელში სისტემის ოპერირება და აქტივები რჩება ვერტიკალურად ინტეგრირებულ კომპანიაში2, თუმცა მოქმედებს ძალიან რთული მექანიზმი, თუ როგორ უნდა იქნეს უზრუნველყოფილი მიწოდებისა და წარმოების საქმიანობის ეფექტური გამოყოფა გადაცემის საქმიანობისგან. ძალიან რთულია ამ მოდელში ეფექტური დაყოფის მიღწევა. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ საქართველოსთვის ეს არის ყველაზე ნაკლებად მისაღები ვარიანტი ზემოხსენებულ ალტერნატივებს შორის. საქართველოს ენერგეტიკულ სექტორში გადაცემის ლიცენზიას სამი კომპანია ფლობს: სს ,,საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“ (სსე), სს ,,საქრუსენერგო“ და შპს ,,ენერგოტრანსი“. სსე ერთდროულად ახორციელებს გადამცემი სისტემის ოპერატორის, დისპეტჩერიზაციის ლიცენზიის მფლობელის, გადაცემის ლიცენზიის მფლობელისა და აღრიცხვის ოპერატორის ფუნქციებს. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო დღესდღეობით არის, ერთი მხრივ, შპს „ენგურჰესისა“ და შპს „ვარდნილჰესების კასკადის“ და, მეორე მხრივ, სს 2 ვერტიკალურად ინტეგრირებული კომპანია - საწარმო ან საწარმოთა ჯგუფი, რომელიც ახორციელებს ელექტროენერგიის გადაცემის ან განაწილების საქმიანობას და ელექტროენერგიის წარმოების ან მიწოდების საქმიანობას ერთდროულად. 26 „საქრუსენერგოს“ 50%-იანი წილის მფლობელი. სს ,,საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“, რომელსაც გააჩნია დისპეტჩერიზაციისა და გადაცემის ლიცენზია, იმყოფება სს „საპარტნიორო ფონდის“ 100%-იანი მფლობელობის ქვეშ. სს ,,საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“ ფლობს ასევე სხვა გადაცემის ლიცენზიატის, შპს „ენერგოტრანსის“, 100%-იან წილს. სს ,,საპარტნიორო ფონდი“ არის ელექტროენერგიის ყველაზე დიდი საბითუმო მიმწოდებლის, სს „ელექტროენერგეტიკული სისტემის კომერციული ოპერატორის“, 100%-იანი წილის მფლობელი. სს „საპარტნიორო ფონდი“ ასევე ფლობს 49% წილს შპს „გარდაბნის თბოსადგურში“, რომელმაც 2015 წელს დაიწყო ოპერირება; დარჩენილი 51% წილის მფლობელია სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაცია”. თავად ამ კორპორაციის 100%-იანი წილის მფლობელია ასევე სს „საპარტნიორო ფონდი“. სს „საქრუსენერგოს“ თანაბარწილობრივი აქციონერები არიან: საქართველოს სახელმწიფო, წარმოდგენილი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სახით და სს „ფედერალური საქსელო კომპანია“ – რუსეთის გაერთიანებული ენერგეტიკული სისტემა (იხ. ნახაზი 1.3). გადამცემი სისტემის ოპერატორისგან განსხვავებით, გამანაწილებელი სისტემის ოპერატორის დაყოფის წესი არ მოითხოვს საკუთრებით გამოყოფას. გამანაწილებელი სისტემის ოპერატორისთვის საკმარისია სამართლებრივი და ფუნქციური გამოყოფა, თუმცა, თუ განაწილების სისტემის ოპერატორი საქმიანობას ახორციელებს 100,000-მდე აბონენტისათვის ან/და მცირე იზოლირებულ არეალში, ასეთ შემთხვევაში შესაძლებელია არ განხორციელდეს განაწილების საქმიანობის წარმოების ან/და მიწოდების საქმიანობისგან გამოყოფა. საქართველოს ელექტროენერგეტიკის სექტორში განაწილების ლიცენზიას ორი კომპანია ფლობს: სს ,,ენერგო-პრო ჯორჯია“ და სს ,,თელასი“. სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ არის ჩეხური კომპანია „ენერგო-პრო ეი–ეს“-ის შვილობილი კომპანია. უნდა აღინიშნოს, რომ 2016 წლის ბოლომდე სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ ფლობდა ელექტროენერგიის განაწილებისა და წარმოების ლიცენზიებს, თუმცა 2016 წლის დეკემბერში მან მოახდინა ამ ორი საქმიანობის ერთმანეთისგან სამართლებრივი გამოყოფა. შედეგად, დაარსდა სს „ენერგო-პრო ჯორჯია გენერაცია“, რომლის საკუთრებაში გადავიდა 11 ელექტროსადგური (იხ. დანართი №1), ხოლო სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ დარჩა განაწილების აქტივები. სს „ენერგო-პრო ჯორჯიამ“ წარმოებისა და განაწილების საქმიანობის სამართლებრივი გამოყოფის დასრულების შემდეგ კომისიაში შემოიტანა განაცხადი შესაბამისი საქმიანობებისთვის ცალკე ლიცენზიების აღების თაობაზე. მიუხედავად იმისა, რომ სს „ენერგო-პრო ჯორჯიასგან“ წარმოების საქმიანობის სამართლებრივი გამოყოფა წინგადადგმული ნაბიჯია, მასზე გაცემულია გადაცემის წინასწარი ლიცენზია, რაც მომავალში, განაწილების ქსელის ოპერატორის საქმიანობის გამოყოფის შესახებ ევროპული ენერგეტიკული კანონმდებლობის პრინციპების გათვალისწინებით, ასევე დაექვემდებარება გამოყოფას. რაც შეეხება სს „თელასს“, მისი 75.108% წილის მფლობელია სს „სილქ როუდ ჰოლდინგი“ , ხოლო 24.5295%-ს ფლობს სს „საპარტნიორო ფონდი“. სს „სილქ როუდ ჰოლდინგი“ (რუსული კომპანია „ინტერ რაო“) ასევე ფლობს სს ჰიდროელექტროსადგურებს – სს „ხრამი-1“-სა და სს „ხრამი-2“-ს. 2017 წლის მდგომარეობით სს „თელასისა“ (სამართლებრივად) და სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ (სამართლებრივად) ქსელური საქმიანობა მთლიანად არის გამოყოფილი ელექტროენერგიის წარმოების საქმიანობისგან, თუმცა განაწილების საქმიანობა ჯერჯერობით გამოყოფილი არაა მიწოდების საქმიანობისგან, ვინაიდან არ არსებობს სათანადო საკანონმდებლო საფუძველი. 27 * გათვალისწინებულია საპარტნიორო ფონდის 24.529% და სს „თელასის“ აქციონერების 0.363% ნახაზი 1.3. საქმიანობის დაყოფა და საკუთრების მდგომარეობა საქართველოს ელექტროენერგეტიკულ სექტორში 1.1.5 ბაზრის ძირითადი მახასიათებლები 2018 წელს საქართველოს ელექტროენერგეტიკული სექტორის ძირითადი მახასიათებლები (მიწოდებისა და მოხმარების მაჩვენებლები) მოცემულია ნახაზზე 1.4. საანგარიშო წელს ელექტროენერგეტიკულ ბალანსში ხაზგასასმელია რამდენიმე მნიშვნელოვანი ასპექტი:     ქარის ელექტროსადგურის გამომუშავებამ (სალტეზე გაცემამ) 84.202 მლნ კვტ.სთ შეადგინა; საქართველოს ტერიტორიის გავლით განხორციელდა ტრანზიტი 13.433 მლნ კვტ.სთ-ის ოდენობით; 2018 წლის ელექტროენერგიის იმპორტის რაოდენობა გასული წლის იმავე მაჩვენებლისგან უმნიშვნელოდ (>1%) შეიცვალა; აღსანიშნავია, რომ 2017 წელს ელექტროენერგიის იმპორტის რაოდენობამ 2016 წლის რაოდენობას სამჯერ გადააჭარბა; აფხაზეთის მიერ მოხმარებული ელექტროენერგიის რაოდენობამ 2018 წელს 19,217 მლნ კვტ.სთ შეადგინა და 2017 წელთან შედარებით იგი 4%-ით შემცირდა. აღნიშნული მაჩვენებელი მთლიანი მოხმარების 15.04%-ია, ხოლო მომხმარებელზე მიწოდებული ელექტროენერგიის – 18.03%. აფხაზეთის მოხმარება იფარება ენგურჰესისა და ვარდნილჰესების კასკადის მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგიით, რაც ნიშნავს იმას, რომ ეს რესურსი დანარჩენი საქართველოსათვის მცირდება. 28 11,364.68 11,026.65 11,315.74 2016 2017 12,775.66 10,592.50 10,381.78 2015 11,933.69 10,153.72 10,170.13 2014 წარმოება მოხმარება ნახაზი 1.5. ელექტროენერგიის წარმოება (სალტეზე გაცემა) და მოხმარება 2018 9,860.61 9,690.21 2013 11,875.30 9,471.93 9,379.39 2012 9,912.12 9,256.57 2011 9,919.11 8,441.12 2010 8,278.06 7,640.07 2009 8,279.13 8,074.78 მლნ კვტ.სთ 12,000 11,000 10,000 9,000 8,000 7,000 6,000 5,000 4,000 3,000 2,000 1,000 0 2008 ნახაზი 1.4. ელექტროენერგეტიკული ბალანსი3 ელექტროენერგიის წარმოება (სალტეზე გაცემა) წინა წელთან შედარებით 5.5%-ით გაიზარდა, ხოლო 2016 წელთან შედარებით – 5%-ით. წინა წელთან შედარებით წარმოების გაზრდა გამოწვეულია 2017 წელს ენგურჰესის 2 კვირით გაჩერებით და ზოგადად ნაკლები წყალმოდინებით, ასევე 2 სეზონური (ჯამური დადგმული სიმძლავრე 48.86 მგვტ.) და 7 მცირე (ჯამური დადგმული სიმძლავრე 18.38 მგვტ.) ელექტროსადგურის სისტემაში ჩართვით. 2009-2018 წლების მონაცემებზე დაყრდნობით, ყოველწლიურად საქართველოში ელექტროენერგიის წარმოება საშუალოდ 3.9%-ით იზრდება, რაც მიმდინარე წლებში ექსპლუატაციაში შესული ელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგიით არის განპირობებული. ელექტროენერგიის წარმოების ზრდასთან ერთად მნიშვნელოვანი ზრდა დაფიქსირდა მოხმარებაში. 2018 წელს საქართველოში ელექტროენერგიის მოხმარება წინა წელთან შედარებით 7.6%-ით არის გაზრდილი, ხოლო 2016 წელთან შედარებით – 15.9%-ით. საქართველოში ელექტროენერგიის მოხმარება 2009-2018 წლებში ყოველწლიურად საშუალოდ 4.8%-ით იზრდებოდა (იხ. ნახაზი 1.5). ელექტროენერგიის წარმოების სტრუქტურაში თბოდა ჰიდროელექტრო– სადგურებიდან გამომუშავებული (სალტეზე გაცემული) ელექტროენერგიის წილების ზრდა ჯამურად წარმოებულ ელექტროენერგიაში მეტნაკლებად სტაბილურ ტენდენციას ინარჩუნებს. თბოელექტროსადგურებიდან წარმოებულმა ელექტროენერგიამ 2017-2018 წლებში ჯამურად წარმოებული ელექტროენერგიის 16.9% შეადგინა. რაც შეეხება ჰიდროელექტროსადგურებიდან გამომუშავებულ ელექტროენერგიას, 2018 წელს მისმა წილმა ჯამურად წარმოებულ ელექტროენერგიაში 83% შეადგინა, ხოლო 2017 წელს – 82.4%, 2016 წლის ბოლოს 3 ნახაზზე მოცემული სიდიდეები მოცემულია მლნ.კვტ.სთ-ებში, ხოლო პირდაპირი მომხმარებლების მიერ ელექტროენერგიის მოხმარებაში ასევე გათვალისწინებულია ელექტროსადგურების საკუთარი მოხმარება გაჩერებულ რეჟიმში. 29 ექსპლუატაციაში შესული ახალი ქარის ელექტროსადგურის მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგიის წილმა კი 0.7% შეადგინა (იხ. ნახაზი 1.6). აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო წელს ექსპლუატაციაში შევიდა 2 საშუალო სიმძლავრის ჰიდროელექტროსადგური, კირნათიჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 27.47 მგვტ.) და ოლდენერჯი ჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 21.39 მგვტ) და 7 მცირე ელექტროსადგური – შილდაჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 1.2 მგვტ), ხეორი ჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 1.3 მგვტ), კასლეთი 2 ჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 9 მგვტ), ბოდორნა ჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 2.5 მგვტ), სქურდიდი ჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 1.33 მგვტ), ჯინოული ჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 1.1 მგვტ) და არაგვი 2 ჰესი (დადგმული სიმძლავრე – 1.95 მგვტ). ჰიდროელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული (სალტეზე გაცემული) ელექტროენერგიის წილები მათი ტიპების მიხედვით მოცემულია ნახაზზე 1.6. 78.6% 81.1% 80.4% 82.4% 21.4% 18.8% 18.8% 16.9% ქარი 0.7% 81.0% ქარი 0.8% 19.0% 82.8% 75.2% 24.8% 17.2% 78.6% 93.4% 6.6% 21.4% 88.4% ქარი 0.1% 11.6% 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 ქარის ელექტროსადგური ჰიდროელექტროსადგურები თბოელექტროსადგურები 2018 48.0% 29.4% 22.6% 12.4% 2016 45.3% 42.3% 2017 46.5% 37.9% 15.6% 11.8% 2015 46.2% 42.0% 2014 47.6% 44.9% 7.4% 51.8% 44.3% 2013 3.9% 52.3% 44.1% 3.7% 2012 3.7% 48.9% 47.3% 2011 3.4% 2010 53.8% 42.8% 3.4% 2009 47.4% 49.2% % ნახაზი 1.6. ელექტროსადგურების მიერ სალტეზე გაცემული ელექტროენერგიის სტრუქტურა დერეგულირებული ჰესები ნაწილობრივ დერეგულირებული ჰესები მარეგულირებელი ჰესები ნახაზი 1.7. ჰიდროელექტროსადგურებიდან ელექტროენერგიის გამომუშავების სტრუქტურა 2018 წელს მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგიის წილმა ჰიდროელექტროსადგურების ჯამურად გამომუშავებულ ელექტრო– ენერგიაში შეადგინა 48%, ნაწილობრივ დერეგულირებული ჰიდროელექტროსადგურების წილმა – 29.4%, ხოლო დერეგულირებული ჰიდროელექტროსადგურების წილმა – 22.6%, რომელშიც 13 მგვტ-ზე მეტი სიმძლავრის ელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული (სალტეზე გაცემული) ელექტროენერგიის წილია 69.5%, ხოლო მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურების – 30.5% (იხ. ნახაზი 1.7). 2018 წელს მომხმარებლებზე მიწოდებული ელექტროენერგიის სტრუქტურაში მნიშვნელოვანი წილით (70.5%) ელექტროენერგიის გამანაწილებელი კომპანიებია წარმოდგენილი. პირდაპირი მომხმარებლების წილმა – 14.3%, ხოლო აფხაზეთზე მიწოდებული ელექტროენერგის წილმა 15.3% შეადგინა. ელექტროენერგიის გამანაწილებელი კომპანიების მიერ მოხმარებული ელექტროენერგია წინა წელთან შედარებით – 5.2%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 12.6%-ით არის გაზრდილი. რაც შეეხება პირდაპირი მომხმარებლების მიერ მოხმარებულ ელექტროენერგიას, წინა 30 1,922 5,809 6,262 6,520 6,962 7,346 7,872 8,427 8,862 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 4,983 2010 2011 4,570 12,000 11,000 10,000 1,812 1,447 9,000 1,228 8,000 1,238 1,569 7,000 1,834 1,584 1,565 6,000 2,081 5,000 1,711 4,000 3,000 2,000 1,000 0 2009 მლნ კვტ.სთ 2,002 წელთან შედარებით – 25%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 48%-ით გაიზარდა. აფხაზეთზე მიწოდებული ელექტროენერგიის რაოდენობა წინა წელთან შედარებით – 4%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 0.3%-ით არის შემცირებული (იხ. ნახაზი 1.8). აფხაზეთზე მიწოდება პირდაპირი მომხმარებლები (+ს/მ) გამანაწილებელი კომპანიები ნახაზი 1.8. ელექტროენერგიის შიდა მოხმარების სტრუქტურა 2018 წელს ელექტროენერგიის იმპორტმა 2.6-ჯერ გადააჭარბა ექსპორტს (იხ. ნახაზი 1.9). საანგარიშო წელს ელექტროენერგიის იმპორტმა 1,509 მლნ.კვტ.სთ შეადგინა, რაც წინა წლის მაჩვენებელზე უმნიშვნელოდ (>1%) მეტია, ხოლო 2016 წლის მაჩვენებელზე – 3-ჯერ მეტი. რაც შეეხება ექსპორტს, 2018 წელს საქართველოდან ექსპორტირებულ იქნა 589 მლნ.კვტ.სთ ელექტროენერგია, რაც წინა წლის მაჩვენებელზე 14.2%-ით ნაკლებია. ნახაზი 1.9. ელექტროენერგიის იმპორტი და ექსპორტი რაც შეეხება საანგარიშო წელს ელექტროენერგიის იმპორტსა და ექსპორტს ქვეყნების მიხედვით, მოცემულია ნახაზებზე 1.10 და 1.11. ელექტროენერგიის იმპორტის 82% აზერბაიჯანიდან განხორციელდა, 14% – რუსეთიდან, 3% თურქეთიდან, ხოლო 1% – სომხეთიდან. ელექტროენერგიის ექსპორტის მნიშვნელოვანი ნაწილი (66%) განხორციელდა თურქეთში, რუსეთში – 16%, სომხეთში – 14%, ხოლო 4% – აზერბაიჯანში. აღსანიშნავია, რომ იმპორტის მნიშვნელოვანი რაოდენობა წინა წლებში (2016 წელს 77% და 2015 წელს 73%) რუსეთიდან ხორციელ– დებოდა, ხოლო აზერბაიჯანიდან – მთლიანი იმპორტის 17-22%-მდე. რაც შეეხება ელექტროენერგიის ექსპორტს, როგორც საანგარიშო წელს, ისე წინა წლებში, უმეტესი ნაწილი ხორციელდება თურქეთში. ნახაზი 1.10. ელექტროენერგიის იმპორტი ქვეყნების მიხედვით 31 ელექტროენერგეტიკის სექტორში ენერგეტიკული უსაფრთხოების ძირითადი მახასიათებელია ელექტროენერგიის მიწოდების უწყვეტობა. მისი უზრუნველყოფა შესაძლებელია ქვეყანაში ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის დაკმაყოფილებით, საკუთარი რესურსების მაქსიმალურად გამოყენების გზით. აღნიშნული, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ნახაზი 1.11. ელექტროენერგიის ექსპორტი ქვეყნების მიხედვით მოკლევადიან პერიოდში იმპორტისა და გრძელვადიან პერიოდში თბოგენერაციის ჩანაცვლებას. ელექტროენერგიის წარმოება-მოხმარების დინამიკა 2018 წლის თვეების მიხედვით მოცემულია ნახაზზე 1.12. როგორც ნახაზიდან ჩანს, შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის დაკმაყოფილება ვერ ხერხდება ჰიდრო- და თბოგენერაციის სიმძლავრეებით. შესაბამისად, საჭიროა ელექტროენერგიის იმპორტის განხორციელება მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად. რაც შეეხება გაზაფხულის მეორე ნახევარსა და ზაფხულის პერიოდს, ჭარბი წყლის რესურსები საშუალებას იძლევა, რომ ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა დაკმაყოფილდეს და ნარჩენი ელექტროენერგია გატანილ იქნეს ექსპორტზე. 1,400 1,200 1,170 1,0601,116 1,193 1,1251,069 1,097 1,007 996 981 988 974 1,000 მლნ კვტ.სთ ნახაზ 1.12-დან ჩანს, რომ საქართველოში ელექტროენერგიის მიწოდება და მოხმარება ხასიათდება სეზონურობით. საქართველოში ელექტროენერგიის მოხმარება ზამთრის პერიოდში უფრო მაღალია, ვიდრე ზაფხულის პერიოდში, ხოლო ელექტროენერგიის მიწოდება სეზო– ნურობის საპირისპირო ტენდენციით ხასიათდება. შესაბამისად, ელექტროენერგიის მოხმარების მხრივ საქართველო ზამთრის პიკის ქვეყანაა, თუმცა, როგორც ნახაზ 1.134-ზეა ნაჩვენები, აღნიშნული სიტუაცია 2024 წლიდან, სავარაუდოდ, შეიცვლება და საქართველო ზაფხულის პიკის ქვეყანა 800 600 400 200 0 იან თებ მარ აპრ მაი ივნ ივლ აგვ სექ ოქტ ნოე დეკ ქარის ელექტროსადგურები ჰიდროელექტროსადგურები თბოელექტროსადგურები მოხმარება ნახაზი 1.12. ელექტროენერგიის წარმოება-მოხმარება თვეების მიხედვით 4 საქართველოში ელექტროენერგიის ზაფხულისა და ზამთრის პერიოდების მოხმარების პროგნოზირებისათვის გამოყენებულია Compound Annual Growth Rate (CAGR), რომელიც ზამთრის პერიოდისათვის არის 3.3%, ხოლო ზაფხულის პერიოდისთვის - 4.7%. 2006-2018 წლების მონაცემებზე დაყრდნობით, ზაფხულის პერიოდად განსაზღვრულია აპრილ-სექტემბერი, ხოლო ზამთრის პერიოდად – ოქტომბერ-მარტი. 32 გახდება. აღნიშნულის გათვა– ლისწინებით, უახლოეს მომავალში შესაძლებელი იქნება ელექტრო– ენერგიის იმპორტის წილის შემცირება, გამომდინარე იქიდან, რომ ელექტროენერგიის პიკური მოთხოვნა ზაფხულის პერიოდში გადმოინაცვლებს, როდესაც არსებული ადგილობრივი რესურსების გამოყენებით შესაძლებელი იქნება მისი დაკმაყოფილება. მეორე მხრივ, ნახაზი 1.13. მოხმარება ზაფხულისა და ზამთრის პერიოდებში გენერაციის ახალი ობიექტების ქვეყნის ენერგოსისტემაში გაშვებით შესაძლებელი იქნება ზამთრის პერიოდში ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად იმპორტირებული ელექტროენერგიის წილის შემცირება. ელექტროენერგიის მოხმარებამიწოდების 2018 წლის ბალანსის შედეგების ანალიზის საფუძველზე შეიძლება ითქვას, რომ მნიშვნელოვანი ყურადღება უნდა მიექცეს გენერაციის ახალი სიმძლავრეების მშენებლობას ადგილობრივი ენერგორესურსების გამოყენებით. შესაბამისად, ჰიდრო– რესურსებთან ერთად მაქსიმალურად ათვისებული უნდა იქნეს სხვა ადგილობრივი ნახშირწყალბადოვანი ნახაზი 1.14 გენერაციის სიმძლავრეების სტრუქტურა და განახლებადი რესურსები, მათ შორის, პირველ რიგში – ქარისა და მზის ენერგორესურსები. აღსანიშნავია, რომ 2018 წელს საქართველოს ჯამური გენერაციის სიმძლავრე 2017 წელთან შედარებით 1.6%-ით გაიზარდა და 4,179.83 მგვტ შეადგინა (მათ შორის მცირე სიმძლავრის ჰიდროელექტროსადგურების დადგმული სიმძლავრე წინა წელთან შედარებით გაიზარდა 10.3%-ით, ხოლო დიდი და საშუალო ჰიდროელექტროსადგურების – 1.6%-ით). გენერაციის სიმძლავრეები ელექტროსადგურების ტიპების მიხედვით ნაჩვენებია ნახაზზე 1.14. 1.1.5.1 საცალო ბაზარი საქართველოში ელექტროენერგიის საცალო ბაზარი მაღალკონცენტრირებულია (HHI = 5,544.5), სადაც ყველაზე დიდი საბაზრო წილი (66.5%) გააჩნია სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“. კონკრეტულ ბაზარზე კონკურენციის დონის შესაფასებლად გამოიყენება ჰერფინდალჰირშმანის ინდექსი (HHI). იგი გამოითვლება, როგორც ბაზარზე არსებული მონაწილეების საბაზრო წილების (%) კვადრატების ჯამი. HHI ინდექსს შესაძლებელია გააჩნდეს მნიშვნელობა 0-დან 10,000-მდე შუალედში, სადაც 0 ნიშნავს ბაზრის დაბალ კონცენტრაციას (სრულყოფილი კონკურენცია), ხოლო 10,000 – სრულყოფილ მონოპოლიას. ევროკომისიის განმარტებით, თუ HHI 33 აღემატება 1,000-ს, მაშინ ბაზარი არის კონცენტრირებული, ხოლო თუ ინდექსის მნიშვნელობა მეტია 2,000-ზე, მაშინ ბაზარი მაღალკონცენტრირებულია. მლნ კვტ.სთ ნახაზზე 1.15 მოცემულია ელექტრო– ენერგიის გამანაწილებელი კომპა– ნიების მიერ მოხმარებული ელექტროენერგიის რაოდენობა 2018 წლის თვეების მიხედვით. ნახაზი 1.15. ელექტროენერგიის გამანაწილებელი კომპანიების მოხმარება ნახაზიდან ჩანს, რომ სს „თელასისა“ და სს 6,000 „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ 5,000 მაქსიმალური 4,000 მოხმარებები იანვარ3,932 დეკემბერსა და ივლის3,431 3,000 3,007 2,845 2,700 2,592 აგვისტოში დაფიქსირდა. 2,000 აღნიშნული ტენდენცია 1,000 განპირობებულია 1,483 1,378 1,339 1,323 1,314 1,233 საქართველოში 0 2013 2014 2015 2016 2017 2018 ელექტროენერგიის მოხმარების საყოფაცხოვრებო არასაყოფაცხოვრებო სეზონურობით, სადაც ნახაზი 1.16. სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ მოხმარება მომხმარებელთა მნიშვნელოვან როლს კატეგორიების მიხედვით თამაშობს საყოფაც– ხოვრებო მომხმარებლების მიერ ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის ზრდა ზამთრისა და ზაფხულის პერიოდებში. სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ არეალში საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მოხმარებამ საანგარიშო წელს მთლიანი მოხმარების 27.4% შეადგინა, ხოლო არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მოხმარებამ – 72.6%. საანგარიშო წელს 2017 წელთან შედარებით სს „ენერგოპრო ჯორჯიას“ განაწილების არეალში არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მიერ მოხმარებული ელექტროენერგიის ოდენობა 14.6%-ით არის გაზრდილი, ხოლო 2016 წელთან შედარებით – 30.8%-ით. აღნიშნული გამოწვეულია ქსელზე ახალი კომერციული ობიექტების მიერთებებით. საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მიერ მოხმარებული ელექტროენერგია წინა წელთან შედარებით გაიზარდა 7.6%-ით, ხოლო 2016 წელთან შედარებით – 12.9%-ით. (იხ. ნახაზი 1.16). 34 1,863.2 783 607.0 173.0 348 1,818.3 მლნ კვტ.სთ მლნ კვტ.სთ რაც შეეხება სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ მიერ საცალო მომხმა– რებლებზე განაწილებული ელექტრო– ენერგიის რაოდენობას ძაბვის საფეხურების მიხედვით, ჯამურად განაწილებული ელექტროენერგიის თითქმის ნახევარი (45.8%) მოიხმარეს 0.4 კვ ძაბვის ქსელზე მიერთებულმა მომხმარებლებმა, 32.1% – 110-35 კვ ქსელზე მიერთებულმა მომხმა– ნახაზი 1.17. სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ მოხმარება ძაბვის რებლებმა, ხოლო 22.1% – 6-10 კვ საფეხურების მიხედვით ქსელზე მიერთებულმა მომხმა– 3,000 რებლებმა (იხ. ნახაზი 1.17). აღნიშნული განპირობებულია სს 2,500 „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ ქსელზე 2,000 1,818 1,777 საანგარიშო წელს განხორციელე– 1,652 1,284 1,118 ბული ახალი მიერთებებით, კერძოდ, 1,500 979 საანგარიშო წელს სს „ენერგო-პრო 1,000 ჯორჯიას“ ქსელზე მიერთდა 163.6 მგვტ ახალი მომხმარებლების 500 1001 996 996 990 977 928 სიმძლავრე, საიდანაც 144 მგვტ (88%) 0 სიმძლავრის მიერთება განხორ– 2013 2014 2015 2016 2017 2018 ციელდა 0.4 კვ ძაბვის ქსელზე, 19.6 საყოფაცხოვრებო მგვტ-ის (12%) – 6-10 კვ ძაბვის ქსელზე, ხოლო 110-35 კვ ძაბვის ნახაზი 1.18. სს „თელასის“ მოხმარება მომხმარებელთა კატეგორიების ქსელზე 2018 წელს მიერთება არ მიხედვით განხორციელებულა. 2,000 2018 წელს სს „თელასის“ მოხმარების 64.5% – არასაყოფაც– ხოვრებო, ხოლო 35.5% საყოფაც– 1,500 ხოვრებო მომხმარებლებზე მოდის. არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებ– 1,000 ლების მიერ მოხმარებული ელექტროენერგიის რაოდენობა წინა წელთან შედარებით 2.3%-ით არის 500 გაზრდილი, ხოლო 2016 წელთან შედარებით – 10.1%-ით. საანგარიშო 0 წელს სს „თელასის“ საყოფაცხოვრებო 110-35 კვ 6-10 კვ 0.4 კვ მომხმარებლების მიერ მოხმარებული 2017 ელექტროენერგიის რაოდენობა წინა წელთან შედარებით - უმნიშვნელოდ, 0.4%-ით, ხოლო 2016 წელთან ნახაზი 1.19. სს „თელასის“ მოხმარება ძაბვის საფეხურების მიხედვით შედარებით 2.4%-ით გაიზარდა (იხ. ნახაზი 1.18). 35 სს „თელასის“ ქსელშიც 0.4 კვ ძაბვის ქსელზე მიერთებულ მომხმარებლებზე განაწილებულ ელექტროენერგიას მნიშვნელოვანი წილი (66.1%) უჭირავს ჯამურად განაწილებულ ელექტროენერგიაში. 6-10 კვ ქსელზე მიერთებული მომხმარებლების წილმა 27.8% შეადგინა, ხოლო 110-35 კვ ქსელზე მიერთებული მომხმარებლების წილმა – 6.14%. სს „თელასის“ მიერ ძაბვის საფეხურების მიხედვით ჯამურად განაწილებული ელექტროენერგიის სტრუქტურის ასევე მთავარი განმსაზღვრელია 2018 წელს ქსელზე განხორციელებული ახალი მიერთებები (იხ. ნახაზი 1.19.). 1.1.5.2 საბითუმო ბაზარი საანგარიშო წელს საბითუმო ბაზარზე რეგისტრირებული იყო ელექტროენერგიის 91 მწარმოებელი, მათ შორის: 5 თბოელექტროსადგური5, 2 მარეგულირებელი6, 9 ნაწილობრივ დერეგულირებული7, 14 დერეგულირებული8 (ჰიდრო) და 61 მცირე სიმძლავრის9 (დერეგულირებული) ელექტროსადგური. 2018 წელს საბაზრო წილები ელექტროენერგიის სამი უმსხვილესი მწარმოებლისათვის გადანაწილდა შემდეგნაირად: შპს „ენგურჰესისთვის“ – 33.43%; შპს „ვარციხეჰესისთვის“ – 9.96% და შპს „გარდაბნის თბოელექტროსადგურისთვის“ – 9.76%, ხოლო წარმოების სეგმენტის ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსმა შეადგინა HHI2018 =1,59610. შესაბამისად, გენერაცის სეგმენტი შეიძლება შევაფასოთ, როგორც კონცენტრირებული ბაზარი. აღნიშნული მაჩვენებლები წლების მიხედვით მოცემულია ცხრილში 1.1. დასახელება/წელი შპს „ენგურჰესი“ შპს „მტკვარი ენერგეტიკა“ შპს „ვარციხეჰესი“ 2014 32.5% 11.3% 8.6% 2015 31.04% 10.89% 7.21 % 2016 31% 2017 31.5% 2018 33.4% 8.1% 9.9% 6.96% შპს „გარდაბნის 9.8% 7.3% თბოელექტროსადგური“ HHI 1,260 1,133.6 1,222.8 1,512.2 ცხრილი 1.1. უმსხვილესი მწარმოებლის საბაზრო წილები და HHI 9.76 % 1,596 საბითუმო ბაზარზე ელექტროენერგიით ვაჭრობა ხორციელდება პირდაპირი ხელშეკრულებით და საბალანსო ბაზარზე, რომელსაც ოპერირებას უწევს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორი (ესკო), კომისიის მიერ დამტკიცებული საბალანსო ელექტროენერგიის ყიდვა-გაყიდვის პირდაპირი ხელშეკრულების სტანდარტული პირობებით. 5 თბოელექტროსადგურები: გარდაბნის მე-9 ენერგობლოკი, აირტურბინა, თბილსრესის მე-3 და მე-4 ბლოკები, გარდაბნის თბოელექტროსადგური, ტყიბულის თბოელექტროსადგური. 6 მარეგულირებელი ელექტროსადგურები: ენგურჰესი, ვარდნილჰესი. 7 ნაწილობრივ დერეგულირებული ელექტროსადგურები: ხრამი 1, ხრამი 2, შაორი, ძევრული, ჟინვალი, ვარციხე, გუმათი, რიონი და ლაჯანური ჰესი. 8 დერეგულირებული (13 მგვტ-ზე მეტი საპროექტო სიმძლავრის) ელექტროსადგურები ელექტროენერგიის წარმოების ლიცენზიით: ორთაჭალჰესი, საცხენჰესი, ზაჰესი, ჩითახევჰესი, ხადორჰესი, აწჰესი, ლარსიჰესი, ფარავანჰესი, დარიალიჰესი, ხელვაჩაური 1 ჰესი, შუახევი ჰესი, კირნათი ჰესი და ოლდენერჯი ჰესი. 9 მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურები (13 მგვტ-ზე ნაკლები საპროექტო სიმძლავრის ელექტროსადგურები) ელექტროენერგიის წარმოების ლიცენზიის გარეშე: ჯამში 61 ელექტროსადგური. 10 2018 წლის HHI ინდექსის დათვლისას გათვალისწინებულია კომპანიების მიერ სხვადასხვა ელექტროსადგურის ფლობა. 36 29.2% 70.8% 29.4% 70.6% 24.4% 32.3% 67.7% 94.5% ივლ 83.3% 96.1% ივნ 82.0% აპრ 92.7% 75.2% მარ 400 76.6% 600 75.6% 16.7% 5.5% 7.3% 18.0% 24.8% 23.4% 800 74.2% მლნ კვტ.სთ 1,000 25.8% 1,200 3.9% 2018 წელს პირდაპირი ხელშეკრულებებით გაყიდულმა ელექტროენერგიამ შეადგინა 10,798.22 მლნ.კვტ.სთ, ხოლო საბალანსო ბაზარზე გაყიდულმა ელექტროენერგიამ – 2,644.29 მლნ.კვტ.სთ. შესაბამისად, პირდაპირი ხელშეკრულებებით ელექტროენერგიით ვაჭრობის წილმა შეადგინა ქსელში ჯამურად მიწოდებული ელექტროენერგიის 80.3%, ხოლო საბალანსო ელექტროენერგიის წილმა – 19.7%. რაც შეეხება აღნიშნულ მახასიათებლებს თვეების მიხედვით, ნაჩვენებია ნახაზზე 1.20. 200 პირდაპირი ხელშეკრულებებით დეკ ნოე ოქტ სექ აგვ მაი თებ იან 0 საბალანსო ბაზარზე ნახაზი 1.20. ელექტროენერგიით ვაჭრობა საბალანსო ბაზარზე და პირდაპირი ხელშეკრულებებით როგორც 1.20 ნახაზიდან ჩანს, ქსელში ჯამურად მიწოდებულ და მოხმარებულ ელექტროენერგიაში საბალანსო ელექტროენერგიის წილი გაცილებით მაღალია ზამთრის, ვიდრე ზაფხულის პერიოდში (მაისი-ივლისი), სადაც უმეტესად ელექტროენერგიის მიწოდებამოხმარება პირდაპირი ხელშეკრულებებით ბალანსდება. რაც შეეხება საბითუმო ბაზარზე პირდაპირი ხელშეკრულებებით ელექტროენერგიის მიმწოდებლების სტრუქტურას თვეების მიხედვით, მოცემულია ნახაზზე 1.21. 37 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% იან თებ მარ აპრ მაი ივნ ივლ აგვ სექ ოქტ ნოე დეკ იმპორტი 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% თბოელექტროსადგური 34.5% 38.2% 23.5% 2.9% 6.6% 0.0% 0.6% 15.9% 20.4% 27.7% 40.8% 31.2% ჰიდროელექტროსადგური 65.5% 61.8% 76.5% 97.1% 93.4% 100.0% 99.4% 84.1% 79.6% 72.3% 59.2% 68.8% ნახაზი 1.21. პირდაპირი ხელშეკრულებებით ელექტროენერგიის მიმწოდებლების სტრუქტურა პირდაპირი ხელშეკრულებებით ელექტროენერგიის თვეების მიხედვით მოცემულია ნახაზზე 1.22. შემსყიდველების სტრუქტურა 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% იან თებ მარ აპრ მაი ივნ ივლ აგვ სექ ოქტ ნოე დეკ ექსპორტიორი 0.1% 0.0% 0.0% 0.0% 20.4% 21.7% 19.3% 3.526% 0.0% 0.0% 0.1% 0.0% პირდაპირი მომხმარებლები 9.2% 10.6% 16.7% 18.1% 9.6% 12.2% 10.1%10.631%11.1% 11.8% 10.7% 10.8% გამანაწილებელი კომპანიები 90.7% 89.4% 83.3% 81.9% 70% 66.1% 70.6%85.843%88.9% 88.2% 89.2% 89.2% ნახაზი 1.22. პირდაპირი ხელშეკრულებებით ელექტროენერგიის შემსყიდველების სტრუქტურა ბაზრის ოპერატორის მიერ შესყიდული საბალანსო ელექტროენერგიის სტრუქტურა თვეების მიხედვით მოცემულია ნახაზზე 1.23. 38 100.0% 90.0% 80.0% 70.0% 60.0% 50.0% 40.0% 30.0% 20.0% 10.0% 0.0% იმპორტი იან თებ მარ აპრ მაი ივნ ივლ აგვ სექ ოქტ ნოე დეკ 65.8% 66.5% 57.0% 5.9% 50.4% 13.2% 1.7% 55.9% 58.6% 71.4% 67.9% 65.3% ჰიდროელექტროსადგური 28.3% 30.2% 39.3% 85.0% 43.7% 69.8% 86.6% 39.0% 36.6% 25.4% 30.0% 32.8% ქარი 2.3% 2.5% 2.5% 4.9% 5.9% 11.0% 11.7% 4.2% 3.4% 2.2% 2.1% 1.9% თბოელექტროსადგური 3.5% 0.9% 1.2% 4.2% 0.0% 1.4% 0.9% 0.0% 0.0% 6.0% 0.0% 0.9% ნახაზი 1.23. ბაზრის ოპერატორის მიერ შესყიდული საბალანსო ელექტროენერგიის სტრუქტურა 2018 წელს ბაზრის ოპერატორის მიერ შესყიდულ საბალანსო ელექტროენერგიაში მნიშვნელოვანი წილი უჭირავს იმპორტირებულ ელექტროენერგიას. რაც შეეხება ჰესებიდან წარმოებულ ელექტროენერგიას, ბაზრის ოპერატორი მას საბალანსო ბაზრისთვის მთელი წლის განმავლობაში შეისყიდის, ხოლო ივნის-ივლისში ჰესების მიერ წარმოებული ელექტროენერგია თითქმის მთლიანად აკმაყოფილებს საბალანსო ბაზარს (იხ. ნახაზი 1.24). 39 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% იან თებ მარ აპრ მაი ივნ ივლ აგვ სექ ოქტ ნოე დეკ 0.1% 0.1% 0.02% 0.0% 0.1% 0.0% 0.0% 1.1% 0.3% 0.1% 0.2% 0.4% ექსპორტიორი 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 4.3% 0.02% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% პირდაპირი მომხმარებლები 12.0% 12.5% 5.4% 3.7% 2.4% 8.7% 37.92% 24.9% 20.7% 16.5% 9.3% 1.4% დანაკარგები ტრანზიტის უზრუნველსაყოფად გამანაწილებელი კომპანიები 87.9% 87.4% 94.6% 96.3% 97.5% 87% 62.06% 74% 79% 83.4% 90.5% 98.2% ნახაზი 1.24. ბაზრის ოპერატორის მიერ გაყიდული საბალანსო ელექტროენერგიის სტრუქტურა ბაზრის ოპერატორისგან საბალანსო ელექტროენერგიას შეისყიდიან ელექტროენერგიის გამანაწილებელი კომპანიები და პირდაპირი მომხმარებლები. ძირითადად დეკ ნოე ოქტ სექ აგვ ივლ ივნ მაი აპრ მარ თებ იან თეთრი/კვტ.სთ. ბაზრის ოპერატორის მიერ 15 14 გასაყიდი საბალანსო ელექტრო– 13 ენერგიის ფასი ფორმირდება ყოველ– 12 თვიურად, მის მიერ სხვადასხვა 11 კატეგორიის გენერაციის ობიექტებისა და 10 იმპორტიორებისაგან შესყიდული 9 8 ელექტროენერგიის ფასების საშუალო 7 შეწონილის პრინციპით. საანგარიშო 6 წელს, წინა წელთან შედარებით, გასაყიდი საბალანსო ელექტრო– 2016 2017 2018 ენერგიის ფასი საშუალოდ 1.57%-ით გაიზარდა (იხ. ნახაზი 1.25). რაც შეეხება ნახაზი 1.25. ბაზრის ოპერატორის მიერ გასაყიდი საბალანსო საანგარიშო წელს დერეგულირებული ელექტროენერგიის საშუალო შეწონილი ფასი ელექტროსადგურების მიერ ბაზრის ოპერატორზე გაყიდული საბალანსო ელექტროენერგიის ფასს, იგი 2017 წელთან შედარებით – საშუალოდ 2.1%ით შემცირდა. (იხ. ნახაზი 1.26) 40 2016 2017 დეკ ნოე ოქტ სექ აგვ ივლ ივნ მაი აპრ მარ თებ იან თეთრი/კვტ.სთ. 16 14 12 10 8 6 4 2 0 2018 ნახაზი 1.26. დერეგულირებული ელექტროსადგურების მიერ საბალანსო ბაზარზე გაყიდული ელექტროენერგიის ფასი 1.1.5.3 ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობა ელექტროენერგიით ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობა რეგულირდება კანონისა და ბაზრის წესების საფუძველზე. საანგარიშო წელს ელექტროენერგეტიკულ ბაზარზე რეგისტრირებული იყო 18 იმპორტიორი და 32 ექსპორტიორი-სუბიექტი, თუმცა აქედან აქტიური მხოლოდ 1 იმპორტიორი და 9 ექსპორტიორი იყო. ქვეყნის ელექტროენერგეტიკულ სისტემაში არსებული ტრანსსასაზღვრო ელექტროგადამცემი ხაზების გამტარუნარიანობები საშუალებას იძლევა მეზობელ ქვეყნებთან გატანილ იქნეს ექსპორტზე ჭარბი ელექტროენერგია. 2018 წლის ბოლოსთვის საქართველოში არსებული წმინდა ტრანსსასაზღვრო გამტარუნარიანობამ ჯამურად შეადგინა 2,550 მგვტ (იხ. ნახაზი 1.27). ამასთანავე, 2020 წლისთვის ახალი ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელებით დაგეგმილია საქართველოს ტრანსსასაზღვრო გამტარუნარიანობის გაზრდა 4,500 მგვტ-მდე, რაც თითქმის ორჯერ მეტია საანგარიშო წლის მონაცემებზე. ელექტროენერგიის იმპორტის განხორციელება შესაძლებელია ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ყოველწლიური ბალანსის შესაბამის თვეებში დადგენილი რაოდენობების ფარგლებში, ხოლო ავარიული სიტუაციის მოქმედების პერიოდში – ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ბალანსში გათვალისწინების გარეშე. იმ შემთხვევაში, თუ ელექტროსისტემის ნორმალურ რეჟიმში ოპერირების დროს საიმპორტო ელექტროენერგიის რაოდენობა აღემატება ტრანსსასაზღვრო ელექტროგადამცემი ხაზის გამტარუნარიანობას ან/და ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ბალანსით დადგენილ რაოდენობას, უპირატესობა ენიჭება ელექტროენერგიის იმ იმპორტს, რომლის ფასიც ყველაზე დაბალია. 41 იმპორტის ანალოგიურად, ელექტროენერგიის ექსპორტის განხორციელებაც შესაძლებელია ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ყოველწლიური ბალანსის შესაბამის თვეებში დადგენილი რაოდენო– ბების ფარგლებში, ხოლო ავარიული სიტუაციის მოქმედების პერიოდში ელექტროენერგიის ექსპორტის განხორციელება შესაძლებელია ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ბალანსში გათვალისწინების გარეშე. ელექტროენერგიის ექსპორტი ხორციელდება „ბაზრის წესების“ ნახაზი 1.27. საქართველოს ტრანსსასაზღვრო გამტარუნარიანობები 2017 და 2020 წლებისათვის (მგვტ.) განსაზღვრული ნორმებისა და „სისტემათაშორისო ტრანზიტისთვის (გადადინებისთვის) განკუთვნილი ახალი ელექტროგადამცემი ხაზის გამტარუნარიანობისა და შიდა შემზღუდავი რესურსის განაწილება/გადანაწილების სპეციალური აუქციონის წესების“ შესაბამისად. ექსპორტიორთა და მათ მიერ საექსპორტოდ განკუთვნილი ელექტროენერგიის განსაზღვრის ძირითად ინსტრუმენტებს წარმოადგენს საექსპორტოდ ნებადართული რაოდენობისა და სატრანზიტოდ ნებადართული გამტარუნარიანობის განსაზღვრა და სისტემათაშორისი ტრანზიტისთვის (გადადინებისთვის) განკუთვნილი ახალი ხაზის გამტარუნარიანობის განაწილება. 0 0 0 700 700 700 0 0 700 118.6 100 600 700 581.4 292.5 32.5 1.2 50 0 500 მგვტ. 323.8 110 590 აღნიშნული პროცედურების შესაბამისად, ყოველი წლის პირველ აგვისტომდე სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“ და თურქეთის მხარე თანხმდებიან ახალციხებორჩხას გადამცემი ხაზის მომავალი წლის გამტარუნარიანობის მოცულობებზე, თვეების მიხედვით. შესაბამისად, 2018 წელს ახალ გადამცემ ხაზზე გამტარუნარიანობის გადანაწილება აუქციონით და აუქციონის 800 გარეშე მოცემულია ქვემოთ (იხ. 600 ნახაზი 1.28). აღსანიშნავია, რომ 400 მიუხედავად განაწილებული გამტარუნარიანობისა, მაქსიმა– 200 ლურად არ ხდება ახალციხე0 ბორჩხას გადამცემი ხაზის იან თებ მარ აპრ მაი ივნ ივლ აგვ სექ ოქტ ნოე დეკ დატვირთვა და ამ ხაზით ATC ALC ელექტროენერგიის ექსპორტი. ნახაზი 1.28. განაწილებული და გასანაწილებელი გამტარუნარიანობები მთელი წლის განმავლობაში, ახალციხე-ბორჩხას ელექტროგადამცემ ხაზზე11 თვეების მიხედვით, აღნიშ– ნული ელექტროგადამცემი ხაზის გამტარუნარიანობა 700 მგვტ-ია, გარდა მაისი-ივნისისა. მიუხედავად ამისა, ფაქტობრივ 11 ნახაზზე 1.27 ATC (Available Transmission Capacity) წარმოადგენს გადამცემი ხაზის გამტარუნარიანობის ხელმისაწვდომ მოცულობას, ხოლო AAC (Already Allocated Capacity) - უკვე განაწილებულ მოცულობას. ATC გამოითვლება შემდეგნაირად: ATC=NTC-ALC, სადაც NTC (Net Transfer Capacity) არის გადამცემი ხაზის გამტარუნარიანობის წმინდა მოცულობა. 42 520.8 504 520.8 21% 504 520.8 400 470.4 და შესაძლო გამტარუნარია– ნობებს შორის მნიშვნელოვანი განსხვავებაა (იხ. ნახაზი 1.29). 20% 300 7% 260.4 148.8 100 10% 5% 74.4 200 72 მლნ.კვტ.სთ 500 520.8 30% 504 600 0% შესაძლო გადადინება დეკ ნოე ოქტ სექ აგვ ივლ ივნ მაი აპრ მარ თებ 0% იან 0 ფაქტიური გადადინება ნახაზი 1.29. ახალციხე-ბორჩხას გადამცემი ხაზის გამოყენების დინამიკა 1.2. ლიცენზირება და ტექნიკური რეგულირება 1.2.1 სალიცენზიო განაცხადები და ცვლილებები სალიცენზიო რეესტრში საქართველოში ელექტროენერგეტიკულ სექტორში 2018 წლის 31 მდგომარეობით ფუნქციონირებს 27 ლიცენზიატი (იხ. დანართი №1), მათ შორის:  წარმოების – 20;  განაწილების – 2;  გადაცემის – 4;  დისპეტჩერიზაციის – 1. საანგარიშო წელს კომისიის მიერ ლიცენზირებასთან დაკავშირებით 6 გადაწყვეტილება, კერძოდ:     დეკემბრის მომზადდა კომისიის 2018 წლის 3 ოქტომბრის №79/2 გადაწყვეტილებით გაიცა სს „ოლდ ენერჯის“ სახელზე ელექტროენერგიის წარმოების ლიცენზია (სერია 11, № 091), დადგმული სიმძლავრით 21.39 მგვტ; კომისიის 2018 წლის 2 ნოემბრის № 89/1 გადაწყვეტილებით შევიდა ცვლილება შპს „აჭარ ენერჯი-2007“-ზე კომისიის 2017 წლის 20 მარტის № 20/1 გადაწყვეტილებით გაცემულ ელექტროენერგიის წარმოების ლიცენზიაში, კერძოდ, №1 დანართს დაემატა კირნათი ჰესი, თავისი ტექნიკური მონაცემებით; კომისიის 2018 წლის 7 დეკემბრის №101/1 გადაწყვეტილებით გაუქმდა სს „ზაჰესის“ სახელზე გაცემული ელექტროენერგიის წარმოების ლიცენზია № 077 (სერია 11) და ძალადაკარგულად გამოცხადდა საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის 2009 წლის 9 ივლისის № 11/3 გადაწყვეტილება; კომისიის 2018 წლის 7 დეკემბრის №101/2 გადაწყვეტილებით შევიდა ცვლილება კომისიის 2017 წლის 20 იანვრის № 4/8 გადაწყვეტილებით სს „ენერგო-პრო ჯორჯია გენერაციას“ სახელზე გაცემულ ელექტროენერგიის წარმოების ლიცენზიაში (სერია 11, № 088), კერძოდ, №1 დანართს დაემატა ზაჰესი, თავისი ტექნიკური მონაცემებით. 43 1.2.2. ელექტროენერგიის გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელის განვითარება კომისიის მიერ დამტკიცებული ქსელის წესების 45-ე, 92-ე და 104-ე მუხლები არეგულირებს განაწილების ქსელში SCADA-ს, ელექტრონული რუკებისა და თანამედროვე მოთხოვნების აღრიცხვიანობის განვითარების საკითხებს, თუმცა აღნიშნულის განვითარება საჭიროებს დიდ ძალისხმევას, დროსა და ფინანსურ რესურსს. 2017 წლის ბოლოს „ქსელის წესებში“ შეტანილი ცვლილებით კომისიამ დაავალდებულა კომპანიები, 2018 წლის დასაწყისისთვის წარმოედგინათ SCADA-ს, ელექტრონული რუკებისა და აღრიცხვიანობის მოწესრიგების (ქსელის წესების მოთხოვნებთან შესაბამისობაში მოყვანის) დროში გაწერილი გეგმა-გრაფიკები შესათანხმებლად. სს „თელასმა“ და სს „ენერგო-პრო ჯორჯიამ“ წარმოადგინეს ინფორმაცია შესასრულებელი სამუშაოსა და საჭირო ინვესტიციების მოცულობის შესახებ. კომისიამ იმსჯელა კომპანიების მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციების შესახებ და შეითანხმა ელექტრონული რუკების მომზადებისა და აღრიცხვის კვანძების მომზადების შემდეგი გეგმაგრაფიკები, კერძოდ: 1. ელექტრონული რუკების დამუშავება: 1.1 სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ ა) 110/35 კვ ძაბვის ქსელში ელექტრონული რუკების მომზადებისთვის - 2019 წლის 31 დეკემბერი; ბ) 6/10 კვ ძაბვის ქსელში ელექტრონული რუკების მომზადებისთვის - 2021 წლის 31 დეკემბერი; გ) 0.4 კვ ძაბვის ქსელში ელექტრონული რუკების მომზადებისთვის - 2024 წლის 31 დეკემბერი. 1.2 სს „თელასი“: ა) 110/35/10/6 კვ ძაბვის ქსელში ელექტრონული რუკების მომზადებისთვის - 2020 წლის პირველი აპრილი; ბ) 0.4 კვ ძაბვის ქსელში ელექტრონული რუკების მომზადებისთვის - 2022 წლის 31 დეკემბერი. 2. აღრიცხვის კვანძების მოდერნიზაცია: 2.1 სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“: ა) 35/110 კვ ძაბვის ქსელისათვის - 2019 წლის 1 იანვარი; ბ) 1 კვ ძაბვიდან 35 კვ ძაბვამდე ქსელისათვის - 2021 წლის 31 დეკემბერი. 2.2 სს „თელასი“: ა) 35/110 კვ ძაბვის ქსელისათვის - 2019 წლის 1 იანვარი; ბ) 6/10 კვ ძაბვის ქსელისათვის - 2020 წლის პირველი იანვარი. რაც შეეხება მესამე დონის SCADA-ს განვითარების გეგმა-გრაფიკს, მიუხედავად იმისა, რომ კომპანიებმა წარმოადგინეს აღნიშნული ინფორმაცია, კომისიამ არასაკმარისად მიიჩნია მოწოდებული დასაბუთება, რადგან აღნიშნული არ იძლეოდა SCADA-ს განვითარების დროში ოპტიმალურად გაწერილი პროგრამის დამუშავებისა და საინვესტიციო დაგეგმვის საფუძველს. შესაბამისად, კომისიამ არ მოახდინა SCADA-ს განვითარების გეგმა-გრაფიკის შეთანხმება და მიზანშეწონილად მიიჩნია საკითხის ეტაპობრივი დამუშავება, კერძოდ, 44 კომპანიებს მიეცათ დავალება მოამზადონ მესამე დონის SCADA-ს განვითარების ტექნიკური დავალება, ხოლო მისი კომისიასთან შეთანხმების შემთხვევაში მათ შეეძლებათ აღნიშნული ტექნიკური დავალების საფუძველზე განახორციელონ მესამე დონის SCADA-ს დიზაინის დამუშავება და ზუსტი საინვესტიციო მოცულობის განსაზღვრა. მესამე ეტაპი იქნება მისი უშუალოდ განხორციელება, მას შემდეგ, რაც საინვესტიციო პროგრამა შეფასდება და კომისიასთან შეთანხმდება ინვესტიციების შეფასების წესის თანახმად. 1.2.3. ელექტროენერგიის გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელის ტექნიკური რეგულირების შედეგები ელექტროენერგიის გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელი წარმოადგენს ქვეყნის უმნიშვნელოვანეს ინფრასტრუქტურას, რომლის განვითარება უზრუნველყოფს მომხმარებელთა უსაფრთხო, უწყვეტ და საიმედო მომარაგებას. ბოლო წლების მონაცემებით, ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა განუწყვეტლივ იზრდება, რაც განპირობებულია კომერციული სექტორის ზრდით. ელექტროენერგიაზე გაზრდილი მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად აუცილებელია საქსელო ინფრასტრუქტურის შემდგომი განვითარება არსებულის გაძლიერებისა და ახალი ობიექტების მშენებლობის გზით, რათა მოხდეს ელექტროენერგიის საიმედო და უსაფრთხო ტრანსპორტირება გენერაციის ობიექტებიდან და ტრანსსასაზღვრო კავშირის წერტილებიდან მოხმარების ცენტრებამდე ისე, რომ გადამცემი ქსელის რომელიმე ელემენტის გამორთვა არ იწვევდეს ელექტროენერგიის ტრანსპორტირებისა და მიწოდების პროცესის შეფერხებას. კომისიაში საანგარიშო წელს წარმოდგენილი იყო საქართველოს გადამცემი სისტემის ოპერატორის (საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა) მიერ შედგენილი გადამცემი ქსელის განვითარების 10-წლიანი (2019-2029) გეგმა. გადამცემი ქსელის განვითარების გეგმაზე შენიშვნებისა და რეკომენდაციების მომზადებისას კომისიამ, საერთაშორისო პრაქტიკის გათვალისწინებით, განხილვებში ჩართო ყველა დაინტერესებული მხარე, მათ შორის განაწილების ლიცენზიატები, არსებული და მშენებარე გენერაციის ობიექტები, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და აკადემიური წრეების წარმომადგენლები, ასევე სხვა დაინტერესებული მხარეები. გეგმის განხილვისას კომისია ზოგადი სტრატეგიული მნიშვნელობის საკითხებთან ერთად ხელმძღვანელობდა ელექტროენერგეტიკული სექტორის მიმდინარე მწვავე და პრობლემური საკითხებით, კერძოდ, საკურორტო (ბათუმი–ქობულეთი) და სამრეწველო ზონების (ლილო–ვაზიანი–სართიჭალა–ორხევი) მკვებავ ქსელში თავისუფალი სიმძლავრეების დეფიციტით; აგრეთვე გენერაციის რესურსების დივერსიფიკაციის კუთხით არსებული ისეთი მნიშვნელოვანი გამოწვევით, როგორიცაა ქარისა და მზის ენერგიის ქსელში ინტეგრაციის შესაძლებლობების გაზრდა და, შესაბამისად, ქვეყნის შიგნით მოთხოვნის ადეკვატური გენერაციის მოცულობისა და სტრუქტურის უზრუნველყოფა. შესაბამისად, კომისიამ სამინისტროს წარუდგინა თავისი შენიშვნები და რეკომენდაციები ათწლიან გეგმასთან დაკავშირებით, რომელიც ძირითადად შეეხებოდა ელექტროენერგიის მოთხოვნის გრძელვადიანი პროგნოზირების განსაზღვრის წესს, მეზობელი ქვეყნების ელექტროენერგეტიკული სექტორის განვითარების გეგმების მოძველებულ ანალიზს, არატრადიციული განახლებადი ენერგიის (ქარი, მზე) ინტეგრაციის საკითხის ზედმეტად პესიმისტურ დასკვნებს, განაწილების ლიცენზიატებთან არასაკმარის კომუნიკაციას კვების ცენტრების იდენტიფიკაციისა და მათ შემდგომ განვითარებასთან დაკავშირებით, პროექტების ხარჯ-სარგებლიანობისა და ფინანსური უზრუნველყოფის საკითხებს. ასევე ერთიანი ენერგეტიკული სისტემის ინტერესებიდან გამომდინარე, შემდგომი ათწლიანი განვითარების 45 გეგმების დამუშავებისას საჭიროა გადაცემის სისტემის ოპერატორმა გადამცემი ქსელის რეჟიმების გაანგარიშებისას მხედველობაში მიიღოს განაწილების ლიცენზიატების კუთვნილი მაღალი ძაბვის ელექტროგადამცემი ხაზების შესაძლებლობები და ასახოს შესაბამის სქემოტექნიკურ გადაწყვეტილებებში. საანგარიშო წელს, კანონმდებლობის შესაბამისად, კომისიაში აგრეთვე წარმოდგენილ იქნა გადაცემის სისტემის ოპერატორის სამწლიანი საინვესტიციო გეგმები. კომისიამ თავისი გადაწყვეტილებებით მხოლოდ ნაწილობრივ შეითანხმა სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის“ ინვესტიციები (კომისიის 2018 წლის 11 მაისის №36/39 გადაწყვეტილება), ვინაიდან წარმოდგენილი ინვესტიციები არ იყო შესაბამისობაში 2018-2028 წლების ათწლიან გეგმასთან. აღსანიშნავია, რომ ქსელის წესების მოთხოვნების შესაბამისად, განაწილების ლიცენზიატებმა კომისიაში წარმოადგინეს განაწილების ქსელის ხუთწლიანი განვითარების გეგმები. შესაბამისად, კომისიამ 2018 წლის 20 დეკემბრის №108/5 გადაწყვეტილებით – სს „თელასის“, ხოლო 2018 წლის 20 დეკემბრის №108/4 გადაწყვეტილებით სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ განვითარების ხუთწლიანი გეგმები შეითანხმა. აღნიშნული გეგმები შედგენილია ქსელის წესების ცალკეული მოთხოვნების შესაბამისად. გეგმები ეფუძნება გამანაწილებელი ქსელის დატვირთვების საპროგნოზო დინამიკას და ითვალისწინებს შესაბამის ღონისძიებებს ქსელით მოსარგებლეებისათვის ხარისხიანი და საიმედო ელექტრომომარაგების უზრუნველსაყოფად. გამანაწილებელი ქსელის ხუთწლიან განვითარების გეგმებში ყურადღება ასევე გამახვილებულია არსებული ქსელების რეაბილიტაციაზე, გარემოს დაცვით საკითხებზე და ქსელების დიგიტალიზაციაზე, თუმცა კომისიამ ასევე ორივე გამანაწილებელ კომპანიას მიაწოდა იმ საკითხების ნუსხა, რომლებიც სავალდებულოდ აუცილებელია გათვალისწინებული იყოს მომდევნო გამანაწილებელი ქსელის 5-წლიანი განვითარების გეგმის შემუშავების დროს. სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ განვითარების გეგმაში მნიშვნელოვანი პროექტებია:  რუსთავის, მარტვილის, ვანის, წყალტუბოსა და ჭიათურა-საჩხერის სარეზერვო კვების მშენებლობა;  დაბა ბაკურიანში გაზრდილი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად არსებული ელექტროგადამცემი ხაზების, „ცემი 1“, „ცემი 2“ და „ცემი 3“-ის, რებალიტაციარეკონტრუქცია;  ბათუმში არსებული ქვესადგურებისა და ელექტროგადამცემი ხაზების რეაბილიტაციარეკონსტრუქცია;  კახეთის რეგიონის გამრიცხველიანება და გამანაწილებელი ქსელის რეაბილიტაცია;  საჰაერო და საკაბელო ხაზების რეაბილიტაცია;  „SCADA“-ს სისტემების დანერგვა. სს „თელასის“ განვითარების გეგმაში მნიშვნელოვანი პროექტებია:  ახალი ელექტროგადამცემი ხაზის მშენებლობა ქვესადგურ აეროპორტამდე;  ქვესადგურების – „აეროპორტის“, „საბურთალო-1“-ის, „დიღომი-1“-ის, „მახათას“ და ა.შ რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია;  ცენტრალური გამანაწილებელი პუნქტების სრული რეაბილიტაცია, ასევე ძალოვანი ტრანსფორმატორების განახლება;  საჰაერო და საკაბელო ხაზების რეაბილიტაცია;  სარეზერვო საკაბელო ხაზების მონტაჟი. 46 1.2.4. სასისტემო მომსახურებების განვითარება გადამცემი სისტემის ოპერატორის ერთ-ერთ ძირითად და უმნიშვნელოვანეს ფუნქციას წარმოადგენს გადამცემ ქსელთან წვდომისა და მისი უსაფრთხო, სანდო და ეფექტიანი ოპერირების უზრუნველყოფა. შესაბამისად, სასისტემო მომსახურებების განვითარების მიზანს წარმოადგენს საქართველოს ენერგოსისტემის საიმედოობის, მდგრადობის, ელექტროენერგიის ხარისხისა და ენერგოდამოუკიდებლობის დონის ამაღლება მოკლე და გრძელვადიან პერსპექტივაში, აგრეთვე ენერგოსისტემის მუშაობის ეფექტიანობის გაზრდა, თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა, ტელეკომუნიკაციის არსებული პოტენციალის ათვისება ელექტროსადგურებთან ინფორმაციის გასაცვლელად და განახლებადი ენერგიის წყაროების ქსელში ინტეგრირების შესაძლებლობის უზრუნველყოფა. აღნიშნულის მისაღწევად იგი ვალდებულია განახორციელოს ყველა სახის სასისტემო მომსახურება. ელექტროენერგიის მიწოდებასა და მოთხოვნას შორის ბალანსის უზრუნველყოფის მიზნით გადამცემი სისტემის ოპერატორი ვალდებულია, უზრუნველყოს ელექტროენერგიის წარმოების რეზერვის სათანადო დონე. კომისიის მიერ დამტკიცებული ქსელის წესებით განსაზღვრულია სისტემური მომსახურების სახეები და მათი უზრუნველყოფის ტექნიკური მოთხოვნები, თუმცა აღსანიშნავია, რომ სისტემური მომსახურების ბაზრის დანერგვა და მისი ფინანსურ-კომერციული და ორგანიზაციული მხარე საქართველოს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის განვითარებასთან ერთად უნდა მოხდეს. სასისტემო მომსახურებების შემდგომი განვითარების მნიშვნელოვანი ეტაპი იქნება უფლებამოსილებების გამიჯვნა სასისტემო მომსახურების მართვის, შესრულების, აღრიცხვისა და ანგარიშსწორების მხრივ გადამცემი სისტემის ოპერატორს, სისტემის მონაწილეებსა და ბაზრის ოპერატორს შორის. სასისტემო მომსახურების განვითარების მხრივ მნიშვნელოვანი იყო 2018 წელი. ქსელის წესებით დადგენილი სასისტემო მომსახურების სახეებისა და მათი ტექნიკური პარამეტრების შესრულების მოთხოვნების უზრუნველსაყოფად კომისიამ განვლილ წლებში იმსჯელა და ვალდებულების შესრულება გადაუვადა საქართველოში არსებულ უმეტეს მსხვილ ელექტროსადგურს (გარდა ენგურჰესის, ვარდნილჰესების, ხრამჰესებისა და ახლად აშენებული ელექტროსადგურებისა). 2018 წელს, კომისიის მიერ დამტკიცებული გეგმა-გრაფიკის თანახმად, ცალკეულმა ელექტროსადგურებმა განახორციელეს ინფრასტრუქტურული რეაბილიტაციები სრულად ან ნაწილობრივ (კერძოდ, ქსელის წესების მოთხოვნებს შეუსაბამეს სიხშირისა და ძაბვის რეგულატორები) და შედეგად დაადასტურეს მათი ვალდებულება მიაწოდონ სახელმწიფო ელექტროსისტემას ქსელის წესებით განსაზღვრული დამატებითი/სასისტემო მომსახურებები. ასეთ ელექტროსადგურებს განეკუთვნება: რიონჰესი, გუმათჰესი, ჟინვალჰესი, თბილსრესის მე-3 ენერგობლოკი და ვარციხეჰესების კასკადი. რაც შეეხება სისტემის ნულოვანი მდგომარეობიდან აღდგენას, სს „სახელმწიფო ელექტროსისტემამ", ქსელის წესებში განხორციელებული ცვლილებებისა და კომისიასთან ერთობლივად განხორციელებული ძალისხმების საფუძველზე, განახორციელა სისტემის ნულიდან გაშვების შესახებ ხელშეკრულებების გაფორმება/განახლება ბაზრის ისეთ ძირითად მონაწილეებთან, როგორიცაა „ენგურჰესი“, სს „ვარციხე 2005“, სს „ენერგო-პრო ჯორჯია გენერაცია“, „ხრამჰესი-1“, „ხრამჰესი-2“ და ა.შ. აღნიშნული წინგადადგმული ნაბიჯია ელექტროენერგეტიკული მდგრადობისა და ენერგოდამოუკიდებლობის ამაღლებისათვის. 47 1.2.5. ელექტროენერგიის მიწოდების საიმედოობის უზრუნველყოფა გამანაწილებელ ქსელში ელექტრომომარაგების საიმედოობის (უწყვეტობა) კონტროლი წარმოებს კომისიის 2018 წლის 28 დეკემბრის №9 დადგენილებით დამტკიცებული „მომსახურების ხარისხის წესების“ (შემდგომში – მომსახურების ხარისხის წესების) შესაბამისად. მომსახურების ხარისხის წესები ადგენს მოთხოვნებს ისეთ საკითხებთან მიმართებაში, როგორიცაა ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატის მიერ ელექტრომომარაგების საიმედოობის შესახებ ინფორმაციის რეგისტრაცია, ამ ინფორმაციის კომისიისათვის წარდგენა და კომისიის მიერ წარდგენილ მონაცემთა გაანალიზება, შემოწმება და მონიტორინგი კომისიის ელექტრონული ჟურნალის მეშვეობით. აგრეთვე აღნიშნული წესები ითვალისწინებს, საერთაშორისო პრაქტიკაზე დაყრდნობით, ელექტრომომარაგების საიმედოობის (უწყვეტობის) განსაზღვრის შემდეგ ინდექსებს, მათ შორის:  ერთ მომხმარებელზე ელექტრომომარაგების გამორთვების საშუალო ხანგრძლივობა - SAIDI წუთი/მომხ;  ერთ მომხმარებელზე გამორთვების საშუალო სიხშირე - SAIFI გამორთ/მომხ. აღსანიშნავია, რომ 2018 წელს მიღებული დადგენილებით დაიხვეწა და განახლდა კომისიის 2009 წლის 4 ივნისის №9 დადგენილებით დამტკიცებული „ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატის მიერ მომხმარებელთა ელექტრომომარაგების საიმედოობის მაჩვენებელთა მონიტორინგის ინსტრუქციის“ შესაბამისად დადგენილი მოთხოვნები და მიდგომები. კომისიის 2018 წლის 28 დეკემბრის №9 დადგენილება კომპანიებს აძლევს მომხმარებელთა ელექტრომომარაგების საიმედოობის წლიური მაჩვენებლების გაუმჯობესების მოტივაციას ფინანსური წახალისების მექანიზმის სახით. ასევე ელექტრომომარაგების საიმედოობის წლიური მაჩვენებლების გაუარესების შემთხვევაში არსებობს შესაბამისი სანქცირების მექანიზები, რომლებიც ასახულია ზემოაღნიშნულ დადგენილებასა და კომისიის 2008 წლის 18 სექტემბრის №23 დადგენილებით დამტკიცებულ „ელექტროენერგეტიკის, ბუნებრივი გაზისა და წყალმომარაგების სექტორში საქმიანობის კონტროლისა და ლიცენზირების წესებში“. კომისიის თავმჯდომარის №133 ბრძანებით შეიქმნა „ელექტრომომარაგების საიმედოობის მონიტორინგის სამუშაო ჯგუფი“ (შემდგომში - საიმედოობის ჯგუფი), რომელსაც ევალება ელექტროენერგიით მომარაგების წყვეტების დინამიკაზე დაკვირვება, მისი გამომწვევი მიზეზების სისტემატური ანალიზი და, ამ ანალიზზე დაყრდნობით, კონკრეტული რეკომენდაციების შემუშავება გამოვლენილი ხარვეზების გამოსასწორებლად. სამუშაო ჯგუფმა შეისწავლა სს „თელასის“ მიერ წარმოდგენილი ინფორმაცია (დისპეტჩერის მონაცემები) და განხორციელდა მისი შედარება ელექტრონულ ჟურნალთან. მონაცემების შედარებით გამოვლინდა, რომ 2018 წლის SAIDI-ის მაჩვენებელი შიდა გეგმური და არაგეგმური მიზეზით შეადგენს 11 საათსა და 17 წუთს, რაც სს „თელასის“ მიერ ანგარიშგებით წარმოდგენილი შესაბამისი მონაცემისაგან (4 საათი და 41 წუთი) მნიშვნელოვნად განსხვავდება. მნიშვნელოვანია განსხვავება SAIFI-სთან მიმართებაშიც. კომისიის ელექტრონული ჟურნალის 2018 წლის მონაცემებით, SAIFI-ის მაჩვენებელმა 6.27 შეადგინა, იმ დროს, როდესაც კომპანიამ ანგარიშგებით წარმოადგინა 3.73. რაც შეეხება მონაცემთა შედარებას წინა წლის მაჩვენებლებთან (იხ. ცხრილები 1.2 და 1.3), გამოვლენილ იქნა, რომ სს „თელასის“ 2018 წლის მონაცემები გაუარესებულია 2017 წლის საიმედოობის მაჩვენებლებთან მიმართებაში, რაც შემდგომ კვლევას, გამომწვევი მიზეზების დადგენასა და შესაბამისი ღონისძიებების დაგეგმვა-განხორციელებას მოითხოვს. 48 SAIDI არაგეგმური გეგმური სულ 2018 წელი 4:51:33 6:26:06 11:17:39 2017 წელი* 4:35:19 4:46:44 9:22:03 ცხრილი 1.2. სს „თელასის“ შიდა მიზეზით გამოწვეული SAIDI-ს მაჩვევენებლები SAIFI არაგეგმური გეგმური სულ 2018 წელი 4.12 2.15 6.27 2017 წელი* 5.09 1.69 6.78 ცხრილი1.3. სს „თელასის“ შიდა მიზეზით გამოწვეული SAIFI-ს მაჩვევენებლები * შედარებისათვის გამოყენებულ იქნა სს „თელასის“ მიერ 2017 წელს ელექტრონულ ჟურნალებში ასახული ინფორმაცია სამუშაო ჯგუფმა შეისწავლა სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ მიერ წარმოდგენილი ინფორმაცია (დისპეტჩერის მონაცემები) და შეადარა ელექტრონული ანგარიშგებითა და ელექტრონული ჟურნალებით წარმოდგენილ მონაცემებს. გამოვლინდა, რომ 2018 წლის SAIDI-ს მაჩვენებელი შიდა გეგმური და არაგეგმური მიზეზით შეადგენს 68 საათსა და 11 წუთს, რაც კომპანიის მიერ ანგარიშგებით წარმოდგენილი შესაბამისი მონაცემისაგან (61 საათი და 19 წუთი) განსხვავდება. მნიშვნელოვანი არ არის განსხვავება SAIFI-სთან მიმართებაში. კომისიის ელექტრონული ჟურნალის 2018 წლის მონაცემებით, SAIFI-ის მაჩვენებელმა 31.88 შეადგინა იმ დროს, როდესაც კომპანიის მიერ ანგარიშგებით წარმოდგენილ იქნა 31.48. რაც შეეხება მონაცემთა შედარებას წინა წლის მაჩვენებლებთან, აქაც გამოყენებულ იქნა როგორც ანგარიშგების, ასევე ელექტრონული ჟურნალების მონაცემები (იხ. ცხრილები 1.4 და 1.5). გამოვლინდა, რომ სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ 2018 წლის მონაცემები მნიშვნელოვნად არ არის გაუარესებული 2017 წლის მონაცემებთან შედარებით, თუმცა ასევე მოითხოვს შემდგომ კვლევას, გამომწვევი მიზეზების დადგენასა და შესაბამისი ღონისძიებების დაგეგმვა-განხორციელებას. 49 SAIDI 2018 წელი 2017 წელი არაგეგმური 32:38:46 29:40:17 გეგმური 35:32:36 28:59:18 სულ 68:11:22 58:39:35 ცხრილი 1.4. სს „ენერგო–პრო ჯორჯიას“ შიდა მიზეზით გამოწვეული SAIDI-ს მაჩვევენებლები 2018 წელი 2017 წელი არაგეგმური 20.00 22.70 გეგმური 11.87 13.03 სულ 31.88 35.72 SAIFI ცხრილი 1.5. სს „ენერგო–პრო ჯორჯიას“ შიდა მიზეზით გამოწვეული SAIFI-ს მაჩვევენებლები ზემოაღნიშნულის საფუძველზე საიმედოობის ჯგუფი აგრძელებს კომპანიების ელექტროენერგიის მიწოდების უწყვეტობის მაჩვენებლების, დაზუსტებისა და გამომწვევი მიზეზების იდენტიფიცირების მიმართულებით. მუშაობას შემდგომი 1.2.6. ელექტროენერგიის ხარისხის რეგულირება კომისიის 2014 წლის 17 აპრილის №10 დადგენილებით დამტკიცებული „ქსელის წესები“ განსაზღვრავს ელექტროენერგიის ხარისხის პარამეტრებს და მათ დასაშვებ ზღვრებს როგორც გადამცემი, ისე გამანაწილებელი ქსელისათვის. აღნიშნულ მოთხოვნებს აგრეთვე გავლენა ექნება მთლიან ელექტროენერგეტიკულ სისტემაში ელექტროენერგიის ხარისხის გაუმჯობესებაზე. გადამცემ ქსელში დადგენილია სიხშირის შემდეგი პარამეტრები:  სიხშირის ზღვრები (პარალელურ და იზოლირებულ რეჟიმებში);  ძაბვის ზღვრები (ნორმალურ და ავარიულ რეჟიმებში);  ჰარმონიკული დამახინჯება;  ძაბვის რხევა და ციმციმი;  ძაბვის ასიმეტრია;  სიმძლავრის კოეფიციენტი. გადამცემ ქსელში სიხშირის მაქსიმალური და მინიმალური ყოველთვიური სიდიდეები ნაჩვენებია ნახაზზე 1.30. როგორც სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის“ მიერ წარმოდგენილი მონაცემებიდან ირკვევა, სიხშირის გადახრები წლის განმავლობაში დასაშვებ ზღვრებში იყო შენარჩუნებული წლის განმავლობაში. 50 ჰერცი 51 50.8 50.6 50.4 50.2 50 49.8 49.6 49.4 50.845 50.282 50.042 50.012 50.015 50.063 50.037 50.119 49.987 49.987 49.991 49.95 50.043 50.017 50.032 50.049 49.987 49.986 49.653 49.624 მაქ 49.817 49.986 49.986 49.99 მინ ნახაზი 1.30. სიხშირის დიაპაზონები გადამცემ ქსელში ძაბვის მაქსიმალური და მინიმალური სიდიდეები (თვეების მიხედვით) 500 და 220 კვ ძაბვის სისტემაში წარმოდგენილია ნახაზებზე 1.31 და 1.32. როგორც სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის“ მიერ წარმოდგენილი მონაცემებიდან ირკვევა, ძაბვის გადახრა 500 კვ ძაბვის ქსელში შენარჩუნებულია დასაშვებ ზღვრებში (±5%), თუმცა შეიმჩნევა თებერვალში მაქსიმალურ დასაშვებ მნიშვნელობაზე დიდი სიდიდე. 540 531.14 530 კვ 520 524.91 516.83 512.23 509.7 510.64 512.55 511.17 515.48 509.22 512.34 510.87 510 500 490 480 489.62 493.8 484.29 477.3 483.57 491.2 487.1 485.73 488.88 486.81 492.27 477.32 470 მინ მაქ ნახაზი 1.31. ძაბვის ცვალებადობის დიაპაზონები 500 კვ ძაბვის ქსელში რაც შეეხება 220 კვ ძაბვის ქსელს, აღინიშნება მაქსიმალური ზღვრის უმნიშვნელო დარღვევის შედეგები თებერვალში, ივლისსა და დეკემბერში, დანარჩენ თვეებში ადგილი აქვს მაქსიმალურ ზღვარზე მუშაობას, მინიმალური ზღვრის უმნიშვნელო დარღვევა კი აღინიშნება მარტში. 51 240 235 236.06 229.91 230 კვ 225 220 219 234.51 231.85 228.29 220.67 220.64 218.14 212.74 215 210 230.46 230.92 230.53 229.46 230.26 229.05 228.26 210.65 212.58 218.01 214.29 210.92 212.65 207.48 205 200 მაქ მინ ნახაზი 1.32. ძაბვის ცვალებადობის დიაპაზონები 220 კვ ძაბვის ქსელში გარდა გადამცემი ქსელიდან მიღებული მონაცემებისა, ელექტროენერგეტიკულ სისტემაში ელექტროენერგიის ხარისხის რეგულირება და კონტროლი ხორციელდება განაწილების ქსელის დონეზეც. ელექტროენერგიის ხარისხის გამოკვლევა ხორციელდება კომისიის ინიციატივით ან/და კომისიაში შემოსული საჩივრებიდან გამომდინარე. საანგარიშო წელს ელექტროენერგიის ხარისხის გაზომვა განხორციელდა სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ კუთვნილ ქვესადგურ „ნაბეღლავსა“ და „ჩოხატაურში“, ვინაიდან აღნიშნულ კვანძში მიერთებულია სს „წყალი მარგებელის“ კუთვნილი ობიექტი, რომელიც აღჭურვილია მაღალი ტექნოლოგიური მანქანადანადგარებით. შესაბამისად, კომისიამ გასცა რეკომენდაცია შემოწმდეს ყველა ის კვანძი და ქვესადგური, სადაც მიერთებულია მსგავსი ტიპის საწარმოები, ასევე გამანაწილებელ ქვესადგურებში ადგილმონაცვლეობით უნდა განთავსდეს ელექტროენერგიის ხარისხის ჩამწერი მოწყობილობები (ანალიზატორები), ვინაიდან ელექტროენერგეტიკული ქსელის ყველა მონაწილისათვის სავალდებულოა ქსელის წესების მოთხოვნების შესრულება. კომისიაში ასევე შემოსული იყო სოფელ ყარაჯალარის, ბიწმენდისა და წავკისის ველის მცხოვრებთა ერთობლივი განცხადებები ელექტროენერგიის ხშირ გათიშვებთან დაკავშირებით, რაზედაც კომისიამ გასცა რეკომენდაციები განხორციელებულიყო საინვესტიციო პროექტები, რათა გაუმჯობესდეს მოსახლეობის საიმედო ელექტრომომრაგება. 1.2.7. დანაკარგები გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელში ელექტროენერგიის დანაკარგების რეგულირება გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელში კომისიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქციაა, ვინაიდან ტარიფების დადგენისას ქსელური კომპანიების მიერ მოთხოვნილი შემოსავლების მნიშვნელოვანი ნაწილი ქსელში სხვადასხვა ობიექტური, ფიზიკური თუ ტექნიკური მიზეზით დაკარგული ენერგიის შესასყიდ ხარჯებზე მოდის, რის გამოც ხდება დანაკარგების ნორმირება მარეგულირებელი ორგანოს მიერ. დანაკარგების ნორმირება და რეგულირება ენერგოეფექტიანობის მნიშვნელოვანი ღონისძიებაა გარემოზე ნეგატიური ზემოქმედებისა და ემისიების შემცირების მხრივ. საქსელო კომპანიების 52 საანგარიშო წლის ფაქტობრივი დანაკარგების შედარება წინა წლის მაჩვენებელთან ობიექტურ წარმოდგენას გვიქმნის კომპანიების საქმიანობის ეფექტიანობასა და ქსელის დაგეგმვაგანვითარების ტენდენციებზე. კომისიის 2017 წლის №34 დადგენილების თანახმად, გადამცემ ქსელში (ელექტროენერგიის გადაცემის ლიცენზიატების ქსელებში) ელექტროენერგიის ჯამური ნორმატიული დანაკარგი განისაზღვრა ქსელში სრული მიღების 2.06%-ის ოდენობით. ასევე პირობითად განისაზღვრა გადაცემის თითოეული ლიცენზიატის წილობრივი მონაწილეობა ჯამურ ნორმატიულ დანაკარგში, კერძოდ: სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“ – 1.28%, სს „საქრუსენერგო“ – 0.39% და შპს „ენერგოტრანსი“ – 0.39%. საანგარიშო წელს გადამცემ ქსელში დადგენილი ნორმატიული დანაკარგი მოქმედებს 2018 წლის 1 იანვრიდან 2020 წლის 1 იანვრამდე, 2018-2020 წლების სატარიფო რეგულირების პერიოდზე. აღსანიშნავია, რომ 2018 წლამდე გადამცემ ქსელში ნორმატიული დანაკარგის სიდიდე შეადგენდა 4.41%-ს. რაც შეეხება ელექტროენერგიის გამანაწილებელ ქსელებში ნორმატიული დანაკარგის ოდენობას, ზემოაღნიშნული დადგენილებით განისაზღვრა ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატების მიხედვით, ასევე 2018-2020 წლების სატარიფო რეგულირების პერიოდზე. შესაბამისად, სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ ჯამური ნორმატიული დანაკარგი 2018 წლის 1 იანვრიდან 30 აპრილის ჩათვლით განისაზღვრა მის გამანაწილებელ ქსელში მიღებული ელექტროენერგიის 9%-ის, ხოლო 2018 წლის 1 მაისიდან 2018 წლის 31 დეკემბრამდე და აგრეთვე 2019-2020 წლებში – 9.9%-ის ოდენობით. მეორე მხრივ, კომისიის 2017 წლის №34 დადგენილებით, სს „თელასის“ ჯამური ნორმატიული დანაკარგი 2018 წლის 1 იანვრიდან 30 აპრილის ჩათვლით განისაზღვრა მის გამანაწილებელ ქსელში მიღებული ელექტროენერგიის 5.27%-ის, ხოლო 2018 წლის 1 მაისიდან 2018 წლის 31 დეკემბრამდე და აგრეთვე 2019-2020 წლებში – 5.88%-ის ოდენობით. 2018 წლის განმავლობაში სხვადასხვა ნორმატიული დანაკარგის განსაზღვრა განაწილების ლიცენზიატებისათვის განპირობებული იყო კანონში შესული ცვლილებით. ხსენებული ცვლილებით, 2018 წლის 1 მაისიდან გათვალისწინებულია 35 კვ ან უფრო მაღალი ძაბვის ქსელზე მიერთებული მომხმარებლების საბითუმო ბაზარზე სავალდებულო გასვლა, რაც განაპირობებდა შესაბამის განაწილების ქსელებში ნორმატიული დანაკარგების მაჩვენებლის ცვლილებას. „საქართველოს ენერგოსისტემის ელექტრულ ქსელებში ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგების დამტკიცების შესახებ“ კომისიის 2017 წლის 12 დეკემბრის № 34 დადგენილებით განისაზღვრა ელექტროენერგიის გამანაწილებელ ქსელებში ნორმატიული დანაკარგის ოდენობა, ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატების მიხედვით, 2018-2020 წლების სატარიფო რეგულირების პერიოდზე. შესაბამისად, სს „ენერგოპრო ჯორჯიას“ ჯამური ნორმატიული დანაკარგი 2018 წლის 1 იანვრიდან 30 აპრილის ჩათვლით განისაზღვრა მის გამანაწილებელ ქსელში მიღებული ელექტროენერგიის 9.0 %-ის, ხოლო 2018 წლის 1 მაისიდან – 9.9 %-ის ოდენობით. ამავე დადგენილებით, სს „თელასის“ ჯამური ნორმატიული დანაკარგი 2018 წლის 1 იანვრიდან 30 აპრილის ჩათვლით განისაზღვრა მის გამანაწილებელ ქსელში მიღებული ელექტროენერგიის 5.27%-ის, ხოლო 2018 წლის 1 მაისიდან – 5.88%-ის ოდენობით. 2018 წლის 4 მაისს „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში კვლავ განხორციელებული ცვლილების გამო, კერძოდ, კანონის მე-2 მუხლის „ლ1“ ქვეპუნქტი ჩამოყალიბდა ახალი რედაქციით: „ლ1.ა) მომხმარებელი, რომელიც საკუთარი საჭიროებისათვის ელექტროენერგიას (სიმძლავრეს) იღებს წარმოების ან გადაცემის ლიცენზიატის, მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურის ან სხვა მომხმარებლის კუთვნილი ქსელიდან, აღნიშნულ ქსელზე (ქსელებზე) მდებარე მიწოდების წერტილებიდან ჯამურად, 53 კალენდარული წლის შედეგებით, საშუალოდ თვიურად მოიხმარს არანაკლებ 15 მილიონ კილოვატსაათ ელექტროენერგიას და აკმაყოფილებს „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ბაზრის წესებით“ დადგენილ მოთხოვნებს.“ აღნიშნული ცვლილების გათვალისწინებით, სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ 35 კვ ან უფრო მაღალი ძაბვის ქსელზე მიერთებული იმ საცალო მომხმარებლებიდან, რომლებიც პირდაპირ მიერთებული იყვნენ გადამცემ ქსელზე, 2018 წლის 1 მაისიდან მხოლოდ ორი პირი გახდა საბითუმო ბაზრის მონაწილე. შესაბამისად, დაკორექტირდა სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ ქსელში ნორმატიული დანაკარგები, რამაც 2018 წლის 1 მაისიდან შეადგინა მის გამანაწილებელ ქსელში მიღებიდან 9.33 %. რაც შეეხება სს „თელასს“, 2018 წლის 1 მაისიდან მხოლოდ ერთი პირი გახდა საბითუმო ბაზარის მონაწილე და აღნიშნული გარემოების გათვალისწინებით, სს „თელასის“ ნორმატიულმა დანაკარგებმა 2018 წლის 1 მაისიდან შეადგინა მის გამანაწილებელ ქსელში მიღებიდან 5.847 %. საანგარიშო წელს ელექტროენერგიის გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელში ფაქტობრივმა ჯამურმა დანაკარგმა შეადგინა 6.48%, ქსელში ჯამურად მიღებული ელექტროენერგიის რაოდენობასთან მიმართებაში (გადამცემ ქსელში – 1.92%, განაწილების ქსელში – 4.56%). აღნიშნული მაჩვენებელი 8.09 %-ით ნაკლებია წინა 2017 წლის მაჩვენებელზე (კერძოდ, გადაცემაში დანაკარგი შემცირდა 2.5%-ით, ხოლო განაწილებაში 1.2%-ით). 1.2.8. გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელზე დაშვებისა და მიერთების რეგულირება ელექტროენერგეტიკის რეგულირების ფუნდამენტურ პრინციპებს შორის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესია გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელზე თავისუფალი დაშვება. ელექტროენერგიის შიდა ბაზრისათვის საერთო წესების, ევროპის პარლამენტისა და საბჭოს 2009 წლის 13 ივლისის 2009/72/EC დირექტივის 32–ე მუხლის შესაბამისად, ენერგეტიკული თანამეგობრობის წევრმა სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ გადამცემ და გამანაწილებელ სისტემებზე მესამე მხარის დაშვების სისტემის დანერგვა წინასწარ გაცხადებული ტარიფების საფუძველზე, რომელიც ობიექტურად და დისკრიმინაციის გარეშე ვრცელდება სისტემების მომხმარებლებზე. ამასთან, გადამცემი ან გამანაწილებელი სისტემის ოპერატორმა შეიძლება უარი თქვას მის ქსელზე დაშვებაზე საჭირო სიმძლავრის არარსებობის შემთხვევაში, თუმცა უარი დასაბუთებული უნდა იყოს შესაბამისი მიზეზებით და ემყარებოდეს ობიექტურ და ტექნიკურად და ეკონომიკურად გამართლებულ კრიტერიუმებს. მარეგულირებელმა ორგანოებმა უნდა უზრუნველყონ აღნიშნული კრიტერიუმების მუდმივად შესრულება და დავის მოგვარების პროცედურით სარგებლობა. ქსელზე დაშვების ნორმის პირველი და უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელზე მიერთება ან მისაერთებელი სიმძლავრის მოდიფიკაცია. 2009/72/EC დირექტივის მე-5 მუხლის შესაბამისად, ენერგეტიკული თანამეგობრობის წევრი სახელმწიფოების გადაწყვეტილების შემთხვევაში მარეგულირებელმა ორგანოებმა ან თვითონ წევრმა სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ ტექნიკური უსაფრთხოების კრიტერიუმების განსაზღვრა და ტექნიკური წესების შემუშავება და გასაჯაროება, რომლებიც ადგენს გენერაციის დანადგარების, გამანაწილებელი სისტემების, პირდაპირ მიერთებული მომხმარებლის მოწყობილობა-დანადგარების, ურთიერთდამაკავშირებელი წრედებისა და პირდაპირი ხაზების სისტემაზე მიერთების ტექნიკური პროექტირებისა და ექსპლუატაციის მინიმალურ მოთხოვნებს. ეს ტექნიკური წესები უნდა უზრუნველყოფდეს სისტემების ფუნქციონალურ თავსებადობას და უნდა იყოს ობიექტური და არადისკრიმინაციული. კომისიის მიერ აღნიშნული კომპონენტი რეგულირდება „ქსელის წესებით“ (გადაცემის და განაწილების) და „ელექტროენერგიის 54 (სიმძლავრის) მიწოდებისა და მოხმარების წესებით”. გამომდინარე საერთაშორისო პრაქტიკიდან და გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელის განვითარების რეგულირების სტრატეგიიდან, გადაცემისა და განაწილების ქსელზე მიერთების პრინციპად გამოყენებულ იქნა ე.წ. მსუბუქი მიერთება („Shallow Policy”), რომელიც გულისხმობს ქსელზე მიერთების მაძიებლის უშუალოდ ობიექტის მიერთების ხარჯების აპლიკანტის მიერ გადასახდელ მიერთების ღირებულებაში და არა ახალი მიერთებით გამოწვეული არსებული ქსელის გაძლიერებისა ან/და რიგ შემთხვევებში სისტემის განვითარების ხარჯების გათვალისწინებას. ახალი მომხმარებლების გამანაწილებელ ქსელზე მიერთებისა და სიმძლავრის გაზრდის დინამიკა საანგარიშო პერიოდში კომპანიებისა და კვარტალების მიხედვით მოცემულია ნახახაზზე 1.33. ნახაზი 1.33. ახალი მომხმარებლების გამანაწილებელ ქსელზე მიერთების და სიმძლავრის გაზრდის დინამიკა ზემოაღნიშნული წესების გამოყენების პრაქტიკამ საანგარიშო წელს მიიღო საკმაოდ საინტერესო და მწვავე განვითარება, რაც აისახა შემდეგ სადავო საკითხებში: 1. სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემამ“ 2018 წლის 11 აპრილის №264 ბრძანებით დაამტკიცა „სსე-ს ქვესადგურებში თავისუფალი სიმძლავრეების დადგენის მეთოდოლოგია“ და, შესაბამისად, გამოაქვეყნა აღნიშნული მეთოდოლოგიით დათვლილი თავისუფალი სიმძლავრის მოცულობები ქვესადგურებში. მეთოდოლოგიაში ქვესადგურებში თავისუფალი მისაერთებელი სიმძლავრის განსაზღვრის ძირითად პრინციპად გამოიყენა ქსელის დაგეგმვის (N-1) კრიტერიუმი. სს „თელასმა“ უარყოფითად შეაფასა სსე-ს მიერ შემუშავებული მეთოდოლოგია, ვინაიდან აღნიშნული იწვევდა სსე-ს გადამცემი ქსელის ქვესადგურებში ხელმისაწვდომი სიმძლავრეების ხელოვნურ შემცირებას, რაც გამოიწვევდა ახალი სიმძლავრეების გადამცემ და გამანაწილ ქსელზე მიერთების პროცესის მნიშვნელოვან შეფერხებას. კომისიამ სსე-ს „სსე-ს ქვესადგურებში თავისუფალი სიმძლავრეების დადგენის მეთოდოლოგიის“ მე-5 მუხლი მიიჩნია „ქსელის წესებთან“ შეუსაბამოდ, დაავალდებულა იგი შესაბამისი კორექტირება შეეტანა მეთოდოლოგიაში და კომისიაში შესათანხმებლად წარმოედგინა. აღნიშნული პროცესის დასრულება იგეგმება 2019 წელს. მის დასრულებამდე მიერთებები გაგრძელდება შეუფერხებლად, წინა პერიოდში მოქმედი პრაქტიკის შესაბამისად. 55 2. კომისიამ განიხილა სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ მოთხოვნები ქ. ბათუმში გამანაწილებელ ქსელზე მიერთების/სიმძლავრის გაზრდის სტანდარტული პერიოდის 2020 წლამდე გადავადების თაობაზე, რაც განაპირობა ქ. ბათუმის ელექტრომომარაგებისათვის საჭირო სიმძლავრის დეფიციტმა, ქსელის სათანადო გაძლიერებისათვის საჭირო სამუშაოების შემაფერხებელი გარემოებების გამო. კომისიის აპარატის მიერ ჩატარებული მოკვლევის საფუძველზე გამოიკვეთა შემდეგი გარემოებები: o ქვესადგურ „ბათუმი 220“-დან გამომავალი სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ კუთვნილი 110 კვ ძაბვის ელექტროგადამცემი ხაზების მაქსიმალური გამტარუნარიანობა, 400 C გარემო ტემპერატურაზე გაანგარიშებით არის დაახლოებით: „ერგე-1“ – 48.6 მგვტ, „ადლია-1“ – 55.8 მგვტ და „ადლია-2“ 55.8 მგვტ, ჯამში - 160.2 მგვტ; o ბათუმის კვანძში ელექტროენერგიის პიკური მოხმარება 2012-2017 წლებში მუდმივად იზრდებოდა შემდეგნაირად: 2012 წ. - 59 მგვტ, 2013 წ. - 70 მგვტ, 2014 წ. - 82 მგვტ, 2015 წ. - 89 მგვტ, 2016 წ. - 95 მგვტ, 2017 წ. - 120 მგვტ. (იხ. ნახაზი 1.34). o ნახაზი 1.34. ელექტროენერგიის პიკური მოხმარება ბათუმის კვანძში ე.ი. პიკური დატვირთვა წლიდან წლამდე იზრდებოდა საშუალოდ 15%-ით, მაგრამ 2016 წლიდან 2017 წლამდე პიკური მოხმარება გაიზარდა დაახლოებით 25%-ით. უკანასკნელ პერიოდში ტურისტული ბიზნესის აქტივობის მომატების გამო მისაერთებელი სიმძლავრე მნიშვნელოვანი ტემპებით იზრდებოდა 2013-2017 წლებში საშუალოდ 32 მგვტ-ით, რაც იძლევა 2018 წელს 45 მგვტ სიმძლავრის ახალი მომხმარებლების მიერთების პროგნოზს; 56 50 45 45 40 35 37.5 2016 2017 27.2 30 25 38.7 34.7 23.3 20 15 10 5 0 2013 2014 2015 2018 ნახაზი 1.35. ბათუმის კვანძში დამატებითი სიმძლავრეების საჭიროების ტენდენცია o კომპანიის მიერ მოწოდებული დოკუმენტაციიდან ასევე გამოჩნდა, რომ როგორც კი მან 2017 წლის ზაფხულში დააფიქსირა პიკური დატვირთვის განსაკუთრებული ზრდა – დამატებით 25 მგვტ-ით და შეადგინა 120 მგვტ, მაშინვე დაიწყო მუშაობა არსებული ქსელის ისე გაძლიერებაზე (110 კვ-იანი ეგხ „ერგე–1“-ის რეკონსტრუქცია – გამტარუნარიანობის გაზრდა 90 მგვტ-ით), რომ მომდევნო წლის ზაფხულისთვის მზად ყოფილიყო ელექტროენერგიაზე არსებული მოხმარების ზრდისათვის; o კომპანიამ დაიწყო შესაბამისი ქმედებების განხორციელება, თუმცა მიწათმოსარგებლეებმა, რომელთა ტერიტორიაზეც მდებარეობს სარეაბილიტაციო ხაზობრივი ნაგებობა, ჯერ კიდევ მოკვლევის ეტაპზე გამოხატეს წინააღმდეგობა უშუალოდ ელექტრულ ანძებზე ჩასატარებელი სამუშაოების მიმართ, ხოლო 2018 წლის თებერვალში, სარეაბილიტაციო სამუშაოების განხორციელებისას, კომპანიის კონტრაქტორი არ დაუშვეს ანძებზე სამუშაოდ. მიწათმოსარგებლეთა წინააღმდეგობა განმეორდა მარტსა და აპრილშიც, რის გამოც კომპანიამ ვერ შეძლო პროექტის შესრულება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოლაპარაკებების პროცესსა და სამუშაო შეხვედრებში აქტიურად ჩაერთო კომისია. შექმნილი ვითარებიდან გამომდინარე, კომისიამ დაავალა სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ ელექტროგადამცემ ხაზ „ერგე-1“-ის გაორჯაჭვიანება 2019 წლის 1 ივნისამდე და ამ მიზნით სამშენებლო-სამონტაჟო სამუშაოების დაუყოვნებლივ განახლება. პარალელურად კომისიამ მიმართა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობასა და ადგილობრივ თვითმმართველობას, ასევე საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარებისა და შინაგან საქმეთა სამინისტროებს განსახორციელებელ სამუშაოებში დახმარების აღმოსაჩენად. სს „ენერგოპრო ჯორჯიას“ დაევალა აგრეთვე მომართოს კომისიას ახლი მომხმარებლების მიერთების მომსახურების გაწევის ვადის 2019 წლის 1 ოქტომბრამდე გაზრდის მოთხოვნით ყველა იმ განცხადებაზე, რომლის შესრულებაც იწვევს ელექტროგადამცემი ხაზების, „ერგე-1“-ის, „ადლია1“-ის, „ადლია-2“-ის დატვირთვის ზრდას (0-დან 50 კვტ სიმძლავრის ჩათვლით მოთხოვნების გარდა). კომისიის აპარატის შესაბამის დეპარტამენტებს დაევალათ ელექტროგადამცემ ხაზ „ერგე1“-ის გაორჯაჭვიანებისა და ქ. ბათუმში ახალი მომხმარებლების განაწილების ქსელზე მიერთების პროცესის ყოველთვიური მონიტორინგი; 57 3. საანგარიშო წელს კომისიამ განიხილა სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ მიერ ინიცირებული საკითხი თბილისის თვითმმართველი ერთეულისა და გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე („ლილო-ვაზიანი-სართიჭალა–ორხევის“ კვანძში) მისაერთებელი სიმძლავრის დეფიციტისა და ხარისხის შესაბამისი ელექტროენერგიით საიმედო მომარაგების თაობაზე. აღნიშნული პრობლემა საბოლოოდ იწვევდა ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობისა და ეკონომიკური გაძლიერებისათვის მნიშვნელოვანი ახალი ობიექტების ქსელზე მიერთების პროცესის შეფერხებას 2020 წლამდე. კომისიის აპარატის მიერ სამუშაო ჯგუფის ფორმატში კომპლექსურად იქნა შესწავლილი თბილისის თვითმმართველი ერთეულისა და გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე „ლილო–ვაზიანი–სართიჭალა–ორხევის“ კვანძში სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“, სს „თელასის“ და სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის“ და შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“ საკუთრებაში არსებული ქსელების ტოპოლოგია, საექსპლუატაციო რეჟიმები და დატვირთვები. კომისიის გადაწყვეტილებით რეგულირებადი კომპანიებს მიეცათ შესაბამისი დავალებები, რომელთა შორის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეკონომიკურად ძალზე აქტიურ აღნიშნულ კვანძში გადამცემის ახალი 220/110 კვ–ის ქვესადგურის მშენებლობა, გადაცემის ქვესადგურ „ნავთლუღი 220“-იდან თბილისის საერთაშორისო აეროპორტის მიმართულებით ახალი 35 კვ-იანი საკაბელო ხაზის მშენებლობა, 35კვ-იანი საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზის „სართიჭალა 3“-ის აღდგენა-რეაბილიტაცია, ნაკლებად დატვირთული ეგხ „გამარჯვება 1“-დან ქვესადგურ „ჭაბურღილში“ სიმძლავრის შეტანა 110/35კვ ქვესადგურისა და 35კვ-იანი ხაზის მშენებლობით და სხვა ღონისძიებები, რომლებიც მიმართულია არსებული აქტივების რაციონალურად გამოყენებისათვის. ახალი მომხმარებლების ქსელზე მიერთების პრობლემატიკა კიდევ უფრო მრავალფეროვანია და საბოლოო ჯამში შეიძლება შემდეგნაირად ჩამოყალიბდეს: o გამანაწილებელ ქსელზე ინდივიდუალური და ჯგუფური მიერთებისას მისაერთებელი სიმძლავრის განსაზღვრის ნორმატიული საფუძვლების არარსებობა; o გამანაწილებელ ქსელზე მიერთებისა და ქსელის განვითარების სამუშაოების გამიჯვნა; o მიერთების საფასურის განსაზღვრის ტექნოლოგიური საფუძვლების დაზუსტება (მისაერთებელი ობიექტის არსებული ქსელიდან დაშორებიდან გამომდინარე); o მიერთების პროცედურების და საფასურის დიფერენცირება ურბანულ-ზონალური პრინციპით; o გამანაწილებელ ქსელზე მიერთების დაჩქარებული სერვისების შემოღება; o სპეცობიექტების (ობიექტები, სადაც ელექტროენერგიის გათიშვა დაკავშირებულია ადამიანის სიცოცხლის მოსპობასთან ან დიდ ეკონომიკურ ზარალთან) მიერთება გამანაწილებელ ქსელზე ამაღლებული საიმედოობით და მიერთების შესაბამისი საფასურის ნორმა; o მიერთებების პროცესის რეგულირება გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელის გადატვირთვისას, მათ შორის ქვესადგურებში თავისუფალი სიმძლავრეების დეფიციტის პირობებში; o გადაცემის ქვესადგურებში თავისუფალი მისაერთებელი სიმძლავრეების განსაზღვრის მეთოდოლოგიური საფუძვლების დამუშავება; o მისაერთებელი სიმძლავრეების ზრდის დინამიკის პროგნოზირებისა და ქსელის განვითარების პროგნოზირების ხარვეზები; o გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელებზე მიერთების წესებისა და პროცედურების ჰარმონიზაცია; o გადამცემ ქსელზე მისაერთებელი სიმძლავრის აღდგენისა და გაზრდის პროცედურულსამართლებრივი საფუძვლების განვითარება; 58 o o გამანაწილებელ ქსელში ექსცესური პიკური დატვირთვებისას საკმარისი გამტარუნარიანობის არარსებობის პირობებში დატვირთვების მართვის წესების არარსებობა; მცირე სიმძლავრის გენერაციის (განაწილებული გენერაციის) გამანაწილებელ ქსელზე მიერთების მარეგულირებიელი ნორმების განვითარება (წესები და საფასური). 1.3. ფასწარმოქმნა და სატარიფო რეგულირება 1.3.1. სამართლებრივ-მეთოდოლოგიური საფუძვლები 1.3.1.1. სატარიფო რეგულაციები კომისიის მიერ ელექტროენერგეტიკის სექტორში მოქმედი სატარიფო რეგულირებას დაქვემდებარებული საწარმოებისთვის (შედგომში – საწარმო) ელექტროენერგიის ტარიფების გაანგარიშების საფუძველს წარმოადგენს „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონი და ამავე კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად, კომისიის მიერ შემუშავებული და ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით დამტკიცებული სატარიფო მეთოდოლოგიები. სატარიფო მეთოდოლოგიებზე დაყრდნობით ელექტროენერგიის ტარიფების გაანგარიშებისას გამოიყენება საერთაშორისო პრაქტიკაში მიღებული „წამახალისებელი“ და „დანახარჯები პლუს“ (ზღვრული შემოსავლების რეგულირება) რეგულირების პრინციპები, რომლებიც უზრუნველყოფენ საწარმოს ფუნქციონირების სტაბილურობას და ეფექტიანობის ზრდის სტიმულირებას, გაწეული მიზანშეწონილი დანახარჯების ანაზღაურებას და საწარმოო კაპიტალზე სამართლიანი, გონივრული მოგების მიღებას. „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში 2018 წლის 4 მაისს შეტანილი ცვლილების საფუძველზე, რომლის მიხედვითაც ტარიფს კომისია ამტკიცებს კომისიაში სატარიფო განაცხადის შეტანიდან 180 დღის განმავლობაში, შესაბამისი ცვლილება იქნა შეტანილი სატარიფო მეთოდოლოგიაში კომისიის 2018 წლის 2 ივლისის №10 დადგენილებით, კერძოდ, აღნიშნული მეთოდოლოგიის 27-ე მუხლის პირველი პუნქტით კომისიაში სატარიფო განაცხადის წარმოდგენის ვადა განისაზღვრა არა უგვიანეს ტარიფის გაანგარიშების წლის 4 ივლისისა. 1.3.2. სექტორში მოქმედი ტარიფები კომისიის მიერ დამტკიცებული სატარიფო მეთოდოლოგიებისა და რეგულაციების მიხედვით (გარდა თბოელექტროსადგურებისა) კომისია ტარიფებს ადგენს რეგულირების პერიოდზე, კონკრეტული საწარმოსთვის ინდივიდუალურად და მოქმედებს სამი წლის ვადით, ხოლო თბოლექტროსადგურებისთვის – ყოველწლიურად, ერთი წლის ვადით. გასული 2017 წლისთვის კომისიის მიერ განხორციელდა სატარიფო რეგულირება და ჰიდროელექტროსადგურების მფლობელი წარმოების ლიცენზიატების, ასევე დისპეტჩერიზაციის, გადაცემისა და განაწილების ლიცენზიატებისათვის დადგინდა ელექტროენერგიის გრძელვადიანი ტარიფები 2018-2020 წწ რეგულირების პერიოდზე, ხოლო გარატირებული სიმძლავრის წყაროებისთვის (თბოელექტროსადგურები) – 2018 სატარიფო წელზე. შესაბამისად, 2018 წელი ტარიფების გაანგარიშების მორიგ წელს წარმოადგენდა თბოელექტროსადგურებისთვის, რისთვისაც კომისიამ აღნიშნულ ლიცენზიატ საწარმოებს, 59 როგორც გარანტირებული სიმძლავრის წყაროებს, მათ მიერ კომისიაში დადგენილი წესით წარდგენილ სატარიფო განაცხადებსა და თანდართულ საჭირო დოკუმენტურ მასალაზე განხორციელებული საჯარო ადმინისტრაციული წარმოების ფარგლებში, 2019 სატარიფო წლისთვის დაუდგინა ტარიფები – გარანტირებული სიმძლავრის საფასურები და გარანტირებული სიმძლავრის წყაროს ელექტროენერგიის წარმოების ზღვრული (ზედა ზღვარი) ტარიფები. შედეგად, 2018 წლის 27 დეკემბრის №35, №36, №37 და №38 დადგენილებებით დამტკიცდა შპს „ჯიფაუერის“ (აირტურბინა), შპს „გარდაბნის თბოსადგურის“ (კომბინირებული ციკლის აირტურბინა), შპს „საქართველოს საერთაშორისო ენეგეტიკული კორპორაციის“ (თბილსრესის მე3 და მე-4 ბლოკები) და შპს „მტკვარი ენერჯის“ (თბილსრესის მე-9 ბლოკი) თბოელექტროსადგურების გარანტირებული სიმძლავრის საფასურები და გარანტირებული სიმძლავრის წყაროს ელექტროენერგიის წარმოების ზღვრული ტარიფები. ტარიფების შესახებ ინფორმაცია ასახულია №8 დანართში. 1.3.3. საინვესტიციო პროექტების შესრულების ანალიზი კომისიის მიერ 2014 წლის 30 ივლისის №14 დადგენილებით დამტკიცებული სატარიფო მეთოდოლოგიებით განსაზღვრული პრინციპების შესაბამისად, საწარმოებისთვის დადგენილ ტარიფში გათვალისწინებული უნდა იქნეს განხორციელებული ან/და განსახორციელებელი ინვესტიციები. აღნიშნულ კონტექსტში სატარიფო განაცხადების განხილვისას კომისიის მხრიდან განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა როგორც შესრულებული, ასევე მიმდინარე საინვესტიციო პროექტების ანალიზსა და მონიტორინგს. სატარიფო მეთოდოლოგიების საფუძველზე ტარიფების გაანგარიშებისას კომისია საწარმოს რეგულირებადი აქტივების ბაზაში ასახავს ტარიფის გაანგარიშების წელს და სატარიფო წელს დაგეგმილ ინვესტიციებს ლიცენზიატის მიერ წარმოდგენილი საინვესტიციო გეგმის შესაბამისად, რომელიც ტარიფის დადგენამდე ან კორექტირებამდე წინასწარ უნდა შეთანხმდეს კომისიასთან. საწარმო ვალდებულია დაასაბუთოს განსახორციელებელი ინვესტიციების აუცილებლობა და მისი განხორციელების შედეგად მისაღები ეფექტი და სარგებელი. იმ შემთხვევაში, თუ საწარმო განხორციელებული ინვესტიციების შედეგად ვერ მიაღწევს დაგეგმილ სამიზნე მაჩვენებელს (მათ შორის, მომსახურების სტანდარტებთან დაკავშირებით), კომისია უფლებამოსილია გამოიყენოს მოქმედი კანონმდებლობით გათვალისწინებული სანქციების მექანიზმები, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ საწარმო მიაღწევს დაგეგმილ სამიზნე მაჩვენებელზე უკეთეს მაჩვენებლებს, შესაძლებელია კომისიის მხრიდან გამოყენებულ იქნეს საწარმოთა წახალისების მექანიზმები. ლიცენზიატი საწარმოები ვალდებული არიან კომისიის მიერ ინდივიდუალური ნორმატიულ-ადმინისტრაციული სამართლებრივი აქტით შეთანხმებულ საინვესტიციო პროექტებზე განახორციელონ დეტალური ანგარიშგება ფაქტობრივად შესრულებული სამუშაოების შესახებ, თითოეულ პროექტზე ცალ-ცალკე, ხოლო მოწოდებული პროექტებიდან, კომისიის მიერ მითითებულ სამშენებლო (სამონტაჟო)-სარეაბილიტაციო სახის საინვესტიციო პროექტებზე გონივრულ ვადაში დამატებით უზრუნველყონ საექსპერტო დასკვნების წარმოდგენა ფაქტობრივად შესრულებული სამუშაოების შესახებ. აღნიშნულის შესწავლისა და ანალიზის შედეგად დადგენილ იქნება წინასწარ შეთანხმებულ საინვესტიციო გეგმებთან ტექნიკურ-ეკონომიკური მაჩვენებლების შესაბამისობა და შემდგომში განხორციელდება ლიცენზიატი საწარმოსთვის დადგენილი ელექტროენერგიის ტარიფების კორექტირება (ასეთის საჭიროების შემთხვევაში). 60 თითოეული ლიცენზიატი საწარმოს მიერ განხორციელებული მიზანმიმართული ინვესტიციის შედეგად საბოლოო ჯამში მიღწეულ უნდა იქნეს გენერაციის ობიექტებისა და ელექტრული ქსელის საიმედოობის, უსაფრთხოებისა და ელექტროენერგიის სათანადო ხარისხის მაჩვენებლების გაუმჯობესება. 376,481 223,809 დაგეგმილი ფაქტობრივი ნახაზი 1.36. 2018 წლისთვის დაგეგმილი და ფაქტობრივად განხორციელებული ინვესტიციები (ათასი ლარი) 2018 წელს ელექტროენერგეტიკულ სექტორში სატარიფო რეგულირებას დაქვემდებარებული ელექტროენერგიის წარმოების, გადაცემა-დისპეტჩერიზაციისა და განაწილების ლიცენზიატების მიერ ფაქტობრივად განხორციელებულმა ინვესტიციამ ჯამში შეადგინა 223,809 ათასი ლარი, რომლის მაჩვენებლებიც თითოეული საქმიანობისა და დაფინანსების წყაროს მიხედვით წარმოდგენილია შემდეგ ნახაზებზე (იხ. ნახაზები 1.36 და 1.37). 40,687 18% 58,886 26% გადაცემადისპეტჩერიზაცია განაწილება წარმოება 124,236 56% ნახაზი 1.37. განხორციელებული ინვესტიციები საქმიანობების მიხედვით (ათასი ლარი) განხორციელებული ინვესტიციების დაფინანსების წყაროს წარმოადგენს როგორც საკუთარი სახსრები, ასევე მოზიდული დაფინანსება ან კიდევ მესამე მხარის მიერ ჩადებული ინვესტიცია. 61 33,067 15% საკუთარი სახსრებით 111,116 50% 79,626 35% სესხით მესამე მხარის დაფინანსებით ნახაზი 1.38. განხორციელებული ინვესტიციების დაფინანსების წყარო (ათასი ლარი) ელექტროენერგიის გამანაწილებელი საწარმოების მიზანია მათ სალიცენზიო არეალში ელექტრომომარაგების ეფექტიანობის და საიმედოობის ამაღლება, ასევე სიმძლავრეების გაზრდა ელექტრული ქსელის შემდგომი განვითარებისთვის, რისთვისაც ყოველწლიურად ახორციელებენ ინვესტიციებს. მათ შორის, 2018 წელს განხორციელებულმა ინვესტიციებმა თბილისში ოპერირებადი ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატის, სს „თელასის“ შემთხვევაში შეადგინა 43,114 ათასი ლარი (35%), ხოლო ქვეყნის დანარჩენ ტერიტორიაზე (რეგიონებში) ოპერირებადი ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატის, სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ შემთხვევაში – 81,122 ათასი ლარი (65%). 1.3.4. ტარიფების შედარებითი ანალიზი ცხრილში 1.3. და ნახაზზე 1.39. წარმოდგენილია სხვადასხვა ქვეყანაში მოქმედი ელექტროენერგიის საყოფაცხოვრებო ტარიფები. ქვეყანა საყოფაცხოვრებო ტარიფი (თეთრი / კვტ.სთ) აზერბაიჯანი უკრაინა რუსეთი საქართველო სომხეთი სერბეთი ჩრდილოეთ მაკედონია ბოსნია და ჰერცეგოვინა თურქეთი ბულგარეთი მოლდოვა მონტენეგრო ლიეტუვა 10.464 12.545 13.891 18.554 19.704 21.571 23.896 26.436 27.660 29.954 31.209 31.331 33.565 62 უნგრეთი 34.360 მალტა 39.317 ხორვატია 40.113 რუმინეთი 40.786 ესტონეთი 41.245 პოლონეთი 43.142 ლატვია 46.844 ისლანდია 47.119 სლოვაკეთი 47.915 ჩეხეთი 48.129 ფინეთი 49.322 სლოვენია 49.353 ლუქსემბურგი 51.128 ჰოლანდია 52.198 ნორვეგია 53.575 საფრანგეთი 53.667 გაერთიანებული სამეფო 56.268 საბერძნეთი 57.094 კვიპროსი 57.920 შვედეთი 58.654 ავსტრია 60.154 იტალია 63.244 პორტუგალია 68.721 ირლანდია 72.484 ესპანეთი 72.913 ბელგია 83.622 გერმანია 91.393 დანია 95.646 ცხრილი 1.6. საყოფაცხოვრებო ტარიფები ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებში (თეთრი / კვტ.სთ) (დღგის გარეშე) 63 საყოფაცხოვრებო ტარიფი (თეთრი / კვტ.სთ) 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 აზერბაიჯანი უკრაინა რუსეთი საქართველო სომხეთი სერბეთი ჩრდილოეთ მაკედონია ბოსნია და ჰერცეგოვინა თურქეთი ბულგარეთი მოლდოვა მონტენეგრო ლიეტუვა უნგრეთი მალტა ხორვატია რუმინეთი ესტონეთი პოლონეთი ლატვია ისლანდია სლოვაკეთი ჩეხეთი ფინეთი სლოვენია ლუქსემბურგი ჰოლანდია ნორვეგია საფრანგეთი გაერთიანებული სამეფო საბეძნეთი კვიპროსი შვედეთი ავსტრია იტალია პორტუგალია ირლანდია ესპანეთი ბელგია გერმანია დანია - ნახაზი 1.39. საყოფაცხოვრებო ტარიფები ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებში (თეთრი / კვტ.სთ) (დღგის გარეშე) 1.4. განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტიანობის ხელშეწყობა საქართველოში არსებული ელექტროენერგეტიკული რესურსების ეფექტიანად გამოყენების, ელექტროენერგეტიკული უსაფრთხოების გაზრდისა და მდგრადობის ამაღლების და ქვეყანაში ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის სრულად დაკმაყოფილების მიზნით, ელექტროენერგეტიკული სექტორის სამომავლო განვითარების ერთ-ერთ პრიორიტეტად რჩება წყლისა და სხვა ტიპის განახლებადი ენერგიის რესურსების ათვისების პოლიტიკა და შესაბამისად, არსებული საკანონმდებლო ბაზის განახლება-დაახლოება ევროკავშირის ენერგეტიკულ დირექტივებთან. საქართველო განახლებადი ენერგიის წყაროებით მდიდარი ქვეყანაა, საიდანაც დიდი ენერგეტიკული პოტენციალი წყლის რესურსებზე მოდის. წყლის რესურსების წილის მიხედვით, ერთ სულ მოსახლეზე საქართველო ერთ-ერთი მოწინავეა მსოფლიოში, თუმცა დღესდღეობით წყლის რესურსების ტექნიკური პოტენციალის მხოლოდ 20-22% არის ათვისებული. მეორე მხრივ, ქარის ენერგიის პოტენციალის ათვისება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, ქვეყნის ელექტროენერგეტიკული სექტორის სეზონურობიდან გამომდინარე, ზამთრის პერიოდის იმ თვეებში, როცა საქართველოს წყლის რესურსების პოტენციალი ეცემა. არსებული კვლევების საფუძველზე, საქართველოში ქარის რესურსების ჯამური სავარაუდო პოტენციალი 1,450 მეგავატია, ხოლო მათი საშუალო წლიური გამომუშავება – 4,160 მლნ.კვტ.სთ12. ასევე აღსანიშნავია საქართველოში არსებული მზის ენერგიისა და გეოთერმული რესურსების 12 საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო 64 პოტენციალიც, რომელთა გამოყენება მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებდა ენერგოუსაფრთხოებას და შეამცირებდა იმპორტზე დამოკიდებულებას. ქვეყნის 1.4.1. მარეგულირებელი კომისიის როლი განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტიანობის სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელებაში ქვეყანაში განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტიანობის დარგის მხარდამჭერ ერთერთ მნიშვნელოვან დოკუმენტს წარმოადგენს საქართველოს პარლამენტის მიერ 2015 წლის 24 ივნისს დამტკიცებული დადგენილება „საქართველოს ენერგეტიკის დარგში სახელმწიფო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების შესახებ“ და „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონი. განახლებადი ენერგიის ათვისების ხელშეწყობის მიზნით, 2016 წელს კანონში შევიდა ცვლილება, რის საფუძველზეც განისაზღვრა მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურის სტატუსი (საცალო მომხმარებლის მფლობელობაში არსებული განახლებადი ენერგიის წყარო) და მისი მაქსიმალური სიმძლავრე, აგრეთვე საცალო მომხმარებლის საკუთრებაში არსებული მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურის მიერ განაწილების ქსელში ელექტროენერგიის მიწოდების პრინციპები. აღნიშნული ცვლილებების საფუძველზე იმავე წელს კომისიამ მეორად კანონმდებლობაში, კერძოდ, „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) მიწოდებისა და მოხმარების წესებში“ ასახა მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურის სტატუსი, მისი გამანაწილებელ ქსელთან მიერთების, მიერთების უზრუნველყოფის ვადების, საფასურისა (დღგის ჩათვლით) და მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურის მფლობელ საცალო მომხმარებელთან აღრიცხვა-ანგარიშსწორების წესები. მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, ზოგადი საკანონმდებლო ბაზა განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტიანობის მიმართულებით გადახედვას საჭიროებს. არ არსებობს სპეციალური კანონი ენერგოეფექტიანობისა და განახლებადი ენერგიის შესახებ, ასევე საჭიროა განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტიანობის შესახებ ეროვნული სამოქმედო გეგმების შემუშავება, თუმცა კანონპროექტები უკვე შემუშავებულია და მიმდინარეობს საჯარო განხილვები. აღნიშნული ასევე წარმოადგენს ენერგეტიკულ თანამეგობრობაში საქართველოს გაწევრიანების ერთ-ერთ მთავარ მოთხოვნას, რაც გულისხმობს, რომ საქართველომ უნდა მოახდინოს დირექტივების, 2009/28/EC - განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან ენერგიის გამოყენების ხელშეწყობის შესახებ და 2012/27/EC - ენერგოეფექტიანობის შესახებ, ჰარმონიზაცია ენერგეტიკულ კანონმდებლობაში. მნიშვნელოვანია როგორც ზოგადად ენერგოსტატისტიკის, ისე განახლებადი ენერგიისა და ენერგოეფექტიანობის შესახებ დეტალური სტატისტიკის წარმოება, რაც ენერგეტიკული გაერთიანების ერთ-ერთი მოთხოვნაა. გარდა ამისა, საჭიროა ქვეყნის განახლებადი ენერგიის რესურსების როგორც ტექნიკური, ისე ეკონომიკური პოტენციალის შეფასება და შესწავლა, რათა უფრო ეფექტიანად და მდგრადი განვითარების პრინციპების საფუძველზე მოხდეს მათი ათვისება. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ინიციატივით და დონორი ორგანიზაციების ხელშეწყობით აქტიური მუშაობა მიმდინარეობდა ზემოაღნიშნული დოკუმენტების შემუშავება-მომხადებისათვის, რომელთა მიღება იგეგმება მომდევნო წელს. 65 1.4.2. ნეტო–აღრიცხვის რეგულაციის დანერგვის შედეგები მომხმარებლის აქტიური ჩართვა საცალო ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ფუნქციონირებაში ელექტროენერგეტიკული ბაზრის განვითარების თანამედროვე ტენდენციაა. აღნიშნული პროცესის კარგად აპრობირებული ხერხია მომხმარებლის მიერ საკუთარი მოხმარების დაკმაყოფილება მიკროსიმძლავრის განახლებადი ენერგიის წყაროების საშუალებით, ნახაზი 1.40. „ნეტო აღრიცხვის“ საილუსტრაციო სქემა რაც საერთაშორისო დონეზე სხვადასხვა წამახალისებელი პოლიტიკით არის მხარდაჭერილი. მომხმარებლის საკუთრებაში არსებული მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურების განვითარების ერთ-ერთ ტრადიციულ და ფართოდ გავრცელებულ პოლიტიკას წარმოადგენს ე.წ. ინდივიდუალური ნეტო-აღრიცხვა, რომელიც პოპულარობით სარგებლობს საქართველოშიც. კომისიის ხელთ არსებული ინფორმაციით, 2018 წლის ბოლოს სს „თელასის” არეალში „ნეტო-აღრიცხვით“ სარგებლობდა 27 აბონენტი, ჯამური სიმძლავრით – 358.14 კვტ, ხოლო სს „ენერგო პრო ჯორჯიას“ არეალში – 40 აბონენტი, ჯამური სიმძლავრით – 381.61 კვტ. 2018 წელს ნეტო-აღრიცხვის სისტემაში სულ დაფიქსირდა 67 აბონენტი, ჯამური სიმძლავრით - 739.75 კვტ. ჯამში 2018 წელს ნეტო-აღრიცხვა, წინა წელთან შედარებით ხასიათდება შემდეგი მაჩვენებლებით: აბონენტების რაოდენობა გაიზარდა 2.4-ჯერ, ხოლო მიერთებული სიმძლავრე – 2.7-ჯერ. ნეტო-აღრიცხვის პროგრამა მომხმარებელს აძლევს საკუთარი ენერგომოთხოვნილების დაკმაყოფილების საშუალებას, ხოლო ჭარბად წარმოებული ენერგია გაიცემა ქსელში და ხდება შესაბამისი ანგარიშსწორება. 2018 წელს კომისია აქტიურად მუშაობდა ნეტო-აღრიცხვის რეგულაციის შემდგომ განვითარებაზე, რომელიც ითვალისწინებს მომხმარებელთა ჯგუფის ერთობლივ ჩართვას ნეტოაღრიცხვის პროგრამაში. 66 2. ბუნებრივი გაზის სექტორი ბუნებრივი გაზის წილი ენერგიის ჯამურ მოხმარებაში მცირედით, თუმცა ზრდადი ტენდენციით ხასიათდება. ამავდროულად, შესამჩნევია ბიოსაწვავისა და ნარჩენების წილის შემცირება, რისი ერთ-ერთი მიზეზიც აქტიური გაზიფიცირება და მყარი საწვავის ბუნებრივი გაზით ჩანაცვლება შეიძლება იყოს (იხ. ნახაზი 2.1). ნახაზი 2.1. საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი13 ბუნებრივი გაზი მოსახლეობისა და საწარმოთა უმეტესობის მიერ გამოიყენება საკვების მოსამზადებლად, წყლისა და ოთახის გასათბობად. მიუხედავად ახალი დასახლებული პუნქტების გაზიფიცირებისა და ქსელზე ახალი აბონენტების მიერთებისა, მეტწილად თბილი 2018 წლის ზამთრის გამო (იხ. ნახაზი 2.6) ბუნებრივ გაზზე მოთხოვნა მაინც შემცირდა. ნახაზი 2.2-ით შესაძლებელია საქართველოს ბუნებრივი გაზის ბაზრის ზომისა და გაზის ძირითადი ნაკადების მოძრაობის შეფასება 2018 წელს. 13 წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური 67 ნახაზი 2.2. ბუნებრივი გაზის ბალანსი14 2.1. ბუნებრივი გაზის ბაზარი წინა წლების მსგავსად, საქართველოს ბუნებრივი გაზის ბაზრის სტრუქტურა უცვლელია. დომინირებული მდგომარეობა კვლავ უკავიათ სოკართან დაკავშირებულ კომპანიებს, რომლებიც მონაწილეობენ როგორც საბითუმო, ასევე საცალო ბაზარზე. საქართველოში არ არსებობს ბუნებრივი გაზის ორგანიზებული ბაზარი, რის გამოც ბუნებრივი გაზის ყიდვა-გაყიდვა ხდება მხოლოდ ორმხრივი ხელშეკრულებების მეშვეობით. დღეს საქართველოს ბუნებრივი გაზის ბაზარი როგორც საბითუმო, ისე საცალო დონეზე კონცენტრირებულია, რის გამოც უმთავრეს გამოწვევას წარმოადგენს დერეგულირებული მომხმარებლებისთვის ბუნებრივ გაზზე წვდომა კონკურენტულ ფასად. „ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან საქართველოს შეერთების შესახებ“ პროტოკოლი ითვალისწინებს 2021 წლისათვის ბუნებრივი გაზის სექტორის, მათ შორის ბუნებრივი გაზის ბაზრის, რეფორმირებას. ევროპის მესამე ენერგეტიკული პაკეტი15 ყურადღებას ამახვილებს მომხმარებლების უფლებაზე, ჰქონდეთ კონკურენტულ ბაზარზე 14 ამ თავში გამოყენებული მონაცემები წარმოადგენს წინასწარ მონაცემებს და შესაძლოა შეიცვალოს რეგულირებადი საწარმოების მიერ წარმოდგენილი აუდირებული მონაცემების მოწოდების შედეგად. 15 ევროპის კავშირში ბუნებრივი გაზის ბაზრის რეგულირების კანონმდებლობა, რომელთაგან გამოსაყოფია დირექტივა 2009/73/EC და რეგულაცია 2009/715. 68 მიმწოდებლის არჩევისა და შედეგად, ჯანსაღი კონკურენციის პირობებში ბუნებრივი გაზის კონკურენტულ ფასად შესყიდვის შესაძლებლობა. ბაზარზე კონკურენციის არსებობა კი, სხვა პირობებთან ერთად, წარმოუდგენელია სათანადო რაოდენობის მიმწოდებლების არსებობის გარეშე. აღნიშნულის მისაღწევად ბუნებრივი გაზის ბაზარზე უნდა დაინერგოს მიმწოდებლების დაშვების არადისკრიმინაციული და სამართლიანი პირობები. კონკურენტული ბაზრის განვითარების ერთ-ერთი უმთავრესი საფუძველი არის ქსელზე თავისუფალი დაშვება, რათა მოხდეს ქვეყანაში ბუნებრივი გაზის შემოტანა და მომხმარებლებისთვის მისი დაუბრკოლებელი მიწოდება. ქსელის ოპერატორებისგან (განაწილებისა და ტრანსპორტირების ლიცენზიატები) მიწოდების საქმიანობაში ინტერესების გამოყოფის გარდა, უმნიშვნელოვანესია, უზრუნველყოფილი იყოს გამჭვირვალობა, თუმცა, საზოგადოდ მიღებულ პირობებთან ერთად, გასათვალისწინებელია საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობა და დაკავშირებული ბაზრების მახასიათებლები, ასევე ფაქტი, რომ კომერციული გაზის მიწოდება ფაქტობრივად ერთი წყაროდან ხორციელდება. იმის გათვალისწინებით, რომ არასაყოფაცხოვრებო (კომერციული) მომხმარებლებისთვის ბუნებრივი გაზის ფასის დადგენა ეწინააღმდეგება ევროპის მესამე ენერგეტიკული პაკეტის მოთხოვნებს და, შესაბამისად, არ არის თავსებადი საქართველოს მიერ ევროპის ენერგეტიკულ გაერთიანებაში გაწევრიანებით აღებულ ვალდებულებებთან, ბუნებრივი გაზის სექტორის რეფორმის ფარგლებში უმთავრეს გამოწვევას ბაზარზე კონკურენციის განვითარება წარმოადგენს. 2.1.1. მარეგულირებელი ჩარჩოები 2018 წელს განახლდა ბუნებრივი გაზის სექტორის მარეგულირებელი ჩარჩო, კერძოდ, საანგარიშო წელს ცვლილებები შევიდა როგორც პირველად, ასევე მეორად კანონმდებლობაში: 1. „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში შესული ცვლილებით დარეგულირდა მიმწოდებლის მიერ საქმიანობის დაწყების შესახებ კომისიისთვის შეტყობინების საკითხი. აღნიშნულ ცვლილებამდე ბუნებრივი გაზის მიმწოდებლებს უფლება ჰქონდათ საქმიანობა განეხორციელებინათ კომისიისთვის შეტყობინების გარეშე, რაც კომისიას არ აძლევდა რეგულირებული საწარმოების (მიმწოდებლების) ბაზარზე სრულყოფილად დაფიქსირების შესაძლებლობას; კომისიას ასევე დაევალა 2021 წლის 31 დეკემბრამდე დაამტკიცოს ერთიანი საბუღალტროსააღრიცხვო სისტემა ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ლიცენზიატებისა და განაწილების ლიცენზიატებისთვის; 2. კომისიამ 2018 წლის 31 აგვისტოს №22 დადგენილებით დაამტკიცა „ბუნებრივი გაზის ქსელის წესები“. წესები განსაზღვრავს ტრანსპორტირების სისტემისა და გამანაწილებელი ქსელის მართვისა და ქსელით სარგებლობის პროცედურებს, პირობებსა და პრინციპებს, ბუნებრივი გაზის სექტორში მოქმედ კომპანიებსა და მათი მომსახურებით მოსარგებლე სუბიექტებს შორის ურთიერთობებს. წესებით დარეგულირდა ისეთი საკითხები, როგორიცაა ტრანსპორტირების სისტემაზე მიერთება, ურთიერთობა სისტემით მოსარგებლესა და ტრანსპორტირების ლიცენზიატს შორის, განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის ხარისხობრივი მახასიათებლები, რომელსაც უნდა აკმაყოფილებდეს ტრანსპორტირების სისტემაში შემოსული ბუნებრივი გაზი და სხვა. ქსელის წესები ითვალისწინებს ბუნებრივი გაზის სისტემებთან დაშვებისათვის აუცილებელ მოთხოვნებს და ადგენს გამჭვირვალობის სტანდარტებს, რაც, როგორც აღინიშნა, კონკურენციის განვითარების ერთ-ერთ უმთავრეს წინაპირობას წარმოადგენს. აღნიშნული დოკუმენტით დადგენილი მოთხოვნების ეფექტიან განხორციელებაზე 69 მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული ბუნებრივი გაზის ბაზრის ახალი მოდელის განვითარება. აღსანიშნავია, რომ ევროპის ენერგეტიკულმა გაერთიანებამ დაამტკიცა და კონტრაქტორი მხარეებისათვის სავალდებულო გახდა რეგულაციები ევროპის ქსელის წესების შესახებ. ევროპის ქსელის წესებით რეგულირდება ისეთი საკითხები, როგორიცაა სიმძლავრის გადანაწილება, გადატვირთვის მართვა, სისტემების ურთიერთთავსებადობა და მონაცემთა გაცვლა, ტარიფები. აღნიშნული რეგულაციების დიდი ნაწილი ეხება ენერგეტიკული გაერთიანების კონტრაქტორ მხარეებს შორის ტრანსსასაზღვრო წერტილებს. ვინაიდან საქართველო არ არის დაკავშირებული არც ერთ კონტრაქტორ მხარესთან, აღნიშნული წესები სავალდებულოდ შესასრულებელი არ არის, თუმცა საქართველოს ბუნებრივი გაზის ქსელის წესები, ძირითადად, აგებულია ევროპული რეგულაციებით დადგენილ პრინციპებზე და ამავდროულად, ითვალისწინებს საქართველოში მოქმედ პრაქტიკასა და მიდგომებს. 2.1.2 ბაზრის სტრუქტურა და სუბიექტები როგორც აღინიშნა, 2018 წელს ბუნებრივი გაზის ბაზარზე არსებითი სტრუქტურული ცვლილება არ მომხდარა. ბუნებრივი გაზის ბაზარი თავისი არსითა და მახასიათებლებით შეიძლება დავყოთ ორ დონედ. მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობით არ არის განსაზღვრული, შესაძლებელია გაიმიჯნოს ბუნებრივი გაზის ბაზრის (ვაჭრობის) საბითუმო და საცალო დონე. საბითუმო დონეზე მიმწოდებლები ახორციელებენ ბუნებრივი გაზის იმპორტს (ან მცირე ოდენობის მოპოვებული ბუნებრივი გაზის შესყიდვას) და მის გადაყიდვას სხვა მიმწოდებლებზე, ხოლო საცალო დონეზე მიმწოდებლები ბუნებრივ გაზს აწვდიან უშუალოდ საბოლოო მომხმარებლებს. აღნიშნული არ გამორიცხავს ერთი მიმწოდებლის აქტივობას ბაზრის ორივე დონეზე. 2018 წელს ბაზარზე საქმიანობას ახორციელებდა 33 მიმწოდებელი, მათგან 2 აქტიური იყო მხოლოდ საბითუმო ბაზარზე, 25 – მხოლოდ საცალო ბაზარზე, ხოლო 6 – ბაზრის ორივე დონეზე. საბოლოო მომხმარებლებთან ბუნებრივი გაზის ფიზიკურად მიტანას უზრუნველყოფენ ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირებისა (რომლის უმთავრეს ფუნქციას ბუნებრივი გაზის, მისი მოპოვების ან იმპორტის წყაროდან დასახლებულ პუნქტებამდე გადატანა წარმოადგენს) და განაწილების ლიცენზიატები. საქართველოს ბუნებრივი გაზის ბაზრის სტრუქტურა ასახულია ნახაზზე №2.3. 70 ნახაზი 2.3. ბუნებრივი გაზის ბაზრის სტრუქტურა 2.1.3. ფუნქციონალური, სამართლებრივი და ქონებრივი დაყოფა მოქმედი კანონმდებლობით, ბუნებრივი გაზის განაწილება და მიწოდება განხილულია, როგორც სხვადასხვა საქმიანობა, თუმცა განაწილების ლიცენზიატებს არ ეკრძალებათ მიწოდების საქმიანობის განხორციელება, რის გამოც ისინი ასევე წარმოადგენენ ბუნებრივი გაზის მიმწოდებლებს მათ სამოქმედო არეალებში. ევროპის მესამე ენერგეტიკული პაკეტის (2009/73/EC დირექტივა) მიხედვით, განაწილების ლიცენზიატების სამართლებრივი დაყოფა სავალდებულოა, თუ ამ ლიცენზიატის მომხმარებელთა რაოდენობა აღემატება 100,000-ს. ქვეყანას შეუძლია შეამციროს აღნიშნული ზღვარი და დაყოფა გახადოს სავალდებულო ყველა განაწილების ლიცენზიატისათვის, მიუხედავად მისი ზომისა. 2018 წელს გამონაკლისს წარმოადგენდა მხოლოდ ბუნებრივი გაზის განაწილების ოთხი ლიცენზიატი, რომლებიც მათ სამოქმედო არეალში არ ახორციელებდნენ ბუნებრივი გაზის მიწოდებას. ამასთან, სამ შემთხვევაში ლიცენზიატი მიწოდებას ვერ ახორციელებდა ფინანსური პრობლემების გამო. განაწილების ექვსი ლიცენზიატის შემთხვევაში მათ სალიცენზიო არეალში ბუნებრივი გაზის მიწოდებას ახორციელებს ერთზე მეტი მიმწოდებელი. აღსანიშნავია, რომ განაწილების ლიცენზიატის გარდა ლიცენზიით განსაზღვრულ მისსავე სამოქმედო არეალში სხვა მიმწოდებლები (დამოუკიდებელი მიმწოდებლები) ბუნებრივი გაზის მიწოდებას ძირითადად ახორციელებენ არასაყოფაცხოვრებო (კომერციული) მომხმარებლებისთვის. დამოუკიდებელი მიმწოდებლების წილი საცალო საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მოხმარების 1%-ს, ხოლო 71 არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლების 11%-ს შეადგენს16. კომერციულ სექტორში მნიშვნელოვნად დიდი დაინტერესება გამოწვეულია აღნიშნულ ნაწილში ბუნებრივი გაზის მიწოდების საქმიანობის დერეგულირებითა და მომხმარებლების ზომით. მიუხედავად იმისა, რომ გარკვეულწილად ხდება ერთ განაწილების არეალში სხვადასხვა მიმწოდებლის დაშვება, მომხმარებლის მიერ მიმწოდებლის შეცვლა ფაქტობრივად არ ხორციელდება, რისი გამოსწორებაც იქნება კომისიის ერთ-ერთი პრიორიტეტი უახლოეს წლებში. ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ლიცენზიატის (შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია“) შემთხვევაში, მესამე ენერგეტიკული პაკეტის თანახმად, სავალდებულოა ქონებრივი დაყოფა, თუმცა ასევე გათვალისწინებულია მისი ორი ალტერნატივა, რომლის არჩევა შეუძლია ქვეყანას. როგორც წინა წლების ანგარიშებშია აღნიშნული, დღეს საქართველოში მოქმედი ტრანსპორტირების ლიცენზიატის სტატუსი ყველაზე ახლოს არის დამოუკიდებელი სისტემის ოპერატორის განსაზღვრებასთან (იჯარის ხელშეკრულების საფუძველზე ფლობს საქართველოს ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების სისტემას), თუმცა სრულად თავსებადობის მისაღწევად აუცილებელია ფუნქციურად იყოს სრულად დამოუკიდებელი სისტემის მესაკუთრისგან, არ განახორციელოს ბუნებრივი გაზის მიწოდება და დარეგულირდეს სხვა, ნაკლებად, თუმცა მნიშვნელოვანი საკითხები. 2.1.4. ბაზრის ძირითადი მახასიათებლები როგორც აღინიშნა, ბუნებრივი გაზის ბაზარი, მისი არსითა და მახასიათებლების მიხედვით, შეიძლება დაიყოს საცალო და საბითუმო ბაზრებად. საბითუმო ბაზარზე ბუნებრივი გაზით ვაჭრობა ხდება მიმწოდებლებს შორის, ხოლო საცალო ბაზარზე ბუნებრივი გაზი მიეწოდებათ საბოლოო მომხმარებლებს. ამ თავის მიზნებისათვის საბითუმო მიმწოდებელი არის ისეთი მიმწოდებელი, რომელმაც გაყიდული ბუნებრივი გაზის თუნდაც მცირე ნაწილი მიაწოდა სხვა მიმწოდებელს. 2.1.4.1. ბუნებრივი გაზის საბითუმო ბაზარი საქართველოსთვის ბუნებრივი გაზის მიწოდების უმთავრეს წყაროდ კვლავ რჩება აზერბაიჯანის რესპუბლიკა. სხვადასხვა კონტრაქტის მეშვეობით საქართველო აზერბაიჯანიდან იღებს მისი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად საჭირო ბუნებრივი გაზის 61.3%-ს17. ამავდროულად, საქართველო ახორციელებს ბუნებრივი გაზის ტრანზიტს რუსეთის ფედერაციიდან სომხეთის რესპუბლიკის მიმართულებით. 2018 წელს საქართველოს მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ბუნებრივი გაზის ქვეყანაში შემოტანა განახორციელა ოთხმა მიმწოდებელმა. სულ იმპორტით დაკმაყოფილდა ბუნებრივ გაზზე საქართველოს მოთხოვნის 99.8%. ადგილობრივი მოპოვების შესყიდვა და საქართველოს ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების სისტემაში შემოტანა განახორციელა ოთხმა მიმწოდებელმა, რომელთაგან ერთ-ერთი ასევე არის იმპორტიორი. შესაბამისად, საქართველოს ბუნებრივი გაზის საბითუმო ბაზარზე ბუნებრივი გაზის განთავსება მოახდინა სულ შვიდმა მიმწოდებელმა. 16 ერთი ჯგუფის კომპანიების შემთხვევაში განაწილების ლიცენზიატის სამოქმედო არეალში მისი ჯგუფის წევრი სხვა, დაკავშირებული მიმწოდებლის მიერ მიწოდება განიხილება, როგორც საკუთარ არეალში მიწოდება. 17 გარდა სამხრეთ-კავკასიური გაზსადენიდან (SCP) მიღებული დამატებითი და ოფციური გაზისა. 72 ვაჭრობის ამ დონეზე (ბუნებრივი გაზის საბითუმო ბაზარზე შემოტანა) მიმწოდებლებს შორის ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსმა (HHI) შეადგინა 5,050, რაც მაღალკონცენტრირებულ ბაზარზე მიუთითებს. ინდექსი მცირედით გაუარესებულია წინა წლებთან შედარებით, რაც მეტწილად ასახავს ბუნებრივი გაზის მიღების წყაროების წილობრივ ცვლილებებს, ვიდრე კონკურენციის მხრივ ბაზარზე რაიმე სახის ცვლილებებს. მსგავსი მდგომარეობა განსაკუთრებით დამახასიათებელია იმ ქვეყნებისათვის, რომლებიც არ არიან საკმარისად დაკავშირებული მეზობელ ქვეყნებთან ან/და ბაზარზე არ არიან სხვადასხვა წყაროს ათვისებით დაინტერესებული იმპორტიორები. აღმოსავლეთ ევროპის ზოგიერთ ქვეყანასთან შედარებით, სადაც ჰერფინდალჰირშმანის ინდექსის მაჩვენებელი 10,000-ს აღწევს, საქართველოს ბუნებრივი გაზის ბაზარი იმპორტის დონეზე მონოპოლიური სტრუქტურით არ ხასიათდება. 2018 წელს საქართველოში მიღებული ბუნებრივი გაზის შესახებ ინფორმაცია მოცემულია ცხრილში №2.1. ბუნებრივი გაზის მიღების პუნქტი 2016 2017 აზერბაიჯანი 1 321 1 200 1 105 რუსეთი 122 135 39 სომხეთი 19 0 15 792 821 822 0 180 296 6 8 9 სამხრეთ კავკასიური გაზსადენი დამატებითი და ოფციური იმპორტი ადგილობრივი მოპოვება სულ 2018 2 586 2 261 2 344 ცხრილი 2.1. საქართველოში გაზის მიღება მიღების პუნქტების მიხედვით (მლნ. კუბ.მ) საქართველოს ბაზარზე ხელმისაწვდომი ბუნებრივი გაზით საბითუმო დონეზე ვაჭრობა განახორციელა რვა მიმწოდებელმა, რომელთა შორის სამი უმსხვილესი მიმწოდებლის წილი 92%-ს შეადგენდა, ხოლო ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსმა (HHI) 2,929 შეადგინა, რაც ასევე მაღალკონცენტრირებულ ბაზარზე მიუთითებს. თუ განვიხილავთ მხოლოდ კომერციული გაზის სეგმენტს, ამ შემთხვევაში სამი უმსხვილესი მიმწოდებლის წილი – 92%-ს, ხოლო HHI 4,362-ს შეადგენს. იმ პირობებში, როდესაც ბუნებრივი გაზის იმპორტის დონეზე ბაზარი მაღალი კონცენტრაციით ხასიათდება, საბითუმო დონეზე ვაჭრობაში კონკურენციის განვითარება შეუძლებელია სპეციალური ზომების დაწესების გარეშე. გარდა ამ თავის დასაწყისში აღნიშნული ღონისძიებებისა, გრძელვადიან პერსპექტივაში მნიშვნელოვანია ბუნებრივი გაზის ალტერნატიული წყაროების მოძიება (მათ შორის გათხევადებული ბუნებრივი გაზისა და თურქეთის ბაზარზე წვდომა და ე.წ. სვოპების მეშვეობით საქართველოს ბაზარზე შემოტანა), რაც სათანადო საკანონმდებლო ცვლილებებისა და მიმწოდებელთა დაინტერესების შემთხვევაში განხორციელებადია. ასევე მნიშვნელოვანია ადგილობრივი წარმოების, მათ შორის ბიოგაზების წარმოების წახალისება და ქსელში ინტეგრაციის ხელშეწყობა. კონკურენციის დონე ბაზარზე, მათ შორის საბითუმო დონეზე, მნიშვნელოვნად განაპირობებს ბუნებრივი გაზის ფასს. საბითუმო დონეზე საშუალო ფასის განსაზღვრისას გათვალისწინებულია ბაზრის ამ სეგმენტში ყველა მიმწოდებლის მიერ გაყიდული ბუნებრივი გაზის საშუალო შეწონილი ფასი. სოციალური და კომერციული სეგმენტების გამოყოფა ასევე მნიშვნელოვანია ფასის განსაზღვრის შემთხვევაშიც. 73 როგორც აღინიშნა, საქართველო შეღავათიან ფასად იძენს ე.წ. სოციალურ გაზს, რომელსაც მიმართავს მოსახლეობისა და თბოსადგურების მოხმარებისაკენ. შესაბამისად, ამ სეგმენტში ბუნებრივი გაზის როგორც საბითუმო, ისე საცალო ფასები მნიშვნელოვნად დაბალია კომერციულ სეგმენტთან შედარებით. საბითუმო დონეზე სოციალური გაზის ფასის შეფასება შესაძლებელია კომისიის მიერ სამომხმარებლო ტარიფის დადგენისას გათვალისწინებული ბუნებრივი გაზის ფასის მეშვეობით, რომელიც მთავრობის სხვადასხვა დონის სუბსიდირების გათვალისწინებით მერყეობს 0.25-0.30 თეთრი/კუბ.მ ფარგლებში. რაც შეეხება კომერციულ სეგმენტს, ვაჭრობის ამ დონეზე აქტიურია შვიდი მიმწოდებელი, ხოლო მათ მიერ ნავაჭრი (ჯამურად გაყიდული) ბუნებრივი გაზის ოდენობა 760 მლნ. კუბ.მ-ს შეადგენს. 2018 წელს ბუნებრივი გაზის საშუალო ფასმა ვაჭრობის ამ დონეზე 0.53 ლარი/კუბ.მ შეადგინა. შედარებისათვის საინტერესოა ბუნებრივი გაზის ფასები ევროპის საბითუმო ბაზრებზე. განსხვავებით საქართველოსაგან, ევროპის ბუნებრივი გაზის ორგანიზებულ ბაზრებზე (ე.წ. ჰაბებზე) ფასები მნიშვნელოვნად განსხვავდება სეზონების მიხედვით, მოთხოვნისა და მიწოდების თანაფარდობიდან გამომდინარე. ბოლო პერიოდში ევროპის ქვეყნების დამაკავშირებელი სიმძლავრეების გაზრდის და ახალი დამაკავშირებლების მშენებლობის პარალელურად სხვადასხვა ბაზრის ფასები მიისწრაფვის ერთმანეთისაკენ. შედარებისათვის, ნახაზზე №2.4 ნაჩვენებია ცენტრალური ევროპის გაზის ჰაბზე18 ფასების დინამიკა 2018 წლისათვის. მინიმალურმა ფასმა ≈18 ევრო/მგვტ.სთ შეადგინა, რაც ≈0.57 ლარი/კუბ.მ-ს შეადგენს. ნახაზი 2.4. ცენტრალური ევროპის გაზის ჰაბზე ბუნებრივი გაზის ფასები, 2018 (ევრო/მგვტ.სთ) 2.1.4.2. ბუნებრივი გაზის საცალო ბაზარი 2014 წლიდან ბუნებრივი გაზის მოხმარების სტრუქტურაში ცვლილება გამოწვეულია, ერთი მხრივ მოსახლეობის მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარების ზრდით, ხოლო მეორე მხრივ, თბოსადგურებისა და ავტოგასამართი სადგურების მოხმარების მცირედით შემცირებით. ბუნებრივი გაზის მოხმარების სტრუქტურა და თითოეული სექტორის მიერ მოხმარებული ბუნებრივი გაზის შესახებ ინფორმაცია მოცემულია ნახაზებზე 2.5.ა და 2.5.ბ. 18 წყარო: Central European Gas Hub AG (CEGH), www.cegh.at 74 ნახაზი 2.5.ა ბუნებრივი გაზის მოხმარება სხვადასხვა სექტორების მიხედვით ნახაზი 2.5.ბ ბუნებრივი გაზის მოხმარება სხვადასხვა სექტორების მიხედვით ახალი დასახლებული პუნქტების გაზიფიცირების, ასევე მომხმარებლების მიერ დანადგარების სიმძლავრის გაზრდის გამო (ცენტრალური გათბობის ქვაბებზე გადასვლა) ბოლო წლებში მუდმივად იზრდებოდა საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მოხმარება. გამონაკლისს წარმოადგენდა 2018 წელი, როდესაც მოსახლეობის მიერ ბუნებრივ გაზზე მოთხოვნა შემცირდა. აღნიშნულის მიზეზი უმთავრესად იყო თბილი ზამთრის პერიოდი (იხ. ნახაზი 2.6). ამავდროულად, გასათვალისწინებელია 2017 წლის მეორე ნახევრიდან ბუნებრივი გაზის სამომხმარებლო ტარიფების ზრდა, რასაც სავარაუდოა, რომ ექნებოდა გავლენა ბუნებრივი გაზის მოხმარებაზე. 75 ნახაზზე 2.6 მოცემულია თბილისში გათბობის გრადუს დღეების შესახებ ინფორმაცია 2012-2018 წლებისათვის. როგორც ნახაზიდან ჩანს, გათბობის გრადუს დღეები კლებადი ტენდენციით ხასიათდება. 2018 წელს 2017 წელთან შედარებით 16%-ით იყო შემცირებული გათბობის გრადუს დღეების ოდენობა, რაც ნიშნავს, რომ წინა წელთან შედარებით 2018 წელს შენობების 16%-ით ნაკლები გრადუსით გათბობა იყო საჭირო. ნახაზი 2.6. გათბობის გრადუს დღეები თბილისში19 გათბობის გრადუს დღე (Degree Day) არის ცივი ამინდების სიმკაცრისა და ხანგრძლივობის საზომი. იგი გვიჩვენებს გარე ტემპერატურასა და საბაზისო ტემპერატურას შორის სხვაობას. საბაზისო ტემპერატურა წარმოადგენს ბალანსის წერტილს, ანუ გარემოს მინიმალურ ტემპერატურას, რომლის პირობებშიც შენობის გათბობის საჭიროება არ არსებობს. თუ დღის საშუალო ტემპერატურა საბაზისოზე დაბალია, ასეთ დღეს საჭიროა გათბობა და ტემპერატურებს შორის სხვაობა არის სწორედ ამ დღის გრადუს დღე. 19 ამინდის შესახებ ინფორმაციის წყაროა სსიპ „გარემოს ეროვნული სააგენტო“ 76 ნახაზი 2.7. საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მიერ ბუნებრივი გაზის ფაქტობრივი და გათბობის გრადუს დღეებით კორექტირებული ოდენობები მიუხედავად იმისა, რომ ნახაზზე 2.6 მოცემულია ინფორმაცია მხოლოდ დედაქალაქისათვის, სავარაუდოა, რომ ტენდენცია არის მეტნაკლებად ანალოგიური სრულიად საქართველოში. აღნიშნული დაშვების გათვალისწინებით, ნახაზზე 2.7 მოცემულია საყოფაცხორებო მომხმარებლების მიერ 2012-2018 წლებში მოხმარებული ბუნებრივი გაზის ფაქტობრივი და გათბობის გრადუს დღეებით კორექტირებული20 ოდენობები. როგორც ნახაზიდან ჩანს, მიუხედავად იმისა, რომ 2018 წელს საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარება შემცირებულია, მოხმარების ზრდის ტემპი გაგრძელდებოდა, რომ არა 2018 წლის ზამთრის თბილი პერიოდი (უმეტესწილად თბილი პირველი კვარტლის გამო) ბოლო 6 წლის ზამთართან შედარებით. მცირედით შემცირებულია თბოსადგურების მიერ მოხმარებული ბუნებრივი გაზის ოდენობა და ბუნებრივი გაზის გამოყენება ავტოტრანსპორტში. 2015 წლის შემდეგ, როდესაც ბუნებრივი გაზის გამოყენებამ ავტოტრანსპორტში მიაღწია პიკურ მაჩვენებელს, მუდმივად ხდება ამ სექტორში მოხმარების შემცირება. აღნიშნულის მიზეზთა შორისაა ფასების ზრდა ბუნებრივ გაზზე, გადასახადების ზრდა აღნიშნული ტიპის საწვავზე, კონკურენტი საწვავის ფასები (გასათვალისწინებელია ბოლო პერიოდში თხევადი გაზის (LPG) მხრიდან გაზრდილი კონკურენცია), ჰიბრიდული და ელექტროავტომობილების იმპორტის ზრდა, რაც უმეტესად ბუნებრივ გაზზე მომუშავე ავტოტრანსპორტს ანაცვლებს. იმის გათვალისწინებით, რომ წახალისებულია ეკოლოგიურად სუფთა ტრანსპორტის გამოყენება, ბუნებრივი გაზის ფასი უკვე ნაკლებადაა კონკურენტული მის ჩამნაცვლებლებთან შედარებით. სავარაუდოა, რომ მომავალში კვლავ გაგრძელდება ავტოტრანსპორტში ბუნებრივი გაზის გამოყენების კლება. ეკონომიკის სხვა დარგებში ბუნებრივ გაზზე მოთხოვნა ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში მეტნაკლებად თანაბარია. 2018 წელს კომისიამ შეაგროვა ინფორმაცია ეკონომიკის სხვადასხვა სექტორში ბუნებრივი გაზის მოხმარების შესახებ. როგორც ნახაზ 2.8-დან ჩანს, ვაჭრობის, ავტომობილების, საყოფაცხოვრებო ნაწარმისა და პირადი მოხმარების საგნების რემონტის21, დამამუშავებელი მრეწველობისა და ელექტროენერგიის, აირისა და წყლის წარმოებისა და განაწილების22 სექტორები არიან უდიდესი მომხმარებლები. ისინი ჯამურად მოიხმარენ კომერციული სექტორის მიერ მოხმარებული ბუნებრივი გაზის 83%-ს. აღნიშნული სამი სექტორიდან ელექტროენერგიის, აირისა და წყლის წარმოების და განაწილების სექტორი, თბოელექტროსადგურების მიერ ელექტროენერგიის გამომუშავების საჭიროებიდან გამომდინარე, ყველაზე მეტად ხასიათდება სეზონურობით, ხოლო დანარჩენი ორი სექტორის მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარება მეტნაკლებად სტაბილურია. სექტორების მიერ ბუნებრივი გაზის თვეებად ჩაშლილი მოთხოვნა მოცემულია ნახაზზე 2.9. 20 2012-2018 წლების საშუალო გათბობის გრადუს დღეებიდან გადახრის შესაბამისად. აღნიშნულ კატეგორიაში შედის ავტოგაზგასამართი სადგურების მიერ ბუნებრივი გაზის შესყიდვა 22 მათ შორის თბოსადგურები 21 77 ნახაზი 2.8. ბუნებრივი გაზის მოხმარება სხვადასხვა სექტორების მიხედვით გარდა თბოელექტროსადგურების მკვეთრად გამოხატული სეზონურობისა, სხვადასხვა კომერციული ობიექტის მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარება ასევე ხასიათდება სეზონურობით, იმის გათვალისწინებით, რომ ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური დახმარების, სახელმწიფო მმართველობის, განათლების, სასტუმროებისა და რესტორნების სექტორები და სხვა კომუნალური, სოციალური და პერსონალური მომსახურების გამწევი ორგანიზაციები ბუნებრივ გაზს მოიხმარენ შენობის გათბობის მიზნით. აღნიშნული სექტორების ჯამური წილი მთლიან მოხმარებაში 15%-ს შეადგენს. ნახაზი 2.9. ბუნებრივი გაზის მოხმარება სხვადასხვა სექტორების მიხედვით (მლნ. კუბ.მ) 78 ცხრილში 2.2 მოცემულია ეკონომიკის სხვადასხვა სექტორის წილი ჯამურ მოხმარებაში და აღნიშნული სექტორების სეზონურობის კოეფიციენტი23. როგორც ცხრილიდან ჩანს, სექტორების უმეტესობას მკვეთრად გამოხატული სეზონურობა ახასიათებს. დამამუშავებელი მრეწველობა ვაჭრობა; ავტომობილების საყოფაცხოვრებო ნაწარმისა და პირადი მოხმარების საგნების რემონტი ელექტროენერგიის აირისა და წყლის წარმოება და განაწილება სხვა კომუნალური სოციალური და პერსონალური მომსახურების გაწევა სასტუმროები და რესტორნები განათლება სახელმწიფო მმართველობა ჯანმრთელობის დაცვა და სოციალური დახმარება სოფლის მეურნეობა ნადირობა და სატყეო; თევზჭერა მეთევზეობა ტრანსპორტი და კავშირგაბმულობა სხვა სეზონურობის კოეფიციენტი (%) 54 წილი ჯამურ მოხმარებაში (%) 20.0 50 81 13.4 53.9 68 67 92 82 82 76 54 67 4.7 2.0 1.7 1.5 1.1 0.5 0.4 0.8 ცხრილში 2.2. ეკონომიკის სხვადასხვა სექტორის მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარების მახასიათებლები მკვეთრად გამოხატული სეზონურობით ხასიათდება ასევე საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარება. ნახაზზე 2.10 მოცემულია საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების (მოსახლეობის) მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარება თვეების მიხედვით. 23 სეზონურობის კოეფიციენტი წარმოადგენს ზამთრის პერიოდში (წლის საწყისი და ბოლო სამი თვე) სექტორის მოთხოვნის შეფარდებას ამ სექტორის წლიურ მოთხოვნასთან. რაც უფრო მეტადაა დაშორებული კოეფიციენტი 50%-ისგან, მით უფრო სეზონურია მოხმარება. თუ კოეფიციენტი მიისწრაფვის 100%-ისკენ, მოხმარება მაღალია ზამთრის პერიოდში, თუ მიისწრაფვის 0%-ისკენ, მოხმარება მაღალია ზაფხულის პერიოდში, ხოლო 50%-ის შემთხვევაში მოხმარება არის თანაბარი ზამთრისა და ზაფხულის პერიოდში. 79 ნახაზი 2.10. ბუნებრივი გაზის მოხმარება საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების მიერ (მლნ კუბ.მ) 2018 წელს კვლავ გაგრძელდა ახალი დასახლებული პუნქტების გაზიფიცირების პროცესი, რის შედეგადაც საცალო მომხმარებელთა რაოდენობამ (საყოფაცხოვრებო და არასაყოფაცხოვრებო) საანგარიშო წლის ბოლოს 1,239,022 შეადგინა (იხ. ნახაზი 2.11). ნახაზი 2.11. ბუნებრივი გაზის მომხმარებელთა რაოდენობა მთლიან მომხმარებელთა რაოდენობაში კვლავ მნიშვნელოვანი წილი უჭირავს არააქტიურ მომხმარებლებს (რომელთაც არ მოიხმარეს ბუნებრივი გაზი), რომლებიც პასიურნი არიან ფაქტობრივად მთელი წლის განმავლობაში. ნახაზზე 2.12 მოცემულია აქტიურ და არააქტიურ მომხმარებელთა რაოდენობა თვეების მიხედვით. როგორც ნახაზიდან ჩანს, აბონენტების მნიშვნელოვანი ნაწილი, მიუხედავად იმისა, რომ არიან მიერთებული გამანაწილებელ ქსელზე, არ მოიხმარენ ბუნებრივ გაზს. აღნიშნული ობიექტები დაკეტილია ან/და წარმოადგენს სეზონურ საცხოვრებლებს. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული არააქტიური მომხმარებლებისთვის ბუნებრივი გაზით მომარაგების შესაძლებლობის უზრუნველყოფისათვის განაწილების ლიცენზიატები მუდმივად ახორციელებენ მომსახურებას და, შესაბამისად, წევენ ხარჯებს, არსებული სატარიფო მეთოდოლოგიის თანახმად, მის ანაზღაურებას არ უზრუნველყოფენ ის 80 მომხმარებლები, რომლებიც არ მოიხმარენ ბუნებრივ გაზს (ვინაიდან არსებული კანონმდებლობის შესაბამისად, ბუნებრივი გაზის განაწილების ტარიფი დადგენილია მოხმარებული ბუნებრივი გაზის ერთეულზე და მასში არ არის გათვალისწინებული სიმძლავრის/ფიქსირებული კომპონენტი). აღნიშნული გარემოება არის ერთ-ერთი და არა ერთადერთი, რის გამოც უნდა დაიწყოს მსჯელობა ტარიფში სიმძლავრის/ფიქსირებული კომპონენტის გაჩენასთან დაკავშირებით. ნახაზი 2.12. ბუნებრივი გაზის აქტიურ და არააქტიურ მომხმარებელთა რაოდენობა, 2018 წ. საყოფაცხოვრებო მომხმარებლის მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარება განსხვავებულია როგორ ქალაქისა და სოფლის, ასევე რეგიონების მიხედვით. პატარა ქალაქებში, დაბებსა და განსაკუთრებით სოფლებში ბუნებრივი გაზის საშუალო მოხმარება ერთი საყოფაცხოვრებო მომხმარებლის მიერ მნიშვნელოვნად ჩამორჩება დიდ ქალაქებში ანალოგიურ მაჩვენებელს, ვინაიდან კვლავ აქტიურად ხდება შეშის სათბობად გამოყენება. გამონაკლისს წარმოადგენს მცხეთა-მთიანეთისა და აჭარის რეგიონები. მცხეთა-მთიანეთში დიდი მოხმარება შეიძლება აიხსნას ამ რეგიონში ბუნებრივი გაზის საფასურის პირდაპირი სუბსიდირებით, განსაკუთრებით ცივი კლიმატითა და საწვავ შეშაზე ხელმისაწვდომობით, ხოლო აჭარის რეგიონის სოფლის ტიპის დასახლებებში მაღალი მოხმარების უმთავრესი მიზეზი განვითარებული ტურიზმის სექტორია. ნახაზზე 2.13 მოცემულია ქალაქისა და სოფლის ჭრილში ერთ საყოფაცხოვრებო მომხმარებელზე ბუნებრივი გაზის მოხმარება რეგიონების მიხედვით. 81 ნახაზი 2.13. ერთი საყოფაცხოვრებო მომხმარებლის მიერ ბუნებრივი გაზის წლიური მოხმარება 2018 წელს (კუბ.მ). საბითუმო ბაზრის მოწყობიდან გამომდინარე, ბუნებრივი გაზის ფასები საცალო ბაზარზეც მნიშვნელოვნად განსხვავდება სოციალური (მოსახლეობა და და თბოსადგურები) და კომერციული მომხმარებლების მიხედვით. საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის სამომხმარებლო ტარიფს ადგენს კომისია და სატარიფო რეგულირება განხილულია 2.3 თავში. რაც შეეხება არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებს, აღნიშნულ სექტორში ბუნებრივი გაზის ფასი არ არის რეგულირებული და იგი განისაზღვრება მომხმარებელსა და მიმწოდებელს შორის დადებული ხელშეკრულებით. გამანაწილებელ ქსელზე მიერთებული არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის კომისიის მიერ დადგენილი პირობების შესაბამისად, ბუნებრივი გაზის ფასი განისაზღვრება საჯარო შეთავაზების გზით, რაც გულისხმობს, რომ მიმწოდებელი ვალდებულია განახორციელოს ბუნებრივი გაზის გაყიდვა მხოლოდ წინასწარ შეთავაზებულ ფასად. აღნიშნული ვალდებულება მიმწოდებლებს არ გააჩნიათ ტრანსპორტირების სისტემაზე მიერთებული კომერციული მომხმარებლების მიმართ. აღნიშნულის გათვალისწინებით, ბუნებრივი გაზის საშუალო ფასი გამანაწილებელ ქსელზე მიერთებული კომერციული მომხმარებლებისთვის შეადგენდა 0.57 ლარი/კუბ.მ-ს, ხოლო ანალოგიური მაჩვენებელი ტრანსპორტირების სისტემაზე მიერთებული კომერციული მომხმარებლებისთვის 0.69 ლარი/კუბ.მ-ს აღემატებოდა24. აუცილებელია მოხდეს საცალო და პირდაპირი მომხმარებლების თანაბარ მდგომარეობაში ჩაყენება. 24 აღნიშნულ გაანგარიშებაში არ მონაწილეობს თბოსადგურების და არაენერგეტიკული მიზნით მოხმარებისათვის მიწოდებული ბუნებრივი გაზის ფასი, რათა, მათი ზომის გათვალისწინებით, არ მომხდარიყო გავლენა იმ ფასებზე, რომლებიც განკუთვნილია სხვა მომხმარებლებისათვის. 82 საბოლოო მომხმარებლების სამომხმარებლო ფასების კომპონენტის გათვალისწინებით მოცემულია ნახაზზე 2.14. სტრუქტურა მისი ყველა ნახაზი 2.14. ბუნებრივი გაზის სამომხმარებლო ფასების/ტარიფის სტრუქტურა 2.2. ლიცენზირება ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირება და განაწილება წარმოადგენს ლიცენზირებად საქმიანობებს. საანგარიშო პერიოდის ბოლო მონაცემებით, კომისიის მიერ გაცემულია 27 ლიცენზია, მათ შორის ერთი – ტრანსპორტირების, ხოლო 26 – განაწილების სფეროში. კომისია ახორციელებს ლიცენზიატების მიერ სალიცენზიო პირობების შესრულების კონტროლს. 2.2.1. ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირება ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების სისტემა შედგება გაზსადენებისა და მისი შემადგენელი მოწყობილობებისგან, რომლებიც მუშაობს ან დაპროექტებულია 1.2-ზე მეტ მგპა წნევაზე და მისი მეშვეობით ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირებას ახორციელებს ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ლიცენზიატი. კომისიის მიერ გაცემულია ერთადერთი ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ლიცენზია შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიის“ სახელზე, რომელიც საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე ახორციელებს ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირებას. დღესდღეობით ტრანსპორტირების სისტემას გააჩნია 7 მიღების პუნქტი, საიდანაც 3 წარმოადგენს ადგილობრივი მოპოვებიდან მიღების პუნქტს. თითოეული პუნქტის შესახებ ინფორმაცია მოცემულია ნახაზზე 2.15. 83 1. 2. 3. 4. 5. რუსეთიდან შემომავალი გაზსადენის („მოზდოკი-საგურამოს“) გამტარუნარიანობა შეადგენს 20 მლნ. მ³/დღ. აღნიშნული გაზსადენით გაზი მიეწოდება სომხეთს; აზერბაიჯანიდან შემომავალი გაზსადენის („ყაზახი-საგურამო") გამტარუნარიანობა შეადგენს 5 მლნ. მ³/დღ; აზერბაიჯანიდან შემომავალი სატრანზიტო გაზსადენის („სამხრეთ კავკასიური მილსადენი“) საპროექტო გამტარუნარიანობაა 18 მლნ. მ³/დღ. თუმცა, საქართველოს ტრანსპორტირების სისტემაზე აქვს ერთი მიერთების წერტილი, რომლის გამტარუნარიანობა შეადგენს 3,25 მლნ. მ³/დღ; ადგილობრივი მოპოვების მიღების პუნქტებიდან ბუნებრივი გაზის მიღება დამოკიდებულია ბუნებრივი გაზი საშუალო დღიურ მწარმოებლურობაზე; სომხეთში გამავალი მაგისტრალური გაზსადენის რევერსული გაზსადენის ჯამური გამტარუნარიანობა შეადგენს 3,14 მლნ. მ³/დღ. ნახაზი 2.15. საქართველოში ბუნებრივი გაზის მიღების წერტილები მოხმარების ზრდის პარალელურად მნიშვნელოვანია მოხდეს მიღების სიმძლავრეების ოპტიმიზაცია, მათი გაზრდის ან დივერსიფიცირების გზით, რათა უზრუნველყოფილი იყოს მიწოდების უსაფრთხოება. მიწოდების უსაფრთხოების გაზრდის ერთ-ერთ საშუალებას წარმოადენს ბუნებრივი გაზის საცავის არსებობა. დღესდღეობით უკვე დაწყებულია მოსამზადებელი სამუშაოები ბუნებრივი გაზის საცავის მშენებლობისათვის. 2017 წელს კომისიის მიერ ტრანსპორტირების ლიცენზიატს პირველად დაუდგინდა ნორმატიული დანაკარგი კომისიის მიერ დამტკიცებული „ტრანსპორტირების სისტემაში ბუნებრივი გაზის ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების მეთოდოლოგიის“ შესაბამისად. აღნიშნული მეთოდოლოგია ტრანსპორტირების ლიცენზიატს აძლევს მოტივაციას, შეამციროს ფაქტობრივი დანაკარგები და ამგვარად მიიღოს შემცირებით მიღებული სარგებელი. ამავდროულად, ფაქტობრივი დანაკარგების შემცირება მომავალ სატარიფო პერიოდებში აისახება მომხმარებლებზეც - მცირდება ტარიფით ასანაზღაურებელი დანაკარგების ოდენობა. 84 ტრანსპორტირების ლიცენზიატის მიერ გატარებული ღონისძიებების შედეგად 2018 წელს მნიშვნელოვნად შემცირდა დანაკარგები ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების სისტემაში. ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების სისტემაში ნორმატიული დანაკარგების ოდენობა მოცემულია ნახაზზე 2.16. ნახაზი 2.16. საქართველოს ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების სისტემაში დანაკარგის ოდენობა (მლნ. კუბ.მ) საქართველოს ტრანსპორტირების სისტემის მესაკუთრე სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციის“ მიერ მომზადდა სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარების გეგმა 2019-2028 წლებისათვის. აღნიშნული გეგმის ფარგლებში 2018 წლის მანძილზე სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციამ“ დაასრულა ქობულეთის განშტოების საწყისი 45 კმ-იანი მონაკვეთის სამშენებლო სამუშაოები და კახეთის განშტოების საგარეჯო-გურჯაანის 500 მმ-იანი გაზსადენის რეაბილიტაციის სამუშაოები. 2019-2028 წლების გეგმის ფარგლებში გათვალისწინებულია მოკლე, საშუალო და გრძელვადიანი საინვესტიციო პროექტების განხორციელება: მოკლევადიანი საინვესტიციო პროექტები (170,6 მილიონი ლარის ჯამური სავარაუდო ღირებულებით):  აღმოსავლეთ-დასავლეთის გაზსადენი: – მდინარე არაგვზე საჰაერო 2,9 კმ გადასასვლელი (2019); – ნატახტარი-ლეხურას 31,4 კმ სიგრძის მონაკვეთი (2019); – ლეხურა-სვენეთის 20,6 კმ სიგრძის მონაკვეთი (2020); – ხაშური-ზესტაფონის დაახლოებით 46,6 კმ სიგრძის მონაკვეთი (2021); – ქობულეთის განშტოების დარჩენილი 18 კმ სიგრძის მონაკვეთი (2019).  ჩრდილოეთ-სამხრეთის გაზსადენი: – ყაზახი-საგურამოს 53,4-57,4 მონაკვეთზე აღდგენითი სამუშაოები (2020).  სამხრეთის განშტოება: – ადიგენი-გოდერძის 33 კმ-იანი მონაკვეთი (2019). რუსთავის გგს-ის აღდგენითი სამუშაოები (2019);  SCADA - გაზსადენის მონიტორინგისა და მართვის სისტემა (2020).  მიწისქვეშა გაზსაცავის მაკავშირებელი 5 კმ-იანი მილსადენი (2021);  სამხრეთ კავკასიური მილსადენიდან თბოსადგურებამდე ახალი განშტოების მშენებლობა (2021);  ასევე სხვადასხვა მცირე ყოველწლიური სამუშაო, როგორიც არის: – კოროზირებული და დაზიანებული მონაკვეთების შეცვლა; – სახაზო ონკანების შეცვლა; 85 – მაგისტრალური მილსადენების გამწმენდი ღონისძიებების გატარება; – ელექტროქიმიური დაცვის სისტემების აღდგენა-განვითარება; – სხვადასხვა ეროზიული სამუშაოს განხორციელება. საშუალოვადიანი საინვესტიციო პროექტები (54,4 მილიონი ლარის ჯამური სავარაუდო ღირებულებით):  სამხრეთის განშტოება: ტაბაწყური-ბაკურიანის 18 კმ-იანი მონაკვეთი (2023).  აღმოსავლეთ-დასავლეთის გაზსადენი: ხაშური-ზესტაფონის დაახლოებით 23,3 კმ სიგრძის მონაკვეთი (2022);  ჩრდილოეთ-სამხრეთის გაზსადენი: სომხეთი-საქართველოს ინტერკონექტორი (2023);  ლოკალური აღდგენითი სამუშაოები. გრძელვადიანი საინვესტიციო პროექტები (2023 -ის შემდეგ) - მათი დაფინანსება მოხდება ახალი სატრანზიტო პროექტის რეალიზაციის ფარგლებში და იგი არ შედის სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციის“ საინვესტიციო პროექტების ჯამურ დანახარჯებში (1 701 მილიონი ლარის ჯამური სავარაუდო ღირებულებით):  ვალე-ვანის 70 კმ გაზსადენი;  რუსთავი-ფოთის 370 კმ სიგრძის გაზსადენი. 2.2.2. ბუნებრივი გაზის განაწილება 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, საქართველოში ოპერირებდა 26 განაწილების ლიცენზიატი. მათ შორის სამი მსხვილი ლიცენზიატია (შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისი“, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზი“, სს „საქორგგაზი“). აღნიშნულმა სამმა მსხვილმა განაწილების ლიცენზიატმა გაანაწილა მთლიანი განაწილებული გაზის 90% (იხ. ნახაზი 2.17). ნახაზი 2.17. განაწილების ლიცენზიატების წილი ჯამურად განაწილებულ ბუნებრივ გაზში (მილიონი კუბ.მ; %) 86 2.2.3. სალიცენზიო განაცხადები და ცვლილებები სალიცენზიო რეესტრში ბუნებრივი გაზის სექტორში ლიცენზიების გაცემას, მასში ცვლილების შეტანასა და გაუქმებას, ასევე სალიცენზიო პირობების განსაზღვრასა და მათი შესრულების კონტროლს ახორციელებს კომისია. „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიხედვით, ბუნებრივი გაზის სექტორში კომისია გასცემს ბუნებრივი გაზის განაწილებისა და ტრანსპორტირების ლიცენზიას. ლიცენზია გაიცემა უვადოდ. 2018 წელს კომისიაში განხილულ იქნა ორი განაცხადი ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიის გაცემის თაობაზე. კომისიამ განიხილა ლიცენზიის მაძიებლის, შპს „თელავგაზის“, განაცხადი, რომელიც ითხოვდა ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიის გაცემას სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“ სახელზე 2009 წლის 23 აპრილს №6/1 გადაწყვეტილებით გაცემული ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიის სამოქმედო არეალის ფარგლებში იმის გათვალისწინებით, რომ შპს „თელავგაზი“ დაფუძნდა სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“ მიერ და მას გადაეცა კომპანიის საკუთრებაში არსებული ინფრასტრუქტურა. შპს „თელავგაზის“ მიერ წარმოდგენილი დოკუმენტების შესაწავლის საფუძველზე კომისიამ მიიღო განაცხადის დაკმაყოფილების გადაწყვეტილება და შპს „თელავგაზის“ სახელზე გაიცა ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზია. რაც შეეხება განაწილების ლიცენზიის გაცემის შესახებ მეორე განაცხადს, კომისიამ განიხილა შპს „დიღომი ვილა გაზის“ განაცხადი, რომელიც ითხოვდა ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიის გაცემას ქ. თბილისში, დიღომი 7-8-9-10-ში მის საკუთრებაში არსებული გამანაწილებელი ქსელის ფარგლებში, თუმცა აღნიშნულ არეალში ოპერირებდა განაწილების ლიცენზიატი – შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისი“ და მის სამოქმედო სალიცენზიო ტერიტორიაზე არსებული ყველა საყოფაცხოვრებო თუ არასაყოფაცხოვრებო პირი წარმოადგენდა მის მომხმარებელს ანუ ე.წ. თავისუფალი მომხმარებელი არ არსებობდა. შესაბამისად, შპს „დიღომი ვილა გაზზე“ განაწილების ლიცენზიის გაცემა გამოიწვევდა კონფლიქტს შპს „ყაზტრანსგაზთბილისსა“ და მის მომხმარებლებთან, რაც საფრთხეს შეუქმნიდა ბუნებრივი გაზის განაწილების სისტემის მდგრადობას და გამართულ ფუნქციონირებას. აღნიშნულის გათვალისწინებით, კომისიამ მიიღო გადაწყვეტილება შპს „დიღომი ვილა გაზზე“ ლიცენზიის გაცემაზე უარის თქმის შესახებ. საანგარიშო პერიოდში მოდიფიცირდა 4 განაწილების ლიცენზია, კერძოდ, ცვლილებები შევიდა შპს „ინტერგაზის“, სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“, სს „საქორგგაზისა“ და შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ ლიცენზიებში და შეიცვალა მათი სამოქმედო არეალები. 2018 წელს გაუქმდა ბუნებრივი გაზის განაწილების ერთი ლიცენზია (სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯია“). ლიცენზიის გაუქმებას საფუძვლად დაედო „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“ განაცხადი, რომლის თანახმად, მის საკუთრებაში არსებული ბუნებრივი გაზის განაწილების ინფრასტრუქტურა გადასცა შპს „თელავგაზს“. შესაბამისად, შპს „თელავგაზის“ სახელზე გაცემული განაწილების ლიცენზიის ძალაში შესვლისთანავე გაუქმდა სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიაზე“ გაცემული ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზია. 2018 წელს ძალადაკარგულად გამოცხადდა კომისიის 2014 წლის 3 ნოემბრის №43/1 გადაწყვეტილება და, შესაბამისად, „გაზიფიცირებულ დასახლებათა ჩამონათვალი“, რომლით განსაზღვრულ დასახლებებშიც შესაძლებელი იყო ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელ ქსელზე მიერთება კომისიის მიერ დამტკიცებული საფასურით და პირობებით. აღნიშნულის ნაცვლად კომისიის 2018 წლის 30 აგვისტოს №68/16 გადაწყვეტილებით განისაზღვრა ის დასახლებები, სადაც დროებით არ ვრცელდება მიერთების საფასური. შედეგად, სულ 35 დასახლებულ პუნქტში (სადაც ხორციელდება ბუნებრივი გაზის განაწილება) არ აქვთ ლიცენზიატებს მომხმარებლის მიერთების საფასურით მიერთების ვალდებულება. 87 ნახაზი 2.18. ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიატების რაოდენობის დინამიკა 2.2.2. ტექნიკური რეგულირების შედეგები საქართველოში ბუნებრივი გაზის მიწოდება ხორციელდება სხვადასხვა წყაროდან, როგორიცაა ადგილობრივი წარმოება და იმპორტი მეზობელი ქვეყნებიდან. შესაბამისად, ბუნებრივი გაზის ტექნიკური პარამეტრები განსხვავებულია. დღეს მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით, ბუნებრივი გაზის ხარისხი განსაზღვრულია სახელმწიფოთაშორისი სტანდარტით ГОСТ 5542-87, რომლის თანახმადაც ბუნებრივი გაზის მინიმალური დასაშვები თბოუნარიანობა შეადგენს 7,600 კკალ/მ3-ს სტანდარტულ პირობებში (200C და 1 ბარი წნევის პირობებში). საქართველოში იმპორტირებული გაზის საშუალო კალორიულობა თვეების მიხედვით მოცემულია ნახაზზე 2.19, საიდანაც ჩანს, საქართველოს ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების სისტემაში წლის განმავლობაში მიღებული ბუნებრივი გაზის კალორიულობის მაჩვენებლებს შორის განსხვავება მინიმალურია. ნახაზი 2.19. საქართველოში მიღებული ბუნებრივი გაზის საშუალო თბოუნარიანობა თვეების მიხედვით (კკალ.მ3) 88 2.3. ფასწარმოქმნა და სატარიფო რეგულირება 2.3.1. სამართლებრივ-მეთოდოლოგიური საფუძვლები ბუნებრივი გაზის სექტორის ლიცენზიატებისთვის კომისიის მიერ შესაბამისი ტარიფების დადგენის საფუძველს წარმოადგენს „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონი და ამავე კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად, კომისიის 2014 წლის 25 დეკემბრის №33 დადგენილებით დამტკიცებული „ბუნებრივი გაზის ტარიფების გაანგარიშების მეთოდოლოგია“. ბუნებრივი გაზის მიწოდების, ტრანსპორტირების, განაწილების, გატარებისა და მოხმარების ტარიფების გაანგარიშებისას გამოიყენება საერთაშორისო პრაქტიკაში მიღებული „დანახარჯები პლუს“ რეგულირების პრინციპი. „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში 2018 წლის 4 მაისს შეტანილი ცვლილების საფუძველზე, რომლის მიხედვითაც ტარიფს კომისია ამტკიცებს კომისიაში სატარიფო განაცხადის შეტანიდან 180 დღის განმავლობაში, შესაბამისი ცვლილება იქნა შეტანილი სატარიფო მეთოდოლოგიაში კომისიის 2018 წლის 2 ივლისის №10 დადგენილებით, კერძოდ, აღნიშნული მეთოდოლოგიის 27-ე მუხლის პირველი პუნქტით კომისიაში სატარიფო განაცხადის წარმოდგენის ვადა განისაზღვრა არა უგვიანეს ტარიფის გაანგარიშების წლის 4 ივლისისა. 2.3.2. სატარიფო რეგულირება და სექტორში მოქმედი ტარიფები ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირებისა და განაწილების საქმიანობა წარმოადგენს ბუნებრივ მონოპოლიებს და სრულად ექვემდებარება კომისიის სატარიფო რეგულირებას. რაც შეეხება ბუნებრივი გაზის მიწოდებას, „ბუნებრივი გაზის მიწოდების საქმიანობის დერეგულირებისა და ნაწილობრივი დერეგულირების შესახებ“ საქართველოს ენერგეტიკის მინისტრის 2007 წლის 25 სექტემბრის №69 ბრძანებით, არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის და 2007 წლის 1 სექტემბრის (თბილისში 2008 წლის 1 აგვისტოს) შემდგომ პერიოდში გაზიფიცირებული საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის მიწოდების ტარიფები დერეგულირებულია და ბუნებრივი გაზი მიეწოდებათ ტარიფის დადგენის გარეშე, მიმწოდებელი საწარმოს მიერ საჯაროდ შეთავაზებული პირობებითა და ფასებით. აღნიშნულ ბრძანებაში საქართველოს ენერგეტიკის მინისტრის 2017 წლის 14 აგვისტოს №52 ბრძანებით შეტანილ იქნა ცვლილება, რომლის თანახმად, „ამ ბრძანების მოქმედება არ ვრცელდება ფიზიკური პირებისთვის (მოსახლეობა-საყოფაცხოვრებო მომხმარებელი) ბუნებრივი გაზის მიწოდებაზე იმ ბუნებრივი გაზის მიმწოდებლების მიერ, რომელთაც კომისიის 2017 წლის 1 ივლისის შემდგომ პერიოდში დაუდგინდათ ფიზიკური პირებისთვის (მოსახლეობასაყოფაცხოვრებო მომხმარებელი) ბუნებრივი გაზის მიწოდების სამომხმარებლო ტარიფი“. 2018 წელს კომისიის მიერ განხორციელდა ტრანსპორტირების ლიცენზიატ შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიისთვის“ ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ტარიფის, აგრეთვე ბუნებრივი გაზის მიწოდების, განაწილების, გატარებისა და მოხმარების ტარიფების გაანგარიშება ბუნებრივი გაზის განაწილების შემდეგი ლიცენზიატებისთვის – შპს „ყაზტრანსგაზ თბილისისთვის“, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზისთვის“, სს „საქორგგაზისა“ და შპს „არზუ-გაზისთვის“, რომლებსაც ტარიფები დადგენილი ჰქონდათ 2017 წლის ივლისიდან და მოქმედებდა 2018 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით. ამასთან, 2018 წელს, ახალი სატარიფო მეთოდოლოგიის საფუძველზე პირველად, ბუნებრივი გაზის მიწოდების, განაწილების, 89 გატარებისა და მოხმარების ტარიფები დაუდგინდათ შპს „ტაბას“, შპს „ვარკეთილაირს“, სს „ენერგოკავშირს“, სს „საჩხერეგაზსა“ და შპს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“. 2.3.2.1 ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ტარიფი ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ტარიფების დადგენის მოთხოვნით შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიის“ მიერ 2018 წლის 4 ივლისს კომისიაში წარმოდგენილ იქნა სატარიფო განაცხადი თანდართული მასალებით. მაღალი წნევის მაგისტრალურ გაზსადენებს, რომელთა ძირითადი ნაწილიც სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციის“ საკუთრებაშია, საიჯარო ხელშეკრულების საფუძველზე ოპერირებას უწევს შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია“, რომელიც ახორციელებს ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების საქმიანობას და ბუნებრივი გაზის ტრანზიტს რუსეთის ფედერაციიდან სომხეთის რესპუბლიკაში. ამასთან, „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, საქართველოს ტერიტორიის გავლით ბუნებრივი გაზის ტრანზიტის საქმიანობა კომისიის რეგულირების სფეროს არ განეკუთვნება. აქედან გამომდინარე, კომპანიის ბალანსზე არსებული აქტივების წმინდა საბალანსო ღირებულება და, შესაბამისად, რეგულირებადი დანახარჯების ბაზა გადანაწილდა ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირებისა და ტრანზიტის საქმიანობებზე, რათა ტრანსპორტირების ტარიფში ასახულიყო მხოლოდ ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების საქმიანობასთან დაკავშირებული დანახარჯები. შედეგად, კომისიის 2018 წლის 10 დეკემბრის №28 დადგენილებით შევიდა ცვლილება „ბუნებრივი გაზის ტარიფების შესახებ“ კომისიის 2005 წლის 30 დეკემბრის №30 დადგენილებაში და შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიისთვის“ ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების ტარიფი განისაზღვრა 1.870 თეთრი/მ3-ზე დღგ-ის გარეშე, რომლის მოქმედების ვადა განისაზღვრა 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდზე. 2.3.2.2. ბუნებრივი გაზის განაწილების ტარიფები კომისიის მიერ შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“, სს „საქორგგაზის“, შპს „ყაზტრანსგაზთბილისის“, შპს „ტაბას“, შპს „ვარკეთილაირის“, სს „ენერგოკავშირის“, სს „საჩხერეგაზის“, შპს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიასა“ და შპს „არზუ-გაზის“ სატარიფო განაცხადების საფუძველზე, 2018 წელს გაანგარიშებულ და დადგენილ იქნა ბუნებრივი გაზის მიწოდების, განაწილების, გატარებისა და მოხმარების შესაბამისი ტარიფები. შპს „სოკარ ჯორჯია გაზი“ ბუნებრივი გაზის მიწოდების, განაწილების, გატარებისა და მოხმარების ტარიფების დადგენის მოთხოვნით შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ მიერ 2018 წლის 4 ივლისს კომისიაში წარმოდგენილ იქნა სატარიფო განაცხადი. სატარიფო განაცხადის ფარგლებში შესწავლილ და გაანალიზებულ იქნა შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ მიერ 2017 და 2018 წლებში განხორციელებული ინვესტიციები და ამავე პერიოდში მესამე მხარის დაფინანსებით შექმნილი აქტივების ღირებულება. ამასთან, გამოვლენილი ზოგიერთი გარემოების შედეგად მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება კონკრეტულ საკითხებთან მიმართებაში მომხდარიყო 2017 წლამდე განხორციელებული ინვესტიციების 90 დამატებითი დოკუმენტალური შესწავლაც, რის შედეგადაც რამდენიმე მნიშვნელოვანი გარემოების გათვალისწინებით დაკორექტირდა საწარმოს მიერ წარმოდგენილი რეგულირებადი აქტივების ბაზა შემცირების მიმართულებით. ამასთან, უძრავი ქონების ნასყიდობის ხელშეკრულების იმ პირობის თანახმად, რომელიც გულისხმობს რეგულირებადი აქტივების ბაზაში 150 მილიონი აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარში (შესაბამისი ინვესტიციების განხორციელებისას არსებული გაცვლითი კურსებით) აქტივების საწყისი ღირებულებით არგათვალისწინებას, განისაზღვრა შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ რეგულირებადი აქტივების წმინდა საბალანსო ღირებულება 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით. სატარიფო განაცხადის შესწავლის ფარგლებში ჩატარდა შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ 2017 წლის ფაქტობრივი საოპერაციო დანახარჯებისა და შემოსავლების დეტალური აუდიტი. ასევე განხორციელდა ბუნებრივი გაზის განაწილების ტარიფის ფაქტობრივსა და დაგეგმილ მონაცემებს შორის არსებული სხვაობით რეგულირებადი დანახარჯების ბაზის კორექტირება, კერძოდ, დაკორექტირდა განაწილებული მოცულობით მიღებული შემოსავალი, ნორმატიული დანაკარგის ღირებულება, კაპიტალური დანახარჯები და საოპერაციო დანახარჯები, იმის გათვალისწინებით, რომ სატესტო (2017) წელს სატარიფო მეთოდოლოგიით დადგენილმა ტარიფმა იმოქმედა წლის ბოლო 5 თვის განმავლობაში და, შესაბამისად, 2019 წლის ტარიფში აისახა აღნიშნული 5 თვის ფაქტობრივ და დაგეგმილ მაჩვენებლებს შორის სხვაობები. გამომდინარე იქიდან, რომ ტარიფის დადგენის მომენტისთვის ხელშეკრულება „ბუნებრივი გაზის შესყიდვის თაობაზე“ საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის 2019 წლისთვის ჯერ არ იყო გაფორმებული, კომისია დაეყრდნო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს 2018 წლის 20 დეკემბრის №23/9993 წერილს, რომლის თანახმად, ახალი სამომხმარებლო ტარიფების მოსახლეობისათვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით, მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ე.წ. „სოციალური გაზის“ მიწოდების ფასის შემცირების თაობაზე. შესაბამისად, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ არეალის საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის მისაწოდებელი ბუნებრივი გაზის ფასად განისაზღვრა 92.25 აშშ დოლარი 1000მ3-ზე დღგ-ის გარეშე, ხოლო ქსელში ბუნებრივი გაზის დანაკარგების შესავსებად შესასყიდი ფასი – 185 აშშ დოლარი 1000მ3-ზე დღგ-ის გარეშე, ხოლო ლარის დოლართან გაცვლით კურსად გათვალისწინებულ იქნა - 1 აშშ დოლარი = 2.66 ლარი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სატარიფო განაცხადით წარმოდგენილი საწარმოს ფინანსური და ტექნიკური მაჩვენებლების შესწავლა-ანალიზის საფუძველზე კომისიის მიერ განისაზღვრა შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ რეგულირებადი დანახარჯების ბაზა, რომელიც მოქმედი სატარიფო მეთოდოლოგიით გათვალისწინებული რეგულირების პრინციპების შესაბამისად, გადანაწილდა მიწოდებისა და განაწილების საქმიანობებზე. შესაბამისად, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზისთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 25.039 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 21.336 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 48.245 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2018 წლის 26 ივლისის №33 დადგენილებით და მოქმედებს 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში. 91 სს „საქორგგაზი“ ბუნებრივი გაზის მიწოდების, განაწილების, გატარებისა და მოხმარების ტარიფების დადგენის მოთხოვნით სს „საქორგგაზის“ მიერ 2018 წლის 4 ივლისს კომისიაში წარმოდგენილ იქნა სატარიფო განაცხადი. სატარიფო განაცხადის ფარგლებში შესწავლილ და გაანალიზებულ იქნა სს „საქორგგაზის“ მიერ 2017 და 2018 წლებში განხორციელებული ინვესტიციები. სს „საქორგგაზთან“ მიმართებაშიც მოხდა 2017 წლამდე განხორციელებული ინვესტიციების დამატებით დოკუმენტალური შესწავლა, რის შედეგადაც გამოვლინდა რამდენიმე მნიშვნელოვანი გარემოება, რომლითაც შემცირების მიმართულებით დაკორექტირდა საწარმოს მიერ წარმოდგენილი რეგულირებადი აქტივების ბაზა. სს „საქორგგაზის“ სატარიფო წლის საოპერაციო დანახარჯების ბაზად აღებულ იქნა საწარმოს მიერ სატარიფო განაცხადით წარმოდგენილი 2017 წლის აუდირებული საოპერაციო დანახარჯები. კომისიის მიერ დეტალურად იქნა შესწავლილი სატარიფო განაცხადის ფარგლებში წარმოდგენილი და დასაბუთებული საოპერაციო დანახარჯები, რომლებიც გაანალიზდა საწარმოს მიერ გაწეული თითოეული დანახარჯის ავთენტურობის, მათი გონივრულობის, რაციონალურობისა და საჭიროების ფაქტორთა გათვალისწინებით. ამასთან, განხორციელდა ბუნებრივი გაზის განაწილების ტარიფის ფაქტობრივსა და დაგეგმილ მონაცემებს შორის არსებული სხვაობით შემოსავლის კორექტირება, კერძოდ, დაკორექტირდა განაწილებული მოცულობით მიღებული შემოსავალი, ნორმატიული დანაკარგის ღირებულება, კაპიტალური დანახარჯები და საოპერაციო დანახარჯები, იმის გათვალისწინებით, რომ სატესტო (2017) წელს სატარიფო მეთოდოლოგიით დადგენილმა ტარიფმა იმოქმედა წლის ბოლო 5 თვის განმავლობაში. გამომდინარე იქიდან, რომ ტარიფის დადგენის მომენტისთვის ხელშეკრულება „ბუნებრივი გაზის შესყიდვის თაობაზე“ საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის 2019 წლისთვის ჯერ არ არის გაფორმებული, კომისია დაეყრდნო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს 2018 წლის 20 დეკემბრის №23/9993 წერილს, რომლის თანახმად, ახალი სამომხმარებლო ტარიფების მოსახლეობისათვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით, მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ე.წ. „სოციალური გაზის“ მიწოდების ფასის შემცირების თაობაზე. შესაბამისად, სს „საქორგგაზის“ არეალის საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის მისაწოდებელი ბუნებრივი გაზის ფასად განისაზღვრა 92.25 აშშ დოლარი 1000მ3-ზე, ხოლო ქსელში ბუნებრივი გაზის დანაკარგების შესავსებად შესასყიდი ფასი – 185 აშშ დოლარი 1000მ3-ზე დღგ-ის გარეშე (ლარის დოლართან გაცვლითი კურსი - 1 აშშ დოლარი = 2.66 ლარი). ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, კომისიის მიერ განისაზღვრა სს „საქორგგაზის“ რეგულირებადი დანახარჯების ბაზა, რომელიც მოქმედი სატარიფო მეთოდოლოგიით გათვალისწინებული რეგულირების პრინციპების შესაბამისად გადანაწილდა მიწოდებისა და განაწილების საქმიანობებზე. შესაბამისად, სს „საქორგგაზისთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 25.039 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 21.395 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 48.304 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2018 წლის 26 დეკემბრის №34 დადგენილებით და ძალაშია 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში. 92 შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისი“ შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“ მიერ 2018 წლის 4 ივლისის №01-05-01-03/2080 წერილით კომისიაში წარმოდგენილ იქნა სატარიფო განაცხადი ბუნებრივი გაზის მიწოდების, განაწილების, გატარებისა და მოხმარების ტარიფების დადგენის მოთხოვნით. სატარიფო განაცხადის ფარგლებში შესწავლილ და გაანალიზებულ იქნა შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“ მიერ 2017 და 2018 წლებში განხორციელებული ინვესტიციები და 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით განისაზღვრა საწარმოს რეგულირებადი აქტივების ბაზის წმინდა საბალანსო ღირებულება. შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“ სატარიფო წლის საოპერაციო დანახარჯების ბაზად აღებულ იქნა საწარმოს მიერ სატარიფო განაცხადით წარმოდგენილი 2017 წლის აუდირებული საოპერაციო დანახარჯები. კომისიის მიერ დეტალურად იქნა შესწავლილი სატარიფო განაცხადის ფარგლებში წარმოდგენილი და დასაბუთებული საოპერაციო დანახარჯები. ამასთან, განხორციელდა ბუნებრივი გაზის განაწილების ტარიფის ფაქტობრივსა და დაგეგმილ მონაცემებს შორის არსებული სხვაობით შემოსავლის კორექტირება, კერძოდ, დაკორექტირდა განაწილებული მოცულობით მიღებული შემოსავალი, ნორმატიული დანაკარგის ღირებულება, კაპიტალური დანახარჯები და საოპერაციო დანახარჯები 2017 წლის ბოლო 5 თვის ფაქტობრივსა და დაგეგმილ მაჩვენებლებს შორის სხვაობით. აღნიშნულის შედეგად განისაზღვრა შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“ სატარიფო წლის რეგულირებადი დანახარჯების ბაზა, რომელიც მოქმედი სატარიფო მეთოდოლოგიით გათვალისწინებული რეგულირების პრინციპების შესაბამისად გადანაწილდა ბუნებრივი გაზის მიწოდებისა და განაწილების საქმიანობებზე. ამასთან, იმის გათვალისწინებით, რომ ტარიფის დადგენის მომენტისთვის ხელშეკრულება „ბუნებრივი გაზის შესყიდვის თაობაზე“ საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის 2019 წლისთვის ჯერ არ არის გაფორმებული, კომისია დაეყრდნო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს 2018 წლის 20 დეკემბრის №23/9993 წერილს, რომლის თანახმად, ახალი სამომხმარებლო ტარიფების მოსახლეობისათვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ე.წ. „სოციალური გაზის“ მიწოდების ფასის შემცირების თაობაზე. შესაბამისად, შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“ არეალის საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის მისაწოდებელი ბუნებრივი გაზის ფასად განისაზღვრა 103.70 აშშ დოლარი 1000მ3-ზე, ხოლო ქსელში ბუნებრივი გაზის დანაკარგების შესავსებად შესასყიდი ფასი – 185 აშშ დოლარი 1000მ3-ზე დღგ-ის გარეშე (ლარის დოლართან გაცვლით კურსი - 1 აშშ დოლარი = 2.66 ლარი). ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისისთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 27.584 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 9.147 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 39.101 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2018 წლის 26 დეკემბრის №32 დადგენილებით და მოქმედებს 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში. შპს „ტაბა“, შპს „ვარკეთილაირი“, პეტროლიუმ ჯორჯია“ სს „ენერგოკავშირი“, სს „საჩხერეგაზი“, შპს „ვისოლ შპს „ტაბას“ 2018 წლის 15 იანვრის, შპს „ვარკეთილაირის“ 2018 წლის 14 თებერვლის, სს „ენერგოკავშირის“ 2018 წლის 27 თებერვლის, სს „საჩხერეგაზის“ 2018 წლის 7 მარტის და შპს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“ 2018 წლის 17 აპრილის სატარიფო განაცხადების საფუძველზე, პირველად დაუდგინდათ ბუნებრივი გაზის მიწოდების, განაწილების, გატარებისა და 93 მოხმარების ტარიფები ახალი სატარიფო მეთოდოლოგიით გათვალისწინებული პრინციპებითა და წესებით, კერძოდ, 2017 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით განისაზღვრა აღნიშნული საწარმოების რეგულირებადი აქტივების ბაზის წმინდა საბალანსო ღირებულება. ამასთან, სატარიფო წლის საოპერაციო დანახარჯების ბაზად აღებულ იქნა საწარმოების მიერ სატარიფო განაცხადით წარმოდგენილი 2016 წლის აუდირებული საოპერაციო დანახარჯები. კომისიის მიერ დეტალურად იქნა შესწავლილი სატარიფო განაცხადის ფარგლებში წარმოდგენილი და დასაბუთებული საოპერაციო და კაპიტალური დანახარჯები. საწარმოების მიერ წარმოდგენილი ბუნებრივი გაზის ნასყიდობის ხელშეკრულების თანახმად, საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის გაზის შესყიდვის ფასი შეადგენდა 1000მ3-ზე 105 აშშ დოლარს დღგ-ის გარეშე, ქსელში დანაკარგების შესავსებად კი – 185 აშშ დოლარს 1000მ3-ზე დღგ-ის გარეშე (ლარის აშშ დოლართან გაცვლითი კურსი გათვალისწინებულ იქნა „საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ საქართველოს კანონში გამოყენებული გაცვლითი კურსის ოდენობით – 1 აშშ დოლარი = 2.50 ლარი). აღნიშნულიდან გამომდინარე, სატარიფო განაცხადით წარმოდგენილი საწარმოების ფინანსური და ტექნიკური მაჩვენებლების შესწავლა-ანალიზის საფუძველზე, კომისიის მიერ განისაზღვრა რეგულირებადი დანახარჯების ბაზა, რომელიც მოქმედი სატარიფო მეთოდოლოგიით გათვალისწინებული რეგულირების პრინციპების შესაბამისად, გადანაწილდა მიწოდებისა და განაწილების საქმიანობებზე. რის შედეგადაც: 1. შპს „ტაბასთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 26.75 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 20.167 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 48.801 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2018 წლის 30 მაისის №5 დადგენილებით და მოქმედებს 2018 წლის 1 ივნისიდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში; 2. შპს „ვარკეთილაირისთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 26.75 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 12.629 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 41.263 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2018 წლის 30 მაისის №6 დადგენილებით და მოქმედებს 2018 წლის 1 ივნისიდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში; 3. სს „ენერგოკავშირისთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 26.75 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 13.337 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 41.971 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2018 წლის 25 ივლისის №15 დადგენილებით და მოქმედებს 2018 წლის 27 ივლისიდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში; 4. სს „საჩხერეგაზისთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 26.75 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 14.965 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 43.599 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2018 წლის 25 ივლისის №16 დადგენილებით და მოქმედებს 2018 წლის 1 აგვისტოდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში; 5. შპს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიასთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 26.75 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 16.301 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 44.935 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2018 წლის 25 ივლისის №17 დადგენილებით და მოქმედებს 2018 წლის 1 აგვისტოდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში. ამასთან, 2018 წლის 23 ოქტომბრის წერილის საფუძველზე, რომლის თანახმად, სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიამ“ დააფუძნა შპს „თელავგაზი“, რომელსაც გადაეცა კომპანიის საკუთრებაში არსებული ბუნებრივი გაზის განაწილების ინფრასტრუქტურა, მოითხოვა სს „ვისოლ 94 პეტროლიუმ ჯორჯიასთვის“ ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიის გაუქმება და შესაბამისად, შპს „თელავგაზზე“ გაცემა. ამასთან, შპს „თელავგაზმა“ 2018 წლის 17 დეკემბრის №12/03 წერილით მოითხოვა აღნიშნულ არეალზე არსებული მომხმარებლებისათვის სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიასათვის“ კომისიის მიერ დამტკიცებული ბუნებრივი გაზის მოქმედი ტარიფების გავრცელება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, კომისიის 2019 წლის 31 იანვრის №3 დადგენილებით შევიდა ცვლილება „ბუნებრივი გაზის ტარიფების შესახებ“ კომისიის 2005 წლის 30 დეკემბრის №30 დადგენილებაში, რომლითაც სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიასათვის“ დადგენილი ბუნებრივი გაზის ტარიფები გავრცელდება შპს „თელავგაზზე“, ანუ მომხმარებლებისათვის ტარიფები დარჩება უცვლელი. კომისიის 2019 წლის 31 იანვრის №2 დადგენილებით განხორციელდა სტრუქტურული ცვლილება „ბუნებრივი გაზის ტარიფების შესახებ“ კომისიის 2005 წლის 30 დეკემბრის N30 დადგენილებაში, კერძოდ, საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 23 ივნისის №1283 განკარგულების საფუძველზე, ქალაქ წალკაში არსებული ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელი ქსელი გადაეცა შპს „სოკარ ჯორჯია გაზს“. კომისიის 2017 წლის 8 სექტემბრის №67/27 და №67/28 გადაწყვეტილებებით გაუქმდა შპს „წალკაგაზის“ ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზია, ხოლო შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიით განსაზღვრულ არეალს დაემატა ყოფილი შპს „წალკაგაზის“ არეალი. შესაბამისად, დადგენილებიდან ამოღებულ იქნა შპს „წალკაგაზი“ და მის არეალში არსებულ მომხმარებლებზე გავრცელდა შპს „სოკარ ჯორჯია გაზისთვის“ დადგენილი ბუნებრივი გაზის ტარიფები. შპს „არზუ-გაზი“ საწარმოს დირექტორმა კომისიაში წარმოდგენილი 2018 წლის 13 აპრილის წერილით მოითხოვა შპს „არზუ-გაზის“ სახელზე გაცემული ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიის გაუქმება, რაზედაც კომისიის მიერ დაწყებულ იქნა შესაბამისი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოსაცემად საჯარო ადმინისტრაციული წარმოება. 2018 წლის 27 დეკემბრის №23 წერილით შპს „არზუ-გაზის“ დირექტორმა კვლავ მიმართა კომისიას ლიცენზიის გაუქმების საკითხის შეწყვეტის თაობაზე. ამასთან ერთად, 2018 წლის 27 დეკემბრის №24 წერილით წარმოადგინა სატარიფო განაცხადი ბუნებრივი გაზის მიწოდების, განაწილების, გატარებისა და მოხმარების ტარიფების დადგენის მოთხოვნით. გამომდინარე იქიდან, რომ შპს „არზუ-გაზის“ მომხმარებლებისთვის 2017 წელს დადგენილი ტარიფების მოქმედების ვადა განსაზღვრული იყო 2018 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით, კომისიამ მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, დაჩქარებული წესით დაიწყო ტარიფების დადგენის პროცედურები. 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით განისაზღვრა აღნიშნული საწარმოს რეგულირებადი აქტივების ბაზის წმინდა საბალანსო ღირებულება. ამასთან, სატარიფო წლის საოპერაციო დანახარჯების ბაზად აღებულ იქნა საწარმოების მიერ სატარიფო განაცხადით წარმოდგენილი 2017 წლის აუდირებული საოპერაციო დანახარჯები. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სატარიფო განაცხადით წარმოდგენილი საწარმოების ფინანსური და ტექნიკური მაჩვენებლების შესწავლა-ანალიზის საფუძველზე კომისიის მიერ განისაზღვრა რეგულირებადი დანახარჯების ბაზა, რომელიც მოქმედი სატარიფო მეთოდოლოგიით გათვალისწინებული რეგულირების პრინციპების შესაბამისად, გადანაწილდა მიწოდებისა და განაწილების საქმიანობებზე. ამასთან, იმის გათვალისწინებით, რომ საწარმოს მიერ წარმოდგენილი ბუნებრივი გაზის ნასყიდობის ხელშეკრულების თანახმად, საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის გაზის შესყიდვის ფასი შეადგენდა 1000მ3-ზე 95 105 აშშ დოლარს დღგ-ის გარეშე, ქსელში დანაკარგების შესავსებად კი – 185 აშშ დოლარს 1000მ3-ზე დღგ-ის გარეშე (ლარის აშშ დოლართან გაცვლითი კურსი გათვალისწინებულ იქნა 1 აშშ დოლარი = 2.66 ლარი), შპს „არზუ-გაზისთვის“ განისაზღვრა ბუნებრივი გაზის მიწოდების ტარიფი – 28.43 თეთრი/მ3, განაწილება-გატარების ტარიფი – 16.625 თეთრი/მ3 და მოხმარების ტარიფი – 46.925 თეთრი/მ3 დღგ-ის გარეშე, რომელიც დამტკიცდა კომისიის 2019 წლის 31 იანვრის №4 დადგენილებით და მოქმედებს 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით პერიოდში. ზემოაღნიშნული ლიცენზიატების არეალში დადგენილი საბოლოო სამომხმარებლო ტარიფები ცალკეული კომპონენტებით ნაჩვენებია ნახაზზე 2.20. ბუნებრივი გაზის საბოლოო სამომხმარებლო ტარიფი, საყოფაცხოვრებო (თეთრი / კუბ.მ), დღგ-ის გარეშე 60.000 48.245 50.000 40.000 39.101 30.000 9.147 1.870 48.801 48.304 41.971 41.263 21.336 21.395 1.870 25.039 20.167 46.925 44.935 43.599 16.301 14.965 16.625 13.337 12.629 1.870 1.884 1.884 1.884 1.884 1.884 1.870 25.039 26.750 26.750 26.750 26.750 26.750 28.430 20.000 28.084 10.000 განაწილების ტარიფი ტრანსპორტირები ს ტარიფი გაზის საფასური - ნახაზი 2.20. ბუნებრივი გაზის საბოლოო სამომხმარებლო ტარიფი საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის (თეთრი /კუბ.მ), დღგ-ის გარეშე 2.3.4. საინვესტიციო პროექტების შესრულების ანალიზი ბუნებრივი გაზის სექტორში მოქმედი ხუთი უმსხვილესი კომპანიის მიერ, მათ მიერ მოწოდებული არააუდირებული ინფორმაციის მიხედვით, 2018 წლისთვის დაგეგმილი იყო ინვესტიცია 91,136,270 ლარის ოდენობით, ხოლო ფაქტობრივად შესრულდა 100,512,853 ლარის ოდენობით (ნახაზი 2.21). 96 ინვესტიცია ბუნებრივი გაზის სექტორში (1000 ლარი) 120,000 100,513 100,000 91,136 80,000 60,000 40,000 20,000 დაგეგმილი ფაქტიური ნახაზი 2.21. ინვესტიცია ბუნებრივი გაზის სექტორში (1000 ლარი) ინვესტიცია ბუნებრივი გაზის სექტორში (1000 ლარი) ტრანსპორტ ირება 21,596 21% მათ შორის, ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების მაგისტრალური გაზსადენების მშენებლობა-რეაბილიტაციის მიზნით ინვესტიციები განხორციელდა სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციისა“ და შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიის“ მიერ, ხოლო ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელი ქსელების მშენებლობარეაბილიტაციისა და სალიცენზიო საქმიანობის განხორციელების მიზნით მნიშვნელოვანი ინვესტიციები განხორციელდა შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზისა“ და სს „საქორგგაზის“ მიერ. აღნიშნული კომპანიების მიერ საანგარიშო წლისთვის ფაქტობრივად განხორციელებული ინვესტიციები საქმიანობის მიხედვით წარმოდგენილია ნახაზზე 2.22. განაწილება 78,917 79% ნახაზი 2.22. ინვესტიცია ბუნებრივი გაზის სექტორში (1000 ლარი) 2.3.4.1. ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირება ტრანსპორტირების მაღალი წნევის მაგისტრალურ გაზსადენებზე 2018 წელს დაგეგმილი საინვესტიციო თანხა შეადგენდა 31,096,370 ლარს, ხოლო ფაქტობრივად განხორციელდა 21,595,653 ლარის ინვესტიცია, საიდანაც 83,37% (18,004,423 ლარი) დაფინანსდა შპს „საქართველოს 97 ნავთობისა და გაზის კორპორაციის“, ხოლო 16,63% (3,591,230 ლარი) – შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიის“ სახსრებით. აღნიშნული ინვესტიციებით ძირითადად განხორციელდა მაგისტრალური გაზსადენების მშენებლობა-რეაბილიტაცია (18,748,027 ლარი), კერძოდ: 1. აშენდა ახალი TIGA წითელი ხიდი-გარდაბნის დ-700მმ მაგისტრალური გაზსადენი. მშენებლობის მთლიანი ღირებულება შეადგენს 12,254,277 ლარს; 2. შეიცვალა წითელი ხიდი-წალკა-ალასტანის გაზსადენის ახალქალაქის დ300 მმ განშტოების 5კმ-იანი მონაკვეთი. მშენებლობის მთლიანი ღირებულება შეადგენს 1,279,485 ლარს; 3. დასრულდა ჩრ. კავკასია-ამიერკავკასიის 1200 მმ მაგისტრალური გაზსადენის მდინარე ყუროზე საჰაერო (ბაგირული) გადასასვლელის მშენებლობა, რაზედაც 2018 წელს დაიხარჯა 2,978,100 ლარი. საანგარიშო წელს განხორციელდა ლოკალური სარეაბილიტაციო სამუშაოები (2,435,590 ლარი), აღრიცხვის საშუალებების მოწყობა, მოხდა ოფისისთვის ძირითადი საშუალებებისა და ასევე სპეცტექნიკისა და საკომუნიკაციო საშუალებების შეძენა. 2.3.4.2 ბუნებრივი გაზის განაწილების საქმიანობა 2018 წლისთვის ბუნებრივი გაზის განაწილების სექტორში დაგეგმილი ინვესტიციის მოცულობა შეადგენდა 60,039,900 ლარს. მათ შორის, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ – 32,500,000 ლარს, სს „საქორგგაზის“ – 12,000,000 ლარს, ხოლო შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“ 15,539,900 ლარს. ფაქტობრივად განხორციელდა 78,917,200 ლარის ინვესტიცია, მათ შორის, 70,836,800 ლარის – საკუთარი სახსრებით, ხოლო 8,000,400 ლარის – მესამე პირების (მომხმარებლების) დაფინანსებით. განაწილების სექტორში 2018 წელს ფაქტობრივად განხორციელებული ინვესტიციების მოცულობაში მნიშვნელოვანი წილი – 69.24% ანუ 54,646,000 ლარი მოდის შპს „სოკარ ჯორჯია გაზზე“, რომელმაც საანგარიშო წელს საკუთარი სახსრებით ააშენა და ექსპლუატაციაში შეიყვანა 402 კმ გაზგამანაწილებელი ქსელი, რომელიც უზრუნველყოფს 5,259 ახალი პოტენციური აბონენტის გაზიფიცირებას. ამავე წელს კომპანიამ სახელმწიფოსგან შეისყიდა გაზსადენები, რაზედაც გადახდილ იქნა 21,302,000 ლარი. ამასთან, ქსელზე მიერთებულ იქნა 50,120 ახალი აბონენტი. სს „საქორგგაზმა“ 2018 წელს ინვესტიციები განახორციელა მთლიანად საკუთარი სახსრებით, რამაც შეადგინა სულ 11,663,000 ლარი. შესაბამისად, კომპანიის მიერ საანგარიშო წელს სხვადასხვა რეგიონში აშენდა 12.791 კმ სიგრძის ახალი გაზსადენები. განხორციელდა არსებული ქსელების რეაბილიტაცია, რის შედეგადაც გამანაწილებელ ქსელზე მიერთდა 16,745 ახალი აბონენტი. რაც შეეხება შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისს“, მიუხედავად იმისა, რომ იგი იმყოფება სპეციალური მმართველობის რეჟიმში, კომპანია სალიცენზიო საქმიანობის უზრუნველყოფის მიზნით განაგრძობს ინვესტიციების განხორციელებას. 2018 წელს შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“ მიერ ფაქტობრივად განხორციელდა 12,608,200 ლარის ღირებულების საინვესტიციო პროექტები, მათ შორის საკუთარი სახსრებით - 4,527,800 ლარის, ხოლო მესამე პირების დაფინანსებით 8,080,400 ლარის ღირებულებით. ინვესტირება განხორციელდა ისეთი მიმართულებით, როგორიცაა გაზსადენების მშენებლობა და რეაბილიტაცია, მანქანა-დანადგარების, სატრანსპორტო საშუალებების, საოფისე ინვენტარისა და არამატერიალური აქტივების შეძენა, ახალი მომხმარებლების გაზიფიცირება, მომხმარებლის კუთვნილი ტერიტორიებიდან 98 მრიცხველების გარეთ გამოტანა და სხვა. აღნიშნულის შედეგად შემცირდა ქსელში ბუნებრივი გაზის ფაქტობრივი დანაკარგი 8,26%-მდე (კომისიის მიერ დადგენილი ნორმატიული დანაკარგი შეადგენს 9.04%-ს), ქალაქის გაზგამანაწილებელ სისტემაში ბუნებრივი გაზის წნევების ოპერატიული მართვის, ასევე უწყვეტი და სტაბილური გაზმომარაგების უზრუნველყოფის მიზნით განხორციელდა დისპეტჩერიზაციის სისტემის ოპტიმიზაცია და გაუმჯობესება, ტექნიკური მონიტორინგის ყველა ჯგუფი აღიჭურვა პლანშეტებით და ხელის GPS მოდემებით, რისი მეშვეობითაც აღმოჩენილი ავარიების შესახებ ინფორმაცია ონლაინ რეჟიმში აისახება სადისპეტჩერო მართვის ელექტროფარზე, რაც იძლევა ავარიების სალიკვიდაციო სამუშაოების ოპერატიულად განხორციელების შესაძლებლობას. გამანაწილებელ ქსელში განხორციელებული ინვესტიციები კომპანიების მიხედვით მოცემულია ნახაზზე №2.23. ინვესტიცია ბუნებრივი გაზის განაწილების სექტორში (1000 ლარი) შპს "ყაზტრანსგაზი 12,608 16% სს "საქორგგაზი" 11,663 15% შპს "სოკარ ჯორჯია გაზი" 54,646 69% ნახაზი 2.23. ინვესტიციები ბუნებრივი გაზის განაწილების სექტორში კომპანიების მიხედვით (1000 ლარი) 2.3.5. ტარიფების შედარებითი ანალიზი ცხრილში 2.4 და ნახაზზე 2.24 წარმოდგენილია სხვადასხვა ქვეყანაში მოქმედი ბუნებრივი გაზის საყოფაცხოვრებო ტარიფები 2018 წლის მეორე კვარტლის მდგომარეობით. ქვეყანა საყოფაცხოვრებო ტარიფი (თეთრი / კუბ.მ) აზერბაიჯანი რუსეთი საქართველო უკრაინა სომხეთი 19.456 22.534 52.857 71.489 73.759 99 73.883 თურქეთი 86.881 მოლდოვა 109.799 რუმინეთი 111.509 ბოსნია და ჰერცეგოვინა 114.588 სერბეთი 122.455 უნგრეთი 125.875 ხორვატია 129.638 ბულგარეთი 131.690 ლატვია 136.479 ლიეტუვა 137.163 ესტონეთი 139.215 ჩრდილოეთ მაკედონია 140.584 ლუქსემბურგი 144.688 პოლონეთი 146.056 სლოვაკეთი 158.028 გაერთიანებული სამეფო 181.972 საბერძნეთი 183.340 ბელგია 187.103 სლოვენია 196.680 ჩეხეთი 207.968 გერმანია 216.177 ირლანდია 227.465 ესპანეთი 227.465 საფრანგეთი 228.833 აუსტრია 244.225 იტალია 259.618 პორტუგალია 278.773 ჰოლანდია 307.163 დანია 386.519 შვედეთი ცხრილი 2.4. საყოფაცხოვრებო ტარიფები ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებში (თეთრი / კუბ.მ) 100 საყოფაცხოვრებო ტარიფი (თეთრი / კუბ.მ) 450.000 400.000 350.000 300.000 250.000 200.000 150.000 100.000 50.000 აზერბაიჯანი რუსეთი საქართველო უკრაინა სომხეთი თურქეთი მოლდოვა რუმინეთი ბოსნია და ჰერცეგოვინა სერბეთი უნგრეთი ხორვატია ბულგარეთი ლატვია ლიეტუვა ესტონეთი ჩრდილოეთ მაკედონია ლუქსემბურგი პოლონეთი სლოვაკეთი გაერთიანებული სამეფო საბერძნეთი ბელგია სლოვენია ჩეხეთი გერმანია ირლანდია ესპანეთი საფრანგეთი აუსტრია იტალია პორტუგალია ჰოლანდია დანია შვედეთი - ნახაზი 2.24. საყოფაცხოვრებო ტარიფები ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებში (თეთრი / კუბ.მ) როგორც ნახაზიდან ჩანს, საქართველოს ერთ-ერთი დაბალი სამომხმარებლო ტარიფი აქვს ევროპისა და აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნებს შორის. გამონაკლისია რუსეთი და აზერბაიჯანი, რომელთაც საკუთარი გაზის რესურსები გააჩნიათ. 101 3. წყალმომარაგების სექტორი 3.1. მარეგულირებელი ჩარჩოები 2007 წლის 20 ნოემბერს „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელებული ცვლილებების საფუძველზე წყალმომარაგების საქმიანობა კომისიის რეგულირების არეალში მოექცა. ამავე კანონის საფუძველზე, წყალმომარაგების დარგის რეგულირების მიზნით, კომისიის მიერ შემუშავდა რიგი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტები. წყალმომარაგების სექტორის რეგულირება ხორციელდება შემდეგი კანონებისა და კანონქვემდებარე აქტების საფუძველზე:  საქართველოს კანონი „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“;  კომისიის 2008 წლის 26 ნოემბრის №32 დადგენილებით დამტკიცებული „სასმელი წყლის მიწოდებისა და მოხმარების წესები;“  კომისიის 2017 წლის 10 აგვისტოს N21 დადგენილებით დამტკიცებული ,,წყალმომარაგების ტარიფების გაანგარიშების მეთოდოლოგია“.  კომისიის 2008 წლის 18 სექტემბრის №23 დადგენილებით დამტკიცებული „ელექტროენერგეტიკის, ბუნებრივი გაზისა და წყალმომარაგების სექტორში საქმიანობის კონტროლისა და ლიცენზირების წესები“;  კომისიის 2016 წლის 25 ივლისის N13 დადგენილებით დამტკიცებული ,,მომსახურების კომერციული ხარისხის წესები“. 3.2. სექტორის ზოგადი მიმოხილვა 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, საქართველოში წყალმომარაგების სექტორში ოპერირებდა წყალმომარაგების 9 ლიცენზიატი. სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით, 2018 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით, საქართველოს მოსახლეობა შეადგენს 3,729,600 ადამიანს. მოსახლეობის 55.8%-ის (2,081,663 ადამიანი) სასმელი წყლით წყალმომარაგებას უზრუნველყოფს წყალმომარაგების ლიცენზიატი კომპანიები, ხოლო 44.2%-ის (1,647,937 ადამიანი) წყალმომარაგებით უზრუნველყოფა ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულების ვალდებულებას წარმოადგენს. ჯამში აბონენტების რაოდენობა გასულ წელთან შედარებით გაიზარდა 1.8%-ით, რაც შეადგენს 17,715 აბონენტს (იხ. ცხრილი 3.1). ლიცენზიატის დასახელება შპს "ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი" შპს "რუსთავის წყალი" შპს "მცხეთის წყალი" შპს "საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“ შპს "ბათუმის წყალი" შპს "ქობულეთის წყალი" შპს "საჩხერის წყალკანალი" შპს "მარნეულის სოფწყალი" შპს "სოგური" ჯამი საკუთრების ფორმა კერძო კერძო კერძო სახელმწიფო მუნიციპალური მუნიციპალური მუნიციპალური მუნიციპალური კერძო - მომხმარებელთა რაოდენობა (აბონენტი) საყოფაცხოვრებო არასაყოფაცხოვრებო 481,756 30,234 50,814 2,625 2,818 280 301,817 20,058 73,688 6,282 5,189 8,805 90 931,259 11,290 656 520 79 14 65,756 ცხრილი 3.1 ძირითადი მონაცემები წყალმომარაგების ლიცენზიატების მიხედვით 102 წყალმომარაგების სექტორში მოქმედი ლიცენზიატებიდან 5 წარმოადგენს სახელმწიფო ან მუნიციპალურ საკუთრებაში არსებულ საწარმოს, ხოლო 4 – კერძო საკუთრებაში არსებულ საწარმოს. 3.1 ცხრილში წარმოდგენილია ინფორმაცია ლიცენზიატების წილის მფლობელი სუბიექტების შესახებ. 3.2.1. ლიცენზირება კომისიას ჯამში გაცემული ჰქონდა 16 წყალმომარაგების ლიცენზია. დღეის მდგომარეობით მხოლოდ 9 ლიცენზიატი ეწევა წყალმომარაგების საქმიანობას, ხოლო 7 ლიცენზიატს 2015-2016 წლებში გაუუქმდა ლიცენზია. წყალმომარაგების საქმიანობის ლიცენზიის გაუქმების საფუძვლებს წარმოადგენდა როგორც ლიცენზიის მფლობელის პირადი მოთხოვნა, ასევე ლიცენზიატების მიერ სალიცენზიო პირობების შეუსრულებლობა. 3.2.2. ლიცენზიატების მომსახურების დაფარვის არეალი ლიცენზიატი კომპანიების მიერ საქმიანობის განხორციელების არეალები ტერიტორიული ერთეულების მიხედვით წარმოდგენილია ნახაზზე N3.1. როგორც ნახაზიდან ჩანს, ამ მიმართულებით ყველაზე დაბალი მაჩვენებლით (≈15%) გამოირჩევა გურიის რეგიონი, სადაც ოპერირებს შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“, ხოლო ყველაზე მაღალი მაჩვენებლით – ქ. თბილისი, სადაც ოპერირებს ნახაზი 3.1 ლიცენზიატთა დაფარვის არეალი ტერიტორიული შპს „ჯორჯიან ერთეულების მიხედვით (%) უოთერ ენდ ფაუერი“ (≈95%). რაც შეეხება ქალაქებს, ყველაზე დიდი დაფარვის არეალი აქვს შპს „რუსთავის წყალს“ (ქ. რუსთავი, 98%). 103 3.2.3. წყალმომარაგების უწყვეტობა და გამრიცხველიანება ინფორმაცია ლიცენზიატების გამრიცხველიანებასთან დაკავშირებით მოცემულია ნახაზზე N3.2. როგორც ნახაზიდან ჩანს, შპს ,,სოგურს“ და შპს ,,ქობულეთის წყალს“ არ ჰყავს გამრიცხველიანებული საყოფაცხოვრებო მომხმარებლები. სხვა დანარჩენ ლიცენზიატებს შორის ყველაზე დაბალი გამრიცხველიანების მაჩვენებელი აქვს შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერს“ (≈30%), ყველაზე მაღალი კი – შპს „საჩხერის წყალკანალს“ (≈99%). 2018 წელს გამრიცხველიანებული აბონენტების რაოდენობა გასულ ნახაზი 3.2 გამრიცხველიანების დონე ლიცენზიატების წელთან შედარებით ყველაზე მიხედვით (%) მეტად გაიზარდა შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“ შემთხვევაში (17.5%-ით). 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით წყალმომარაგების უწყვეტობის მაჩვენებლები ლიცენზიატების მიხედვით ასახულია ნახაზზე N3.3. როგორც დიაგრამიდან ჩანს, 24-საათიანი წყალმომარაგების კუთხით ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი აქვს შპს „მარნეულის სოფწყალს“. საერთო ჯამში 24-საათიან წყალმომარაგებას უზრუნველყოფს 6 ლიცენზიატი, ხოლო 3 ლიცენზიატის შემთხვევაში სასმელი წყლის მიწოდება ხორციელდება ნახაზი 3.3 წყალმომარაგების გრაფიკი ლიცენზიატების მიხედვით გრაფიკით. შპს „საქართველოს (სთ) გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის“ შემთხვევაში მისი მომსახურების არეალებში წყალმომარაგების საშუალო გრაფიკი შეადგენს 16.9 საათს, რაც გასულ წელთან შედარების გაზრდილია 7%-ით. აღსანიშნავია, რომ რიგ შემთხვევებში ისეთი მომხმარებლები, რომლებსაც შედარებით ნაკლები პერიოდულობით 104 მიეწოდებათ სასმელი წყალი, უფრო მეტ წყალს მოიხმარენ, ვიდრე 24-საათიანი წყალმომარაგებით უზრუნველყოფილი მომხმარებლები (იხ. ნახაზი N 3.5). მაგ: იმერეთის რეგიონში წყალმომარაგების საშუალო მაჩვენებელი შეადგენს 16.5 საათს, ხოლო წყლის ხარჯი დღე-ღამის განმავლობაში ერთ სულზე შეადგენს 154 ლიტრს, რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთის რეგიონში, სადაც 24-საათიანი წყალმომარაგებაა, დღე-ღამის განმავლობაში ერთ სულზე სასმელი წყლის მოხმარება შეადგენს 103 ლიტრს. შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ სასმელი წყლის ხშირი წყვეტები და წყალმომარაგების გრაფიკი აიძულებს მომხმარებლებს, მიმართონ სხვადასხვა ზომას, მათ შორის, შექმნან სასმელი წყლის მარაგები, რაც ზრდის სასმელი წყლის მოხმარების მაჩვენებელს. აღნიშნულ ეფექტს უფრო მეტად ამძაფრებს გაუმრიცხველიანებელი საყოფაცხოვრებო მომხმარებლების ფაქტორი (იხ. ნახაზი N 3.6). როგორც ნახაზზე ჩანს, ყველაზე დაბალი წყალმომარაგების გრაფიკის მქონე რეგიონში გამრიცხველიანების პროცენტული მაჩვენებელი შეადგენს საშუალოდ 51 %-ს ნახაზი 3.5 წყალმომარაგების გრაფიკსა და მოსახლეობის ერთ სულზე სასმელი წყლის მოხმარების დამოკიდებულება, საყოფაცხოვრებო მომხმატერიტორიული ერთეულების მიხედვით (კომპანია შპს რებლებთან მიმართებაში. „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“) კომისია ინტენსიურად მუშაობს კომპანიასთან, რათა 24-საათიან წყალმომარაგებასთან დაკავშირებულ სხვა მიმართულებებთან ერთად სწორად განისაზღვროს პრიორიტეტები გამრიცხველიანების კუთხითაც. ინფორმაცია 1 სულ გამრიცხველიანებულ მომხმარებელზე სასმელი წყლის მოხმარების შესახებ მოცემულია ნახაზზე N3.7. როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, ლიცენზიატებს, შპს „ქობულეთის წყალსა“ და შპს „სოგურს“ არ ჰყავთ საყოფაცხოვრებო გამრიცხ- ხაზი 3.6 წყალმომარაგების გრაფიკსა და გამრიცხველიანების ველიანებული მომხმარებლები. დონის დამოკიდებულება, ტერიტორიული ერთეულების შესაბამისად, მათ შესახებ მიხედვით (კომპანია შპს „საქართველოს გაერთიანებული ინფორმაცია არ არის ასახული. წყალმომარაგების კომპანია“) სხვა ლიცენზიატებიდან ყველაზე დაბალი მოხმარება აქვს 105 შპს „მარნეულის სოფწყალს“ (86 ლიტრი სულზე დღე-ღამის განმავლობაში), ხოლო ყველაზე მაღალი მოხმარებით გამოირჩევა შპს ,,მცხეთის წყალი“ (368 ლიტრი სულზე დღე-ღამის განმავლობაში). ქვეყნის მასშტაბით სასმელი წყლის მოხმარება (გამრიცხველიანებული სექტორი) საშუალოდ ერთ სულზე დღე-ღამის განმავლობაში შეადგენს 184 ნახაზი 3.7. მოსახლეობის ერთ სულზე სასმელი წყლის მოხმარება, ლიტრს. ლიცენზიატების მიხედვით (ლიტრი/სული/დღე-ღამე) 3.3. წყალმომარაგების სისტემების გამართულობა და საიმედოობა წყალმომარაგების სისტემების გამართულობისა და საიმედოობის კუთხით ლიცენზიატი საწარმოების შეფასებისათვის შეგვიძლია გამოვიყენოთ ორი ძირითადი მაჩვენებელი. აქედან პირველი არის მილსადენების დაზიანების სიხშირე (ავარია/წელიწადში /100კმ. ქსელზე) და დანაკარგების სიდიდე (შემოუსავლიანი წყლის მოცულობა), რომელიც წარმოადგენს სხვაობას მოპოვებულ წყალსა და რეალიზებულ წყალს შორის. მილსადენების დაზიანების სიხშირესთან დაკავშირებით ნახაზი 3.8. სასმელი წყლის მილების დაზიანების სიხშირე (ავარიები) ინფორმაცია წარმოდგენილია ლიცენზიატების მიხედვით (ავარია/100 კმ ქსელზე/წელი) 106 ნახაზზე N3.8. 2018 წლის განმავლობაში ავარიების ყველაზე მაღალი რიცხვი ფიქსირდება კომპანიებში: შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერსა“ (220 ერთეული ავარია ყოველ 100 კილომეტრზე) და შპს „რუსთავის წყალში“ (202 ერთეული ავარია ყოველ 100 კმ.ქსელზე). გარდა ავარიების სიხშირისა, სისტემების გამართულობისა და საიმედოობის კუთხით ასევე მნიშვნელოვანია საშუალოდ ყოველ 1 კმ ქსელზე მიერთებულ აბონენტებთან დაკავშირებული ინფორმაცია (იხ. ნახაზი N3.9). ამ მიმართულებით როგორც საყოფაცხოვრებო, ასევე არასაყოფაცხოვრებო აბონენტების მხრივ ყველაზე ნახაზი 3.9. წყალმომარაგების სისტემაზე მომხმარებელთა დაერთების მაღალი მაჩვენებელი გააჩნია შპს სიმჭიდროვე ლიცენზიატების მიხედვით (მომხმარებელი/ქსელი კმ) „ბათუმის წყალს“ (საყოფაცხოვრებო - 359 და არასაყოფაცხოვრებო 55). სასმელი წყლის მოცულობებსა და მათ შორის შემოუსავლიანი წყლის მოცულობის შესახებ ინფორმაცია წარმოდგენილია ნახაზზე N3.10. ყველაზე მაღალი პროცენტული დამოკიდებულება მოპოვებულ წყალსა და შემოუსავლიან წყალს შორის ფიქსირდება კომპანიების, შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერისა“ და შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის“ შემთხვევაში. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ შემოუსავლიანი წყლის მოცულობა, თავისი შინაარსიდან გამომდინარე, 107 წარმოადგენს ყველა ტიპის დანაკარგსა და მოხმარებას (გარდა მომხმარებლებზე რეალიზებული წყლისა), მისი ძირითადი გამომწვევი მიზეზებია ამორტიზებული სისტემებიდან სასმელი წყლის დანაკარგები, უმრიცხველო მოხმარებით გამოწვეული უყაირათო დანახარჯი და საკუთარი მიზნებისთვის სასმელი წყლის მოხმარება. წარმოდგენილი ინფორმაციიდან ნათლად ჩანს, რომ კომპანიები, რომელთაც შემოუსავლიანი წყლის პროცენტული მაჩვენებელი ყველაზე მაღალი აქვთ, ამავდროულად ნახაზი 3.10. რეალიზებული და შემოუსავლიანი სასმელი წყლის გამოირჩევიან ყველაზე დაბალი პროცენტული დამოკიდებულება ლიცენზიატების მიხედვით (%) გამრიცხველიანებით. ნახაზზე N3.11 წარმოდგენილი ინფორმაციის მიხედვით, წლის განმავლობაში საწარმოების მიერ მომხმარებლებისათვის სასმელი წყლის მიწოდების მიზნით მოპოვებულ იქნა 828 მლნ. კუბური მეტრი წყალი. ნახაზი 3.11. რეალიზებული და შემოუსავლიანი სასმელი წყლის პროცენტული დამოკიდებულება ჯამურად (კუბ.მ) 3.4. ფასწარმოქმნა და სატარიფო რეგულირება 3.4.1. სამართლებრივ-მეთოდოლოგიური საფუძვლები წყალმომარაგების სექტორში მოქმედებს 2017 წლის 10 აგვისტოს კომისიის მიერ №21 დადგენილებით დამტკიცებული ტარიფების გაანგარიშების ახალი მეთოდოლოგია, რომელიც ეფუძნება საერთაშორისო პრაქტიკით აღიარებულ რეგულირების საუკეთესო 108 მიდგომებს და ითვალისწინებს საოპერაციო დანახარჯების ოპტიმიზაციის მიზნით წამახალისებელ რეგულაციებს. ახალი სატარიფო მეთოდოლოგიის საფუძველზე ტარიფები დგინდება 3 წლით და, შესაბამისად, განისაზღვრება საპროგნოზო მონაცემების ტარიფში გათვალისწინების შესაძლებლობაც, მათ შორის კაპიტალური დანახარჯები (წლიური ცვეთა და ამონაგები რეგულირებად აქტივებზე) თითოეული სატარიფო წლისთვის იმ ინვესტიციებზე, რომლებიც, დადგენილი წესის მიხედვით, შეთანხმებული უნდა იყოს კომისიის გადაწყვეტილებით და უნდა განხორციელდეს შესაბამის სატარიფო წელს. სატარიფო მეთოდოლოგია ასევე ითვალისწინებს კორექტირების, სამომხმარებლო ფასებით ინდექსირების მექანიზმებს და სტიმულებს აჩენს ინვესტიციების მოზიდვის კუთხით. საინვესტიციო გეგმების შესრულება კომისიის მხრიდან ექვემდებარება მონიტორინგს. „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონში 2018 წლის 4 მაისს შეტანილი ცვლილების საფუძველზე, რომლის მიხედვითაც ტარიფს კომისია ამტკიცებს კომისიაში სატარიფო განაცხადის შეტანიდან 180 დღის განმავლობაში, შესაბამისი ცვლილება იქნა შეტანილი სატარიფო მეთოდოლოგიაში კომისიის 2018 წლის 2 ივლისის №10 დადგენილებით, კერძოდ, აღნიშნული მეთოდოლოგიის 27-ე მუხლის პირველი პუნქტით კომისიაში სატარიფო განაცხადის წარმოდგენის ვადა განისაზღვრა არა უგვიანეს ტარიფის გაანგარიშების წლის 4 ივლისისა (ისევე, როგორც ეს არის განსაზღვრული ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის სექტორებში). 3.4.2. სექტორის მოქმედი ტარიფები მოქმედი სატარიფო მეთოდოლოგიით განსაზღვრული პრინციპების შესაბამისად, ლიცენზიატი საწარმოების, შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“, შპს „მცხეთის წყლისა“ და შპს „რუსთავის წყლის“ მორიგი სატარიფო რეგულირება განხორციელდა 2017 წელს და შედეგად, მათ დაუმტკიცდათ წყალმომარაგების ზღვრული ტარიფების ახალი განაკვეთები, 2018 წლის პირველი იანვრიდან 2020 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით მოქმედების პერიოდზე (იხ. დანართი №11). შესაბამისად, 2018 წლის საანგარიშო პერიოდისთვის წყალმომარაგების სექტორში სატარიფო რეგულირება კომისიის მხრიდან არ განხორციელებულა. 3.4.3. საინვესტიციო პროექტების შესრულების ანალიზი წყალმომარაგების ლიცენზიატი კომპანიების მიერ თითოეული მომხმარებლისთვის 24-საათიანი, უწყვეტი წყალმომარაგების მომსახურებით უზრუნველყოფის მიზნით, არსებულის რეაბილიტაციისა და აგრეთვე ახალი ქსელის მშენებლობისა თუ აბონენტთა ინდივიდუალური გამრიცხველიანების კუთხით, წყალმომარაგების ორი მსხვილი ლიცენზიატი საწარმოს – შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“ (რომელიც ოპერირებს ქალაქ თბილისში) და შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის“ (რომელიც ოპერირებს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის, თბილისის, მცხეთისა და რუსთავის გარდა საქართველოს თითქმის მთელ ტერიტორიაზე) მიერ 2018 წელს ფაქტობრივად განხორციელებულმა ინვესტიციამ ჯამში შეადგინა 234,996 ათასი ლარი. 109 222,010 დაგეგმილი 234,996 ფაქტობრივი ნახაზი 3.12. 2018 წლისთვის დაგეგმილი და ფაქტობრივად განხორციელებული ინვესტიციები* (ათასი ლარი) აღნიშნული ინფორმაცია ლიცენზიატებისა და დაფინანსების წყაროს მითითებით წარმოდგენილია 3.13. და 3.14. ნახაზებზე: 110 ნახაზი 3.13. ლიცენზიატების მიერ განხორციელებული ინვესტიციები (ათასი ლარი) ნახაზი 3.14. განხორციელებული ინვესტიციები დაფინანსების წყაროს მიხედვით (ათასი ლარი) *ინვესტიციების ანალიზი გაკეთებულია არააუდირებული მონაცემების საფუძველზე 111 4. მეთოდოლოგიური საქმიანობა ელექტროენერგეტიკის, ბუნებრივი გაზისა და წყალმომარაგების სექტორებში არსებული სამართლებრივი ბაზის გაუმჯობესების კუთხით კომისიის მიერ გატარდა შემდეგი სისტემური რეფორმები: I. სსიპ „იუსტიციის სახლის სერვისების“ დაკავშირება კომისიის რეგულირებად საწარმოებთან 2018 წლის 18 აპრილს მოქალაქეთა მომსახურების ერთიანი სივრცისა და სტანდარტის შექმნის, სხვადასხვა სერვისის დანერგვისა და მომსახურების სრულყოფის მიზნით, სსიპ „საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელ ეროვნულ კომისიას“, სსიპ „იუსტიციის სახლს“, სსიპ „საჯარო რეესტრს“, სსიპ „სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოსა“ და სსიპ „მონაცემთა გაცვლის სააგენტოს“ შორის გაფორმდა განზრახულობათა მემორანდუმი სხვადასხვა სახის მომსახურებათა განვითარების თაობაზე. მემორანდუმის ფარგლებში 2018 წლის 23 აგვისტოს ცვლილება შევიდა სამივე სექტორში მოქმედ მიწოდებისა და მოხმარების წესებში, რომლის თანახმადაც მომხმარებლებს მიეცათ უფლება მიმართონ განაწილების, ასევე წყალმომარაგების ლიცენზიატს სსიპ „იუსტიციის სახლში“ განცხადების ჩაბარებით და ამით ერთ სივრცეში მიიღონ კომუნალური მომსახურება. კომისიის 2018 წლის 16 ნოემბრის N95/161 გადაწყვეტილებით სსიპ „იუსტიციის სახლში“ ჩასაბარებელი განცხადების კატეგორიად განისაზღვრა აბონენტის რეგისტრაციის შეცვლის განცხადება. სსიპ „მონაცემთა გაცვლის სააგენტოს“ ტექნიკური მხარდაჭერით სსიპ „იუსტიციის სახლსა“ და კომისიის რეგულირებას დაქვემდებარებულ საწარმოებს შორის უზრუნველყოფილ იქნა ელექტრონული ურთიერთკავშირი, რის საფუძველზეც 2018 წლის 21 ნოემბრიდან მომხმარებელს შეუძლია მიმართოს სს „თელასს“, შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისს“, შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერს“, სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზს“, სს „საქორგგაზსა“ და შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიას“ აბონენტის რეგისტრაციის შეცვლის განცხადების სსიპ „იუსტიციის სახლის“ ნებისმიერ ფილიალში ჩაბარებით. ასეთი მომართვისას მომხმარებელს ასევე შეუძლია გადაამოწმოს უძრავ ქონებაზე არსებული დავალიანება, რათა თავიდან იქნეს აცილებული გაუთვალისწინებელი ფინანსური პრობლემები. ამ ეტაპზე მიმდინარეობს მუშაობა კომისიის რეგულირებას დაქვემდებარებული მცირე ლიცენზიატების პროექტში ჩასართავად. ასევე დაგეგმილია სერვისის განვითარება და სხვა განცხადებების დამატება. II. მისტიური მომხმარებლის პროექტი კომისიამ 2017 წლის ნოემბერში დაიწყო მისტიური მომხმარებლის პროექტი. პროქტი კომისიის დაკვეთის საფუძველზე განხორციელდა შპს „4 სერვის ჯი სეილსის“ მიერ. პროექტის ფარგლებში შემოწმდა სს „თელასის“, შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“, ასევე შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“ (შემდგომში - ლიცენზიატები) მიერ მომხმარებელზე გაწეული მომსახურების ხარისხის შესაბამისობა კომისიის მიერ დადგენილ მომსახურების პირობებსა და სტანდარტებთან. 2018 წლის 18 იანვრის N57/1 გადაწყვეტილებით ლიცენზიატებს ოფიციალურად ეცნობათ პროექტის პირველ ეტაპზე გამოვლენილი დარღვევების თაობაზე, მიეცათ რეკომენდაციები და 112 განესაზღვრათ ვადა დარღვევების გამოსასწორებლად. ამასთან, დაევალათ კომისიის ინფორმირება დარღვევების გამოსწორების თაობაზე. პროექტის მეორე ეტაპზე გადამოწმდა გამოვლენილი დარღვევები, საიდანაც დადასტურდა დარღვევების უმეტესი ნაწილის გამოსწორება, მათ შორის, თუ ზოგიერთ ლიცენზიატთან მიმართებაში მიერთების განაცხადის ჩაბარება ხდებოდა მხოლოდ სათავო ოფისში, კონკრეტულ საათებში გადამოწმების ეტაპმა აჩვენა, რომ მათ შეცვალეს ქმედება და განაცხადს იბარებენ ყველა მომსახურების ცენტრში, სამუშაო საათების შეუზღუდავად. ამასთან, იყო შემთხვევები, როცა ლიცენზიატი უარს ეუბნებოდა მომხმარებელს განაცხადის ჩაბარებაზე, რაც ასევე აღმოიფხვრა და მომხმარებლებს აღარ აქვთ მსგავსი ხასიათის პრობლემები. ზემოაღნიშნულ ლიცენზიატებთან მიმართებაში პროექტი წარმატებული აღმოჩნდა და აჩვენა საკმაოდ დიდი ეფექტი, რაც განპირობებული იყო დარღვევებზე მტკიცებულებების შეგროვებით, პროექტის საჯაროობითა და საწარმოების ხელმძღვანელების დაინტერესებით გამოვლენილი ხარვეზების აღმოხვრაზე. აღნიშნულიდან გამომდინარე, კომისიამ გააფართოვა კვლევის არეალი და 2018 წლის 21 აგვისტოს სახელმწიფო შესყიდვების ერთიანი ელექტრონული სისტემის მეშვეობით გამოცხადებულ ელექტრონულ ტენდერში გამარჯვებულ კომპანიასთან ერთად დაიწყო ახალი პროექტი. ახალი პროექტის ფარგლებში მიმდინარეობს სს „თელასის“, სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“, შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“, შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“, სს „საქორგგაზის“, სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“, შპს „ინტერ გაზის“, შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“, შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის“, შპს „რუსთავის წყლის“, შპს „ბათუმის წყლის“ მომსახურების ხარისხის შემოწმება. პროექტი ითვალისწინებს შემოწმებისა და გადამოწმების ეტაპს და დასრულდება 2019 წლის 1 სექტემბერს. III. ცვლილება საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის #57 დადგენილებაში კომისიის ინიციატივითა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს აქტიური მხარდაჭერით, საქართველოს მთავრობის 2018 წლის 31 მაისის N286 დადგენილებით ცვლილება შევიდა „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის №57 დადგენილებაში, რამაც შესაძლებელი გახადა „ერთი სარკმლის პრინციპის“ ამოქმედება პირველი კლასის კომუნალური ქსელების მშენებლობაზე თანხმობის გაცემისას, კერძოდ, ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტში I კლასის ელექტროგადამცემი ხაზის, გაზსადენის, წყალსადენის ან წყალარინების მილის მშენებლობისას არ არის სავალდებულო განცხადებას თან დაერთოს ადმინისტრაციული ორგანოს თანხმობა სახელმწიფოს/მუნიციპალიტეტის საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთზე ან საზოგადოებრივ სივრცეში ასეთი ხაზობრივი ნაგებობის განთავსების თაობაზე. ასეთ შემთხვევაში ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტი თავად უზრუნველყოფს სხვა ადმინისტრაციული ორგანოებიდან, მათ შორის სახელმწიფოს/მუნიციპალიტეტის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთების მართვასა და განკარგვაზე უფლებამოსილი ადმინისტრაციული ორგანოებიდან თანხმობის მიღებას, ასეთის საჭიროების შემთხვევაში. თანხმობის გაცემის ვადად განისაზღვრა 20 სამუშაო დღე, რაც მოიცავს სხვა ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ გადაწყვეტილების მიღების დროსაც. 113 IV. საინფორმაციო შეხვედრები 1) 2018 წლის 30 მარტს კომისიის ინციატივითა და საქართველოს დამსაქმებელთა ასოციაციის ორგანიზებით გაიმართა შეხვედრა უძრავი ქონების დეველოპერებთან. შეხვედრის მიზანს წარმოადგენდა კომისიის მიერ დანერგილი სიახლეებისა და მომსახურების სტანდარტების შესახებ ბიზნესსექტორის ინფორმირება. კომისიის წარმომადგენლებმა დეტალურად განუმარტეს ახალი მომხმარებლის ერთი კონტაქტით მიერთების პროცედურა: მას შემდეგ, რაც მიერთების მსურველი მიმართავს განაწილების ლიცენზიატს „ახალი მომხმარებლის გამანაწილებელ ქსელზე მიერთების მოთხოვნის შესახებ“ კომისიის მიერ დამტკიცებული განაცხადის ფორმით, ლიცენზიატი ვალდებულია ამ მოთხოვნის შესრულება უზრუნველყოს სრული ტექნოლოგიური ციკლის მომსახურებით და განმცხადებლის რაიმე ფორმით თანამონაწილეობა ამ პროცესში დაუშვებელია. შეხვედრის დროს ყურადღება გამახვილდა ერთი კონტაქტით მიერთებისა და სხვა სტანდარტების შესრულების მონიტორინგის მექანიზმებზეც, კერძოდ, ელექტრონულ ჟურნალებსა და „მისტიური მომხმარებლის“ პროექტზე. მონაწილეებს მიეცათ შესაძლებლობა, რომ ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში მათთვის მნიშვნელოვან სხვა საკითხებზეც დაესვათ შეკითხვები, რომლებსაც პასუხობდნენ კომისიის წევრები და აპარატის წარმომადგენლები. შეხვედრის დასრულების შემდეგ მონაწილეებსა და სხვა დაინტერესებულ პირებთან გაიგზავნა კომისიის თავმჯდომარის საინფორმაციო წერილი, სადაც დეტალურადაა გადმოცემული მომხმარებლის უფლებები და ვალდებულებები, ახალი მომხმარებლის მიერთებისას მომხმარებლის უფლებები და ვალდებულებები. წერილს თან დაერთო კომისიის აპარატის მიერ მომზადებული საინფორმაციო ბროშურა, სადაც სქემატურადაა წარმოდგენილი ახალი მომხმარებლის მიერთების პროცედურა. 2) ელექტროენერგიის მიღების მიმართულებით გატარებული რეფორმებისადმი გამოხატული ინტერესის გამო კომისიამ 2018 წლის განმავლობაში უმასპინძლა სხვადასხვა სახელმწიფოსა და საერთაშორისო ორგანიზაციის, კერძოდ, მოლდოვის, ქუვეითისა და მსოფლიო ბანკის წარმომადგენლებს. კომისიამ სტუმრებს გააცნო ბოლო პერიოდში გატარებული შემდეგი ძირითადი რეფორმები:  ელექტროენერგიის გამანაწილებელ ქსელზე ახალი მომხმარებლის მიერთება ერთი კონტაქტით;  რეგულირებადი საწარმოების მომსახურების ხარისხის კონტროლი კომისიის ელექტრონული ჟურნალებით, რეალურ დროში;  ენერგეტიკის სექტორისთვის უნიკალური მისტიური მომხმარებლის პროექტი, რომლითაც ასევე მოწმდება საწარმოების მიერ გაწეული მომსახურების ხარისხი;  აბონენტად რეგისტრაცია ერთ სივრცეში, უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლების რეგისტრაციისთანავე, საქართველოს იუსტიციის სახლებში. სახელმწიფოთა წარმომადგენლებს კომისიის აპარატმა ელექტრონულადაც მიაწოდა იმ რეფორმების დეტალური აღწერა, რომელთა დანერგვის შემთხვევაშიც ისინი შეძლებენ ელექტროენერგიის მიღების მაჩვენებლების გაუმჯობესებას. V. ცვლილებები „მიწოდებისა და მოხმარების წესებში“ კომისია 2018 წლის განმავლობაშიც აქტიურად მუშაობდა საწარმოებისა და მომხმარებლების ურთიერთობის მარეგულირებელი ძირითადი ნორმატიული აქტების 114 გაუმჯობესებასა და ერთგვაროვანი მიდგომების ჩამოყალიბებაზე. რეგულირების პრაქტიკაში გამოვლენილი ახალი გამოწვევების შესაბამისად, კომისიამ ცვლილებები შეიტანა სამივე სექტორში დამტკიცებულ „მიწოდებისა და მოხმარების წესებში“. „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) მიწოდებისა მოხმარების წესებში“ 2018 წლის 22 ივნისის №8, „ბუნებრივი გაზის მიწოდებისა და მოხმარების წესებში“ 2018 წლის 16 აგვისტოს №19 და „სასმელის წყლის მიწოდებისა და მოხმარების წესებში“ 2018 წლის 2 აგვისტოს №18 დადგენილებებით შესული ცვლილებებით: 1) ლიცენზიატებს დაევალათ მომარაგების ინდივიდუალურად შეწყვეტის/აღდგენის შემთხვევაში მომხმარებლის დაუყოვნებლივ ინფორმირება; 2) დაზუსტდა ქვითარში მისათითებელი ინფორმაცია; 3) აიკრძალა მომარაგების შეწყვეტა 1 ლარამდე დავალიანების გამო; 4) ლიცენზიატებს დაევალათ დეპოზიტის უფლების შესაძლო გამოყენების შესახებ მომხმარებლის წინასწარ ინფორმირება; 5) განისაზღვრა ელექტრონული აქტის შედგენის წესი და დაზუსტდა ელექტრონული ქვითრის კრიტერიუმები; 6) ახალი მომხმარებლის ქსელზე მიერთების წესები გავრცელდა იმ არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებზე, რომლებსაც ელექტროენერგია, ბოლო 10 წელია, აღარ მიეწოდებათ და რომლებსაც ამ პერიოდის მანძილზე არ მიუმართავთ მომარაგების აღდგენის მოთხოვნით. ზემოაღნიშნული ცვლილებები შეეხო ისეთი საკითხებსაც, რომლებიც განსხვავდება რეგულირებული დარგების მიხედვით, ასევე წარმატებულ მექანიზმებს, რომლებიც არ იყო გათვალისწინებული სამივე სექტორში მოქმედ კანონმდებლობაში: ა) ელექტროენერგეტიკის სექტორში:  დაკონკრეტდა სიმძლავრის გაზრდის საფასურის გამოთვლის წესი იმ შემთხვევებისთვის, როდესაც გაზრდილი სიმძლავრის ან მოთხოვნილი ძაბვის საფეხური გადადის ახალი მომხმარებლის მიერთების სხვა პაკეტში, კერძოდ: ა) თუ მოხდა უძრავი ქონების გაყოფა ან მის ადგილზე განვითარდა მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლი, ასეთ ობიექტზე გავრცელდა ახალი მომხმარებლის მიერთების წესები, პროცედურები და საფასური, მიუხედავად იმისა, თუ რა სიმძლავრით იყო მიერთებული თავდაპირველი ქონება გამანაწილებელ ქსელზე; ბ) წესებით გათვალისწინებული №6 დანართით განსაზღვრული აღრიცხვის კვანძის მოწყობის ვადები და საფასური გავრცელდა ისეთ შემთხვევებზე, როდესაც მოხდა 0-დან 10 კვტ-მდე მიერთებული უძრავი ქონების ერთი უძრავი ქონებით გამოყოფა და გამოყოფილი ქონების მესაკუთრე ითხოვს 0-10 კვტ სიმძლავრით მიერთებას; ასევე, თუ 10 კვტ-ზე მეტი სიმძლავრით მიერთებული მომხმარებლის უძრავი ქონება გაიყო და არსებობს მხარეთა შორის შეთანხმება სიმძლავრის გაყოფაზე, ხოლო არსებული სიმძლავრე საკმარისია ძველი და გამოყოფილი ქონების არანაკლებ 10 კვტ სიმძლავრით უზრუნველსაყოფად. აღნიშნული ცვლილების შესაბამისად, კომისიის 2018 წლის 16 აგვისტოს №65/11 გადაწყვეტილებით დამტკიცდა ელექტროენერგეტიკის სექტორში „აბონენტის გაყოფის შესახებ“ განაცხადის განახლებული ფორმა;  განისაზღვრა სიმძლავრის გაზრდის ან ძაბვის საფეხურის გაზრდის ვადების დარღვევისას სიმძლავრის გაზრდის საფასურის შემცირების - განახევრების ვალდებულება (ბუნებრივი გაზისა და წყალმომარაგების სექტორებში ანალოგიური ნორმები უკვე მოქმედებდა); 115 ბ) ბუნებრივი გაზისა და წყალმომარაგების სექტორებში: განისაზღვრა მიმწოდებლის (წყალმომარაგების ლიცენზიატის) ვალდებულება, ანგარიშსწორების ქვითარში განცალკევებულად ასახონ დავალიანება, რომლის წარმოშობიდან გასულია 3 წელზე მეტი ვადა და რომელიც არ უღიარებია მომხმარებელს, ასევე, როდესაც არ არსებობს მხარეებს შორის შეთანხმება ამ დავალიანების გადანაწილებაზე (ანალოგიური ნორმები ელექტროენერგეტიკის სექტორში ამოქმედდა გაცილებით ადრე). გ) წყალმომარაგების სექტორში:  დარეგულირდა გაუმრიცხველიანებელი საყოფაცხოვრებო მომხმარებლის მიერ მოხმარების მიზნობრიობის შეცვლისას აღრიცხვის კვანძის მოწყობის საკითხი;  დაზუსტდა წყალარინების ქსელზე მიერთების მოთხოვნისას იმ ტერიტორიის ფარგლები, რომელზეც ვრცელდება კომისიის მიერ დადგენილი საფასური, კერძოდ, ცვლილების თანახმად, საფასური ვრცელდება ობიექტზე, რომელიც მდებარეობს სასმელი წყლის წყალმომარაგების ქსელიდან 100 მეტრის რადიუსში როდესაც ადგილი აქვს სასმელი წყლის ქსელზე მიერთების მოთხოვნას და მოქმედი წყალარინების ქსელიდან ასევე 100 მეტრის რადიუსში - როდესაც ადგილი აქვს წყალარინების ქსელზე მიერთების მოთხოვნას;  დაზუსტდა, რომ წყალმომარაგების სექტორში ორივე სისტემაზე მიერთების მოთხოვნისას, განაცხადზე ხარვეზის ერთ მოთხოვნაზე დადგენის შემთხვევაში, მიერთება განხორციელდება მხოლოდ ახალი განაცხადის წარდგენისას. სამივე სექტორში მოქმედ „მიწოდებისა და მოხმარების წესებში“ ცვლილებები შევიდა ასევე კომისიის 2018 წლის 18 დეკემბრის N29 დადგენილებით. შედეგად: 1) კომპანიებს გაუჩნდათ ვალდებულება, ტექსტური შეტყობინებით გაუგზავნონ მომხმარებელს განაცხადის კომისიის ელექტრონულ ჟურნალში რეგისტრაციის ნომერი; 2) ინტერაქტიულ კოდებს დაემატა „333“ კოდი, რომლის მეშვეობითაც მომხმარებელს შეუძლია მიიღოს ელექტრონული ქვითარი; 3) დეპოზიტის დარიცხვა აიკრძალა იმ სოციალურად დაუცველი პირის მიმართ, რომელმაც 12-თვიანი პერიოდის განმავლობაში სამჯერ ან მეტჯერ ვადა გადაცილებით გადაიხადა ელექტროენერგიის (ბუნებრივი გაზის, სასმელი წყლის) საფასური; 4) მომხმარებლებს მიეცათ შესაძლებლობა, დეპოზიტის ნაცვლად წარადგინონ საბანკო გარანტია. VI. მომსახურების ხარისხის წესები „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, კომისიამ დაამტკიცა „მომსახურების ხარისხის წესები“, რომელშიც გაერთიანდა მომარაგების საიმედოობისა და მომსახურების კომერციული ხარისხის სტანდარტები. დადგენილი სტანდარტების შესრულება რეალურ დროში კონტროლდება მსოფლიოში უნიკალური „ელექტრონული ჟურნალების“ პროგრამით, რომელიც კომისიაში ჯერ კიდევ 2016 წელს დაინერგა. კომისიის ელექტრონულ პროგრამაში ლიცენზიატები დაუყოვნებლივ, ინფორმაციის მიღებისთანავე ტვირთავენ მონაცემებს როგორც მომარაგების წყვეტებზე, ასევე მომხმარებლების განცხადებებისა და მათზე ლიცენზიატის რეაგირების შესახებ. კომისიის ახალი დადგენილება ითვალისწინებს მომარაგების წყვეტებსა და მომხმარებლების განცხადებებზე კიდევ უფრო დეტალური მონაცემების ასახვის ვალდებულებას, 116 რაც ლიცენზიატების მიერ გაწეული მომსახურების ხარისხზე ზუსტი ინფორმაციის მიღებისა და მისი კონტროლის გაცილებით მეტ შესაძლებლობებს იძლევა. „მომსახურების ხარისხის წესებით“ გათვალისწინებულია:  საერთო სტანდარტები, რომლებიც ითვალისწინებს კომპანიის მიერ მისაღები შემოსავლის ზრდას ან შემცირებას სტანდარტის შესრულების პროპორციულად, დადგენილი ზღვრის ფარგლებში (მაგალითად, თუ ლიცენზიატი გააუარესებს მომარაგების წყვეტების აღდგენის მაჩვენებლებს, ეს, შესაბამისად, შეამცირებს ტარიფს);  გარანტირებული სტანდარტები, რომლებიც ითვალისწინებს მომხმარებლისთვის კომპენსაციის გადახდის ვალდებულებას, თუ კომპანიამ დაარღვია მომხმარებლის განცხადებაზე (მათ შორის, ახალი მომხმარებლის მიერთების შესახებ) დროული რეაგირების ვალდებულება. „მომსახურების ხარისხის წესების“ ერთ-ერთი ძირითადი სიახლეა ახალი მომხმარებლის მიერთებისა და სიმძლავრის გაზრდის ვადის დარღვევაზე დენადი კომპენსაციის ამოქმედება, სამივე სექტორში (მოქმედი კანონმდებლობით, მიერთების ვადის პირველი გადაცილებისას საფასური ნახევრდება, ხოლო მეორე გადაცილებისას – ნულდება, ელექტროენერგეტიკის სექტორში კი ლიცენზიატმა მესამე და ყოველი შემდეგი გადაცილების შემთხვევაშიც უნდა გადაუხადოს მომხმარებელს კომპენსაცია მიერთების საფასურის 50%-ის ოდენობით). „მომსახურების ხარისხის წესების“ ამოქმედების ვადად განისაზღვრა 2019 წლის 1 ივლისი, გარდა მომარაგების წყვეტის საშუალო ხანგრძლივობაზე დადგენილი სტანდარტისა, რომელიც 2020 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედდება. „მომსახურების ხარისხის წესების“ ამოქმედებამდე ძალაშია კომისიის 2016 წლის 25 ივლისის N13 დადგენილებით დამტკიცებული „მომსახურების კომერციული ხარისხის წესები“ და 2009 წლის 4 ივნისის N9 დადგენილებით დამტკიცებული „ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატის მიერ მომხმარებელთა ელექტრომომარაგების საიმედოობის მაჩვენებელთა მონიტორინგის ინსტრუქცია“. 117 5. მომსახურების კომერციული ხარისხი უკვე მეორე წელია, რაც კომისია სარგებლობს მომსახურების კომერციული ხარისხის ელექტრონული მონიტორინგის სისტემით. აღნიშნული პროგრამული უზრუნველყოფა დაინერგა 2017 წელს, რათა თანამედროვე სისტემებისა და ტექნოლოგიების საშუალებით მომხდარიყო კომისიის 2016 წლის 25 ივლისის №13 დადგენილებით დამტკიცებული „მომსახურების კომერციული ხარისხის წესებით“ განსაზღვრული მიზნების შესრულების მონიტორინგი. 2017 წლის ნოემბრიდან, კომისიის ახალი სტრუქტურული ერთეული – მომსახურების კომერციული ხარისხის მონიტორინგის სამსახური, ახორციელებს ელექტროენერგიის განაწილების ლიცენზიატების, წყალმომარაგების ლიცენზიატების, ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიატების ან/და ბუნებრივი გაზის მიმწოდებლების მიერ საცალო მომხმარებლებისთვის გაწეული მომსახურების კომერციული ხარისხის კონტროლს რეალურ დროში, ხარვეზების გამოვლენასა და მომსახურების კომერციული ხარისხის გაუმჯობესების რეკომენდაციების შემუშავებას. რეგულირებად საწარმოებთან აქტიური თანამშრომლობის შედეგად საანგარიშო პერიოდში საგრძნობლად გაუმჯობესდა მონიტორინგის სისტემა. აღმოიფხვრა როგორც ტექნიკური, ისე პროცედურული ნაკლოვანებები. კომისიის მომსახურების კომერციული ხარისხის კონტროლის სამსახური აგრძელებს მონიტორინგის პროგრამის შემდგომ დახვეწას, რაც გულისხმობს გამოვლენილი კონკრეტული არასტანდარტული შემთხვევების სისტემატიზაციას. კომისიის მიერ დამტკიცებული „მომსახურების კომერციული ხარისხის წესები“ ვრცელდება ელექტროენერგეტიკის, ბუნებრივი გაზისა და წყალმომარაგების სექტორებზე და ადგენს ერთიან მოთხოვნებსა და სტანდარტებს. მომსახურების კომერციული ხარისხის სტანდარტები წარმოადგენს კომისიის მიერ დადგენილი მომსახურების კომერციული ხარისხის მაჩვენებლებს, რომელიც განსაზღვრავს მომხმარებელთა მომსახურების ხარისხის მინიმალურ დონეს და რომლის უზრუნველყოფაც საწარმოს ვალდებულებაა. მომსახურების კომერციული ხარისხის ელექტრონული მონიტორინგის სისტემის საშუალებით ხორციელდება დადგენილებით გათვალისწინებული შემდეგი საერთო და გარანტირებული სტანდარტების მონიტორინგი:  საერთო სტანდარტი: 1. მომხმარებელთა ინფორმირება გეგმური წყვეტის თარიღისა და ხანგრძლივობის თაობაზე – სტანდარტის შესასრულებლად გამორთვების საერთო რაოდენობიდან 90% უნდა იყოს დროულად ინფორმირებული; 2. არაგეგმური წყვეტის გამო გამორთული მომხმარებლისთვის მომარაგების აღდგენა – სტანდარტის შესასრულებლად გამორთვების საერთო რაოდენობიდან 80% უნდა იყოს დროულად აღდგენილი; 3. ქოლცენტრის ოპერატორის პასუხის გაცემის დრო სატელეფონო ზარზე.  გარანტირებული სტანდარტი: 1. დავალიანების გადაუხდელობისთვის გათიშული მომხმარებლებისთვის მომარაგების აღდგენა: შესრულების ვადა დავალიანების 16:00 სთ-მდე სრულად დაფარვისას 118 (მაღალმთიან რეგიონებში ან შაბათ-კვირას 14:00 სთ-მდე) – გადახდიდან 5 სთ, 16:00 სთის შემდეგ დაფარვისას (მაღალმთიან რეგიონებში ან შაბათ-კვირას 14:00 სთ-ის შემდეგ) – შემდეგი დღის 12:00 სთ-მდე; 2. მომხმარებელთა წერილობით მიმართვებზე დასაბუთებული წერილობითი პასუხის გაცემა ან/და რეაგირება – შესრულების ვადა 10 სამუშაო დღე; 3. მომხმარებელთა მიმართვის საფუძველზე აღრიცხვის ხელსაწყოების ადგილზე შემოწმება – შესრულების ვადა 10 სამუშაო დღე; 4. აბონენტად დარეგისტრირება და მოთხოვნილი პირობებით მომარაგების უზრუნველყოფა – შესრულების ვადა 5 სამუშაო დღე; 5. ახალი მომხმარებლის მიერთება – შესრულების ვადა განისაზღვრება მომხმარებლის მიერ არჩეული პაკეტის მიხედვით; 6. მომხმარებლის მიმართვის საფუძველზე მომარაგების ტექნიკური ხარისხის ადგილზე შემოწმება – შესრულების ვადა 5 სამუშაო დღე. ზემოაღნიშნული სტანდარტების შესრულების ეფექტური კონტროლის მიზნით კომისიის მონაცემთა ბაზაში ავტომატურად, რეალურ დროში ფიქსირდება რეგულირებად საწარმოებში შემოსული მომხმარებელთა განცხადებები, ინფორმაცია გეგმური და არაგეგმური წყვეტების, ახალი მომხმარებლის მიერთებისა და დავალიანების გადაუხდელობისთვის გათიშული მომხმარებლებისთვის მომარაგების აღდგენის შესახებ. მონაცემთა ბაზის საფუძველზე მომსახურების კომერციული ხარისხის მონიტორინგის სისტემის მონაცემთა ანალიზისა და ვიზუალიზაციის მოდული უზრუნველყოფს ინფორმაციის დამუშავებასა და სასურველი ფორმით წარმოდგენას. ქვემოთ წარმოდგენილია 2017-2018 წლებში მომსახურების კომერციული ხარისხის სტანდარტების შესრულებლის მაჩვენებლები სექტორების მიხედვით (იხ. ნახაზი 5.1 – 5.8). მომხმარებელთა ინფორმირება გეგმური წყვეტის თარიღისა და ხანგრძლივობის თაობაზე 89% 99% 91% 88% 57% ელექტრომომარაგება 49% გაზმომარაგება 2017 წყალმომარაგება 2018 ნახაზი 5.1. მომხმარებელთა ინფორმირება გეგმური წყვეტის თარიღისა და ხანგრძლივობის თაობაზე 119 არაგეგმური წყვეტის გამო გამორთული მომხმარებლისთვის მომარაგების აღდგენა 94% 95% 82% 89% 78% 63% ელექტრომომარაგება გაზმომარაგება 2017 წყალმომარაგება 2018 ნახაზი 5.2. არაგეგმური წყვეტის გამო გამორთული მომხმარებლისთვის მომარაგების აღდგენა დავალიანების გადაუხდელობისთვის გათიშული მომხმარებლებისთვის მომარაგების აღდგენა 99% 73% 98% 95% 67% ელექტრომომარაგება 65% გაზმომარაგება 2017 წყალმომარაგება 2018 ნახაზი 5.3. დავალიანების გადაუხდელობისთვის გათიშული მომხმარებლებისთვის მომარაგების აღდგენა მომხმარებელთა წერილობით მიმართვებზე დასაბუთებული წერილობითი პასუხის გაცემა ან/და რეაგირება 89% 99% ელექტრომომარაგება 78% 92% 76% გაზმომარაგება 2017 85% წყალმომარაგება 2018 ნახაზი 5.4. მომხმარებელთა წერილობით მიმართვებზე დასაბუთებული წერილობითი პასუხის გაცემა ან/და რეაგირება 120 100% 99% 75% 73% 58% 37% ელექტრომომარაგება გაზმომარაგება წყალმომარაგება მომხმარებელთა მიმართვის საფუძველზე აღრიცხვის ხელსაწყოების 2017 2018 ადგილზე შემოწმება ნახაზი 5.5. მომხმარებელთა მიმართვის საფუძველზე აღრიცხვის ხელსაწყოების ადგილზე შემოწმება აბონენტად დარეგისტრირება 91% 100% 100% 95% 98% 77% ელექტრომომარაგება გაზმომარაგება 2017 წყალმომარაგება 2018 ნახაზი 5.6. აბონენტად დარეგისტრირება ახალი მომხმარებლის მიერთება 91% 98% 98% 83% 73% 60% ელექტრომომარაგება გაზმომარაგება 2017 წყალმომარაგება 2018 ნახაზი 5.7. ახალი მომხმარებლის მიერთება 121 მომხმარებლის მიმართვის საფუძველზე მომარაგების ტექნიკური ხარისხის ადგილზე შემოწმება 96% 97% 100% 70% 66% 36% ელექტრომომარაგება გაზმომარაგება 2017 წყალმომარაგება 2018 ნახაზი 5.8. მომხმარებლის მიმართვის საფუძველზე მომარაგების ტექნიკური ხარისხის ადგილზე შემოწმება როგორც წარმოდგენილი მონაცემებიდან ჩანს, ყველა საკონტროლო პარამეტრის მიხედვით (გარდა მცირედი გამონაკლისისა), გაუმჯობესებულია მომსახურების ხარისხი. გარანტირებული სტანდარტით გათვალისწინებული მომსახურების შიდა მიზეზებით შეუსრულებლობის შემთხვევაში საწარმო ვალდებულია უზრუნველყოს მომხმარებლისთვის გაუწეველი მომსახურებისთვის განსაზღვრული კომპენსაციის გადახდა:  ელექტროენერგეტიკის, ბუნებრივი გაზისა და წყალმომარაგების სექტორებში ახალი მომხმარებლის ქსელზე მიერთების სტანდარტის დადგენილ ვადებში შეუსრულებლობისთვის კომპენსაცია განისაზღვრება შემდეგნაირად: კომისიის მიერ დადგენილი პაკეტით განსაზღვრული ქსელზე (სისტემაზე) მიერთების უზრუნველყოფის პერიოდის – ვადის პირველივე გადაცდენაზე ახალი მომხმარებლის ქსელზე მიერთების საფასური მცირდება 50%-ით; იმავე ვადის ხელმეორედ გასვლის შემთხვევაში, თუ ისევ არ იქნება დასრულებული ქსელზე (სისტემაზე) მიერთების სამუშაოები, მიერთების საფასური ნულდება. ამასთანავე, ელექტროენერგეტიკის სექტორში ქსელზე (სისტემაზე) მიერთების უზრუნველყოფის პერიოდის – ვადის მესამედ და მეტჯერ გადაცდენის შემთხვევაში ლიცენზიატი ვალდებულია, ყოველ გადაცდენაზე კომპენსაციის სახით გადაუხადოს მიერთების მსურველს მიერთების საფასურის 50%;  სხვა გარანტირებული სტანდარტების დარღვევისთვის კომპენსაცია ერთჯერადია და შეადგენს: საყოფაცხოვრებო მომხმარებლისთვის – 5 ლარს, არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლისთვის – 10 ლარს. გარანტირებული სტანდარტით გათვალისწინებული კომპენსაცია მომხმარებელს უნდა დაერიცხოს მის სააბონენტო ბარათზე, კრედიტის სახით, შემდგომი ანგარიშსწორებისთვის. ამასთან, კომპენსაცია უნდა აისახოს მომხმარებლის სააბონენტო ბარათზე, მომსახურების გარანტირებული სტანდარტის დარღვევიდან 15 სამუშაო დღის ვადაში. 122 სულ კომპენსაცია: 1,504,330ლარი 17% ელექტროენერგეტიკა გაზმომარაგება წყალმომარაგება 14% 69% ნახაზი 5.9. 2018 წელს დარიცხული კომპენსაციები გარანტირებულ სტანდარტებზე ჯამურად სექტორების მიხედვით 2018 წელს გარანტირებული სტანდარტების დარღვევის გამო გამანაწილებელმა კომპანიებმა მომხმარებლებს კომპენსაციის სახით გადაუხადეს 1,504,330 ლარი (იხ. ნახაზი 5.9). აქედან 1,342,900 ლარი გადახდილია ახალი მომხმარებლის ქსელზე მიერთების სტანდარტის დარღვევის გამო, ხოლო 161,430 ლარი – დანარჩენი გარანტირებული სტანდარტების დარღვევისთვის, რომელიც შემდეგნაირად ნაწილდება: 3% 27% 89% 11% 67% 1% 2% აბონენტად დარეგისტრირება დავალიანების გადაუხდელობისთვის გათიშული მომხმარებლებისთვის მომარაგების აღდგენა მომხმარებელთა მიმართვის საფუძველზე აღრიცხვის ხელსაწყოების ადგილზე შემოწმება მომხმარებელთა წერილობით მიმართვებზე დასაბუთებული წერილობითი პასუხის გაცემა ან/დარეაგირება მომხმარებლის მიმართვის საფუძველზე მომარაგების ტექნიკური ხარისხის ადგილზე შემოწმება ახალი მომხმარებლის მიერთება ნახაზი 5.10. 2018 წელს დარიცხული კომპენსაციები სტანდარტების მიხედვით 123 ცხრილში 5.11 მოცემულია 2017-2018 წლებში გარანტირებული სტანდარტების განსაზღვრულ ვადებში შეუსრულებლობისთვის მომხმარებლებზე დარიცხული კომპენსაციების ოდენობა, განაწილების ლიცენზიატების მიხედვით25. დარიცხული კომპენსაცია (ლარი) საწარმოს დასახელება შპს “ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი" სს "თელასი" შპს ,,სოკარ ჯორჯია გაზი" სს "ენერგო-პრო ჯორჯია" შპს ,,ყაზტრანსგაზ-თბილისი" სს ,,საქორგგაზი” 2017 წწ 2018 წწ 1,651,320 96,080 1,019,115 197,355 654,175 181,755 108,085 41,180 130,450 25,850 56,655 18,570 19,750 5,515 630 2,720 0 250 2,708,020 ₾ 2,385 510 1,504,330 ₾ შპს "რუსთავის წყალი" შპს “საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია" შპს “ბათუმის წყალი” სხვა მცირე საწარმოები სულ ცხრილი 5.11. მომხმარებლებზე დარიცხული კომპენსაციების ოდენობა 25 შენიშვნა: ცხრილში 5.11 მოცემული 2017 წელს დარიცხული კომპენსაციების ოდენობა განსხვავდება კომისიის 2017 წლის ანგარიშში დაფიქსირებული ოდენობებისაგან. 2018 წლის ანგარიშში, დაზუსტებულია 2017 წლის მონაცემები, ვინაიდან კალენდარულ წელში დარიცხული ოდენობა შესაძლოა დაკორექტირდეს მომდევნო წლის განმავლობაში. 124 6. სადავო საკითხების გადაწყვეტა 6.1. სადავო საკითხების გადაწყვეტის მარეგულირებელი ჩარჩოების მიმოხილვა „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად, კომისიის ერთ-ერთი ძირითადი ფუნქციაა ლიცენზიატებს, მცირე სიმძლავრის ელექტროსადგურებს, იმპორტიორებს, ექსპორტიორებს, მიმწოდებლებს, მომხმარებლებსა და ბაზრის ოპერატორს შორის წარმოქმნილი სადავო საკითხების გადაწყვეტა თავისი კომპეტენციის ფარგლებში. აღნიშნული კომპეტენციები განსაზღვრულია საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით, კომისიის 2009 წლის 9 ივლისის №12 დადგენილებით დამტკიცებული „ბუნებრივი გაზის მიწოდებისა და მოხმარების წესებით“, კომისიის 2008 წლის 18 სექტემბრის №20 დადგენილებით დამტკიცებული „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) მიწოდებისა და მოხმარების წესებით“, კომისიის 2008 წლის 26 ნოემბრის №32 დადგენილებით დამტკიცებული „სასმელი წყლის მიწოდებისა და მოხმარების წესებით“ და სხვა სამართლებრივი აქტებით. სადავო საკითხების გადაწყვეტისას კომისია დამოუკიდებელია და ემორჩილება მხოლოდ საქართველოს კანონმდებლობას. იგი სადავო საკითხს წყვეტს მიუკერძოებლად, კანონმდებლობის მოთხოვნათა სრული დაცვით. მიუხედავად იმისა, რომ კომისიის აპარატისგან დამოუკიდებლად ფუნქციონირებს მომხმარებელთა ინტერესების საზოგადოებრივი დამცველის სამსახური, მომხმარებელთა ინტერესების დაცვა კომისიის უმნიშვნელოვანეს ფუნქციად რჩება. ამიტომ სადავო საკითხების განხილვისას და გადაწყვეტისას კომისია მოწოდებულია, საქართველოს კანონმდებლობის სრული შესაბამისობით განუხრელად განახორციელოს ეს ფუნქცია. კომისიის სხდომაზე სადავო საკითხი განიხილება ზეპირი მოსმენის ფორმით, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით დადგენილი წესით, რაც შესაძლებლობას აძლევს მოდავე მხარეებს, ჩაერთონ განხილვის პროცესში და მაქსიმალურად სრულყოფილად გამოთქვან საკუთარი მოსაზრებები სადავო საკითხთან დაკავშირებით, წარმოადგინონ მტკიცებულებები, დააყენონ შუამდგომლობები და ა.შ. სადავო საკითხების განხილვის აღნიშნული წესი ხელს უწყობს კომისიას, საქმის მასალების სრულყოფილი და ყოველმხრივი გამოკვლევის შედეგად მიიღოს ობიექტური, კანონშესაბამისი გადაწყვეტილება. კომისია სადავო საკითხის განხილვის შედეგად იღებს ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ სამართლებრივ აქტს – გადაწყვეტილებას. მომხმარებელთა ინტერესების დაცვის კანონმდებლობით განსაზღვრული კომისიის ფუნქცია არ გამორიცხავს მის უფლებას, დაიცვას ასევე კომპანიის ინტერესები დავის განხილვისას კომპანიის მხრიდან არგუმენტებული, მტკიცებულებებით გამყარებული და კანონმდებლობის შესაბამისი პოზიციის წარმოდგენის შემთხვევაში. 125 6.2. ელექტროენერგეტიკული სექტორი ელექტროენერგეტიკულ სექტორში მომხმარებელსა და კომპანიას შორის ურთიერთობა საგნობრივად წესრიგდება კომისიის 2008 წლის 18 სექტემბრის №20 დადგენილებით დამტკიცებული „ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) მიწოდებისა და მოხმარების წესებით“. საანგარიშო პერიოდში დავების დიდი ნაწილი გამოწვეული იყო კომპანიის მხრიდან ხანდაზმული დავალიანების გადახდის მოთხოვნით. დავის მიზეზი არაერთხელ გახდა კომპანიის მხრიდან წესების მოთხოვნების არასწორად შესრულება ან შეუსრულებლობა, კერძოდ: ელექტროენერგიის მრიცხველის დაზიანებისას თანხის არასწორი დარიცხვა; დაკვირვებისა და დარიცხვის პერიოდის არასწორად განსაზღვრა; დარიცხვის განხორციელება მაშინ, როცა არ მომხდარა მრიცხველის შესაბამის აკრედიტებულ ორგანოში შემოწმება, ახალი მომხმარებლის გამანაწილებელ ქსელზე წესებით დადგენილი მიერთების ვადების დარღვევა და ა.შ. საანგარიშო პერიოდში მნიშვნელოვანია დავების ის ნაწილი, რომელიც ეხება თვითნებურ ჩართვებს, ასევე ტარიფის არასწორი საფეხურით დარიცხვას. საანგარიშო პერიოდში ელექტროენერგეტიკულ სექტორში სადავო საკითხებთან დაკავშირებით უშუალოდ კომისიის აპარატის მომხმარებელთა საჩივრების დეპარტამენტში შემოვიდა 680 განცხადება/საჩივარი, მათ შორის: ა) სს „თელასის“ მიმართ – 506; ბ) სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ მიმართ – 174. კომისიამ უშუალოდ მომხმარებელთა საჩივრების დეპარტამენტში შემოსული სადავო საკითხების განხილვის შედეგად მიიღო 98 გადაწყვეტილება. სრულად დაკმაყოფილდა 64 განცხადება/საჩივარი, ნაწილობრივ – 20, ხოლო არ დაკმაყოფილდა 14. მომხმარებელთა იმ განცხადება/საჩივრებზე, რომლებიც არ განხილულა კომისიის საჯარო სხდომებზე, ადმინისტრაციული წარმოება დასრულდა კომისიის აპარატის ადმინისტრაციულსამართლებრივი აქტებით – წერილებით. ელექტროენერგეტიკულ სექტორში მომხმარებლებისათვის საანგარიშო პერიოდში ჩამოწერილმა თანხებმა შეადგინა 732,882.88 ლარი. 6.3. ბუნებრივი გაზის სექტორი ბუნებრივი გაზის სექტორში მომხმარებელსა და კომპანიას შორის ურთიერთობა საგნობრივად წესრიგდება კომისიის 2009 წლის 9 ივლისის №12 დადგენილებით დამტკიცებული „ბუნებრივი გაზის მიწოდებისა და მოხმარების წესებით“. დავების ძირითადი მიზეზია კომპანიის მხრიდან წესების მოთხოვნების არასწორად შესრულება ან შეუსრულებლობა, კერძოდ: არასწორად შედგენილი ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმი და ბუნებრივი გაზის უკანონოდ მოხმარების (დატაცების) შესახებ აქტი; ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმის შედგენა მაშინ, როცა ეს, წესების შესაბამისად, დაუშვებელია; ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის არასრულყოფილი განხილვა კომპანიაში; მრიცხველის ღირებულების გადახდის ვალდებულების მომხმარებელზე არასწორად დაკისრება; დარიცხვის წესებით დადგენილი საფუძვლების არასწორად გამოყენება. მომხმარებლის საჩივრებს იწვევს ასევე აღრიცხვის კვანძთან ან უშუალოდ აღრიცხვასთან დაკავშირებული შემთხვევების ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევად არასწორი კვალიფიკაცია, ასევე ახალი მომხმარებლის გამანაწილებელ ქსელზე წესებით დადგენილი მიერთების ვადების დარღვევა. 126 საანგარიშო პერიოდში ბუნებრივი გაზის სექტორში სადავო საკითხებთან დაკავშირებით უშუალოდ კომისიის აპარატის მომხმარებელთა საჩივრების დეპარტამენტში შემოვიდა 1296 განცხადება/საჩივარი, მათ შორის: ა) შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისის“ მიმართ –346; ბ) შპს „სოკარ ჯორჯია გაზის“ მიმართ – 738; გ) სს „საქორგგაზის“ მიმართ – 188; დ) შპს ,,ტაბას” მიმართ – 8; ე) სს ,,ენერგოკავშირის“ მიმართ - 1; ვ) შპს „დიდი დიღომის“ მიმართ -3; ზ) შპს „ვარკეთილაირის“ მიმართ -1; თ) შპს „ყამარი მ“-ის მიმართ - 5; ი) გაზის ტრანსპორტირების კომპანიის მიმართ - 2; კ) სს „ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯიას“ მიმართ - 4. კომისიამ უშუალოდ მომხმარებელთა საჩივრების დეპარტამენტში შემოსული სადავო საკითხების განხილვის შედეგად მიიღო 852 გადაწყვეტილება. სრულად დაკმაყოფილდა 395 განცხადება/საჩივარი, ნაწილობრივ – 330, ხოლო არ დაკმაყოფილდა 127. ბუნებრივი გაზის სექტორში მომხმარებლებისათვის ჩამოწერილმა თანხამ შეადგინა 821,527.64 ლარი. 6.4. წყალმომარაგების სექტორი წყალმომარაგების სექტორში მომხმარებელსა და კომპანიას შორის ურთიერთობა საგნობრივად წესრიგდება კომისიის 2008 წლის 26 ნოემბრის №32 დადგენილებით დამტკიცებული „სასმელი წყლის მიწოდებისა და მოხმარების წესებით“. დავების ძირითადი მიზეზია კომპანიის მხრიდან წესების მოთხოვნების არასწორად შესრულება ან შეუსრულებლობა, კერძოდ: კომპანიის მხრიდან ხანდაზმული დავალიანების გადახდის მოთხოვნა; მომხმარებლისთვის აღურიცხავი წყლის მოხმარების აქტებით თანხების არასწორად დარიცხვა. დავის მიზეზი ასევე იყო საყოფაცხოვრებო კატეგორიის მომხმარებელზე არასაყოფაცხოვრებო კატეგორიის მომხმარებლისთვის დადგენილი ტარიფით დარიცხვა, ასევე სულადობრივი დარიცხვები. საჩივრების შემოტანის მიზეზი ასევე იყო ახალი მომხმარებლის გამანაწილებელ ქსელზე წესებით დადგენილი მიერთების ვადების (40-50 სამუშაო დღე) დარღვევა. საანგარიშო პერიოდში სასმელი წყლისა და წყალარინების სექტორში სადავო საკითხებთან დაკავშირებით უშუალოდ კომისიის აპარატის მომხმარებელთა საჩივრების დეპარტამენტში შემოვიდა 1210 განცხადება/საჩივარი, მათ შორის: ა) შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერის“ მიმართ – 688; ბ) შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიის“ მიმართ – 410; გ) შპს „რუსთავის წყლის“ მიმართ – 92; დ)შპს „მცხეთის წყლის“ მიმართ – 7; ; ე) შპს „ბათუმის წყლის“ მიმართ – 13. კომისიამ უშუალოდ მომხმარებელთა საჩივრების დეპარტამენტში შემოსული სადავო საკითხების განხილვის შედეგად მიიღო 297 გადაწყვეტილება. სრულად დაკმაყოფილდა 111 განცხადება/საჩივარი, ნაწილობრივ – 142, ხოლო არ დაკმაყოფილდა 44. წყალმომარაგების სექტორში მომხმარებლებისათვის საანგარიშო პერიოდში ჩამოწერილმა თანხებმა შეადგინა 935,332.60 ლარი. 127 სულ საანგარიშო პერიოდში კომისიამ მომხმარებელთა საჩივრების დეპარტამენტში შემოსული 3186 სადავო საკითხების განხილვის შედეგად მიიღო 1247 გადაწყვეტილება, ხოლო დანარჩენ განცხადება/საჩივრებზე ადმინისტრაციული წარმოება დასრულდა კომისიის აპარატის ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტებით - წერილებით. ჩამოწერილი თანხების საერთო ოდენობამ შეადგინა 2,489,743.12 ლარი. დავების განხილვის პრაქტიკის გათვალისწინებით, კომისიაში მიმდინარეობს ზემოაღნიშნული სამივე სექტორის მარეგულირებელი მიწოდებისა და მოხმარების წესების სრულყოფა, რაც მკვეთრად შეამცირებს საჩივრების რაოდენობას. 128 7. საერთაშორისო ურთიერთობები 7.1. პარტნიორი საერთაშორისო ორგანიზაციები კომისია დიდ ყურადღებას უთმობს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორში არსებულ სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციასთან ურთიერთობას. აღნიშნული თანამშრომლობა კომისიას ეხმარება საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარებასა და დანერგვაში. აღსანიშნავია, რომ 2017 წლიდან საქართველო ენერგეტიკული გაერთიანების წევრია. შესაბამისად, მას ეკისრება ევროკავშირის საკანონმდებლო აქტების შესრულებისა და ეროვნული კანონმდებლობის ევროპულ სტანდარტებთან დაახლოების ვალდებულება. 2018 წლის განმავლობაში კომისიის წარმომადგენლები აქტიურად თანამშრომლობდნენ ენერგეტიკულ გაერთიანებასთან და მონაწილეობას იღებდნენ ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს მიერ ორგანიზებულ ღონისძიებებში. ამ მხრივ, აღსანიშნავია ქ. თბილისში ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს მიერ EU4Energy მმართველობის პროექტის ფარგლებში განხორციელებული მაღალი დონის პოლიტიკური დისკუსია, რომელშიც მონაწილეობას იღებდნენ როგორც კომისიის, ისე მთავრობის წარმომადგენლები, ბუნებრივი გაზის სექტორის მონაწილეები და სამოქალაქო საზოგადოება. დისკუსიის ფარგლებში განხილულ იქნა ევროკავშირის ენერგეტიკის პოლიტიკისა და სამართლის რიგი საკითხები. ენერგეტიკული გაერთიანების მარეგულირებელი საბჭო (ECRB) ენერგეტიკული გაერთიანების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია, რომელიც წარმოადგენს ენერგეტიკული ბაზრების რეგულირების სფეროში ცოდნისა და გამოცდილების გაზიარების პლატფორმას. მნიშვნელოვანია, რომ კომისიის წევრი, გიორგი ფანგანი, ენერგეტიკული გაერთიანების მარეგულირებელი საბჭოს პრეზიდენტია. 2018 წელს მისი ხელმძღვანელობით არაერთი მნიშვნელოვანი ღონისძიება გაიმართა, რომელთაგან უნდა აღინიშნოს ევროპის ენერგეტიკის მარეგულირებელთა საბჭოს (CEER), ენერგეტიკული გაერთიანების მარეგულირებელ საბჭოსა (ECRB) და ხმელთაშუაზღვის ქვეყნების ენერგეტიკის მარეგულირებლებს (MEDREG) შორის თანამშრომლობის შესახებ სამმხრივი შეთანხმების გაფორმება, ენერგეტიკული გაერთიანების მარეგულირებელ საბჭოსა (ECRB) და ევროპის ენერგეტიკის მარეგულირებლების სააგენტოს (ACER) პირველი, ერთობლივი შეხვედრა და სხვა. არანაკლებ მნიშვნელოვანია კომისიის თანამშრომლობა ისეთ საერთაშორისო ორგანიზაციასთან, როგორიცაა ენერგეტიკის მარეგულირებელთა რეგიონული ასოციაცია (ERRA). კომისიას ERRA-სთან მრავალწლიანი ურთიერთობა აკავშირებს. ის წარმოადგენს ორგანიზაციის დამფუძნებელ წევრს. კომისიის თანამშრომლები 2018 წელს აქტიურად მონაწილეობდნენ ERRA-ს გენერალურ ასამბლეაში, საინვესტიციო და რეგულირების კონფერენციაში, მარეგულირებელი ორგანოების თავმჯდომარეთა შეხვედრებში, სამუშაო ჯგუფებში, კომიტეტების შეხვედრებსა და ტრენინგებში. აღსანიშნავია, რომ 2018 წელს კომისიის წევრი, მაია მელიქიძე, ხმათა უმრავლესობით არჩეულ იქნა ენერგეტიკის მარეგულირებელთა რეგიონული ასოციაციის (ERRA) პრეზიდიუმის წევრად. პრეზიდიუმი ასოციაციის აღმასრულებელ, ადმინისტრაციულ და წარმომადგენლობით ორგანოს წარმოადგენს. ამასთან, კომისიის წევრი, მაია მელიქიძე, 2018 წელს ამავე ორგანიზაციის სტრატეგიის შემუშავების მიზნით შექმნილი სამუშაო ჯგუფის წევრი გახლდათ. მისი უშუალო მონაწილეობით შემუშავდა ასოციაციის ახალი სტრატეგია და სამუშაო გეგმა. კომისია ასევე აქტიურად თანამშრომლობს კომუნალური სამსახურების მარეგულირებელი კომისიების ეროვნულ ასოციაციასთან (NARUC). 2018 წლის განმავლობაში 129 NARUC-ის ორგანიზებითა და აშშ-ს საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) დაფინანსებით არაერთი სამუშაო შეხვედრა გაიმართა, რომელშიც მონაწილეობდნენ კომისიის ექსპერტები. მნიშვნელოვანია შავი ზღვის ქვეყნების მარეგულირებელი ინიციატივის (BSRI) პროექტის ფარგლებში მიმდინარე შეხვედრა, რომელიც თბილისში ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) დაფინანსებითა და კომუნალური სამსახურების მარეგულირებელი კომისიების ეროვნული ასოციაციის (NARUC) ორგანიზებით გაიმართა. ღონისძიებაში მონაწილეობა მიიღეს შავი ზღვის აუზის ქვეყნების მარეგულირებელი კომისიების წარმომადგენლებმა. შეხვედრის ფარგლებში განხილულ იქნა ელექტროენერგიის რეგიონული საბალანსო ბაზრის ინტეგრირების საკითხები, ელექტროენერგიის წარმოების დანახარჯების ოპტიმიზაციის მოდელირება, სარეზერვო სიმძლავრეების გაცვლის ანალიზი და მარეგულირებლის მიერ ინფორმაციის შეგროვების პოლიტიკა რეგიონულ ჭრილში. კომისია აქტიურად თანამშრომლობს ევროპის ენერგეტიკის მარეგულირებელთა საბჭოსთან (CEER), სადაც მას 2017 წლიდან დამკვირვებლის სტატუსი აქვს. კომისიის თანამშრომლები აქტიურად მონაწილეობდნენ ევროპის ენერგეტიკის მარეგულირებელთა საბჭოს გენერალურ ასამბლეასა და სამუშაო ჯგუფის შეხვედრებში. კომისიის წარმომადგენლები ასევე მონაწილეობდნენ წყლის მარეგულირებლების ევროპული ქსელის (WAREG) გენერალურ ასამბლეასა და სამუშაო ჯგუფის შეხვედრაში. 7.2. ურთიერთობა სხვა ქვეყნების ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელ ორგანოებთან კომისია თანამშრომლობს სხვა ქვეყნების ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელ ორგანოებთან. 2018 წელს კომისიამ თანამშრომლობის მემორანდუმი გააფორმა შოტლანდიის წყლის მარეგულირებელ კომისიასთან (WICS). აღნიშნული მემორანდუმი მიზნად ისახავს სასმელი წყლის მიწოდებისა და წყალარინების სექტორებში მარეგულირებელ ორგანოებს შორის ინფორმაციის გაზიარებას. თანამშრომლობის ფარგლებში მხარეები ერთმანეთს გააცნობენ მარეგულირებელი პოლიტიკის, საქმიანობის მონიტორინგისა და ანგარიშგების, ტარიფების გაანგარიშების, აქტივების მართვის გეგმების გადახედვისა და შეფასების შესახებ გამოცდილებას. 2018 წელს კომისიაში გაიმართა უკრაინის ენერგეტიკის მარეგულირებელი კომისიის (NEURC) ექსპერტების სტაჟირება. აღნიშნული სტაჟირების ფარგლებში კომისიის წარმომადგენლებმა NEURC-ის ექსპერტებს გაუზიარეს გამოცდილება ერთიანი საბუღალტროსააღრიცხვო სისტემის (USoA) შესახებ. 7.3. განხორციელებული და მიმდინარე საერთაშორისო პროექტები 2018 წელს სხვადასხვა ორგანიზაციის დახმარებით განხორციელდა მნიშვნელოვანი საერთაშორისო პროექტები. EU4Energy მმართველობის პროექტის ფარგლებში, ენერგეტიკული გაერთიანების ექსპერტები დახმარებას უწევენ კომისიას ისეთი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების პროექტების შემუშავებაში, როგორიცაა ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელი ქსელის წესების პროექტი, ბოლო იმედის მიმწოდებლისა და უნივერსალური მომსახურების მიმწოდებლის 130 შესახებ წესების პროექტი, გადამცემი სისტემის ოპერატორის სერტიფიცირების პროცედურის წესები, ელექტროენერგეტიკული საქმიანობების ლიცენზირების წესები, გადატვირთვის მართვისა და სიმძლავრის განაწილების წესები და სხვა. აღნიშნული დახმარების ფარგლებში არაერთი შეხვედრა გაიმართა, რომელსაც ესწრებოდნენ როგორც ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს ექსპერტები, ისე კომისიისა და სექტორში მოქმედი კომპანიების თანამშრომლები. 2018 წელს აშშ-ს საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს დაფინანსებითა (USAID) და კომუნალური სამსახურების მარეგულირებელი კომისიების ეროვნული ასოციაციის (NARUC) ორგანიზებით კომისიაში მიმდინარეობდა ტექნიკური დახმარების პროექტები, რომლებიც მოიცავდა ელექტროენერგიის გამანაწილებელი ქსელის განვითარების ხუთწლიანი გეგმის განხილვის, დამტკიცებისა და მონიტორინგის წესების, ასევე ბუნებრივი გაზის გადამცემი (ტრანსპორტირების) ქსელის წესების პროექტების შემუშავებას. კომისიის წარმომადგენლები ასევე ესწრებოდნენ სამუშაო შეხვედრებს თემაზე „ფასების შედარების ინსტრუმენტი და საზოგადოებასთან კომუნიკაცია“. არანაკლებ მნიშვნელოვანია აშშ-ს საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს დაფინანსებითა (USAID) და კომუნალური სამსახურების მარეგულირებელი კომისიების ეროვნული ასოციაციის (NARUC) მიერ ორგანიზებული სემინარი თემაზე: შავი ზღვის რეგიონში კიბერუსაფრთხოების უზრუნველყოფა და ამ მიმართულებით გასატარებელი ღონისძიებები. აღნიშნულ შეხვედრებზე განხილულ იქნა რეგიონში კიბერუსაფრთხოების უზრუნველყოფის საკითხები, რაც მოიცავს საკანონმდებლო ბაზის მოწესრიგებას, რისკების მართვას და ძირითადი სტანდარტების შემუშავებას. აუცილებლად უნდა აღინიშნოს 2018 წელს დაწყებული აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) ენერგეტიკის პროგრამა (UEP), რომელიც მიზნად ისახავს საქართველოს დახმარებას ენერგეტიკული ბაზრის განვითარებაში. UEP-ს პროექტის ფარგლებში კომისია დახმარებას იღებს ევროპული კანონმდებლობის შესაბამისი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების შემუშავებაში. 2014 წლიდან, დანიის საგარეო საქმეთა სამინისტროს დახმარებით, მიმდინარეობს პროექტი ენერგოეფექტიანობასთან დაკავშირებით – „საქართველოში ენერგოეფექტიანობისა და მდგრადი განვითარების ხელშეწყობის" შესახებ. აღნიშნული პროექტის ფარგლებში 2018 წელს კომისიაში გაიმართა სამუშაო შეხვედრები და სემინარები. 2018 წელს დამტკიცდა ევროკავშირის საჯარო სამსახურების დაძმობილების (Twinning) პროექტი მომსახურების ხარისხის წამახალისებელი რეგულაციებისა და ჭკვიანი აღრიცხვის ხელშეწყობის მარეგულირებელი სტრატეგიის შემუშავების მიზნით. აღნიშნული პროექტის განხორციელება 2019 წლიდან იგეგმება. 131 8. საზოგადოებასთან ურთიერთობა საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტის 2018 წლის საკომუნიკაციო აქტივობებში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო მომხმარებელთა უფლებების დაცვისა და მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების კუთხით კომისიის რეგულაციების შესახებ საზოგადოების ინფორმირებას. დეპარტამენტის მიზანია, რომ მომხმარებელმა მიიღოს მისთვის საჭირო ინფორმაცია მოკლე დროში, მარტივი საკომუნიკაციო საშუალებებით. სწორად ამ მიზნით 2018 წელს დეპარტამენტის ორგანიზებით კომისიამ საზოგადოებას ახალი ლოგო და საკომუნიკაციო სტრატეგია წარუდგინა. რებრენდინგის კონცეფციის შესაბამისად, დეპარტამენტმა დაიწყო აქტიური მუშაობა ახალი ვებგვერდის შექმნაზე, რომელიც უფრო მეტად იქნება ორიენტირებული სხვადასხვა სეგმენტურ ჯგუფზე. ამასთანავე, სისტემატურად მიმდინარეობს Facebook, Twitter და Linked in გვერდების განახლება/დახვეწა. რებრენდინგის ფარგლებში აღსანიშნავია მედიაკამპანია, რომელიც განხორციელდა არაქართულენოვანი მოსახლეობით მჭიდროდ დასახლებულ რეგიონებში, კერძოდ, სამცხეჯავახეთსა და ქვემო ქართლში. აღნიშნული კამპანიის ფარგლებში რუსულ, აზერბაიჯანულ და სომხურ ენებზე მომხმარებელთა უფლებების შესახებ ინფორმაცია ვრცელდებოდა როგორც რეგიონალური ბეჭდური მედიის, ასევე ტელევიზიის საშუალებით. დეპარტამენტის ორგანიზებით მომზადდა სხვადასხვა თემატური ფლაერი, რომლებიც მიზნად ისახავდა მოსახლეობის ინფორმირებას როგორც ენერგო და წყალმომარაგების სექტორში მომხმარებელთა უფლებების დაცვაზე, ასევე ახალი მომხმარებლის გამანაწილებელ ქსელზე მიერთების საკითხებზე. საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს მედიასთან და არასამთავრობო ორგანიზაციებთან ურთიერთობას. კომისიაში შექმნილი „მედია კლუბის“ ფარგლებში, რომელიც აერთიანებს როგორც მედიის, ასევე არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლებს, 2018 წელს გაიმართა მედიასემინარი თემაზე ,,გრძელვადიანი ტარიფები და ახალი ენერგეტიკული ბაზრის პერსპექტივები“. კომისია დაინტერესებულია, რომ მედია და არასამთავრობო სექტორი დეტალურად ფლობდეს ყველა იმ ინფორმაციას, რომელიც კომისიის საქმიანობასთანაა დაკავშირებული. აქედან გამომდინარე, გარდა პრეზენტაციებისა, სემინარზე წარმოდგენილი იყო ტარიფების გაანგარიშების სიმულაციური მოდელები და სემინარის მონაწილეებმა უშუალოდ მიიღეს გადაწყვეტილებები კონკრეტული სიმულაციური ტარიფის დადგენაში. აღნიშნულმა სავარჯიშოებმა ხელი შეუწყო სემინარზე მიღებული ინფორმაციების პრაქტიკულ მაგალითებში გამოყენებასა და ტარიფების დადგენის პრინციპების უკეთ გაანალიზებას. კომისიის მიმართ მედიის დამოკიდებულება სანდოობის კუთხით გაუმჯობესებულია, რაც განპირობებულია კომისიის ღია და გამჭვირვალე საკომუნიკაციო სტრატეგიის განხორციელებით. 2014 წლიდან დღემდე კომისია აქტიურად აგრძელებს მედიასთან მჭიდრო თანამშრობლობას. 2018 წელს მედიის განსაკუთრებული დაინტერესება გამოიწვია სატარიფო საკითხებმა, კომისიის ახალმა რეგულაციებმა და მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების კუთხით გატარებულმა ღონისძიებებმა. საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტმა სრულად უზრუნველყო აღნიშნულ პროცესებში მედიის ჩართულობა და დროული ინფორმირება. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში კომისიის წარმომადგენლები აქტიურად მონაწილეობდნენ სატელევიზიო და რადიოგადაცემებში. საკვანძო საკითხების განხილვისას თუ 132 ტარიფების დადგენისას განსაკუთრებით აქტიური იყო კომისიის თავმჯდომარისა და წევრთა მონაწილეობა სხვადასხვა მედიაგადაცემაში. გრძელდება თანამშრომლობა რადიო ,,კომერსანტთან“. გადაცემა ,,პროფესიონალები“, რომლის წამყვანია ელექტროენერგეტიკის დეპარტამენტის დირექტორი ნუგზარ ბერიძე, 2018 წლის განმავლობაში აშუქებდა ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში მიმდინარე მნიშვნელოვან მოვლენებს, კომისიის მიერ განხორციელებულ პროექტებსა და სატარიფო პოლიტიკასთან დაკავშირებულ საკითხებს. საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტის თანამშრომლებმა გაირეს იუსტიციის სასწავლო ცენტრის მიერ ჩატარებული ტრენინგ-კურსები და გადაეცათ სერტიფიკატები თემებზე: ,,სტრესის მართვა“; ,,დროის მართვა“; ,,მედიასთან კომუნიკაცია“ და ,,ეფექტიანი კომუნიკაცია“. ასევე უცხოელ პარტნიორებთან ერთად დაიწყეს მუშაობა ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ლიბერალიზაციის შესახებ მომხმარებელთა ინფორმირებულობის პროექტების შექმნაზე. საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტი საკომუნიკაციო მიზნებისა და ამოცანების სრულყოფილად შესრულებისთვის აქტიურად იყენებს სოციალურ მედიას. აღსანიშნავია, რომ გასულ წლებთან შედარებით 2018 წელს გაიზარდა მოქალაქეთა აქტივობა კომისიის ოფიციალურ Facebook გვერდზე. კომისიის მიერ სოციალური ქსელის მეშვეობით 2018 წელს მოქალაქეებისთვის გაწეული კონსულტაციების მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ პრეტენზიები და საჩივრები ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების სექტორებში მოქმედი კომპანიების მიმართ, ძირითადად, მომსახურების ხარისხს შეეხება. იგივე ტენდენცია დაფიქსირდა კომისიის ქოლცენტრში შემოსული ზარების მონიტორინგის შედეგადაც, კერძოდ, 2018 წლის განმავლობაში ქოლცენტრში სულ 10 108 ზარი დაფიქსირდა. აქედან 5686 ზარი უკავშირდებოდა სხვადასხვა სახის ინფორმაციის მიწოდებას, ავარიულ გათიშვებს, გათიშვებთან დაკავშირებით მოქალაქეთა დაგვიანებულ ინფორმირებას, კომპანიასთან კომუნიკაციის პრობლემას, კომპანიის მიერ დაგვიანებულ აღდგენით სამუშაოებს. სულ შემოსული ზარები 10108 1562 1210 5686 1650 ელექტრო გაზი წყალი სხვადასხვა ნახაზი 8.1. კომისიის ცხელ ხაზზე შემოსული ზარები ქოლცენტრში შემოსული ზარები სექტორების მიხედვით ასე ნაწილდება: ელექტროენერგეტიკული სექტორში არსებულ პრობლემებთან დაკავშირებით 1562 ზარი დაფიქსირდა, ბუნებრივი გაზის სექტორში – 1210, ხოლო წყალმომარაგებასთან დაკავშირებულ პრობლემებზე კომისიას 1650 მოქალაქე დაუკავშირდა (იხ. ნახაზი 8.1.). 133 შემოსული ზარები პრობლემების მიხედვით 1800 1600 1400 318 1200 628 115 1000 800 600 1244 1095 1022 გაზი წყალმომარაგება 400 200 0 ელექტროენერგეტიკა ინფორმაციის მიღება მომსახურების ხარისხი ნახაზი 8.2. მოქალაქეთა მიერ ცხელ ხაზზე დასმული პრობლემატიკა 134 9. მმართველობითი ფუნქციები 9.1. ბიუჯეტი და მისი შესრულების ძირითადი პარამეტრები კომისიის ბიუჯეტის ფორმირების შემოსავლის ძირითადი წყაროა „რეგულირების საფასურის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი რეგულირების საფასური, რომელსაც იხდიან რეგულირებად საქმიანობას დაქვემდებარებული კომპანიები. კომისიის 2018 წლის ბიუჯეტის საკასო შემოსავალმა სულ შეადგინა 12,415,813.78 ლარი, მათ შორის: ელექტროენერგეტიკის სექტორიდან - 4,344,861.60 ლარი, გაზის სექტორიდან 5,428,809.89 ლარი, წყლის სექტორიდან - 393,592.76 ლარი და სხვადასხვა შემოსავლები – 2,248,549.53 ლარი (იხ. ცხრილი 9.1). სულ 1 კვარტალი სულ 2 კვარტალი სულ 3 კვარტალი სულ 4 კვარტალი სულ შემოსავალი 1 ელექტროენერგია 1,468,220.39 1,195,923.76 1,577,016.56 103,700.89 4,344,861.60 2 ბუნებრივი გაზი 2,258,443.02 1,010,261.13 1,014,341.25 1,145,764.49 5,428,809.89 3 წყალი 179,018.58 109,880.50 103,068.17 1,625.51 393,592.76 4 სხვადასხვა შემოსავლები 646,370.57 586,357.99 493,550.32 522,270.65 2,248,549.53 5 ჯამი 12,415,813.78 ცხრილი 9.1. კომისიის 2018 წლის ბიუჯეტის შემოსავლები კომისიის 2018 წლის ბიუჯეტის დაგეგმილი საკასო შემოსავლების მოცულობა სულ შესრულდა 110.38%-ით, მათ შორის ელექტროენერგეტიკის სექტორში – 104.92%-ით, ბუნებრივი გაზის სექტორში – 103.12%-ით, წყალმომარაგების სექტორში – 104.365-ით და სხვადასხვა შემოსავლებში – 156.15 %-ით (იხ. ცხრილი 9.2). 2018 წლის გეგმა 2018 წლის ფაქტობრივი შესრულების % ელექტროენერგეტიკა 4,166,277.96 4,334,861.60 104,29% ბუნებრივი გაზი 5,264,360.21 5,428,809.89 103,12% წყალმომარაგება 377,153.77 393,592.76 104,36% სხვადასხვა შემოსავლები 1,440,000.00 2,248,549.53 156,15% სულ: 11,247,791.94 12,415,813.78 110.38% ცხრილი 9.2. 2018 წლის შემოსავლების გეგმის შესრულების მაჩვენებლები კომისიის ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილი გათვლილია იმ ხარჯების დასაფინანსებლად, რომელიც აუცილებელია კომისიის ფუნქციონირებისთვის. 135 2018 წლის ბიუჯეტის საკასო ხარჯი შეადგენს სულ 10,885,114.98 ლარს, რაც თავდაპირველად დაგეგმილი 34,970,072.54 ლარის 31,12%-ია. შესრულების დაბალი პროცენტი განაპირობა „ძირითადი საშუალებების შეძენის“ მუხლით გათვალისწინებული კომისიის ოფისისათვის შენობის შეძენა/რეკონსტრუქციის ხარჯების გაუწევლობამ. აღნიშნული საკითხის გადაწყვეტა გადაიდო 2019 წლისათვის და ამ მუხლში გათვალისწინებული 22,316,927.54 ლარი აისახა 2019 წლის სასტარტო ნაშთში. გამომდინარე აღნიშნულიდან, ბიუჯეტის ხარჯის შესრულება, რომელიც შეადგენს სულ 10,885,114.98 ლარს, დაზუსტებული გეგმის 12,653,145.0 ლარის (შენობის შეძენა/რეკონსტრუქციის ხარჯების გარეშე) 86,03%-ია. მუხლობრივად ხარჯები კლასიფიცირებულია 11 ძირითად პუნქტად და, შესაბამისად, თითოეულ მათგანის ხარჯი წარმოდგენილია თანდართულ ცხრილში (იხ. ცხრილი 9.3). ხარჯების დეტალური აღწერა 2018 წლის გეგმა 2018 წლის შესრულების შესრულების საკასო % მონაცემები 1 ძირითადი საშუალებების შეძენა 406,850.00 272,157.98 66.89% 2 არამატერიალური აქტივების შეძენა 62,600.00 11,973.82 19.18% 3 საქონელი 291,595.00 226,557.87 77.70% 4 მომსახურება 2,354,847.00 2,147,938.15 91.21% 5 დაზღვევა 27,000.0 12,672.09 46.93% 6 საწევრო გადასახდელი 47,000.0 43,797.11 93.19% 7 ხელფასები 5,561,400.0 5,312,647.56 95.53% 8 მატერიალური სტიმულირების და 3,452,703.0 დახმარების ერთიანი ფონდი 2,521,079.50 73.02% 9 ზეგანაკვეთური ნამუშევარი 20,000.00 საათების ანაზღაურების ფონდი 0.0 0.0% 409,150.0 319,026.42 77.97% 20,000.0 17,264.48 86.32% 12,653,145.0 10,885,114.98 86.03% 10 მივლინება 11 გასული დაფარვა 12 ჯამი წლის დავალიანების ცხრილი 9.3. კომისიის ხარჯები 2018 წელს და მათი შესრულება კომისიის 2018 წლის ფინანსური ანგარიშგების აუდიტის დასკვნა დანართის სახით ერთვის წინამდებარე წლიურ ანგარიშს. აუდიტის დასკვნის მიხედვით, კომისიის ფინანსური ანგარიშგება, ყველა არსებითი ასპექტის გათვალისწინებით, სამართლიანად ასახავს კომისიის 136 ფინანსურ მდგომარეობას 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, აგრეთვე აღნიშნული თარიღით დასრულებული წლის ფინანსური საქმიანობის შედეგებს და ფულადი სახსრების მოძრაობას აღნიშნულ თარიღში დასრულებული წლისთვის, ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტის (IFRS) შესაბამისად. 9.2. საქონლისა და მომსახურების შესყიდვები კომისია საქონლისა და მომსახურების შესყიდვას ახორციელებს „სახელმწიფო შესყიდვების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად. შესყიდვები 2018 წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა არსებული შესყიდვების გეგმის შესაბამისად. შესყიდვების წლიური გეგმით გათვალისწინებული თანხა შეადგენდა 1.6 მლნ ლარს. ნახაზზე 9.1 ასახულია კომისიის შესყიდვების წლიური გეგმით გათვალისწინებული თანხების შესახებ ინფორმაცია 2015-2018 წლებისათვის. 1,800,000 1,600,000 1,400,000 400,000 1,627,620 600,000 1,627,350 800,000 1,393,773 1,000,000 1,151,750 ლარი 1,200,000 2017 2018 200,000 0 2015 2016 ნახაზი 9.1. კომისიის შესყიდვების წლიური გეგმა 137 6.4% 200 6% 3.6% 160 4.1% 8.9% 11.6% 12% 6.4% 120 80 84.7% 84.4% 82.4% 89.5% 40 0 2015 2016 გამარტივებული შესყიდვა 2017 2018 ელექტრონული ტენდერი კონსოლიდირებული ტენდერი ნახაზი 9.2. 2018 წლის ხელშეკრულებების რაოდენობა შესყიდვის საშუალებების მიხედვით ჯამური სახელშეკრულებო თანხა სექ 18,669 186,188 აგვ 98,963 52,017 ივლ 4,467 64,208 ივნ 175,995 69,352 მაი 4,751 33,283 45,812 76,921 აპრ 37,771 49,393 მარ 41,209 89,487 თებ 156,174 186,733 37,862 68,350 იან 80,476 88,491 700,000 600,000 500,000 400,000 300,000 200,000 100,000 0 638,883 158,944 ლარი ნახაზზე 9.2. მოცემულია ინფორმაცია 2015-2018 წლების შესყიდვების კატეგორიების შესახებ. ოქტ ნოე დეკ ჯამური ფაქტიური ხარჯი ნახაზი 9.3. ხელშეკრულების ჯამური თანხა და ფაქტიური ხარჯი თვეების მიხედვით ნახაზზე 9.3. მოცემულია ინფორმაცია 2018 წელს გაფორმებული ხელშეკრულებების ჯამური სახელშეკრულებო თანხებისა და, შესაბამისად, გაწეული ხარჯების შესახებ, თვეების მიხედვით. 9.3. ადამიანური რესურსების მართვა და საქმისწარმოება 9.3.1. ადამიანური რესურსების მართვა კომისიის აპარატის სტრუქტურული ერთეულებია: 1. მრჩეველთა საბჭო; 2. ელექტროენერგეტიკის დეპარტამენტი; 3. ბუნებრივი გაზის დეპარტამენტი; 138 4. წყალმომარაგების დეპარტამენტი; 5. ტარიფებისა და ეკონომიკური ანალიზის დეპარტამენტი; 6. იურიდიული დეპარტამენტი; 7. მეთოდოლოგიური უზრუნველყოფის დეპარტამენტი; 8. მომხმარებელთა საჩივრების დეპარტამენტი; 9. საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტი; 10. საერთაშორისო ურთიერთობათა დეპარტამენტი; 11. ადამიანური რესურსების მართვისა და საქმისწარმოების დეპარტამენტი; 12. შესყიდვების, ქონების მართვისა და ლოჯისტიკის დეპარტამენტი; 13. საფინანსო-საბიუჯეტო დეპარტამენტი; 14. კომპიუტერულ-ტექნიკური და პროგრამული უზრუნველყოფის დეპარტამენტი; 15. კომისიის თავმჯდომარისა და წევრების აპარატი; 16. მომსახურების კომერციული ხარისხის კონტროლის სამსახური. „საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის აპარატის საშტატო განრიგის დამტკიცების შესახებ“ კომისიის 2016 წლის 14 იანვრის №2/2 გადაწყვეტილებაში ცვლილების შეტანის შესახებ“ კომისიის 2018 წლის 18 დეკემბრის N106/138 გადაწყვეტილებით განისაზღვრა კომისიის ახალი საშტატო სტრუქტურა. შესაბამისად, კომისიის აპარატი, 2018 წლის 18 დეკემბრის მდგომარეობით, განისაზღვრა 117 საშტატო ერთეულით. კომისიაში 2018 წელს არსებული 9 ვაკანტური თანამდებობა შეივსო კონკურსების საფუძველზე, რომლებიც ჩატარდა „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული კონკურსის ჩატარების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 18 ივნისის №412 დადგენილებისა და „საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის აპარატში კონკურსის ჩატარების დებულების“ დამტკიცების შესახებ“ კომისიის 2017 წლის 14 სექტემბრის №23 დადგენილების შესაბამისად. ყოველივე ზემოაღნიშნულის შედეგად, 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, კომისიის აპარატში შტატით გათვალისწინებულ თანამდებობებზე დასაქმებულთა რიცხვმა შეადგინა 114. კომისიას გააჩნია მონაცემთა ბაზა, რომელიც მოიცავს თანამშრომელთა პერსონალურ მონაცემებს და მასზე წვდომა აქვს შესაბამის სტრუქტურულ ერთეულს კომპეტენციის ფარგლებში. საანგარიშო პერიოდში კომისიის მიერ მოთხოვნილი, დამუშავებული და შენახული იქნა პერსონალური მონაცემები შემდეგი ფუნქციების განხორციელებისას:  თანამშრომელთა პირადი საქმეების შედგენისას;  სტაჟიორთა და პრაქტიკანტთა პირადი საქმეების შედგენისას;  ვაკანტურ თანამდებობაზე დანიშვნის მიზნით გამოცხადებულ კონკურსში მონაწილეთა დოკუმენტაციის დამუშავებისას;  კომისიაში მოქალააქეების მიერ წარმოდგენილ განცხადებებში მითითებული პერსონალური მონაცემების დოკუმენტბრუნვის ელექტრონულ სისტემაში ელექტრონული ფორმით შენახვისას. პერსონალური მონაცემების შესახებ ინფორმაციის შენახვა კომისიაში წარმოებს როგორც ელექტრონულად, ასევე მატერიალური ფორმით. ორივე შემთხვევაში ინფორმაციის შენახვის კანონმდებლობით დადგენილი წესი დაცულია. 139 „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, შემუშავდა მონაცემთა დამუშავების პრინციპები და შენახვის წესები. განისაზღვრა მონაცემთა დამმუშავებლის უფლებები და მოვალეობები. ფაილურ სისტემაში განთავსებულია ფაილური სისტემის კატალოგები, სადაც აღირიცხა შემდეგი ინფორმაცია: ფაილური სისტემის სახელწოდება; მონაცემთა დამმუშავებლის დასახელება და მისამართი, მონაცემთა შენახვის ან/და დამუშავების ადგილი; მონაცემთა დამუშავების სამართლებრივი საფუძველი; მონაცემთა სუბიექტის კატეგორია; მონაცემთა კატეგორია ფაილურ სისტემაში; მონაცემთა დამუშავების მიზანი; მონაცემთა შენახვის ვადა; ფაილურ სისტემაში განთავსებულ მონაცემთა მიმღები და მათი კატეგორიები; მონაცემთა უსაფრთხოების დაცვისათვის დადგენილი პროცედურის ზოგადი აღწერილობა. დღეისათვის ფაილურ სისტემაში გადაგზავნილია ხუთი კატალოგი: კომისიის შენობაში ვიდეოთვალთვალის, აპარატის თანამშრომელთა შენობაში შესვლისა და შენობიდან გასვლის, კომისიაში საქმისწარმოების, საჯარო სამსახურის ბიუროსთან თანამშრომლობისა და ცხელი ხაზის შესახებ. ერთი კატალოგი, რომელიც ეხება თანამშრომელთა პირად საქმეებს, დამუშავების პროცესშია. კომისიაში განხორციელდა სტაჟირების სახელმწიფო პროგრამა საჯარო სამსახურის ბიუროსთან თანამშრომლობის გზით, ბიუროს მიერ ადმინისტრირებული ვებგვერდის მეშვეობით, კომისიაში არსებული სტაჟიორთა კვოტისა და პროფილის მიხედვით. სტაჟირება და სასწავლო პრაქტიკა ასევე განხორციელდა კომისიის თავმჯდომარის 2014 წლის 29 დეკემბრის N623 ბრძანებით დამტკიცებული „სსიპ საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელ ეროვნულ კომისიაში სტაჟირებისა და სასწავლო პრაქტიკის გავლის წესის“ თანახმად, უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებასთან შეთანხმების საფუძველზე (კომისიისა და ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკის საერთაშორისო სკოლის (ISET), საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტისა და საქართველოს აგრარული უნივერსიტეტის თანამშრომლობიდან გამომდინარე, განხორციელდა სტაჟირება და კომისიისა და გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტის თანამშრომლობიდან გამომდინარე – სასწავლო პრაქტიკა). სულ კომისიაში სასწავლო პრაქტიკა გაიარა 6 სტუდენტმა, ხოლო სტაჟირება – 5 სტუდენტმა. ყოველდღიურად ახლდება ადამიანური რესურსების მართვის პროგრამული პაკეტი. კომისიის პორტალზე განთავსებულია კომისიის დეპარტამენტების, აპარატის თანამშრომლებისა და კომისიის თავმჯდომარის ბრძანებების აღრიცხვისა და მართვის მოდულები, რაც ემსახურება ელექტრონული სტრატეგიის შემუშავება/დანერგვის გზით ადამიანური რესურსების მართვის ფუნქციის გაძლიერებასა და განვითარებას. 2018 წელს მუდმივად ხორციელდებოდა კომისიის თანამშრომელთა პროფესიული განათლების დონის ამაღლების ღონისძიებები, კერძოდ, აპარატისა და კომისიასთან არსებული მომხმარებელთა ინტერესების საზოგადოებრივი დამცველის სამსახურის თანამშრომლებმა გაიარეს საქართველოს იუსტიციის სასწავლო ცენტრის ტრენინგები ეფექტური კომუნიკაციის, მედიასთან კომუნიკაციის, სტრესის მართვის, დროის მართვის, ადმინისტრაციული საპროცესო სამართლისა და სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილის საკითხებზე. 140 9.3.2. საქმისწარმოება კომისიაში საქმისწარმოება ხორციელდება „საქმისწარმოების ერთიანი წესების“ დამტკიცებისა და ამოქმედების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 1 ივლისის N414 ბრძანებულების შესაბამისად. კომისიაში იწარმოება კომისიის უწყებრივი რეესტრები (მათ შორის, მიღებული და გაგზავნილი კორესპონდენციის რეესტრი). 2018 წელს კომისიაში სულ შემოვიდა 15746 განცხადება/წერილი. კომისიის პორტალზე განთავსდა კომისიაში განხილული დავების, კომისიის საჯარო სხდომების, კომისიის დადგენილებებისა და გადაწყვეტილებების აღრიცხვისა და მართვის მოდულები, რაც მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს კომისიაში საქმისწარმოების ერთიანი სისტემის წარმატებულ ფუნქციონირებას. კომისიაში შემოსული და კომისიის საქმიანობის შედეგად წარმოქმნილი სამართლებრივი, ეკონომიკური, სალიცენზიო და სამეცნიერო-ტექნიკური დოკუმენტები შედის კომისიის საარქივო ფონდში. საარქივო საქმისწარმოებაზე პასუხისმგებელია თავმჯდომარის ბრძანებით საგანგებოდ დანიშნული პირი. კომისია საუწყებო არქივის ორგანიზების პროცესში ხელმძღვანელობს კომისიის თავმჯდომარის 2017 წლის 6 მარტის №118 ბრძანებით დამტკიცებული „საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის აპარატისა და კომისიასთან არსებული მომხმარებელთა ინტერესების საზოგადოებრივი დამცველის სამსახურის საქმეთა ნაერთი ნომენკლატურით“. კომისია თანამშრომლობს სახელმწიფო ეროვნულ არქივთან. ყოველთვიურად ახლდება კომისიის უწყებრივი არქივის მართვის მოდული და კომისიის ელექტრონული არქივი. კომისიაში შემოსული და გაგზავნილი საიდუმლო დოკუმენტაციის საქმისწარმოებაზე პასუხისმგებელია კომისიის თავმჯდომარის ბრძანებით საგანგებოდ დანიშნული პირი. „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, კომისია აწარმოებს უწყებრივ სალიცენზიო რეესტრს, რომელშიც საანგარიშგებო პერიოდში შეტანილ იქნა 1 ახალი ჩანაწერი და ამოღებული – 2 ჩანაწერი, ხოლო 2 არსებულ ჩანაწერში შევიდა ცვლილება, რაც გამოწვეული იყო ამავე პერიოდში ლიცენზიების გაცემით, გაუქმებით და ცვლილების შეტანით. შეიქმნა ლიცენზიების მართვის ელექტრონული პროგრამა, რომელიც მოიცავს ინფორმაციებს 1998 წლიდან დღემდე. კომისიის წარდგინებით, „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-13 მუხლით გათვალისწინებული მონაცემები შეიტანება სახელმწიფო სალიცენზიო რეესტრში და ლიცენზიის გაცემის თაობაზე ინფორმაცია ქვეყნდება სსიპ „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს“ ვებგვერდზე. 9.3.3. ინფორმაციის საჯაროობა „საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელ ეროვნულ კომისიაში არსებული საჯარო ინფორმაციის ელექტრონული ფორმით მოთხოვნისა და პროაქტიულად გამოქვეყნების წესის დამტკიცების შესახებ“ კომისიის 2014 წლის 28 მარტის №7 დადგენილებით დამტკიცებული საჯარო ინფორმაციის ელექტრონული ფორმით მოთხოვნისა 141 და პროაქტიულად გამოქვეყნების წესის შესაბამისად, კომისია უზრუნველყოფს საჯარო ინფორმაციის პროაქტიულ გამოქვეყნებას საკუთარ ელექტრონულ რესურსზე (კომისიის ვებგვერდი – www.gnerc.org). საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის III თავის 49-ე მუხლის მოთხოვნათა დაცვით, კომისიის მიერ მომზადდა და კომისიის 2017 წლის 7 დეკემბრის №92/40 გადაწყვეტილებით დამტკიცდა საჯარო ინფორმაციის შესახებ ანგარიში, რომელმაც მოიცვა 2018 წელს კომისიაში ინფორმაციის თავისუფლების უზრუნველყოფის, საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, აგრეთვე ამავე კოდექსის მე-40 მუხლით გათვალისწინებული საჯარო ინფორმაციის გაცემის ვალდებულების შესრულებისა და კოდექსში მითითებული ვადების დაცვის მდგომარეობის ანალიზი. ხსენებული დოკუმენტი, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის III თავის 49-ე მუხლის შესაბამისად, გაეგზავნა საქართველოს პრეზიდენტს, საქართველოს პრემიერმინისტრს, საქართველოს პარლამენტს და გამოქვეყნდა სს „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეში“. 2018 წელს საჯარო ინფორმაციის გაცემის თაობაზე შემოვიდა სულ 83 წერილობითი მოთხოვნა, აქედან სრულად დაკმაყოფილდა 62, ნაწილობრივ – 17 და არ დაკმაყოფილდა 4. ნაწილობრივ დაკმაყოფილება და უარის თქმა მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე გამოწვეული იყო მოთხოვნილი ინფორმაციის კომისიაში არარსებობით, კონფიდენციალურობით, შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლის არსებობით. საჯარო ინფორმაციის გაცემის მოთხოვნასთან დაკავშირებით საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფაზე პასუხისმგებელი პირი აწარმოებდა საჯარო ინფორმაციის გაცემის ან განმარტების მოთხოვნის თაობაზე როგორც კომისიის ელექტრონული ფოსტით (publicinfo@gnerc.org), ასევე კანცელარიით შემოსული წერილების რეესტრს. შეიქმნა საჯარო ინფორმაციის მართვის ელექტრონული პროგრამა, რომელიც მოიცავს 2017-2018 წლების შესახებ ინფორმაციას. 9.3.4. კომისიის საჯარო სხდომები და საოქმო წარმოება 2018 წელს კომისიამ გამართა 116 სხდომა, რომლებზეც მიღებულ იქნა 40 დადგენილება და 1990 გადაწყვეტილება. კომისიის მიერ მიღებული დადგენილებები და გადაწყვეტილებები ქვეყნდება ინტერნეტში კომისიის ოფიციალურ ვებგვერდზე: www.gnerc.org. კომისიის საჯარო სხდომები იწარმოება ელექტრონული ფორმით, სპეციალური პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენებით. კომისია ასრულებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 32-ე მუხლის მოთხოვნებს კომისიის სხდომათა საჯაროობის თაობაზე, კერძოდ, კომისიის სხდომები საჯაროა და მათზე დასწრება ყველა დაინტერესებულ პირს შეუძლია, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა სხდომა ან მისი ნაწილი დახურულია. საანგარიშო პერიოდში კომისიას გადაწყვეტილება სხდომის ნაწილის დახურვის თაობაზე არ მიუღია. ლიცენზიების გაცემის, მათი მოდიფიცირების ან გაუქმების, მათი მოქმედების შეჩერების, ტარიფების დადგენის, შეცვლის ან გაუქმების თაობაზე, აგრეთვე მოქალაქეებსა და კომისიის რეგულირებად სფეროში არსებულ კომპანიებს შორის, ან თავად ამ კომპანიებს შორის არსებულ დავებზე კომისიის მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე ეწყობა საჯარო განხილვები. ცნობები საჯარო სხდომების ჩატარების შესახებ ქვეყნდება კომისიის ოფიციალურ ვებგვერდზე. 142 დაინტერესებული პირის მოთხოვნის შემთხვევაში კომისია იღებს გადაწყვეტილებას ლიცენზიის მფლობელი კომპანიების მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციის კომერციულ საიდუმლოებად ცნობის თაობაზე. 2018 წელს წარმოდგენილი ინფორმაციის კომერციულ საიდუმლოებად ცნობის შესახებ მიღებულია 9 გადაწყვეტილება, მათ შორის: 4 – სრულად კომერციულ საიდუმლოებად ცნობის თაობაზე, 5 – ნაწილობრივ კომერციულ საიდუმლოებად ცნობის თაობაზე. კომერციულ საიდუმლოებად ცნობის თაობაზე მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმის შესახებ კომისიას საანგარიშო პერიოდში გადაწყვეტილება არ მიუღია. კომისიის საჯარო სხდომების წარმოება ელექტრონული ფორმით, სპეციალური პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენებით. 143 10. დანართები დანართი №1 - ლიცენზიატთა სია ელექტროენერგეტიკის სექტორში საქმიანობის სფერო/წლები ელექტროენერგიის წარმოება ელექტროენერგიის განაწილება ელექტროენერგიის გადაცემა ელექტროენერგიის დისპეტჩერიზაცია სულ 2010 12 3 2 1 18 2011 12 3 2 1 18 2012 12 3 2 1 18 2013 13 3 3 1 20 2014 14 3 3 1 21 2015 15 3 3* 1 22 2016 18 3 3* 1 25 2017 20 2* 3** 1 26 2018 20 2 3** 1 26 * 2017 წელის 1 სექტემბრიდან სს „კახეთის ენერგოდისტრიბუციის“ სალიცენზიო არეალში ელექტროენერგიის განაწილებისა და მიწოდების საქმიანობას ახორციელებს სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ ** დამატებით სს „ენერგო-პრო ჯორჯიაზე“ გაცემულია გადაცემის წინასწარი ლიცენზია წარმოება    სს „ხრამჰესი 1”  შპს „ვარდნილჰესების კასკადი”   შპს „ენგურჰესი”      შპს „მტკვარი ენერჯი”       სს „ხრამჰესი 2” შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფუერი” (ჟინვალჰესი) შპს „აღმოსავლეთის ენერგოკორპორაცია” (ხადორჰესი) შპს „ვარციხე-2005” დისპეტჩერიზაცია სს „ენერგო-პრო ჯორჯია გენერაცია” – რიონჰესი – ლაჯანურჰესი – ძევრულჰესი – აწჰესი – გუმათჰესების კასკადი – შაორჰესი – საცხენჰესი – ჩითახევჰესი – ორთაჭალჰესი – ზაჰესი  შპს „საქართველოს საერთაშორისო ენერგეტიკული კორპორაცია” (თბილსრესი) შპს „გარდაბნის თბოსადგური“  შპს „ქართლის ქარის ელექტროსადგური“ შპს „საქართველო-ურბან ენერჯი“ (ფარავანჰესი)  შპს „საქნახშირი“  სს „ზაჰესი” შპს „ჯიფაუერი” შპს „ენერგია” (ლარსი ჰესი) შპს „დარიალ ენერჯი“ სს „ოლდ ენერჯი“ შპს „აჭარ ენერჯი - 2007“ (ხელვაჩაური ჰესი) შპს „აჭარისწყალი ჯორჯია“ (შუახევი ჰესი) სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა” გადაცემა  სს „საქრუსენერგო“  შპს „ენერგოტრანსი”  სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა”  სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ (წინასწარი ლიცენზია) განაწილება  სს „თელასი“  სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ 144 დანართი №2 - მომხმარებელთა რაოდენობა 2011-2018 წლებში მომხმარებელთა კლასიფიკაცია/წლები საცალო მომხმარებელი მათ შორის: საყოფაცხოვრებო არასაყოფაცხოვრებო პირდაპირი მომხმარებელი სულ 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 1,522,259 1,581,896 1,623,110 1,664,802 1,653,549 1,688,903 1,753,615 1,767,551 1,446,887 1,499,971 1,529,187 1,566,277 1,556,003 1,562,485 1,641,904 1,661,917 75,372 81,925 93,923 98,525 97,546 126,418 111,711 105,634 9 7 7 5 4 4 2 6 1,522,268 1,581,903 1,623,117 1,664,807 1,653,553 1,688,907 1,753,617 1,767,557 დანართი №3 - სისტემის პიკური დატვირთვა 2007- 2018 წწ. დანართი №4 - ელექტროენერგიის დანაკარგები გამანაწილებელი კომპანიების ქსელში 2018 წელს გამანაწილებელი კომპანიები დანაკარგები ნორმატიული (%) ფაქტობრივი (%) ფაქტობრივი (მლნ.კვტ.სთ) სს „თელასი“ სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ 1 იანვრიდან – 1 მაისიდან – 1 1 მაისამდე დეკემბრამდე 5.27 % 5.85% 4.78 % 151.36 მლნ.კვტ.სთ 1 იანვრიდან – 1 მაისიდან – 1 1 მაისამდე დეკემბრამდე 9% 9.33% 7.86 % 476.52 მლნ.კვტ.სთ 145 დანართი №5 - გამრიცხველიანება გამანაწილებელ კომპანიებში 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აბონენტების რაოდენობა 2018 წელს № კომპანიები სულ ინდ. მრიცხველის მქონე აბონენტები ინდ. მრიცხველის არმქონე აბონენტები 1 კვტ-ზე ნაკლები მოხმარების აბონენტები26 1 სს „თელასი“ 588,177 579,600 0 8,577 2 სს „ენერგო-პრო27 ჯორჯია“ 1,212,835 1,208,108 4,65228 75 დანართი №6 - ელექტროენერგეტიკული სექტორის სუბიექტები საკუთრების ფორმის მიხედვით წარმოების ლიცენზიატები გადაცემის ლიცენზიატები განაწილების ლიცენზიატები დისპეტჩერიზაციის ლიცენზიატი 26 კერძო საკუთრება სახელმწიფო კუთვნილებაში ორივე 18 0 1 0 2 3 0 1 0 0 1 0 1 კვტ-მდე სიმძლავრის მომხმარებლები, რომლებიც ინდივიდუალური აღრიცხვის კვანძს არ საჭიროებენ. 27 სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ აბონენტებში გათვალისწინებულია კახეთის რეგიონის აბონენტების რაოდენობაც 28 სს „ენერგო-პრო ჯორჯიას“ აბონენტების რაოდენობა, რომლებიც კომუნალური მრიცხველებით იღებენ ელექტროენერგიას 146 დანართი №7 - ელექტროენერგიის მოხმარებისა და მშპ-ის რეალური ზრდა 2004-2017 წლებში* დანართი №8 - ელექტროენერგიის ტარიფები (დღგ-ის გარეშე) გადაცემისა და დისპეტჩერიზაციის ტარიფები (თეთრი / კვტ.სთ) საწარმო სს "საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა" სს გეს "საქრუსენერგო" შპს "ენერგოტრანსი" საქმიანობა დისპეტჩერიზაცია გადაცემა გადაცემა გადაცემა 20182020 0.412 1.323 0.278 0.380 ჰიდროელექტროსადგურების წარმოების ტარიფები (თეთრი / კვტ.სთ) 2018საწარმო წარმოების ობიექტი 2020 1.818 შპს "ენგურჰესი" ენგურჰესი 4.002 შპს "ვარდნილჰესების კასკადი" ვარდნილჰესების კასკადი 2.177 შპს "ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი" ჟინვალჰესი 1.679 ლაჯანურჰესი სს "ენერგო-პრო ჯორჯია გენერაცია" 2.209 გუმათჰესების კასკადი 147 1.986 4.060 2.747 ძევრულჰესი რიონჰესი შაორჰესი თბოელექტროსადგურების წარმოების ტარიფები (თეთრი / კვტ.სთ) საწარმო შპს "მტკვარი ენერჯი" შპს "საქართველოს საერთაშორისო ენერგეტიკული კორპორაცია" შპს "ჯიფაუერი" შპს "გარდაბნის თბოსადგური" წარმოების ობიექტი თბილსრესის მე-9 ბლოკი თბილსრესის მე-3 და მე4 ბლოკები აირტურბინული ელექტროსადგური კომბინირებული ციკლის აირტურბინა 2018 11.512 2019 11.646 სხვაობა 11.511 12.762 1.251 9.431 11.067 1.666 8.012 8.322 0.310 0.134 თბოელექტროსადგურების გარანტირებული სიმძლავრის საფასური (ლარი/დღე) საწარმო შპს "მტკვარი ენერჯი" შპს "საქართველოს საერთაშორისო ენერგეტიკული კორპორაცია" შპს "საქართველოს საერთაშორისო ენერგეტიკული კორპორაცია" შპს "ჯიფაუერი" შპს "გარდაბნის თბოსადგური" წარმოების ობიექტი თბილსრესის მე-9 ბლოკი თბილსრესის მე-3 ბლოკი თბილსრესის მე-4 ბლოკი აირტურბინული ელექტროსადგური კომბინირებული ციკლის აირტურბინა 2018 59,630 2019 77,121 სხვაობა 18,637 20,006 1,369 20,357 21,811 1,454 44,874 47,720 2,846 385,893 383,971 (1,922) 17,491 148 149 დანართი №9 - განაწილების ლიცენზიატების სტატისტიკა (კუბ.მ.) ლიცენზიატი მიღება განაწილება გატარება დანაკარგი სს „ენერგოკავშირი“ 11,294,201 10,984,330 სს „საქორგგაზი“ 191,821,170 180,650,771 სს „საჩხერეგაზი“ 8,524,188 8,420,920 103,268 შპს „აკრიანი-2006“ 1,343,168 1,222,864 120,304 შპს „არზუ-გაზი“ 450,888 403,616 47,272 შპს „გამა“ 6,695,765 6,632,373 63,392 შპს „გასკო+“ 4,282,444 3,986,475 295,969 შპს „გოგოჭური და კომპანია“ 2,799,839 2,308,208 შპს „დიდი დიღომი“ 12,681,537 11,811,918 869,619 შპს „დი-ვი-ეს“ 1,547,732 1,535,074 12,658 შპს „ენერგია+“ 1,489,785 1,464,140 25,645 შპს „ეს ჯი გაზ-კომპანი“ 20,970,134 20,872,249 97,885 შპს „ვაკე“ 935,474 861,322 74,152 შპს „ვარკეთილაირი“ 15,668,748 15,309,627 359,121 შპს „ინტერ გაზი“ 9,534,787 9,623,246 -88,459 შპს „მამედ“ 2,052,591 2,008,269 44,322 შპს „სოკარ ჯორჯია გაზი“ 318,806,408 304,973,648 შპს „ტაბა“ 1,364,365 1,294,162 შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისი“ 660,799,399 571,745,993 შპს „ყამარი მ“ 3,302,518 3,061,838 240,680 შპს „ჩირაღდანი“ 277,276 263,418 13,858 309,871 614,557 10,555,842 491,631 2,679,416 11,153,344 70,203 34,459,009 54,594,397 შპს „ჩირაღდანი-XXI საუკუნე“ 4,549,113 4,154,756 394,357 შპს „თელავგაზი“/სს "ვისოლ პეტროლიუმ ჯორჯია" 17,860,511 15,259,181 2,151,015 დანართი №10 - ბუნებრივი გაზის ტარიფები № განაწილების ლიცენზიატების დასახელება მოხმარების ტარიფები საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის დღგის გარეშე (თეთრი/მ3) 1 2 3 1 შპს „ყაზტრანსგაზ-თბილისი“ 39.101 2 შპს „სოკარ ჯორჯია გაზი“ 48.245 3 სს „საქორგგაზი“ 48.304 4 სს „თელავგაზი“ 44.935 5 შპს „გაზმშენი“ 35.161 150 6 სს „ენერგოკავშირი“ 7 სპს „გოგოჭური“ 8 - საშუალო წნევით მომხმარებლები შპს „არზუ-გაზი“ 35.712 46.925 9 სს „ამბროლაურგაზი“ 44.915 10 სს „საჩხერეგაზი“ 43.599 11 შპს „გამა“ 35.610 12 შპს „ყამარი მ“ 43.220 13 შპს „ვარკეთილაირი“ 41.263 14 შპს „ვაკე“ 41.310 15 შპს „დიდი დიღომი“ 43.136 16 შპს „ტაბა“ 48.801 17 შპს „ენერგია +“ 40.848 18 შპს „დი-ვი-ეს“ 19 41.971 - საშუალო წნევით მომხმარებლები 34.873 - დაბალი წნევით მომხმარებლები 41.102 შპს „გასკო +“ - საშუალო წნევით მომხმარებლები 34.661 20 21 - დაბალი წნევით მომხმარებლები შპს „აკრიანი 2006“ შპს „ჩირაღდანი XXI საუკუნე“ 45.170 43.220 42.330 22 შპს “ჩირაღდანი“ 45.763 23 შპს „ესჯიგაზ-კომპანი“ 45.085 24 შპს „გაზტრანს სერვისი“ 40.678 25 შპს „ინტერგაზი“ 26 შპს „მამედი“ დერეგულირებული 44.068 დანართი №11 - წყალმომარაგების ტარიფები წყალმომარაგების ტარიფი, საყოფაცხოვრებო, გამრიცხველიანებული (ლარი/კუბ.მ), დღგ-ის გარეშე 0.343 0.023 0.279 0.279 0.028 0.067 0.320 0.251 0.212 ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი რუსთავის წყალი სასმელი წყლის მიწოდება მცხეთის წყალი წყალარინება 151 წყალმომარაგების ტარიფი, საყოფაცხოვრებო, გაუმრიცხველიანებელი (ლარი/სული/თვე), დღგ-ის გარეშე 3.298 3.295 0.334 0.788 1.933 0.130 2.961 2.510 1.803 ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი რუსთავის წყალი სასმელი წყლის მიწოდება მცხეთის წყალი წყალარინება წყალმომარაგების ტარიფი, არასაყოფაცხოვრებო, გამრიცხველიანებული (ლარი/კუბ.მ), დღგ-ის გარეშე 3.729 3.088 0.909 3.007 0.094 2.820 2.994 ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი რუსთავის წყალი სასმელი წყლის მიწოდება 0.358 2.649 მცხეთის წყალი წყალარინება 152 დანართი №12 - ელექტრონულ ჟურნალში 2018 წელს ელექტროენერგეტიკის სექტორში დაფიქსირებული ჩანაწერები სტანდარტების მიხედვით სტანდარტი მომხმარებელთა ინფორმირება გეგმური წყვეტის თარიღისა და ხანგრძლივობის თაობაზე არაგეგმური წყვეტის გამო გამორთული მომხმარებლისთვის მომარაგების აღდგენა დავალიანების გადაუხდელობისთვის გათიშული მომხმარებლებისთვის მომარაგების აღდგენა მომხმარებელთა წერილობით მიმართვებზე დასაბუთებული წერილობითი პასუხის გაცემა ან/და რეაგირება მომხმარებელთა მიმართვის საფუძველზე აღრიცხვის ხელსაწყოების ადგილზე შემოწმება აბონენტად დარეგისტრირება ახალი მომხმარებლის მიერთება მომხმარებლის მიმართვის საფუძველზე მომარაგების ტექნიკური ხარისხის ადგილზე შემოწმება სულ ჩანაწერების რაოდენობა 20,729 ვადაში შესრულებული 98.7% ვადაგადაცილებით შესრულებული 1.3% რეაგირების გარეშე 32,615 94.7% 5.2% 0.1% 892,076 98.8% 1.2% 66,971 98.8% 0.5% 8,639 99.4% 0.6% 42,193 13,862 311 99.8% 97.6% 96.5% 0.2% 1.4% 3.5% მომხმარებელთა ინფორმირება გეგმური წყვეტის თარიღისა და ხანგრძლივობის თაობაზე არაგეგმური წყვეტის გამო გამორთული მომხმარებლისთვის მომარაგების აღდგენა 1.1% 1,077,396 დანართი №13 - ელექტრონულ ჟურნალში 2018 წელს დაფიქსირებული ჩანაწერები სტანდარტების მიხედვით სტანდარტი 0.7% ბუნებრივი გაზის სექტორში ჩანაწერების რაოდენობა 1,592 ვადაში შესრულებული 99.7% ვადაგადაცილებით შესრულებული 0.2% რეაგირების გარეშე 0.1% 765 78.6% 16.8% 4.6% 153 დავალიანების გადაუხდელობისთვის გათიშული მომხმარებლებისთვის მომარაგების აღდგენა მომხმარებელთა წერილობით მიმართვებზე დასაბუთებული წერილობითი პასუხის გაცემა ან/და რეაგირება მომხმარებელთა მიმართვის საფუძველზე აღრიცხვის ხელსაწყოების ადგილზე შემოწმება აბონენტად დარეგისტრირება ახალი მომხმარებლის მიერთება მომხმარებლის მიმართვის საფუძველზე მომარაგების ტექნიკური ხარისხის ადგილზე შემოწმება სულ 199,958 95.6% 4.4% 53,099 91.7% 0.1% 501 99.8% 0.2% 24,181 75,028 413 99.9% 98% 100% 0.1% 1.4% მომხმარებელთა ინფორმირება გეგმური წყვეტის თარიღისა და ხანგრძლივობის თაობაზე არაგეგმური წყვეტის გამო გამორთული მომხმარებლისთვის მომარაგების აღდგენა დავალიანების გადაუხდელობისთვის გათიშული მომხმარებლებისთვის მომარაგების აღდგენა მომხმარებელთა წერილობით მიმართვებზე დასაბუთებული წერილობითი პასუხის გაცემა ან/და რეაგირება მომხმარებელთა მიმართვის საფუძველზე აღრიცხვის 0.6% 355,537 დანართი №14 - ელექტრონულ ჟურნალში 2018 დაფიქსირებული ჩანაწერები სტანდარტების მიხედვით სტანდარტი 8.2% წელს წყალმომარაგების სექტორში ჩანაწერების რაოდენობა 863 ვადაში შესრულებული 95.5% ვადაგადაცილებით შესრულებული 4.4% რეაგირების გარეშე 0.1% 10,049 88.8% 11.0% 0.2% 46,741 97.6% 1.8% 0.6% 64,973 85% 11.2% 3.8% 1,990 58.1% 34.5% 7.4% 154 ხელსაწყოების ადგილზე შემოწმება აბონენტად დარეგისტრირება ახალი მომხმარებლის მიერთება მომხმარებლის მიმართვის საფუძველზე მომარაგების ტექნიკური ხარისხის ადგილზე შემოწმება სულ 19,086 6,622 1,033 97.6% 73.5% 66% 1.7% 20.5% 25.3% 0.8% 5.9% 8.7% 151,357 155